asylum, refuge, retreat;
confidence, assurance.
• (սեռ. ի. ըստ ՆՀԲ ի-ա հլ.) «ա-պաստան, օգնական. 2. պատսպարան. ա-պաստանելու տեղ» ՍԳր. Խոր. Լմբ. սղ. Նար. որից ապաւինիլ ՍԳր. ապաւինութիւն ՍԳր. ապաւինել (այսինքն ապաւինեցուցանել) Եփր. բ. թես. անապաւէն «առանց ապաւէնի» Արշ. Նար.։
• Մորթման ZDMG 26, 496 նոյն ընդ ա-պաստան։ Հիւնք. յն. ἀποβένω «ժամա-նել ի նաւահանգիստ»։
• ԳՒՌ.-Սեռ. աբավէն «օրապահիկ, օրուայ հացը», Մկ. հուս-ապավէն «մէկի յոյսն ու ապաւէնը». կայ և Վն. անէծքի մէջ ապաւա-մեռ «յոյսն ու ապաւէնը մեռած»։
καταφυγή, ὐπερασπιστής, σκεπαστής , σκέπη, ἁντιλήπτωρ. refugium, tegumentum, protector, susceptor. Ապաստան. տեղի ամրութեան. պատսպարան. ամրութիւն. հովանի. ծածկոյթ. եւ Պահապան. օգնական. ընդունելի. սըղընաճագ եէր, փէնահ, սիփէր, արգա, եարտըմճը.
Վէմք ապաւէնք նապաստակաց։ Տէր ապաւէն իմ։ Ապաւէն ծարաւեաց։ Զի զքեզ ապաւէն ինձ արարի։ Եղիցին ձեզ ապաւէն յերեսաց հալածչի. եւ այլն։
Ետուն նոցա զքաղաքսն ապաւինի։ Ի քաղաքն ապաւինին իւրոյ բնակեսցի. (՟Ա. Մնաց. ՟Զ. 67։ Թուոց. ՟Լ՟Ե. 28։)
Ապաւէն կոչի, որոյ ի ներքոյ կացեալ՝ յեկեալ երկիւղէն զերծանիմք։ Ապաւէնն ծածկոյթ է ի դրժանաց։ Ապաւէն զայն սովոր եմք կոչել, ընդ որոյ հովանեաւ մտեալ թաքչիմք, կամ ի տապոյ, կամ ի ցրտոյ, կամ ի սրոյ. (Լմբ. սղ.։)
Թէ զդիմեալս առ քեզ ընկալցիս, ապաւէն ես. (Նար. ՟Հ՟Զ։)
Ապաւէն առնելով իւրեանց զբնակիչս սիմն կոչեցեալ լերինա. (Խոր. ՟Բ. 81։)
Ի ներքոյ ապաւինին օգնութեան բնակեալ ես. (Լմբ. սղ.։)
Տեղի ապաւինի. (Տօնացոյց.։)
to confide, to attract.
ԱՊԱՒԻՆԵՄ ԱՊԱՒԻՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Տալ ապաւինիլ. յանկուցանել.
Նախ պատուէ նա (նեռն) զաստուած, զի յինքն ապաւինեսցէ (այսինքն ապաւինեցուսցէ) զխաչահաւանսն. (Եփր. ՟բ. թես.։)
cf. Ապաւինեմ.
ԱՊԱՒԻՆԵՄ ԱՊԱՒԻՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Տալ ապաւինիլ. յանկուցանել.
Նախ պատուէ նա (նեռն) զաստուած, զի յինքն ապաւինեսցէ (այսինքն ապաւինեցուսցէ) զխաչահաւանսն. (Եփր. ՟բ. թես.։)
to trust, to confide, to rely;
to take refuge, to take shelter.
καταφεύγω. onfugio. Ապաստան լինել. ամրանալ.
Ի քաղաքն ապաստանի, յոր ապաւինեալն էր. (Թուոց. ՟Լ՟Ե. 25։)
Ապաւինեցայց յաստուած իմ բարձրեալ. (Միք. ՟Զ. 6։)
Որպէս արժան է ապաւինել առ ապաւինելին. (ՃՃ.։)
Այցելուն ապաւինողաց. (Նար. մծբ.։)
Առ քեզ ապաւինեցայ։ Ապաւինեցաք, կամ Ապաւինելոցս ի խաչ քո. եւ այլն. (Շար.։)
Յո՛ր եւ կամիս ի նաւահանգիստդ ապաւինեցի՛ր. (ՃՃ.։)
refuge, resource;
confidence, security.
Բառ անստոյգ՝ կարծեցեալ իբր արմատ բառիս ԱՊԱՒԱՌ. որպէս Աւելորդ հիւթ հոսեալ. բիժ. աղտ.
Մեռաւ գորգի վրաց արքայ, եւ աչաց եւ երակաց ապաւ ածէր որդին դաւթի իշխանին. (Պտմ. հյ. առ լեհ.։)
φυγαδεῖον, φυγαευτήριον. confugium, perfugium. Ապաւինելն. եւ Տեղի ապաւինի փախչողին. ապաւէն. ապաստան. պատսպարան. պաշտպանութիւն. օգնականութիւն.
Որդւոցն ահարոնի ետուն զքաղաքս ապաւինութեանցն։ Եղիցի այն՝ ապաւինութիւն որդւոցն իսրայէլի. (՟Ա. Մնաց. ՟Զ. 57։ Թուոց. ՟Լ՟Ե. 15։)
Յոյս կամ աջ ապաւինութեան։ Յապաւինութիւն պահեստի թիկանց։ Ապաւինութիւն խարսխին լուծաւ. եւ այլն. (Նար.։)
Յաղագս զքեզ պատրաստելոյ մեզ յապաւինութիւն. (Խոր. ՟Գ. 57։)
then, therefore;
perhaps;
already;
in effect, in fact, indeed, truly, really;
— ցապաք, nevertheless, however, yet, notwithstanding.
πάντως. omnino, prorsus, ἅν, οὗν, μεν. utique, equidem, igitur, enim. Արդարեւ. ամենայնիւ, անշուշտ. արդեօք. արդ. իսկ. ապա ուրեմն. ստո՛յգ, ի հարկէ, հապա. սահիհ, կէրչէք հէլէ, եա, էյ, էլպէթտէ. թող զի երբեմն ոչինչ դնի ի յն. այլ ի մեզ եւեթ իբր թարմատար կամ ի սաստկութիւն բանի.
Ապաքէն ասիցէք առ իս զառակս զայս։ Արդ զի՞նչ լինիցի. ապաքէն լսեն եթէ անկեալ ես։ Ապաքէն մարդիկ՝ որ ինչ ի վեր է քան զինքեանս, յայն երդնուն։ Որ շատ խօսի, ապաքէն ըստ նմին եւ լսիցէ։ Ապաքէն հայեցար ընդ ծառայ իմ յոբ. եւ այլն։ cf. Ո՞Չ ԱՊԱՔԷՆ.
Զի եթէ հայր, ապաքէն որդւոյ հայր. եւ եթէ որդի, ապաքէն հօր որդի. (Կոչ. ՟Է։)
Որ եդ զանձն, ապաքէն սովաւ եդ։ Ասի կառք, եւ ապաքէն ոչ առանց տեառն. (Անյաղթ բարձր.։)
Ապաքէնն՝ ստուգապէս ասէ. (Շ. անդ։)
Ապաքէն որ ի բերանոյն լսէր, եւ կերպարանացն ականատես լինէր. (Ագաթ.։)
Քանզի առանց չարչարանաց ծնաւ, ապաքէն որպէս զհայր գութ ունի ընդ սմա. (Եղիշ. ՟Բ։)
Այլ թէ եւ բախտ եւս էր՝ որպէս ասենն՝ զրուանն, ապաքէն ուրուք բախտ էր։ Որոց մտանելն՝ ապաքէն գնալով լինիցի, եւ ոչ առանց գնացից. (Եզնիկ.։)
Եթէ մի էր ամենեցունց հասարակ սեռ էակն, փաղանունաբար ապաքէն ամենայնք էակքն ստորոգէին. (Պորփ.։)
Զիրս աշխարհիս ապաքէն ցապաք թողլոց ես. (Կոչ. ՟Ա։)
Ապաքէն ցապաք կամաւ եւ ակամայ զարարիչն խոստովանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Ապաքէն ցապաք զընկերն, այլեւ զանձն իսկ բժշկէ. (Եւագր. ՟Գ։)
to cure, to restore to health;
to take away, to cause to cease.
ԱՊԱՔ ՑԱՊԱՔԷՆ Անստոյգ վերծանութեամբ՝ ըստ Հին բռ. մեկնի, Միանգամայն այսպէ։ Իսկ ԱՊԱՔԷՆ ՑԱՊԱՔ, մեկնի անդ, Թէ՛ այսպէս՝ թէ՛ այնպէս.
Զի ապաքինացուսցէ զբնութիւնն ի ցաւոց. (Սեբեր. ՟Գ։)
cf. Ապաքինացուցանեմ.
Ապաքինէ զախտին եռացումն. (Լմբ. սղ.։)
Ապաքինեսցես ի բացուստ. (Շ. թղթ.։)
Ապաքինեա՛ ի լալոյս։ Ապաքինեսցի ամօթն. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ղ՟Ե։)
Հարիւրապետին ծառայ ապաքինեցաւ յայնպիսի չարաչար հիւանդութենէ. (Ոսկ. ես.։)
Կամ պարզապէս Փարատել, ցրել. որպէս ի բաց հաւաքել.
Ապաքինեալ ընդ նմին զխաւար մեղաց. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Հարցանէր ցնոսա վասն ժամուն, յորում ապաքինեաց. (Յհ. ՟Դ. 52։)
Յետ եօթներորդ ժամու աւուրն ապաքինէր յախտէն. այսինքն առողջանայր. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Աննիազ.
• (գրուած նաև ապէնիաց) «անկարօտ, մարդու կարօտութիւն չունեցող» Ոսկ. յհ. ա. 9. Ագաթ. Ճառընտ. Նար. 148. «անսպառ, անվերջանալի» Նար. առաք. 434. Երզն. քեր.։
• = Պհլ. apênlyāz «անկարօտ», պազենդ. awenуaz, պրս. [arabic word] bē-niyaz «աննիազ, անկարօտ», bē-nlyāzi«անկարօտութիւն». բո-լորն էլ կազմուած են niyaz «պակասութիւն, պակաս, կարօտ» բառից'apē, awē, bē=ապե-բացասականով, որի հայերէն ձևից կազ-մուած է մեր մէջ հոմանիշ աննիազ բառը։-Հիւբշ. 105։
Մասնիկ բաղադրիչ, եւ նախդիր բացառականի՝ ըստ հյ. ἁπό, ἁπ’. ab, a. պրս. պի հյ. Ան. ի բաց. բաց. տար. ի. յ.
Բացայութիւն՝ բացերեւութիւն ուրումն ապ ումեքէ։ Ապ ըստ բոլորեցուն իմեքէ. այսինքն յումեքէ, յիմէքէ. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Ինքեանք կարօտ են. իսկ աստուած լի՝ առատ, եւ ապենիազ, եւ առանց կարօտութեան։ Ոչ վասն պիտոյից իւրոց, զի անանքատ՝ անկարօտ եւ ապենիազ է աստուածութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Ապէնիազն (կամ ապենիազն) աստուած. (Ագաթ.։ ՃՃ.։)
Սուրբքն վարուք ապէնիազ են ողորմութեան. (Նար. ՟Ծ՟Թ։)
Կամ Աննուազ. անպակասելի.
Ապէնիազ պարգեւօք. (Նար. առաք.։)
Ապենիազ լիութիւն. (Երզն. քեր.։)
ungrateful.
ἁχάριστος, ἁγνώμων. ingratus, beneficii immemor. Երախտեաց անճանաչօղ. ապաշնորհ. բարիք՝ աղէկութիւն չիճանչցօղ.
Աստուծոյ նմանել այս է, որ ապերախտին երախտաւոր լինի. (Յճխ. ՟Ի։)
Ապերախտք առ նորա երախտիսն եղաք։ Լե՛ր մի յինունցն ապերախտից, այլ տասներորդին նմանեա՛ց. (Խոսր.։)
Առ երախտաւորն ապերախտ գտանիմք. (Նար. երգ.։)
Բարեկամացն ոչ լինին ապերախտք. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Առ այսքան շնորհս ապերախտ։ Շնորիս լինի ապերախտ. (Լմբ. սղ.։)
Սկսաւ ճառել զերախտիս ծառայութեանն, եւ զապերախտն ի նոցանէ լինել. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Վատնեմք զտէրունեանն գանձ, եւ ապերախտ զերախտաւորն գործեմք. (Մագ. ՟Ծ՟Թ.) մա՛րթ է իմանալ՝ եւ աներախտ առնել, կամ կարճել զերախտիս։
to be ungrateful.
ingratitude.
ἁχαριστία ingratitudo Անճանաչողութիւն երախտեաց. ապաշնորհութիւն.
Յիշելովն զարարչին երախտիս, եւ զմեր ապերախտութիւնն. (Խոսր.։)
Զապերախտութիւն մեղուցեալ անձինս՝ առ քումդ երախտիս. (Նար. ՟Ե։)
Յիշել զքո երախտիսդ, եւ զիւր առ ի նոյնն ապերախտութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ապարասան.
Արագես զկնի ապերասանիս. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Անշնորհք եւ ապերասանք. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Վասն ճշգրտելոյ անիծից օրինացն աստուծոյ ի վերայ ապերասանիցն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Ապարասանութիւն.
Ի հրէիցն ապերասանութեանն. (ՃՃ.։)
Զըմպահկող ապերասանութիւն նուաճեալ. (Պիտ.։)
Խոտորեալ յապերասանութիւն. (Ոսկ. ես.։)
brooch.
• «կրծքի վրայ կախելու իշխանա-կան զարդ» (նկարագրութիւնը տե՛ս Հացու-նի, Պատմ. տարազին, էջ 100) Բուզ. ե. 38. սոանից դուրս ուրիշ տեղ չէ գործածուած։
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 58 պրս. [arabic word] ā. ëza կամ [arabic word] avēža «գինդ, օղ» (որ սակայն չի յարմարիլ մեր բառի հետ՝ ❇ ձայնի պատճառաւ)։
Եւ լանջաց պատիւ ապիզակ. (Բուզ. ՟Ե. 38։)
varnished.
ռմկ. ապկած.
Ապիկեաւ օծեալ. (Վստկ. ՟Ճ՟Ղ՟Ե. ՟Ճ՟Ղ՟Զ. ՟Մ՟Ղ՟Ե։)
impotent, weak, feeble.
Վասն առողջութեան զապիկարն կարդայ։ Վիրաւոր եւ ապիկար փախստեայք ապրեցան. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 18։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 12։)
Զհզօրին ձեռն՝ իբր ապիկար։ Իբր զապիկար հաշմեալ հերքեցայ։ Ոչ ի պատկեր ընտանի զապիկարս երբէք յարգեցից։ Դու իսկութեամբ բարի գովելի, եւ ես համայնիւն չար ապիկար. (Նար.։)
Ապիկար ձեռն. (Լմբ. սղ.։)
Իբրեւ ի նաւի գոլով՝ յապիկար եւ յանզօր մարմին. (Տօնակ.։)
impotence, feebleness.
Անդ էառ վէրս մահ՝ ի մեռեալ մարմնոյն (քրիստոսի) զազդոյ զապիկարութիւն. (Ոսկս. կողոս։)
varnish;
cf. Ապակի.
• տե՛ս Ապակի։
Նոյն ընդ Ապակի. շիշ. ուլունք.
Պղինձ, կապար, ապիկի, եւ սոցին նման. (Խոսր. պտրգ.։)
Ապիկի, կամ շուշայ՝ որ բեկի. (Վստկ. ՟Ճ՟Ի՟Ե։)
Զմարգարիտս, զապիկիս. (Եփր. գալստ.։)
Երակ առնու, կամ ապիկիս արկանէ։ Ապիկի՛ս առ ի թիկնամէջքն ի վերի դեհն, եւ հա՛ն արիւն ըստ ուժոյն, եթէ՛ երակ առնուս, եւ եթէ՛ ապիկիք. (Մխ. բժիշկ. ստէպ։)
Ապականման նիւթ արծնելոյ զխեցեղէնս. (Բժշկարան.։ Վստկ.։)
cf. Անզգամ;
յապիմակս, cf. Անզգամաբար.
• . մէկ անգամ գործածուած է Եզնիկի մէջ. «Ջորդիս կամ զծառայս յապի-մակս և ստահակս յօժարեցուցանիցէ հանեւ» (էշ 269)։ ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են բառս «ան-վերակացու, անգլուխ, ինքնագլուխ, անըզ-գամ, խեռ», ԱԲ «անխելք, անզգամ». Վար-դանեան ՀԱ 1913, 560=Բառաքնն. դիտ. Բ. 20 ուղղում է ապիկամ. «անկամ, ծոյլ, թոյլ», որով բառս կդառնայ
• =փոխառեալ պհլ. apē-kām, պրս. [arabic word] bēkām «անկամ» ձևից (կազմուած kām «եամք» բառից՝ apē=bē բացասականով)։-Ոջ
• ՆՀԲ «ի ձայնէս մակ, այսինքն ի վերայ, կամ որպէս անիմայ»։ Հիւնք. ապ բա-ցասականով իմանալ բայից. (այս մեկ-նութիւնը սխալ է, որովհետև իմանալ բայը ածանցների վերջում դառնում է եմայ, իմաց, իմաստ, բայց ո՛չ բնաւ իմակ)։
(ի ձայնէ մակ, այսինքն ի վերայ. կամ որպէս Անիմայ) Անվերակացու. անգլուխ. ինքնագլուխ. անզգամ.
Զորդիս կամ զծառայս յապիմակս եւ ստահակս յօժարեցուցանիցէ հանել. (Եզնիկ.։)
wicked, iniquitous, rascally, roguish, flagitious.
• (սեռ. ի. ըստ ՆՀԲ ի կամ ի-ա հլ.) «անօրէն, անարդար, անիրաւ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9 և յհ. ա. 37, 44. Եզն. «դուրժ վռնտուած» Ոսկ. յհ. ա. 6 (մէկ անգամ). ո-րից ապիրատութիւն ՍԳր. Կոչ. ապիրատիլ, ապիրատել, ապիրատանալ. ապիրատաբար Պղատ. տիմ. և օրին.։
• = Պհլ. apēdāt «անիրաւ, անարդար»> պրս. [arabic word] bē̄dād նոյն նշ., որից պհլ. apādātih, պազենդ. awēdādī, պրս. [arabic word] bēdādi «անարդարութիւն». հայերէնը ծա-գում է պհլ. *apēδāt ձևից, որ ցոյց է տալիս արդէն նորագիւտ սոզդ. apδāte «անարդա-րապէս»։ Բոլորն էլ ծագում են dāt, dād «դատ, արդարութիւն» բառից, apē>awē> Եê. =ապ-բացասականով-Հիւբշ. 105։
• ՆՀԲ «հայ. իր, իրաւունք և լծ. ընդ այլ և այլ ձայնս այլոց ազգաց»։ Հիւնք. յն. Ἀπεὶρατος «անփորձ»։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 58 պհլ. avirād և պրս bi-rād «անազնիւ» բառից։
(ի ձայնիցս՝ հյ. իր, իրաւունք, եւ լծ. ընդ այլ եւ այլ ձայնս այլոց ազգաց). ἅτοπος, ἁδικῶν. absurdus, injustus, iniquus. Անտեղի. անպատեհ. անվայել. անզգամ. անիրաւ. չար. քէօթիւ, զալիմ. ինսաֆսըզ.
Սա ապիրատ ինչ ոչ գործեաց. (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 41։)
Իսկ ապիրատն ընկալցի ըստ իւրում ապիրատութեանն։ Որք են ապիրատ եւ խորամանկք. (Կող. ՟Գ. 25։ Եսթ. ՟Գ. 8։)
Օրինաւորքն արդար, եւ անօրէնքն՝ ապիրատք. (Պղատ. մինովս.։)
Ապիրատ հայհոյութիւն, կամ խորհուրդք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37. 44։)
Ի ձեռս ապիրատ արանց անկանիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Դարձուցանել զապիրատս յիրաւունս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Որ ոչ բարւոյ գործ է, այլ ապիրատի. (Եզնիկ.։)
Զոմանս ապիրատս զուգակցեալ զրաբան չարիմացութեանն. (Յհ. կթ.։)
Որ ապիրատս խօսին առ ի կորուստ բազմաց. (Յճխ. ՟Ի։)
Ապիրատ մոլութիւն, կամ պատասխանի, կամ գործք, բամբասանք, խորհուրդ, բան, ահ. եւ այլն. (Պիտ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Յհ. կթ. ստէպ։)
Վասն իշխանացն ոչ խոստովանէին, զի մի՛ ապիրատք եղիցին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
slanderous.
Որ ապիրատս խօսի. չարալեզու.
Կատարիչք անօրէնութեան, ապիրատախօսք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
wickedness, iniquity, malice, flagitiousness, villainy.
Վկայել զմարդոյ ըստ ամենայն ապիրատութեան. (Օր. ՟Ժ՟Թ. 15։ Տե՛ս եւ Յուդթ. ՟Ը. 9։ Սղ. ՟Հ՟Բ. 8։ Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 9։ Կող. ՟Գ. 25։)
Ոչ գանողացն ապիրատութեան՝ սպառնացար։ Զապիրատութիւնսն, զինքնասիրութիւնսն. (Նար. ՟Լ՟Զ. ՟Խ՟Ե։)
Զայս ամենայն առակել ի մարդ՝ ապիրատութիւն մի մեծ է. (Կոչ. ՟Է։)
Զի՞նչ լինիցի քան զայս առաւել ապիրատութիւն։ Բազում եկեսցէ զհետ ապիրատութիւն (այսինքն անտեղութիւն). (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Գարշելի իսկ ապիրատութիւնն եւ անիրաւութիւնն. (Պղատ. մինովս.։)
gaoler, keeper of a prison.
ԲԱՆՏԱՊԱՀ կամ ԲԱՆԴԱՊԱՀ. δεσμοφύλαξ custos vinculorum, commentariensis Պահապան կամ վերակացու բանտի, եւ բանտականաց. զընտանպէքճիսի, զընտանպան.
Տանել զբանտապահսն, եւ սպանանել։ Վասն մահու բանտապահացն. (Կոչ. ՟Զ։)
Զայն հրաման առեալ ի մոգպետէն բանդապահացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Թողին զբանդ իւրեանց բանդապահքն. (Բրս. գորդ.։)
Բանտապահն իպողիտոս. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ժ.։)
Եւ էր բանդապահն բարեկամ Միքայէլի. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Բանտապահ.
Մինն ի բանդապանացն եհար զգագաթն Հ=Յ. (նոյ. ՟Ի՟Թ.։)
Ընդէ՞ր, որպէս առ Պետրոսիւն, որ ել ի բանտէ, պատժին բանտապանքն (յն. պահապանք), սոյնպէս եւ որ Քրիստոսի բանտապահքն (յն. պահօղք) էին, ոչ պատժեցան. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Բանտապահ.
ԲԱՆՏԱՊԵՏ կամ ԲԱՆԴԱՊԵՏ. ἁρχιδεσμοφύλαξ, δεσμοφύλαξ summus carceris custos, custos vinctorum Պետ եւ վերակացու տան բանտի, եւ կալանաւորաց, եւ պահապանաց.
Ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս Յովսեփայ։ Պատուիրեցին բանտապետին զգուշութեամբ պահել զնոսա, եւ այլն։ Ոչ իշխանքն կարող են ընդդէմ դառնալ, եւ ոչ բանտապետք. (Ճ. ՟Ժ.։)
Նմա եւ գող բանտապետ եւ զգուշացող. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
usher, porter.
• , ի-ա հլ. «դռնապան» ՍԳր. Եփր. մն. 479, 482. Մծբ. 112. (նոր գրակա-նում այս անունով են կոչւում Պատրիարքա-րանի դռնապանները (շաթիր), որոնց գըլ-խաւորն էլ բարապանապետ անունն է կրում)։ Այս բառին պէտք է կցել բարապետ «դռնա-պան» Մծբ. և բարաւոր «դռան վերի սեմը» ՍԳր. Մագ. Ճառընտ. «դռան երկու կողքի սե-մերը՝ աջ և ձախ» Տաթև. ամ. 390։ Բոլորի արմատն է բար «դուռ», որ առանձին գոր-ծածուած չէ։ Հմմտ. սրանց հոմանիշները դա-րապան և դարապետ։
• = Հիւս. պհլ. bar «դուո» բառից, որ զա ւառական ձևն է պհլ. dar, պրս. [arabic word] dar, զնդ. pvarə, հպրս. duvara-«դուռ» բառի. հմմտ. նոր պրս. գաւառականներից գիլանի bar, ևեմնանի bar, քաշմիրի bār, ber, քրդ. bar, աֆղան. war, վախի bār, բոլորն էլ «դուռ»։ Իրանեան dw-հիւսիսային պահլաւերէնի մէջ բառասկզբում դառնում է b, որով dvar-ռառնում է bar (տե՛ս Horn § 545, Հիւբշ. Pers. Stud. 116, 166, Gauthiot MSL 17, 144 և Meillet MSL 17, 246)։ Հմմտ. նաև պրս. [arabic word] sālār-i-bār «դռնապանապետ, բարապանապետ» (ՀԱ 1910, 120)։ Իրա-նեանից փոխառեալ է նաև հյ. բոշայ. բար «դուռ», բարահ «արտաքս, դուրս»։-Հիւբշ. γγ9,
• Ուղիղ մեկնեցին Պատկ. Maтepiaль 1, էջ 8 և Հիւբշ. ZDMG 36(1882), էջ 128-9։ Հիւնք. բարակ «որսական շուն» բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Արմատր պահում է դեռ Վն. ոmր-բmր «տուն-տեղ», որ դար «դուռ» և բար «դուռ» հոմանիշների յարադրութեամբ կազ-մուած մի բառ է։
θυρωρός janitor, ostiarius Պահապան բարաւորաց կամ վերին սեմոց. այսինքն դռնապան. դէտ դրան.
Բարապան տանն։ Աղաղակեցին բարապանքն, եւ ազդ արարին ի տուն թագաւորին ի ներքս։ Բարապանք դրանց տանդ։ Առ դահճապետն երիս բարապանս։ Բարապանաց դժոխոց տեսեալ զքեզ սարսիցե՞ն. (՟Բ. Թագ. ՟Դ. 6։ ՟Դ. Թագ. ՟Ե. 21։ Եզնիկ. ՟Խ՟Դ. 11։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 24։ Յոբ. ՟Լ՟Ը. 17։)
cf. Բարապան.
Բարապետն զուարթ մի՛ յաղթահարեսցի ի քնոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
well deserved, worthy, obliging.
εὑεργέτης benemeritus, beneficus Բարերար, երախտաւոր, որում շնորհապարտ է երախտաւորեալն.
Բարեացապարտն Թէոդոս։ Բարեացապատին Վահանայ. (Խոր. ՟Գ. 46։)
Բարեացապարտ արքայն. (Կորիւն.։)
Աստուծոյ սպասաւոր, եւ մեզ ի բարիս բարեացապարտ. (Յհ. կթ.։)
Ամանայն ուրեք բարեացապարտ զինքն ցուցանէ. (Արծր. ՟Բ. 4։)
Ամենայն բարեաց պատճառ, ամենայն բարեացապարտն Մարիամ. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Անսպառ.
Հատուցումն անսպառական. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Թագաւորութիւն անսպառական. (Եզնիկ.։)
Որ աղբիւրդ ես անսպառելի. (Շար.։)
Զսպառնացեալսն տրտմութիւնս անսպառելիս. (Դիոն. եկեղ.։)
Կորուստն անսպառելի. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
cf. Անսպառ.
Հատուցումն անսպառական. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Թագաւորութիւն անսպառական. (Եզնիկ.։)
Որ աղբիւրդ ես անսպառելի. (Շար.։)
Զսպառնացեալսն տրտմութիւնս անսպառելիս. (Դիոն. եկեղ.։)
Կորուստն անսպառելի. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
inexhaustible state.
Անսպառն գոլ. մշտնջենաւորութիւն.
Հոգիդ սուրբ ճշմարտութեան բղխեալ առ ի քէն անսպառութեամբ (այսինքն անհատաբար)։ Յարակայ զենեալ անսպառութեամբ (այսինքն անծախապէս). (Նար. ՟Ժ՟Գ. ՟Խ՟Է։)
Որ ի հանդերձեալսն է անսպառութեամբ. (Խոսր.։)
unscarred.
Որ չունի սպիս, վէրս, նշան վիրաց. անարատ. ամբիծ. եարասըզ, զէրէսիզ, փերէսիզ, լեքեսիզ.
Անսպի ոչխար, կամ կերպարան. (ՃՃ.։)
Արար զմեզ անսպիս եւ անարատս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անսպիս եւ անմահս զմեզ արար. (Խոսր.։)
Լեառն՝ որ է կուսական արգանդն, անսպի մնաց եւ անթերանալի. (Համամ առակ.։)
Ի բերանոյ առիւծուն զգառինս իւր ապրեցոյց անսպի եւ անվնաս. (Վրք. հց. ձ։)
unfailing, punctual, exact, regular, correct, sure, certain;
without fail, punctually, precisely, exactly, correctly.
ἁψευδής, ἁπήραντος. infallibilis, illaesus. Ազատ ի վրիպանաց. անսխալ. անսուտ. հաւաստի. աներկբայ. ուղիղ. ողջիկ. անվնաս. անքոյթ. անվտանգ. եանզըլմազ, խադասըզ, շիւպհէսիզ, թէհլիքէսիզ.
Անվրէպ գիտութիւն, կամ հոգի. (Իմ. ՟Է. 17. 22։)
Անվրէպ լիցին կենաց աւետիք. (Ագաթ.։)
Անվրէպ հանդիպումն, կամ դիտողութիւն. (Պիտ.։)
Անվրէպ զրոյցք, կամ շաւիղք, կամ գործք. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Լ՟Բ. եւ Նար. մծբ.։)
Անվրէպ գանձարան. (Կանոն.։)
Անվրէպ գոլ ի գոռոզիցն գաղտնի նենգութեանց. (Մագ. ՟Դ։)
Որ ոչ վրիպէ ի նպատակէն.
Աղեղնաւորք անվրէպք կորովիք. (Բուզ. ՟Դ. 20։)
Անվրէպ պատկեր է որդի հօր։ Պատկեր անվրէպ նմանութեան հօր։ Անվրէպ նմանութեամբ։ Վասն էութեանն անվրէպ նմանութեանն։ Վասն բարոյիցն անվրէպ նմանութեանն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Անվրէպ նմանութեամբ կարպաւորուի պատշաճաբար նուիրելոցն. (Դիոն. երկն. ՟Գ։) Յորս յն. որպէս չէզոք, τὸ ἁπαράλλακτον, է անվրիպութիւն. իսկ լտ. similitudo կամ identitas նմանութիւն, կամ նոյնութիւն։
Յանվրէպ մետաղս աքսորեալ. (Անան. նին.։) իմա՛, անզերծ, կամ անհրաժեշտ։
ἁνυπερθέτως. sine more, ἁπαραλλάκτως, constanter, prorsus. Առանց վրիպելոյ կամ զանց առնելոյ. անյապաղ. հաւաստեաւ. անշուշտ. նմենայնիւ. շիւպհեսիզ, թահգիգ.
Անվրէպ զվաղիւ օրն պատրաստեսջի՛ր զփիղսն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 10։)
Անվրէպ ի ձեզ յարմարի. (Նար. առաք.։)
Որք նորին են անվրէպ՝ ներգործութեանն, նորին էութեանն գոլ լինին խոստովանեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
without type;
unlike;
shapeless, deformed.
Անձեւ. անկերպարան.
Ի ձեռս անյայտս անտիպ տեսակի. (Նար. խչ.։)
Կերպաւորութիւնս եւ գաղափարս եդեալ անկերպիցն եւ անտպիցն. (Դիոն. ածայ.։)
to leap or frisk about.
Ընդ խոպացողի գազանին (կիտի) կաքաւեցի, եւ ընդ ղուղակին ընթանայի։ Խոպալով (փիղն) եւ ընդվզելով եւ՛ յուղիսն եւ՛ ի զօրուն անըմբռնելի էր. (Փիլ. յովն. եւ լիւս։)
Ի Հին բռ. դնին որպէս փաղանուն,
Խաղալ, խոպալ, խայտալ, խնդալ։
uncultivated;
waste land, desert;
ի —ի, waste, fallow.
• (սեռ. -ի) «չբանած՝ կոշտ ու կորդ երկիր, անմշակ տեղ» Ես. ե. 6, է. 25. Մանդ. «անպիտան, խոտան» Գէ. ես. Մարթին. Դերն. որից խոպանանալ ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 19. խոպանացումն Նար. խոպանիլ Ոսկ. գծ. 578. Մարթին. Երզն. խրատ. Մագ. խոպա-նումն Յհ. կթ. խոպանութիւն Կիւրղ. գնձ. յետնաբար գրուած ունինք նաև խուպան Մանդ. էջ 46, Արձ. 956 թուից (Վիմ. տար. 5). խուպանիլ, խուպանեալ, խուպանումն «խանգարուիլ, ապականիլ, խոպանանալ» Սոկր. 165, Պղատ. օրին. 176. Մագ. թզ. 21. Օրբ. Վրք. հց. Բ. 598։
• ՆՀԲ լծ. թրք. եապան «վայրի» և հյ խափանեալ։ Հիւնք. անխոփ կամ խա-փանեալ ձևից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի ասոր. [syriac word] kubana «փշոտ»։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. խոպան, Մկ. Վն. խօպան, Խրբ. Մշ. Սեբ. Տիգ. խօբան.-(Խրբ. նշանա-կում է նաև «պարապ, դատարկ». օր. Խո-պան խոպան ոլրուիլ. 2. «տգէտ, բիրտ». օր. Խոպան տղաք)։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] xupān «անապատ անմշակ տեղ» (Justi, Dict. Kurde, էջ 162) կայ և խոպան ձևով. ինչ. Շառակի չէ տը պու, Մալազկէրէ խոպան լը տավէ աշէ «Մի կռիւ եղաւ խոպան Մանազկերտի ձորում՝ ջաղացքի բերան» (Ազդակ 1909 թ., էջ 429), Տէրսիմի բարբառով խոպան «խոպան արտ» (Հայաստան 1917 թ. л 90), Ս. Գրքի քրդ. բարգմանութեան մէջ՝ խօփան պու «աւերե-ցաւ» Յայտ. ժը. 19. Զիրա լը եէք սաթտա-խօփան պու (Չի ի միում ժամու աւերեցաւ)։
(լծ. թ. եապան, եւ հյ. խափանեալ). χέρσος inculta terra, solitudo ἕρημος eremus, desertus, destitutus. Ամայի, կորդ, եւ անգործ երկիր. չբանած՝ կոշտ երկիր, խըռ տեղ. գըռ չեօլ. (յն. խե՛ռսօս, եւ ե՛ռիմօս).
Բուսցի ի նմա փուշ իբրեւ ի խոպանի։ Եղիցի ի խոպանէնեւ իփչոյ յարօտ գառին. (Ես. ՟Ե. 6։ ՟Է. 25։)
ոչվայրապար ի խոպանսն եւ յանտառացեալսն փշօք զպատուական սերմն ցանիցեն. (Մանդ. ՟Ը։)
Մի՛ զանդաստան հոգւոյդ թողցես որպէս խոպան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Նմանութեամբ Անպտան. յետնեալ. անապատացեալ. օտարացեալ. Խարապ, մահրում.
Զայգին գոս եւ խոպան առնելով. (Գէ. ես.։)
Ոտն խոպան գոյր ի ցաւէն. (Մարթին.։)
Խոպանս լինել յաստուծոյ, եւ յիւրեանց միամտութենէն արտաքս անկեալս. (Դիոն. ածայ.։)
to become desert, uncultivated;
to lie waste or fallow;
to spoil, to deteriorate, to go to ruin.
χερσόομαι, χέρσος εἱμι desolor, exsiccor, sterilesco. որ եւ ԽԱՓԱՆԻԼ. Խոպան լինել. ամայանալ. կորդանալ. անպիտանանալ. անբեր կամ փչաբեր լինել.
Իբրեւ զայգի այր պակասամիտ. եթէ թողուս ըզնա, խոպանանայ։ Ամենայն տեղի խոպանասցի, եւ իփուչ դարձցի։ Ոյր ի վկայութիւն չարութեանն ծխեալ կայ խոպանացեալ։ Մինչեւ իսպառ խոպանասցին (ամբարիշտք). (Առակ. ՟Ի՟Դ. 31։ Ես. ՟Է. 23։ Իմ. ՟Ժ. 7. եւ ՟Դ. 19։)
Իբրեւ զանապատ անջրդի խոպանացեալ։ Եկեղեցի քրիստոսի խոպանացեալ եղեւ. (Յհ. կթ.։)
Եթող զտունն, ապա եւ ժողովուրդն խոպանացաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։)
Խոպանացեալ միտք, կամ սիրտ։ Խոպանացելոցս ի բարեծնութենէ. (Յճխ. ՟Զ։ Նար. ՟Հ՟Գ։ Խոսր.։)
Ամենայն թագաւորութիւն բաժանեալ յինքն՝ խոպանանայ. (Աթ. ՟Ը.) (իբր ռմկ. խարապ կըլլայ, կաւըրվի։)
to let lie fallow, to leave uncultivated;
to lay waste, to spoil, to ruin.
ԽՈՊԱՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԽՈՊԱՆԵՄ. χερσόω desero, desolo, incultum relinquo. Խոպան կացուցանել. աւերել. անպիտանացուցանել. Խարապ էթմէք.
Խոպանացուցանել զերկիր հայոց. (ՃՃ.։)
Գազանք ապականիչք եւ խոզք անտառաց մտեալ խոպանեսցեա զնա. (Ճ. ՟Դ.։)
Խոպանել եւ կորուսանել զամենայն գիրս։ Խոտեալ խոպանեաց։ Ծերանալն, եւ խոպանիլ զգայարանաց. (Մարթին.։)
Թէ ի բարի ուսմանէ անխրատ է միտքն, խոպանի. եւ որպէս խոպան երկիր փուշս եւ անպիտան բերս բուսացանէ. (Երզն. խրատ.։)
Խողխողեալքդ ի խարդաւանօղ խաւարասէր խոպանողացն, եւ ցանկապատառ հետեւողաց նորա. (Մագ. ՟Բ։)
Մի՛ երկնչիր ասէ (ի սօղոսէ). խոպանեալ է, եւ աղօթս առնէ. գուցէ խուպանեալ, իբր ռմկ. խպնեալ, պատկառեալ։
cf. Խոպանացուցանեմ.
ԽՈՊԱՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԽՈՊԱՆԵՄ. χερσόω desero, desolo, incultum relinquo. Խոպան կացուցանել. աւերել. անպիտանացուցանել. Խարապ էթմէք.
Խոպանացուցանել զերկիր հայոց. (ՃՃ.։)
Գազանք ապականիչք եւ խոզք անտառաց մտեալ խոպանեսցեա զնա. (Ճ. ՟Դ.։)
Խոպանել եւ կորուսանել զամենայն գիրս։ Խոտեալ խոպանեաց։ Ծերանալն, եւ խոպանիլ զգայարանաց. (Մարթին.։)
Թէ ի բարի ուսմանէ անխրատ է միտքն, խոպանի. եւ որպէս խոպան երկիր փուշս եւ անպիտան բերս բուսացանէ. (Երզն. խրատ.։)
Խողխողեալքդ ի խարդաւանօղ խաւարասէր խոպանողացն, եւ ցանկապատառ հետեւողաց նորա. (Մագ. ՟Բ։)
Մի՛ երկնչիր ասէ (ի սօղոսէ). խոպանեալ է, եւ աղօթս առնէ. գուցէ խուպանեալ, իբր ռմկ. խպնեալ, պատկառեալ։
"cf. Խոպոպիք."
• «գանգուր՝ ոլորուած մազ» Լասա. որից խոպոպիք «մազերի հիւսք» Նխ. ղևտ Խոր. Վրդն. ղևտ. և Թուոց խոպոպել «մա-զերը ոլորել» Ճառընտ. իբրև ածական գոր. ծածուած է Կիւրղ. թգ. «գանգրաւոր, ծայբը ոլոր ոլոր» նշանակութեամբ (կաղանչան բոյսի համար է ասուած)։ Գրուած է նաև հոպոպիք, ինչպէս երբեմն գործածւում է նաև արդի գրական լեզուի մէջ։ ԱԲ ունի խոպ «ոլրած մազ» ձևն էլ, որ գտնում եմ գործա-ծուած Տաղ. հրտր. Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 71 «Խոպ խոպ խոպոպին վայր վաւռե-նի ջոկիցն». եթէ ստոյգ է նշանակութիւնը, կարող է ներկայացնել բառի արմատական ձևը։
• Հիւնք. յոպոպ թռչունի անունից։
• ԳԻՌ.-Շմ. խօպօպ «գռուզ» (մազեր -Մշ. կայ խօբօբիք «կախուած ծամեր». ինչ. «Հարսներ խօբօբիք է կախեր»։
Եւ խոպոպք վարսիցն փաղփեալք ի վերայ ճակատուն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
to curf, to frizz, to put in ringlets, to crisp.
ԽՈՊՈՊԵԼ. Կազմել խոպոպիս. պճնել զհերս.
Ունէր լմայր պճնօղ, որ հանապազ զհերսն խոպոպեալ կազմէր. (ՃՃ.։)
to curl one's hair;
to tall into curl, to curl of itself.
curled;
—ք, curl, lock, ringlet of hair;
—ս առնել, to curl, to frizz.
Կաղանչանն թէպէտ եւ փոքր է, այլ նման է ձեւով եղեւին ծառոյ. եւ ծայրն խոպոպի է. (Կիւրղ. թագ.։)
ԽՈՊՈՊԻՔ, պեաց. գ. σισόη cincinnus. Հիւսք հերաց. կամ դալարք վարսից. գանգուրք. քեաքիւլ.
Զվարսիցն փետեալ զխոպոպիս՝ հրամայէ քարշել. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Ցցունս վարսից, ծամս կամ խոպոպիսմօրուաց չառնել. (Նախ. ղեւտ.։)
Մի՛ ապականէքզտես մօրուաց. ծամս առնել, կա խոպոպիս։ Զծամս, խոպոպիս ի ներս առնուն ներքոյ ականջացն. (Վրդն. ղեւտ. եւ Վրդն. թուոց.։)
prime minister.
• «կիւրապաղատ, իշխան յար-քունիս». մէկ անգամ գործածում է Բ. թագ. ը. 18. սրանից է բարդուած շահխոռապետ «արքայական իշխան» Եղիշ. ե. (այս վեր-ջինը ՆՀԲ ուղղում է շահ ախոռապետ, մինչ Մոսկուայի տպագրութիւնը պահում է ա-ռաջին ընթերցուածը)։
• = Անշուշտ պարսկերէնից փոխառեալ բառ է, բայց մայր ձևը յայտնի չէ։-Հիւբշ. 160։
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 183 պրս. [arabic word] xūr, [arabic word] xura «վեհութիւն, վսե-մութիւն» բառից։ Վարդանեան ՀԱ 1924, 68 հասեանում է «ախոռապետ» և նռան է կցում խոռակալ հոմանիշը ինչպէս կարդում է Բուզանդի սորակալ բառը. այսպէսով խոռ դառնում է ախոռ բառի մէկ ուրիշ ձևը. բայց այսպիսի ձև չկայ ո՛չ հայերէնի մէջ և ո՛չ էլ իրանեան որևէ լեզուի մէջ. Նահապետեան, Բազմ. 1924, 199 շահխորապետ հասկանում է «ար-քունի դպրապետ»՝ կապելով խուրի բառին, որ տե՛ս։
Որդիքդաւթիխոռապետք էին. (՟Բ. Թագ. ՟Ը. 18։)
αὑλάρχης aulae princeps. Կուրապաղատ. իշխան յարքունիս. փոխանորդ արքայի.
tent-guard.
Պահապան խորանի, կամ վրանաց բանակին. վանապան.
Ռահվիրայ մարդկաւն, եւ խառնաղանջ խորանապահ զօրուն. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
flight of cranes.
secret, discreet, prudent.
Որ պահէ զգաղտնիս խորհրդոյն.
Այր բանիբուն բանիւ, եւ խորհրդապահ սրտիւ. (Փարպ.։)
Նախ խորհրդապահ լինէր թագաւորն. (Ճ. ՟Գ.։)
Աստէն խորհրդապահ ասին բանին աստուծոյ (մարդիկ). (Համամ առակ.։)
secretness, discretion, prudence.
prime adviser or counsellor.
Որպէս գրէ խորհրդապետն այսոցիկ պօղոս։ Խորհրդապետն պօղոս ասէ. (Խոր. վրդվռ. Տօնակ.։)
Զերկնայինսն իմացամք խորհրդապետ քահանայապետութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Էին անեղին անճառ խորհրդոց խորհրդապետք. (Շ. տաղ մարգ.։)
bladder, vesicle;
— ապակեղէն, balloon;
— հրետի, gun cartridge;
— հրաձիգ, fusee;
cf. Հրատիկք;
— լողական, air-bladder.
• «մէզի պարկը» տե՛ս բուշտ։
• -Կազմուած *փամփ+բուշտ բառերից. երկրորդի ծագումը անյայտ է (տե՛ս առան-ձին). բայց առաջինն է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phamph-«ուռչիլ» արմատից. սրա հետ նոյն են bha*mbh-, ba*mb, pamp-ձևերը. որոնք բոլոր բնաձայն են համարւում. բազ-մաթիւ ժառանգ ձևերից հմմտ. սանս. bim-ba-«գնդակ», bimbī «մի տեսակ դդում», յն. Աέμβις «ջրի պտոյտ, շռնչան», πεμφις «շունչ, փոթորիկ. պալար, ջրի կաթիլ», πομφός «գնդակ, կոճակ, բշտիկ, վահանի ուռած մասը, կումբ», լեթթ. bamba «գունդ», pampt «ուռչիլ», լիթ. bámba «պորտ», bumbulis «պղպջակ», ուկր. buba «բշտիկ», չեխ. boubel «ջրի պղպջակ», լեհ. babel «ջրի պղպջակ, պալար», ուկռ. biiba «բշտիկ», սերբ. bubulǰica «բշտիկ», bubla «գնդակ», սլով. boblǰati «պղպջակել», մբգ. bemstīn «հաստափոր», դան. bams «յոյր մարդ», fomp «հաստափոր մարդ», նորվ. nempa seg «տկռիլ» ևն (Pokorny 2, 107 109. Boisacq 765)։
ՓԱՄՓՈՒՇՏ կամ ՓԱՆՓՈՒՇՏ. κυστίδιον, κύστιγξ vesica, vesicula. Մաշկեղէն պարկ կամ քսակ կենդանեաց՝ ընդունարան միզի.
wood;
tree;
— կենաց, the Holy-Rood, the Cross;
tree of life, lignum-vitae, guaiacum, thula or thuya;
— խնկոց, odorous, scented wood;
— իւղոյ, olive-wood, olive;
չնչին —, fragile wood;
— այրելի, fire-wood;
— հարկանել, պատառել, to cut wood;
to cut down, to fell;
— ընկենուլ, to draw or cast lots;
կախել զ—է, to crucify.
• , ի հլ. «փայտ. 2. ծառ. 3. կախա-ղան» (հմմտ. կախել զփայտէ=պրս. badār kasidan) ՍԳր. որից փայտ ընկենուլ «վի-ճակ գցել» Եղիշ. Բ. էջ 39 (սրա համեմատ էլ Բառ. երեմ. էջ 333 ունի քուեայ «փայտ». հմմտ. Կովկասի արդի գւռ. չօփ քցել «վի-ճակ գցել, քուէարկել»<պրս. [arabic word] cōb «փայտ» բառից). փայտաբեր Յես։ թ. 21 փայտագործ Ագաթ. փայտակերտ ՍԳր. փայտակոյտ Ես. լ. 33. փայտակոտոր Օր. իթ. 11. Յես. թ. 21, 27. փայտակոփ Եփր. թգ. փայտատ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. 455. էր ընդ եղբ. 44. փայտեղէն ՍԳր. անփայ-տակերտ Եւս. քր. փայտանալ «ցրտից փայտ կտրիլ» Մծբ. 192. փայտ համարոյ «հաշուեփայտ. տճկ. չէթէլէ» Լմբ. մատ. 107 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). խաչափայտ Ա. պետր. բ. 24. Ա-գաթ. մայրփայտեայ Ագաթ. լաստափայտ Իմ. ժդ. 6. Եփր. համաբ. 251. եղևնափայ-տեայ ՍԳր. նաւափայտ Իմ. ժդ. 1. նոր բառեր են փայտաշէն, ձեռնափայտ, վառե-լափայտ, լուցափայտ, հաշուեփայտ, փայտ-ածուխ, փայտային, փայտոջիլ, փայտփոր, փայտփորիկ ևն։
• Վրդ. ծն. ա. 12 և Տաթև. հարց. 214 հանում են փտիլ բայից։ Klaproth. As pol. 101, 142 զնդ. pjar և սամոյէդ pjā, pā։ Bugge IF 1, 455 (նոյնը նաև Scbeftelowitz BВ 29, 41) պայթել բա-ռի հետ՝ կցում է սանս. bhédati, լտ. findere «ճեղքել», յատկապէս «փայտ ճեղքել» ձևերին։ (Մերժում է Pokorny 2 139)։ Հիւնք. յն. παιδεία «խրատ, կրթութիւն, պատիժ ևն»։ Patrubány SA 1, 212 հբգ. spalten «ճեղքել», մբգ. spelte «ճեղքած փայտ» բառերի հետ։ Liden, Stud. z. altind. 34 հհիւս. biti «գերան», հնխ. bhid-«ճեղքել» արմատից։ Lewy KZ 40 (1906), 422 անգսք. spitu, լտ. spissus «պինդ, ա-մուր», լիթ. spēst «ճնշել»։ Kорщъ, թրգմ. Հովիտ 1914, 470 չերքէզ. pxa «փայտ» բառի հետ։ Նոյնը նաև Մառ, яфeт. cбор. 1, 55.
• ԳՒՌ.-Ագլ. փայտ, Ախց. Կր. փատ, Ակն. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ։ Պրտ. Սչ. Սեբ. Սվեդ. փադ, փmդ, Ղրբ. փmդ, փրէդ, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. փէտ, Ալշ. Երև. Հմշ. Մշ. Տիգ. փէդ։ Նոր բառեր են փայտաման, փայտանոց, փայտաջուր, փայտատաւոր, փայտարար, փայտել, փայտեփուր, փայտումիս, փայտ-տր. փայտռկել։ Հետաքրքրական ձև է Ալշ. Մշ. փիցուկ «սատկած», որի բայն է փիտնալ «սատկիլ», որից երևում է թէ հինն է փի-տանալ<փայտանալ և փիտացուկ >փիտ-ցուկ >փիցուկ։
• ՓՈԽ.-Լազ. փատի «տախտակի կտոր» (Մառ, Լազ. քերակ. 193). վրաց. գւռ. Եօհ»-ტοთი սիչափեթի կամ ჩიჩაφοთი չիչափե-թի «նոր կարելու ժամանակ կօշիկը շուտ տալու փայտ» (<հյ. *շրջափայտ), նաև კარაბეტი կարապետի «կարափալտ. եռան-կիւնի փայտեայ պրիզմա, որի վրայ կօշ-կակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (Бeридзe, Гpyз. rлocc. nо имер. и paq'. говоpaм CIeт. 1912, էջ 39 և 20)։
Տապան ի չորեքկուսի փայտից։ Պատառեաց փայտ յողջակէզ։ Կախեսցէ զքեզ զփայտէ։ Փայտ նիզակի։ Ի բազում փայտից զուարթանայ հուր։ Ընտրեաց հիւսն փայտ։ Առ փայտն՝ որ քան զնաւափայտն տկարագոյն է, աղաղակէ.եւ այլն։
ՓԱՅՏ. որպէս Ծառ. տունկ.
Փայտ պտղաբեր։ Փայտս ամենաբերս։ Փայտ փշաբեր։ Զգին եւ զփայտ իւղոյ։ Զի՞նչ լինիցի փայտ որթուն յամենայն փայտից ոստոց, որ են ի փայտս անտառի, եւ այլն։ Ի պտղոյ փայտին ճաշակեալ։ Փայտիւն (խաչի) զփայտ սրբեալ. (Խոսր.։)
ՓԱՅՏ ԸՆԿԵՆՈՒԼ. որպէս Փորձել զբախտ եւ հմայել.
pernoctation, passing the night in a place;
sleeping place, lodging, inn;
evening;
առ —, towards dusk, in the evening;
— առնել, to stop or stay with, to logde at;
գնացեալ ընդ անապատ —ս երկուս, journeying two nights in the desert.
• «հագնիլ». արմատ առանձին ան-գործածական, որից ունինք միայն օթոց, ի-ա հլ. «անկողնի ծածկոց, կապերտ» Բ թգ. ժէ. 28, «վերարկու, զգեստ, կրկնոց» Սղ. ճգ. 2. Պղատ. օրին։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. èνō, ὄyō «հագ-նիմ» բառից (արմատը en-, ou-)՝ -ti աճա-կանով. աւելի մանրամասն տե՛ս ագանիլ «հագնիլ». այս երկուսը իրար հետ ճիշտ այն յարաբերութիւնն ունին, ինչ որ օթ «օթ-ևան» և ագանիլ «իջևանիլ, գիշերել». յատ-կապէս թ-ի համար հմմտ. լիթ. «utas, լեթթ. äuts «ոտքի փաթաթան, կտաւ. կապ» (Tra-utmann 22)։-Աճ.
• ՆՀԲ օդիք «ոչխար» բառի՞ց։ Հիւնք. յն. ὄϑόνη «շոր, սպիտակեղէն»։ Վերի ձևով մեկնել եմ ՀԱ 1908, 121։
• , ի հլ? «գիշերը մի տեղ անց կացնե-լը» Եզեկ. իգ. 17. Խոր. «մի օրուայ ճանա-պարհը, մէկ իջևան» Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 111. Ճառընտ. «երեկոյ, գիշեր» Սոփոն. բ. 7. ոճով ատւում է օթ առնել «օթևան տալ» Ոսկ. տտր. տող 185 և 202. որից օթել կամ օթիլ «գիշերել, գիշերը մնալ» Յհ. իմ. ստ. Կանոնր տահ. 112. Իգնատ. ղկ. 68. «պարտքի փոխարէն տրուած գրաւր երկար ժամանաև մօտը պահելը» Մխ. դտ. 358, օթագայանալ, օթագայիլ ևն Երեմ. իե. 24. Յոբ. բ. 9. Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. օթագանիլ «աշխատանքի վրայ տքնիլ, անքուն գիշեր-ներ անց կացնել» Սոկր. 568. օթանոց «սե-նեակ, բնակարան» Խոր. Արծր. օթեկ, օթե-կան «նախորդ օրուանից մնացած, քարթու» Կանոն. օթեվան ՍԳր. Փարպ. օթոց «ննջա-րան, սենեակ» Արծր. ցայգոթ Եպիփ. ծն. բացօթեագ Ղկ. բ. 8. Փիլ. որ և բացօթեայ Ճառընտ. Շիր. Յհ. կթ. (կայ և ախալ գրչու-թեամբ բացօդեայ, իբր թէ օդ բառից լինէր. որ և այժմ բաւական ընդհանրացել է տր-գէտների մօտ). գիշերօթիլ Փիլ. բագն. երե-կօթք Ագաթ. Յհ. կթ. երեկօթոց «կէսօրից յետոյ հանգստանալու համար պառկիլը» Կոչ. 18 (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 578), օթեակ «թատրոնի առանձնասենեակ» (նոր բառ) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. au-«գիշերել» արմատից աճած auti-ձևից. պարզականը տալիս է ագ-, որից ագանիլ «գիշերել» (տե՛ս այս բառը I հատորում). կազմու-թեան համար հմմտ. արև-արեգակ, կով-կոգի, հով-հոգի և յատկապէս նախորդ օթ «հագնիլ» արմատը (Pokorny 1, 20, Boi-sacq 364)։-Հիւբշ. 411։
• ՆՀԲ լծ. թրք. եաթմագ «պառկիլ», եաթագ «անկողին», օթագ «մեծ վը-րան», օդա «սենեակ»։ Տէրվ. Նախալ. 66 հնխ. av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տից. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հողաթափ» ևն։ Müller, Armen. VI, թ. 68 և SWAW 136 (1897), էջ 6 ագա-նիմ «գիշերեմ» բայի հետ՝ զնդ. aw «երթալ», յն. ἰαύω «գիշերել»։ Bugge IF 1, 446 օթ դնում է հնխ. autis նա-խաձևից. նոյնը կրկնում է Lуk. Stud. 1, 33 և այս ագ
• ՓՈԽ.-Մառ (Гpyз. позма Bитязь вz барcовои шкуpe, էջ 444) հայերէնից փո-խառեալ է դնում Ընձենաւորի մէջ վրաց, უტევანი ուտեվանի «ասպարէզ» (<օթևան)։
Պէսպէս տաճարս, եւ սենեակս օթից հրաշակերտեաց։ Երթեալ բազում անգամ օթս զհետ (այսինքն յօթեւանէ յօթեւան, կամ երեկօթս առնելով). (Խոր. ՟Ա. 15։ Փարպ.։)
Երկուս օթս արարեալ՝ գայ փութանակի։ Գնացեալ ընդ անապատօթս երկուս (ՃՃ.։)
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
• (հոլովւում է աւուր, յօրէ, աւուրբ, աւուրք, աււրց, աւուրբք) «մի օր, գիշեր և ցերեկ միատին» ՍԳր. «արևածագից մինչև մայրամուտքը, ցերեկ» ՍԳր. «ժամանակ, կեանք, տարի» ՍԳր. Եփր. թգ. որից օրա-հաս Գ. մկ. զ. 22. Կոչ. կամ օրհաս ՍԳր. Եփր. ծն. օրհասարակ. Եփր. թգ. հանապա-զօր ՍԳր. առօրեայ Յոբ. է. ժ. Առաթ. առօրեական Ագաթ. Կորիւն. օրերևակ «ցե-րեկին երևացող (արև)» Աթան. 199. այսօր ՍԳր. երկօրեայ Գծ. իր. 19. երեքօրեայ ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. երեքօրիլ Ա. թգ. ի. 19. միջ-որեայ ՍԳր. Մծբ. Եւագր. ծերաւուրց Եփր. համաբ. էջ 16. երկաւուրց Մանդ. սակաա-ւուր «վաղանցուկ» Ոսկ. ես. 281. երկաւուրբ Վրք. հց. մահօր (չունի ԱԲ) «մահուան օրը, օրհաս» Մխ. հեր. 148. յայսմաւուրք Յիշատ. նոր բառեր են օրագիր, օրագրութիւն, օրա-վարձ, օրացոյց, օրհաշիւ, ամէնօրեայ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. āmōr ձևից, որ ռուեւ է նախ *ամուր, լետոյ *աւմր, աւր. ցեղակիցներից այս բառը պահել է մի՛միայն յունարէնը, ուր ունինք հոմեր. ἠμαρ (սեռ. ήματος։, ἡμέρα, այլուր ἀμερα, լոկր. ἀμάρα «օր» (Meillet IF 5 (1895), էջ 331. Esquis-ee 32 loh. Schmidt, Pluralbild, 195 Bar. tholomae, Studien 2, 37, Bugge IF 1, 453, Pedersen KZ 39, 408 և 428, Boisacq 322, Pokornv I 53, Ernout-Meillet 259, 649)։-Հիւբշ. 426։
• Նախ Acoluthus, Obadias armenus, Linsiae 1680, էջ 24 և յետոյ Schröder. Thesaur. էջ 45 եբր. [hebrew word] or «լոյս» բառից փոխառեալ։ Klaproth, Asia pol. 105 հֆրանս. žor, ֆրանտ. jour «օր»։ ՆՀԲ լծ. եբր. աւր «լոյս», յն. ὥρα. լտ. hora «ժամ, ժամանակ»։ Peterm. 24, 30, 41 եբր. aur, սանս. ahar «օր»։ Գ. Կ., Արշ. արրտ. 1843, л 130 հուր «կրակ» բառից։ Gosche 26 փռիւգ. Սύριος «Արամազդ», պհլ. hūr, xūr, Mül-ler, Kuhns u. Schl. Btrg. 3, 90 պրս. hūr, xur, պհլ. ōr, արմատը svār։ Justi, Gött. Gelehr. Anz. 1866, էջ 997 ատում է թէ օր=չէ՛ յն. ϰύρα «սիւք», αύρίον «վաղը, առաւօտը» բառերի հետ։ Պատկ. Изслед. սանս-divā, լտ. dies ձևերի հետ? Muller SWAW 64, 452 առաջին անգամ կցեց յն. ἠμαρ ձևի հետ։ Fick KZ 22, 96 զնդ. ayarə։ Էմին, Հայ հեթ. կր. թրգմ. Յոյս 1875, 347 և Ист. Aсоxика 276 երկինք, երկիր, երդ, այրել, եռալ, ա-րեգ բառերի հետ մէկ ընդհանուր ար-մատից։ Նոյն, Վահագն Վիշապաքաղ (Изcлeд, 78) սանս. Varuna, յն. Ura-
• nos։ Տէրվ. Altarm. 51 սանս. vāsara. յն. ἡμερα, լիթ. auszti։ Հիւբշ. Arnւ-Stud. § 299 կասկածով վերի մեկնու-թիւնը։ Մուրատեան, Մասիս 1823 սեպ. 26 լտ. aurora, յն. იύριον «վաղը»։ Canini, Et. étym. 26 եբր. or «լոյս» և մալայ. âri «օր»։ Գասապեան, Բիւր. 1890, 155 անգլ. hour «ժամ»։ Հիւնք. զնդ. ահուրա մասդա, հպրս. աւուրա, «առաւօտեան», αύριον «վաղիւ», αύρα «օդ», ὥρα «ժամանակ», լտ. aura «լոյս, օր», aurora «արշալոյս»։ Patry-bánv SA 1, 188 զնդ. ayarə «օր»։ Դաւիթ Բէգ. Յուշարձան 396 գալլ. awr, կորն. anur, բրըտ. annaor «այն օրից», հիռլ. ór, uar։ Meillet (նամակ 1931 թ. դեկտ. 18) գրում է «թէև յն. ημερα բառի հետ համեմատութիւնը ներկա-յացնում է դժուարութիւններ, բայց ըստ իս ապահով է. մերժելի է հնխ. ausra «առաւօտ, այգ» (որից յառաջացել են լիթ. aušrá, լտ. aurora, յն. αύριον ևն), ինչպէս ցոյց է տալիս աւուր սեռակա-նըք
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ար. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. օր, Մրղ. օր, օռ, Ակն. օր (բայց ասէօր «այսօր»), Ասլ. Մկ. էօր, Զթ. էօ՝յ, էօ՞ր, Սվեդ. ուր, Հճ. էյ.-Նոր բառեր են օրաբան, օրզատւրի, օրէնը, որուց-մանկուց, օրպատ, օրպակաս, օրչէք կամ աւուրչէք, կէսօր ևն։ Գրբ. օրհասարակ ձևը տե՛ս հասարակ։
Եւ եղեւերեկոյ, եւ եղեւ վաղորդեան, օր մի։ Հանգեաւ յաւուրն եօթներորդ։ Եւ եղեւ յետ եւուրց։ Աւուր գնաց աստի, եւ աւուր գնաց անտի. (այսինքն միօրեայ ճանապարհ)։ Սուգ առի զաւուրս (ռմկ. օրերով, շատ օր). եւ այլն։
ՕՐ. որպէս Ժամանակ. ամ. տարի.
սահմանեալ իցէ օր մահու. որպէս ասեն, թէ օր իւր եկեսցէ. (Կիւրղ. թագ.։)
ՕՐ ՄԻ. որպէս ռմկ. այսինքն Յաւուր միում.
ՕՐ ԱՒՈՒՐ. իբր մ. ԱՒՈՒՐ ԱՒՈՒՐ. ԱՒՈՒՐՑ ՅԱՒՈՒՐՍ. ԱՒՈՒՐՆ, կամ ՅԱՒՈՒՐՆ. καθ’ ἠμέραν, ἠμέραν ἑξ ἠμέρας de die in diem, quotidie. Օր ըստ օրէ. ըստ իւրաքանչիւր աւուր՝ անընդհատ. հանապազօր. հետզհետէ յամենայն աւուր. ի սահմանեալ աւուրս, օրէ օր. կիւնտէն կիւնէ. ամէն օր.
Օր աւուրբ հանապազ խնդրէին տեսանել զնա։ Օ՛ր աւուր եւս առաւել պայծառանայր քաղաքն բարեպաշտութեամբ. (Վրք. ոսկ.։)
Զայս արասջի՛ք աւուր աւուր զեօթն օր։ Աւուրց յաւուրս գային առ դաւիթ. (թուոց. ՟Ի՟Ը. 24։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 22։ իսկ Ել. ՟Ժ՟Գ. 10։ Դատ. ՟Ժ՟Ա. 40։ ՟Ժ՟Է. 10։ ՟Ի՟Ա. 19։ ՟Ա. Թագ. ՟Ա. 3։ Իմա՛ որպէս՝ Ըստ սահմանեալ ժամանակաց. ատենին կէօրէ, ատեն ատեն, աւուր պատշաճին.)
ՕՐ ԸՍՏ ՕՐԷ. նոյն ընդ վ. սրպէս մ. καθ’ ἠμέραν de die in diem. Խօսէր օր ըստ օրէ։ Զոր օր ըստ օրէն ժողովեցեն. եւ այլն։
Եւ որպէս ա. իբր Օրըստօրական. հանապազորդեան. τὸ τῆς ἠμέρας εἱς ἠμέραν, ἑπούσιος quotidianus եւ այլն.
Ժողովեցեն զօրըստօրէն։ Զհաց մեր հանապազորդ տու՛ր մեզ զօրըստօրէն։ Որոշեաց զնոսա դաւիթ յօրըստօրէ պաշտանմունս.եւ այլն։
Զօր ըստ օրէն հաց, այս է զաւուրն կեանս (կամ զպարէնս՝) գոյութեանս մերոյ պիտանացու. (Բրս. հց.։)
ՕՐ Ի ՅՕՐ ԱՌՆԵԼ կամ ՅԵՐԿԱՐԱՁԵԼ. Յօրէ ի յօր արկանել. յապաղել. օրէ օր ձգել.
Պահեսցես օր ընդ մէջ զերիս եօթնեակս։ Եւ նոցա օր ՟Ընդ մէջ ետ պահել։ Դուք օր ընդ մէջ պահեցիք։ Ուտեմ օր ընդ մէջ մի հաց. (Վրք. հց.։)
ԱՅՆ ՕՐ. իբր ռմկ. ան օրը. այսինքն Յայնմ աւուր, որ եւ ասի ԶԱՅՆ ՕՐ. որպէս դնի ըստ յն. յասելն.
ԶՕՐ ԱՄԵՆԱՅՆ. մ. Հանապազօր, եւ զօրն ողջոյն.
Զօր ցերեկ զօրհանապազ ձգեցի զձեռս իմ. (Եփր. հռ.։)
Լինէր յուդիթ մեծացեալ եւ պատուեալ օր քան զօր. (Յուդիթ. ՟Ժ՟Զ. 28։)
Օր քան զօր մեծանայր զարմանքն։ Օր քան զօր յաւելու ի մեղանչել։ Այս եւեթ խորհուրդ եւ խնդիր օր քան զօր եճէ ի սիրտս սեր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։ Մանդ. ՟Ե։ Փարպ.։)
ՕՐԵՐ որպէս Աւուրք.
ՆՈՅՆՕՐԻՆ կամ ՆՈՅՆ ՕՐԻՆ. մ. αὑθήμερον eodem die, eo ipso die. Ի նոյն օրն. ի նմին աւուր. առ օրին՝ անյապաղ.
Նոյն օրին երթեալ պատմեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
law;
precepts;
faith, religion;
constitution;
rule, regulation;
right;
principle, maxim;
usage, uses, custom;
institution;
condition, fashion, mode;
district, canton, province;
— աւետեաց, guerdon or gift to a bringer of good news;
—ք քահանայապետականք, decretals;
հմուտ քահանայապետական օրինաց, decretalist, canonist;
—ք կանանց, menses, menstrua, catamenia;
—ք, or Գիրք Բ. օրինաց, or Երկրորդումն օրինաց, Deuteronomy;
—ք ազգաց, the law of nations;
—ք մտաց, principles;
— պատուոյ, decoration, insignia, badge;
—ք անօրէնք, corrupt practice, abuses;
—ք հզօրադունին, the law of might, the good old rule;
հակառակ or ընդդէմ օրինաց, against all rule, illegally;
աստուածային՝ յաւիտենական՝ բնական՝ քաղաքական՝ զինուորական՝ հին՝ նոր՝ աւետարանական՝ գրաւոր օրէնք, divine, eternal, natural, ancient, new, evangelical, written, civil, military law;
according to law, legally, legitimately, lawfully;
duly, suitably, regularly, properly;
խնդրել —ս, to come to Communion;
տալ —ս, to administer the Sacraments, to communicate;
արժանի լինել օրինաց, to be worthy of receving the Sacrament;
—ս դնել, հաստատել cf. Օրինադրեմ;
—ս դնել, to dictate or lay down laws;
to give laws to, to prescribe laws;
—ս տալ, to give laws;
պահել զ—ս, to keep, to obey the laws;
ընդ օրէնս համարել, to lay down or state as a principle;
խոտորել յօրինաց, to swerve, to depart or deviate from the laws;
զանցանել օրինօք, to transgress, to violate the law;
բառնալ՝ ջնջել զօրէնս, to abolish, to repeal, to abrogate a law;
բազում օրինօք հակառակիլ, to resist or oppose in many ways;
լինել ի կանանց օրինի or ի կանանց —ս, to have the menses;
ի կանաց օրինաց պակասել, to cease to be after the manner of women;
եթէ — իցէ ասել, if it may be said;
— է, it may be, it is allowed, one may;
— էր նմա, he was allowed to;
— էր քեզ, you might;
օրէ՞ն իցէ, իցէ՞ —, is it allowed to ? չէ —, it is not permitted to;
յետ օրինացն կցորդութեան, after the Holy Communion;
—ս իւր կալեալ էր, he holded as a maxim or principle;
—ս կարծեցին անձանց, they believed themselves permitted to.
• , ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզական) «օրէնք, կարգ ու կանոն, հին աւանդութիւն իրաւունք, օրինագիրք» ՍԳր. «սովորութիւն» ՍԳր. «Հաղորդութիւն» Եւթաղ. 134. Բուզ. Եղիշ. (այս առման մասին տե՛ս Վարդա-նեան, Եւթաղ. էջ 134 ծան.) «գաւառ կամ նահանգ» ՍԳր. Եւս. քր. (վերջին նշանակու-թիւնը սխալմամբ յառաջացած յն. νόμος «օ-րէնք» և νομός «գաւառ» բառերի նմանու-թիւնից), «կանանց ամսական հոսումը» ՍԳր. (հետևողութեամբ ասորերէնի, ուր [syriac word] ūrxā «օրէնք, բարք, կրօն, ամսական հո-ռում»)։ Ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով. 1. Օրէն. ինչ. անօրէն Ա. կոր. թ. 21. Առակ. ա. 18. Ոսկ. մ. բ. 26. զօրէն «կեր-պով, ձևով» ՍԳր. Բուզ. տնօրէն Աբ. Սարգ. ինքնօրէն Եւս. քր. առանց սղման՝ օրէնա-դիր Փիլ. օրէնազանցութիւն Կանոն. նաև -օրէն «-ապէտ մակբայակերտ մասնիկր. 2. Օրէնս, որ բառի հայցական ձևն է. ինչ. օրէնսդիր ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. օրէնսդրիչ Եւս. պտմ. Եփր. ծն. օրէնսուսոյց Գծ. ե. 34. Ագաթ. օրէնսատու Ճառընտ. Յ. Սրին-. ինչ. օրինապահ Ագաթ. օրինատր ՍԳր. Ոսկ. տիտ. Եփր. եփես. և Փիլիպ. օրինապատում Եփր. թգ. Ագաթ. օրինական ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. անօրինական, ապօրինի (նոր բա-ռեր). 4. յնախդիրով՝ յօրէն, յօրին-. ինչ. յօրինել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. յօրինիչ Սեբեր. Եզն. 15. սեղանայօրէն Ոսկ. մ. գ. 17. թա-գայօրէն Նար. խչ. գեղայօրէն Նար. պճնա-յօրէն Նար. կուս.։
• = Պհլ. *awδen ձևից, որ է զնդ. *awi-δaуana-, կազմուած awi-մասնիկով dāy >պհլ. dītan>պրս. [arabic word] dīdan «դիտել, տեսնել» բայից։ Նոյն բայից ā մասնիկով էլ ունինք պհլ. *āδēn, որից պրս. āδin, āyīn «սովորութիւն, կանոն. կարգ, կերպ, եղա-նակ. զարդ», āyīna «հայելի» և փոխառու-թեամբ հյ. -արէն մասնիկը, իբր իրան. *ā-δayana-։ Այս բառերի հետ զուգահեռ կազ-մութիւն ունին պհլ. [arabic word] aδvέn և [other alphabet] āδvεnak «կերպ, եղանակ», որոնց անորոշ ընթերցումը ճշտւում է այժմ Սար-ի-Մէշհէ-դի արձանագրութեան *dwyn ձևով և թուր-ֆանի պհլ. *ywyng ձևով էլ կապւում է ბ>y ձայնափոխութեան։ Ենթադրում են ի-րան. *aδi-vaina-«հայեացք», որ կազմուած է aδi-նախդիրով նախորդին հոմանիշ va-ina (որ է պհլ. vēn, պրս. [arabic word] bīn) «տես-նել» բայից։-Հիւբշ. 510-511 և. IF Anz. 8, 48։
• Schrōder, Thesaur. 45 քաղդ [hebrew word] aurītā «տեղեկութիւն, օրէնք» բա-ռից. Lag. Urgesch. 221 զնդ. vərəna «յղութիւն»։ Justi, Zendsp. 270 կասկա-ծով զնդ. varona «հաւատք, կրօնք» ռա-ռի տակ։ Ludwig SWAW 55, 190 ցնդ. *ahuraena։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 6 սնդ. *aorəna։ Müller SWAW 64, 452 օր բառից՝ իբր «առօրեայ կեանքի վե-րաբերեալ»։ Մառ ЗВO 5, 316 պրս. āyīn բառից և Արաքս 1890 Ա. 112 զնդ. daena-«դէն»։ Մառի վերիվերոյ համե-մատութիւնը գիտական սիստէմի վե-րածեցին Andreas և Meillet (տե՛ս Maspero, Recueil 18, 216)։ Meillet. Rey. crit. 1896. 423 և յետոյ JAs 16 (1910), 383 գտնում է որ օրէն, օրի-նակ՝ պրս. āyīn, ā̄yīna բառն է, որի պհլ. ձևն էլ կայ, բայց անստոյգ ընթեր-ցուածով. այս անիմանալի գրչութիւնն է յօբϰ, որ ինքը կարդում է awiδen, իսկ Bartholomae՝ -εvānak' Մարք-վարտ (անձնական, նամակ 1926 թ. յունվ.) կարդում է պհլ. [other alphabet] aδvēn
• և [other alphabet] aδveak «հայեացք, կերպ, եղանակ, օրէնք, հայելի», որ է պրս. āyīn և հյ. *արւէն, որից շրջմամբ աւրէն>օրէն։-Ս. Գ., Բիւր. 1900, 518 պրս. rang «երանգ» բառից։ Գազան-ճեան, Տարեց. Պապիկեան 1905, 125 և Արև. մամուլ 1907, 934-5 յօրինել կը-ցում է թրք. էօրմէք «հիտել» բային։ Karst, Յուշարձան 424 օրէնք=թրք. oran «չափ, ձև», 417 յօրինել՝ յարել բայից։ Ղափանցեան, Նոր ուղի 1929, յնվ. էջ 340 խալդ. awri «տէր» բառից։ Մեկնութեանս վերի եղանակով ձևակեր-պումը տուաւ Nyberg, Hilfsbuch 2, էջ 3։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ագլ. Գոր. Երև.. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. օրէնք, Սեբ. յօրէնք, Ղրբ. Մրղ. օրէնք՝, Ասլ. էօրէնք, եօրեն*, Մկ. Սլմ. էօրէնք՝, Շմ. օրանք, Հճ. იայէնք.-իմաստի զանազանութեամբ Ագլ. ո՛րէնք «օրէնք» և օ՜րինք՝ «հաղորդութիւն». -Ալշ. անօրա «անկրօն, անհաւատ».-Նոր բառեր են օրինաւոր «շատ, լաւ», օրէնքել «հաղորդել», օրէնքուիլ (Մշ. օրէնկվիլ) «հա-ղորդուիլ»։
ՕՐԷՆ մանաւանդ ՕՐԷՆՔ. (արմատ բառիցս, Տնօրէն, Զօրէն, Յօրինել, եւ այլն) νόμος lex. Կարգ եւ կանոն սահմանեա յաստուծոյ կամ ի մարդկանէ. կրօնք. հաւատք. դեն. աւանդութիւն. իրաւունք. պատուիրանք. արարողութիւնք եւ Մատեանք օրինաց.
Այս օրէն է զատկի։ Օրէն մի եւ նոյն կացցէ բնակին եւ եկին։ Օրէն յաւիտենական։ Այս օրէն է ողջակիզին։ Այս իրաւունք օրնի են՝ զոր հրամայեաց տէր։ Ըստ օրինի իւրում՝ ըստ պայմանի իւրում արասցեն զնա (զզատիկն).եւ այլն։
Ոչ երբէք զանազանի ոսկի յոսկոյ, այսպէս եւ ոչ օրէն յօրէնի։ Զի՞նչ օրէն արդեօք իցէ, եթէ ոչ՝ օրինեալքն ... օրինիւն եւ այլն. (Պղատ. մինովս.։)
Տայցեն պատերազմ քաղաք ընդ քաղաքի, եւ օրէնք ընդ օրէնս։ Յերիցն օրինաց՝ որ յաւելան, ի ձեզ, եւ ի շամրտացիս, եւ ի գալիցիս։ Զերիս օրէնս։ Համարել ընդ երկոսին մի օրէնս։ Հաստատեալ եմ զքեզ ի վերայ չորիցն օրինաց. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 2։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ զի Օրէնք, ըստ յն՝ նօ՛նօս, է որպէս նօ՛մի այսինքն բաշխումն, ըստ այսմ իմա՛ զասելն.
Իջուցեալ զսրբութիւն օրինացն ի բեմբէն, ետ օրինացն հաղորդեցան։ Օրէնս էառ։ Յետ օրինացն կցորդութեան, եւ այլն։ Արժանաւոր կարգօք պսակիլ, եւ հաղորդիլ օրինացն։ Խոստովանութեամբ հաղորդեն օրինացն. (Բուզ. ՟Ե. 28։ Եղիշ. ՟Ե։ Յհ. իմ. ատ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Մխ. առակ.։ Կանոն. ստէպ։)
ՕՐԻՆՕՔ. մ. ԸՍՏ ՕՐԻՆԱՑ ԸՍՏ ՕՐԻՆԻ. εὑτακτῶς, νομίμως ordinate, legitime, rite. Օրինաւորապէս. ըստ կանոնի.
Ըստ օրինացն պաշտօնատար լինէին աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Ոչ պսակի, եթէ ո ըստ օրինին մատիցէ. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 5։) դիմազ. ՕՐԷՆ Է. դիմազ. θέμις, θεμίτον ἑστί jus, justum, aequum est, fas, licitum δεῖ oportet. Իրաւացիէ. արժան է. ի դէպ է. ա՛նկ է. վայե՛լ է. պարտ կամ սովորութիւն է.
Որպէս օրէն է համբերողաց բացէ ի բաց անարգել ինչ, զոր ոչ է օրէն յանձինս մատուցանել։ Զոր ոչ էր նմա օրէն ուտել։ Ոչ է օրէն քեզ ունել զկին եղբօր քո։ Արար զնա՝ որպէս եւ օրէն էր։ Արասցէ յողջակէզ՝ որպէս եւ օրէն իցէ։ Որպէս օրէն է ամենայն երկրի։ Արժան եւ օրէն է յիշել։ Որում օրէն էր ինձ տալ աւետչեայ, եւ այլն։
ԸՍՏ ՕՐԷՆ. Զօրէն. ըստ օրինի, այսինքն ըստ օրինակի. հանգոյն. ի նմանութիւն. ըստ. որպէս. պէս.
example, model, exemplar, original;
transcript, copy;
idea, shadow, image;
drawing, design, plan, project, representation;
form, manner, way, sort, figure;
sample, pattern, specimen;
paradigm;
as, in imitation of, after the fashion of, by way of, like...;
զայս —, զայս ձեւ օրինակի, զ— զայս, ըստ սմին օրինակի, — զայս, պէս զայս —, in this manner or way, thus, so;
զայն —, զնոյն —, ըստ նմին օրինակի, in that way, in the same way, likewise;
զոր —, օրինակի աղագաւ, — իմն, for example, for instance;
— իմն, let us say, we will suppose;
ըստ —ի, after the manner of, according to the example of, in imitation of, like;
սովին օրինակաւ, like that, in that way;
աստուածահրաշ օրինակաւ, in a divine way;
որով օրինակալ եւ է or իցէ, in whatever way it may be;
բարի՝ չար՝ քնաղ՝ գեղեցիկ —, good, bad, rare, fine example;
— տալ, to give or set the example;
— առաջի ընծայել, to indicate as an example;
— առնուլ, to take for example or for model, to follow;
— զանձն ընծայեցուցանել, կացուցանել, to shew or set oneself an example of;
—աւ իւրով քաջալերել, to encourage by one's example;
— եկաց թագաւորաց, he was the model of kings.
• , ի-ա հլ. «նախատիպը, նմոյշ, օրինակ. 2. գաղափար. 3. առակ, նմանու-թիւն. 4. ցուցակ. 5. գրքի պատճէն. 6. եղա-նակ, ձև, կերպ. 7. նման. պէս. կերպով» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եզն. Կոչ. որից օրի-նակ զայս, զայս օրինակ, զնոյն օրինակ «այսպէս, այնպէտ» ՍԳր. Փարպ. օրինակա-գիր Եւս. պտմ. Վեցօր. օրինակել Ագաթ. Խարպ. օրինակութիւն Նար. միօրինակ Իմ. զ. 8. Ոսկ. յհ. ա. 6. Կոչ. վեցօրինակք Եւս. պտմ. բազմօրինակ Փիլ. Խոր. դոյնօրինակ Եղիշ. ընդօրինակել Յիշատ.։
• = Պհլ. *awδānak ձևից, որի վրայ ման-րամասն տե՛ս Սրէն։
• ՆՀԲ և Հիւնք. օրէն բառից։ Ա. Գ., Բիւր. 1900, 518 պրս. rang «գոյն, ե-րանգ». բառից։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5 թրք. էօրնէք, որ տակայն հայերէնից է փոխառեալ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ջղ. Վն. Տփ. օրինակ, Ալշ. Երև. Մշ. Սեբ. Սչ. օրինագ, Ննխ. օրի-նագ, օրնագ, Տիգ. օրինmգ, Շմ. օռնակ, Ղրբ. ըրէ՛նակ, Մկ. էօրինակ, Զթ. ույունօգ, ույունոգ, Պլ. էօրինագ, Ասլ. էօրինագ, էօ-րինայ. (Պլ. և Ասլ. էօ ձայնը տճկ. orinek ձևի ազդեցութեամբ է, ըստ Աճառ. MSL 10, 324, թարգմ. Բազմ. 1897, 260)։ Սլմ. էօրինակ գործածւում է միայն հետևեալ դարձուածով. Մարդը էնքան մաշուել նիհա-րել է, որ էօրինակն է մնացել (այն է միայն երևոյթը)։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից են փոխառեալ արև. թրք. ❇ ōrnak, Drnek «պատկեր, նմա-նութիմն, մի բանի նախատիպը, բուն օրի-նակը», օսմ. [arabic word] ︎ Drnek «նախատիպար, օրինակ, նմոյշ», Կազանի թթր. urnak, գւռ. թրք. Կես. Տ. և էնկ. (նաև թրքախօս հայոց ու յունաց բարբառով) örmek «օրի-նակ» (Բիւր. 1898, 712, 789 և 1899, 798), Եւդ. ōrnak (Յոտարձան 328)։ Թուրքերէնի միջոցով են լազ. orneγi, քրդ. էօրնէկ, օրի-նէկ (հմմտ. Յովհ. ժգ. 15 Չըմա քօ մը ժը ոռա էօրնէկ քի տա= Զի օրինակ մի ետու ձեց, Հռովմ. ճ. 14 Աւ օրինէկ քի պու ժէ-ռաչ քօ լը բաշէ տէ պր հաթա=Որ է օրի-նակ հանդերձելոցն), յն. ὄρνέϰι, սեոռ. urnek «օրինակ, նմոյշ»։ (Vámbery, Etym. Wört. էջ 78 թրք. բառը համարելով բուն körnek, ստուգաբանում է gor «տեսնել» ար-մատից. բայց որովհետև թուրքերէնի մէջ տարօրինակ է այսպիսի բառակազմութիւն, միանգամայն և գոյութիւն չունի միւս ալթա-յական ցեղակիցների մէջ, ուստի հաստատա-պէս փոխառեալ է հայերէնից։ Այսպէս է դնում նաև Будaговъ 1, 127։ Բուն թրքա-կան բառն է❇ ulñu (Будaгoвь 1, 155)։-Աւելորդ է խօսիլ Շահինեանի դէմ, որ Բիւր. 1Չ00, 341 թրք. բառը ուզում է դնել ցեղա-կից հայերէնի, մինչդեռ հայերէնը պհլ. փո-խառութիւն է)։
լտ. exemplum, exemplar. յն. պէսպէս. իբրու ὐπόδειγμα . Օրէն եւ քանոն իմն առաջի եդեալ առ ի նմանել. նախատիպ. տիպ. յարացոյց.
Օրինա՛կ առէք եղբաղրք չարչարանաց եւ երկայնամտութեան մանկտոյ թողից։ Օրինակ առ յապա ամպարշտելոցն կացուցանէր.եւ այլն։
Զօրինակ՝ զոր ունէր ի մտի իւրում սրահից, եւ զօրինակ քերովբէիցն։ Որպէս ցուցաւ քեզ օրինակ ի լերինն։ Օրինակ խորանի, եւ օրիինակ ամենայն սպասուց նորա.եւ այլն։
Օրինակ ցուցանելի՝ եթէ իցէ ուրուք, թէ չիցէ, տեսիլն մարդոյն թշուառականացն է. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
ՕՐԻՆԱԿ. modus τρόπος . Եղանակ. կերպ. հանգամանք. տարազ. սարաս. պէս.
Եհար զնոսա ըստ օրինակի ցեցոյ։ Որ ըստ նմին օրինակի պոռնկացան։ Որով օրինակաւ եւ իցէ։ Մի՛ ումեք նեղել զնոսա միով իւիք օրինակաւ։ Խնդրեցից ի նոցանէ վրէժսչորիւք օրինակօք։ Հրովարտակս տալ օրինակաւս այսուիկ։ Եւ էր աղօթիցն օրինակ՝ այս։ Եւ թագաւորն յայն օրինակ (կամ յայսմ օրինակի) զբանս իւր մերկանայր, եւ այլն։
Գործն նոյն է երկոցուն նոյն է, բայց օրինակ պիտոյիցն յանպատեհ իրս դարձոյց. (Եզնիկ.։)
Այլապէս, եւ ոչ միով օրինակաւ կատարեն. (Ցանկ յհ. իմ. ատ.։)
ՕՐԻՆԱԿ. Յար եւ նմանն ճշմարտութեան, որպէս իսկութիւն իրի սահմանեալ ի քրիստոսէ.
Զհացն եւ զգինին պատարագեմք յօրինակ անարատ մարմնոյ եւ արեան քրիստոսի (զի պատարագաւ լինի եւ այիւն քրիստոսի ճշմարտապէս) (Կանոն.։) ըստ այսմ եւ հարք յունաց երբեմն ասացին, որ է տիպ եւ կնիք. այլ զգուշալի է առումն այդպիսի։
ՕՐԻՆԱԿ. δίκην, τρόπον instar, sicut, more. Զօրէն. հանգոյն. իբրու. նման. ըստ օրինակի. այսպիսի. պէս.
Լե՛ր օրինակ սամուէլայ, թէ նա զիա՛րդ անսայր հեղեայ. (Կրպտ. ոտ.։)
Եւ մի՛ ի մարմինսմահկանացուս աստուածակերպ օրինակ (այսինքն օրինակաւ) բարձրանալ. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 12։)
ՕՐԻՆԱԿ ԶԱՅՍ. մ. ԶՕՐԻՆԱԿ ԶԱՅՍ. ԶԱՅՍ ՕՐԻՆԱԿ. (որ են զօրութեամբ խնդիր նախադրուեանց, իբրեւ. որպէս. պէս. հետեւողութեամբոճոյ յունաց. առ որս որ է ըստ առնու խնդիր հյց) τὸν τρόπον τοῦτον, τοῦτον τὸν τρόπον, τὸνδε τὸν τρόπον hoc modo, in hunc modum. Ըստ այսմ օրինակի. ըստ օրինակս ըստ այսմիկ. օրինակաւս այսուիկ. ասանկ.
Եւ էին հրովարտակքն օրինակ զայս։ Գրէր նամակ օրինակ այս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 2։ Փարպ.։)
Եւ սա զայս օրինակ պատերազմեալ՝ յաշխարհէ փոխեցաւ։ Եւ նա զայս օրինակ փոխեցաւ յաշխարհէ։ Զայս օրինակ ապրի. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 31։ ՟Ժ՟Դ. 46։ Փիլ. իմաստն.։)
ԶԱՅՆ ՕՐԻՆԱԿ. մ. ԶՆՈՅՆ ՕՐԻՆԱԿ. Այնպէս. նոյնպէս. նոյն օրինակ. միօրինակ.
ՕՐԻՆԱԿ ԻՄՆ. τρόπον τίνα (զօրինակ իմն) quodam modo. Ըստ այնմ օրինակի՝ որպէս թէ. իբրու այն թէ. գրեթէ. ըստ իմիք. օրինակաւ իւիք խօսելով. զո՛ր օրինակ.
Նիզակաւ՝ օրինակ իմն իբր զջուր հեղեալ զերկաթի ամուր հանդերձն՝ շամփրէ զաժդահակ։ Օրինակ իմն՝ գեղեցիկ՝ ցանցորդի լի ձկամբք յերկիր թափեալ ցանցոյն՝ կայառէին յերեսս երկրի։ Օրինակ իմն՝ որպէս փոթորիկ յանտառէ. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 82։ ՟Գ. 37։)
Օրինակ իմն թէ առաջի կայցէ բանիս տունկ։ Օրինակ իմն՝ օձի ի բաց եդեալ զխածանելն։ Օրինակ իմն կերակուր է վարդապետութիւնն կերակրողին. (յհ. իմ. երեւ։ Սարկ. լս.։ Երզն. մտթ.։)
cf. Կասսիոպէ.
• «Մեծ Արօին հանդիպակաց մի համաստեղութիւն է W տառի կամ ընկած աթոռի ձևով» Շիր. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Յն. Κασσιόπη, որից լտ. Cassione ա-ռասպելական անձնաւորութիւն, որ յետոյ, աստեղատան փոխուեցաւ։
Ձկունք հպեալ անդրոմիդեայ, եւ նա հպեալ քասիոփեայ. (Շիր.։)
stone;
պատուական —, precious stone, jewel, gem;
— դժոխայինշ, infernal stone, caustic;
— կրային, limestone;
— ծանրակշիռ, ponderous, heavy spar, cawk;
— մանրիկ, small stone, pebble, gravel;
հարկանել —իւ, քար կոծել ամբք, to stone, to lapidate, to stone to death;
հալածել —ամբք, to pelt with stones;
չթողուլ, չմնալ, — ի —ի վերայ, not to leave, not to remain one stone standing;
հարկանել զոտն զ—ի, to strike the foot against a stone;
միով —ամբ զերկուս պարսաքարել (ընդ աջ եւ ընդ ահեակ յջողել), to kill two birds with one stone;
• (եզակին ի հլ. յոգնակին ն հլ. քա-րինք, -րանց, -րամբք. իսկ եզ. գրծ. քարիւ կամ քարամբ.-յգ. ուղ. քարքն ձևն ունի Եփր. մն. 477, բայց ձեռ. Վիեննայի կար-դում է քարն ՀԱ 1912, 555) «քար» ՍԳր. Վեցօր. «գոհար, ակունք» Սղ. ի. 3. Խոր. ա-23. Լմռ. իմ. որից քարկոծել ՍԳր. քարուրա-ռի Եփր. թգ. քարուտ Եւս. պտմ. Ոսև. ես. և Բ. թես. Բուզ. քարկոփ Ա. մկ. ժգ. 27. Կոչ. 161. քարակոփ ՍԳր. Եզն. քարընկէց ՍԳր. քարավէժ Ոսկ. Եւագր. Ագաթ. քարատաշ «քար տաշող» Օրբել, հրտ. Էմ. էջ 190. պար-սաքարել Ա. թագ. ժէ. 49. իե. 29. քարատել «տաշել, կոփել» Տիմոթ. կուզ, էջ 44, 48, 47. քարարկել «քարկոծել» Տիմոթ. կուզ, էջ 25. 119. բոնաքար Թուոց լե. 47. Ա. թագ. ժդ. 14. Բուզ. ռմբաքար ՍԳր. գետաքար Եւս. քր. եղնգնաքար Եզեկ. իր. 13. երկանաքար Ղկ. ժէ. 2. խճաքար Սիր. իբ. 21. խստաքար Մծբ. ոսկեքար Եզեկ. իը. 13. որձաքար Ա. մկ. ժ. 11. Մծբ. քարաքաղել «արտի մէջ թափուած քարերը հաւաքել» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. ձդ. կրկնութեամբ քարքռուտ «քարքարոտ» Մխ. բժշ. 51. նոր գրականում՝ քարահանք, քարածուխ, քարեգնդակ, քարե-գրիչ, քարետախտակ, քարիւղ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ հնխ. kar-«քար. 2. կարծր» արմատից, որ ցեղակիցների մէջ ե-րևում է կրկնութեամբ կամ ածանցական իմաստներով. այսպէս՝) սանս. karkārā-«կարծր, կոշտ», յն. ϰάρϰαρος «կարծր, ան-հարթ, խռպոտ (քար, ճամբայ, ձայն)» (Հե-սիք.), ϰραναός «կարծր, ժայռոտ», 2) սանս. karkata-, յն. ϰαρϰίνος, լտ. cancer (տարա-նմանութեամբ *carcro-ձևից) «խեցգետին», 3) սանս. karaka-«կոկոսի ընկոյզ», յն. ϰάρυον «ընկոյզ», լտ. carina «ընկոյզի կճե-պը, նաւի գոգը, նաւ», *) t մասնիկով՝ գոթ. harduó, հհիւս. hardr, անգսք. heard, հբգ. գերմ. hart «կարծր», նաև յն. ϰρατυς «ու-ժեղ», ϰάρτα «ուժեղ», ϰαρτερός «ուժեղ, ա-մուր, պինդ».-գիտունները սրանց են ու-զում կցել նաև շվեդ. har «քարքարոտ գե-տին», հիռլ. կիմր. carn «քարի դէզ», վե-նետ. scaranto, caranto «լերկ ժայռ,. կորդ հող», և զանազան տեղանուններ, ինչ. լն. Kοαγος, զանաղան յեռների անուններ, Ἀϰραγας «*ժայռ», Ἀϰαρνανες «*ժայռաբնակք», վե-նետ.-իլլիւր. *karuant «ժայռոտ, քարոտ», որից Kαρουάγϰας (Պտղոմէոս)> Carvanca, այմ Karawanken, որոնց համար կասկած կայ թէ պէտք է հանել հնխ. ak'-«սուր» արմատի՞ց, թէ միացնել kar-«ժայռ» են-թադրեալ արմատի տակ (Pokorny 1, 30-31 և 354)։ Հայերէնը գալիս է ո՛չ միայն երևան հանելու պարզ kar-արմատը՝ իր նախնա-կան իմաստով, այլ և այս վերջինները պատ-շաճօրէն դնելու նոյն kar-«քար, ժայռ» ար-մատի տակ։-Աճ.
• Klaproth, Asia pot. 37, 80, 100, 105, 120, 137, 384 վրաց. kwa, ինգուշ. ke-ra, լապ. kalle, կամչատ. kual, մալայ. karan, պրս. xāra, պհլ. ferera, ասոր. kefo, վալ. karreg, չեչէն. kera, վօգուլ, kow և ֆինն. kiwi, քրդ. kawir «քար»։ Ազգասէր 1847, 415 հյ. քարակտուր ձևից է դնում անգլ. characterl Böttich. Arica 74. 206 պրս. xāra. «ժայռ»։ Spiegel, Huzw. Gr. 187. պրս. xārā, պհլ. xar։ Պատկ. Изслед. 9 զնդ. khar. տոս. xāra։ Ascoli KZ 16, 207 պրս. xār։ Տէրվ. Altarm. 18 պրս. xār «փուշ, կարծր քար», տանտ. khara «կարծր, բիրտ»։ Canini, Et. étym. 9 բրրտ. գաէլ. karr, իռլ. rok և ֆրանս. roc «ժայռ»։ Հիւնք. քառ «չորս» բառից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 13 Լիւդիոյ Kαλανδα քաղաքի անուան մէջ է տեսնում։ Pedersen, Նը-պաստ 14 իռլ. carric «քար, ժաւռ»? Patrubány ՀԱ 1906, 57 հնխ. tuer-ձևեո. հմմտ. լիթ. tvirtas «հաստ», հիտլ. ϑrudr «ուժ», լտ. paries «պատ», յիթ. tveriu «փակել», tvorá «տախտա-ևով փակած տեղ»։ Karst, Յուշարձ, 404 սումեր. g'ar «ադամանդ», 423 թրք. qaya «քար»։ Kорաъ, թրգմ. Հո-միտ 1914, 455 ֆինն. kari «ժայռ» բառի հետ։ Մառ 1) O полож. aбхaз. (1912), էջ 28 քրդ. k'ewir, սվան. մու-քոխ, ափխազ. aqáh հոմանիշների հետ. 2) ИАН 1917, 329 ավար. qiru «փրխ-րաքար», 2) անդ. 1918, էջ 2092 մին-գր. վրաց. կաշի «կայծքար», *) անդ 1920, 134 նաև բասկ. arri «քար», *) Cpeд. neрeд. 46 կապում է բասկ. ays և arkayc հոմանիշների հետ. *) Яз. и. Лит. I 228 հյ. կարկառ, բասկ. ari «քար», սվան. kaǰ «կայծքար», *) ЗВO 25 (1921), էջ 18 հմմտ. խալդ. qarbi «քարեր» (ըստ Sayce)։ Meillet, տե՛ս Ernout-Meillet 137 լտ. cancer բառի տակ, որ իմ էլ կարծիքս է եղած։ ԻՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Մրղ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Ալմ. Սեբ. Սչ. Տփ. քար, Տիգ. քmր, Մկ. Վն. քար, Ագլ. քօր, Զթ. քօյ, քոր, Հճ քօլ, Սվեդ. քուր.-թրքախօս հայոց մէջ ու-նինք Ատն. քարկոծել էթմէք «քարկոծել».-նոր բառեր են քարալեխ, քարատակ, քա-րեփ, քարլաթ, քարկոխ, քարկտիկ, քար-փակ, քարքամ, քարուածք ևն։ Նորակերտ իմաստների մէջ հետաքրքրական է քարել, որ սովորաբար նշանակում է «քարէ տալա-յատակ շինել, քար շարել, քար քցել», բայց Զթ. Հճ. Մրղ. պարզապէս «քցել», մինչև անգամ «ձգել, սեղան դնել ևն». ի-մաստի նման զարգացում ցոյց է տալիս նաև թրք. hasbmak «քարեր նետել», որ քու-մուքերէնի մէջ դարձել է պարզապէս tašla mak «նետել, քցել» (տե՛ս Moxирa, Kумык-cко-pуccк. cлов. Cбор. матер. Kавк. հտ. 17)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭარაუი քարափի «ժայռ», ჭარაფოვანი քարափովանի «ժայռուտ, քա-րոտ», ჭარაგოზა քարագոզա «քարի վրայ մամուռ» (առաջին երկուսը գալիս են հւ. քա-րափն բառից, որ հին իմաստով նշանակում էր «ափն քարի, քարաժայռի եզը, վերնա-կողմն և ստորոտ ապառաժ լերանց» Լծ փիլ. Վրք. հց. Ուռհ. իսկ նոր իմաստով «ծո-վի կամ գետի եզերքը շինուած սալայատակ, quai», գւռ. «ժայռ» Երև. Լ. Շլ. Տփ.-եր-րորդը գալիս է քարաքոս ձևից). უირუზკარი փիրուզքարի «փիրուզակ», որ գործածում է Գրիշաշվիլի, Զվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 56 249 (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։-Կպդվկ. յն. x2ρ3 «փոքրիկ քար, որով մեծ քարերը ամ-րացնում և հաստատում են» (Kαρολίδης, Iλ. συγϰρ. 85, 167), ϰϰσϰά́ρα «կայծքար» (անդ, 87), ϰερίρ «քարայր» (անդ, 88, որ թէև ճշդի կցում է հյ. քարայր բառին, տակայն զուր տեղը միացնում է նաև հյ. քերել, լտ. cella, cellarium).-թրք. գւռ. Եւդ. kuirú-kend «քարուքանդ» (Գազանճեան, Բիւր. 1899, 314), Կր. Karqəlux, Karmeč տեղա-նուններ, որոնց վրայ տե՛ս Գլուխ և Մէջ. հմմտ. նաև թոթոշ բառի տակ։-Հյ. քարա-փակ ձևից եմ համարում վրաց. ჭარაბაკი քարաբակի «ցանկապատ» (որ առաջ քա-րերից էր շինւում, յետոյ դարձաւ ճիւղերից). -պատահական նմանութիւն ունի ասոր. ❇ [arabic word] karkūzā «cynoglossum al. planta-oo psyllium բոյսը».-հմմտ. նաև քարտունի «քարայրների մէջ մի թաղ Անիում» (Կոստ. Վիմ. տար. x7II)։-Շինարարական տե-սակէտից առանձին կարևորութիւն ունին պրս. ❇ ︎ kargīr «ամրութիւն շինուածոյ», քրդ. kagīr «հաստ պատ» (Justi, Dict. Kur-de 323), թրք. kyargir, գառ. kyavgir, ռմկ, քլավկիր «քարաշէն», որոնք փոխառեալ են հյ. քարուկիր բառից (տե՛ս Մ. Աբիկեան, Բառ. տճկ. հյ. գաղ. էջ 807)։ Այս բառը կազմուած է քար ու կիր բառերից, իբր «քարով ու կրով շինուած». նախնական ռործածութիւնը ունի Ուռհ. «Քարուկրով կալան զդուռն քաղաքին». յետոյ դարձել է «քարաշէն» Վստկ. 30 (ՆՀԲ ունի քարակիր. տպագրում քարուկիր). հմմտ. Ալշ. Մշ գ'աջուկիր «քարուկիր, քարաշէն»՝ գրեթէ նոյն կազմութեամբ։ Հայերէնից է կազմուաձ թարգմանաբար՝ վրաց. ჭვით-კირი քվիթ-կի-րի «քարուկիր», իսկ պրս. ձևափոխուելով kārgīr, իբր թէ կազմուած [arabic word] kār «գործ» և [arabic word] gīr «բռնել» բառերից, որ «քարաշէն» նշանակութեան համար անմիտ է։-Քարման բառի մասին տե՛ս մանել, քարաման։
λίθος saxum, lapis. Վէմ. ապառաժ. սալ. պնդագոյն գոյացթիւն հողոյ. քար.
ՔԱՐ. Անկ պատուական. գոհար.
Եդիր ի գլուխ նորա պսակ ի քարէ պատուականէ. (Սղ. ՟Ի. 3։)
Մթեր ոսկւոյ եւ արծաթոյ, եւ քարանաց պատուականաց. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Ոչ քարանաց պայծառութիւնք եւ շնորհք. (Ածաբ. կիպր.։)
Տռփելի է ոսկի եւ քարինք։ Յոսկւոյ անապականութենէ, ի քարանց ճաճանաչատեսակութենէ. (Լմբ. իմ.։)
palate;
liking, caprice, fancy;
ընդ քմաց, by whim, humorously, capriciously, fantastically;
ի քմաց, according to one's fancy, liking;
ընդ քիմս ժպտիլ, to laugh constrainedly, from the teeth outward;
լեզու նորա ի քիմս իւր կցեցաւ, his tongue clove to his palate.
• . ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գոր-ծածուած) «բերնի առաստաղը» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 41. Եփր. աղ. որից ի քմաց «ըստ հաճոյս» Բուզ. ե. 38. Ոսկ. լհ. ա. I. քմա-զարդ Ագաթ. Արծր. քմազարդութիւն Մագ. քմակից Երզն. և Թր. քեր. օձաքիմ Մանդ. էջ 217. քմծաղրել «քթի տակից խնդալ» Վրք. իլար. 92. Սմբ. պտմ. 82. քմական, քմահաճ, քմահաճոյք, քմծիծաղ (նոր բառեր).
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. kxm-«ներս քա-շելով կուլ տալ» արմատից, որի այլ ժա-ռանգորդներն են սանս. cāmati, čámati «կուլ տալ», čamasá-«բաժակ», camu «սկաւառակ», պրս. čam «ուտելիք», čami-dan «խմել», kām (*kšom-) «քիմք», աֆ-ղան. kūmai «քիմք», օսս. cumun «կուլ տալ», յն. τέμνοντα «քամել, ծծել»? ն. իսլ» hvoma (*k'ēmō) «կուլ տալ», hvama «որ-կոր, կոկորդ» (Pokorny 1, 514, Boisacq 954)։ Հյ. քիմք-քմաց ենթադրում է հնխ. ktēma-։
• ԳԴ պրս. [arabic word] kām «քիմք» բառի հետ։ ՆՀԲ նպև տճկ. խըմխըմ «ռնգախօս»։ Böttich. Arica 35, 29, Տէրվ. Altarm. 31 և Հիւնօ. պրտ. kā̄m «քիմք»։ Peder-šen, Հայ. դր. լեզ. 10 հնխ. ghema ձե-ւից. հմմտ. լիթ. gomurys, հբգ. gou-mo, գերմ. Gaumen, հանգլ. góma, հհիւս. gómr «քիմք», թերևս նաև յն. χήμη «յօրանջ». հյ. սպասելի էր *գիմք, որ յետոյ վերջաձայնի ազդեցութեամբ և կամ ըստ Patrubány ՀԱ 1906, 347 քիթ բառից ազդուելով՝ դարձել է քիմք։ (Յիշում է կասկածով Pokorny 1, 565)։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 20։ Մառ 1) ЗВО 22, 92 ելամ. kik «երկինք», kamra «երկնակամար». վրաց. կիմկիմելի «երկինք» բառերի
պ. քէամ. (որպէս եւ ռմկ. խըմխըմ է քմիխօս). λάρυγξ faux, guttur եւ ὐπερῴα palatum. Առաստաղ կամ վերնայարկք բերանոյ՝ ճաշակռու զոյգ ընդ լեզուի եւ կոկորդի՝ կից ընդ ռընգունս հոտառուս.
Զլեզի ի քիմս առեր, եւ ապտակ ի ծնօտս ընկալար. (Եփր. աղ.։)
Իմանալի վիշապին առ ի կորուստնմա կարթ ի քիմս եղէց. (Անյաղթ բարձր.։)
perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.
• , ն հլ. (քրտան, -տունք, -տինք, -տանց) «քրտինք. փխբ. ծանր աշխատու-թիւն, մեծ գործ» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. որից քրտնիլ (նաև քրտնել, քրտանել, քրտնալ, քրտնուլ) Եփր. ծն. էջ 26, Փարպ. Նար. քրտնութիւն Ոսկ. եփես. ժէ. քրտնալից Ագաթ. §. 6 (կրկնագիրն ունի քրտալից՝ Յու-շարձան էջ 74), քրտնացուցանել Ագաթ. թշուառաքիրտն Նար. վիժաքրտնիլ Թէոդ. մայր. ևն։ (Փիլ. նխ. բ. 90 քրտուանս ըստ Աւգեր. լտ. թրգմ. համարւում է քրտունս)։
• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. suidro-ձևից, որ տուել է նախ հյ. *քիտր, շրջմամբ քիրտ և ն մասնիկով քիրտն. ցեղակիցներից ու-նինք յն. ἰδეώς, լեթթ. swëdri, ալբան. dirse, djerse և առանց -r-՝ բաղաձայնի՝ ապնս. [other alphabet] svéda-, զնդ. xvaeδa-, պհլ. [syriac word] жvaī, պրս. [arabic word] xϰōy, xūy, քրդ. xu, xōh, xoi, աֆղան. xvalē, օսս. xed, բելուճ. hed, յն. ἰδος, լտ. sūdor (*suoidos), հբգ. sweiz, հհիւս. sveiti, գերմ. schweiss, հսաքս. swēt անգսք. svāt, կիմր. chwys, կորն, whys, բրըտ. c'houez. անգլ. sweat, բոլորն էլ «քըր-տինք» նշանակութեամբ, որոնց արմատն է հնխ. sueid-«քրտնիլ». (Pokorny 2, 521, Walde 753, Trautmann 295, Boisacq 366, 1113, Horn § 513)։-Հիւբշ. 503։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Տփ. քրտինք, Ալշ. Ակն. ննխ. Մշ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. քրդինք, Ասլ. քոր-դինք, քրդի*, Խրբ. քրդինք՝, Հմշ. քըյդինք, Երև. քռդինք, Սլմ. քռտինք, Վն. Մկ. ք'ըո-տինք՝, Մրղ. քըռթինք՝, Սվեդ. քբռդէնք. 28. քmյդինք, Զթ. քը'յդանք, քը՞րդանք, Ջղ. քրթունք, Ագլ. քռթունք, Գոր. Ղրբ. քրտնօնք, Շմ. քըռթնընք.-բայական ձևերից կարևոր ևն Մրղ. քըռնէլ, Հմշ. քըյդընքուշ։-Նոր բառեր են քրտինքխաշ, քոտնակոխ, քրտնա-մխած, քրտնափչած, քրտնաքամ, քրտնքա-թաթախ ևն։
Սարսափիս՝ ընդ քիրտն հարեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Եսիոդոս ասաց, առ ի չարութիւն ճանապարհն դիւրին եւ առանց քրտանց. իսկ առաքինութեանցն ասէ զքրտինքն առաջի աստուածքն եդեալ են շրջանակի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
cf. Կապիճ.
• «կապիճ, չափ 6 քսեստի, որ րստ Մանանդեան, Կշիռները էջ 66=է 2 kil. 448 gr.» Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 30-31։
air;
weather;
wind, light wind, breeze;
shoe, boot, half-boot;
կանացի օդք, lady's boot;
պարղ, անոյշ or քաղցրասիւք, բարեխառն, հանդարտ, գեղեցիկ, լապ, զով, ծծելի օդ, serene, mild, temperate, calm, fine, good, cool, breathable air or weather;
ցուրտ, չոր, փոփոխական, անհաստատ, վատ, վնասակար, վատառողջ, ժանտ, ապականեալ, խոնաւ, ամպամած, մրըրկայոյզ օդ, cold, dry, changeable, inconstant, bad weather;
deadly or deleterious, unwholesome, infectious, corrupt or foul air or atmosphere;
damp, overcast or cloudy, tempestuous or stormy weather;
կածք օդոյ, the injuries of the weather;
յօդս, ընդ օդս, in vain, vainly, sillily;
at venture or random;
բանք, խորհուրքդ ընդ օդս, idle talk, silly words, empty discourse, vain, extravagant designs, castles in the air;
ընդ օդս խօսել, հարկանել, to talk idly, to beat the wind, to talk to the winds;
— առնուլ, to air oneself, to take an airing or walk;
— փոխել, to have a change of air, to go abroad, to go into the country;
թօնուտ են օդք, we shall have rain;
խաղաղին, պարղին օդք, it is getting fair again, it is clearing up;
cf. Հողմ.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կօ-շիկ, ոտնաման» Ոսկ. մ. բ. 706, 709, 710, Եփես. 877. Պտմ. աղէքս. 140. Ճառընտ. Յճխ. Վրք. հց. որից օդաձևութիւն «կօշկա-կարութիւն» Բրս. հց. օդագործ «կօշկակար» Պիտառ. նաև օդափառ «կօշիկի կաշի» Մագ»
• -Բնևև հաւտառ՝ հնխ. eu-«հագուստ կամ կօշիկ հագնիլ» արմատից՝ -dh-աճականով. նոյն արմատից. են նաև զնդ. aoϑra-«կօ-շիկ», լիթ. au-iu «կօշիկ կրել». au-nū կամ autl. «կօշիկ հագնիլ», լեթթ. au-ǰu, հսլ. ob-ները տե՛ս ագանիլ «հագնիլ» բառի տակ, որ գալիս է նոյն արմատի պարզական ev-ձե-ւից։ Հմմտ. նաև ծթ «հագնիլ», որ ներ-կայացնում է հնխ. eu-արմատի թ-ով ա-ճած ձևը (Pokorny 1, 16, 109)։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ոտն, լտ. udo «ալծի նա-շուց կօշիկ»։ Pictet 2, 302 զնդ. aoϑrā «կօշիկ», պրս. awzār «գործիք արու-եստաւորի»։ Justi, Zendsp. 10 զնդ. aoϑra «կօշիկ», որ մերժում է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15։ Canini, Et. etym. 131 զնդ. aothra «կօշիկ»։ Տէրվ. Նա-խալ. 66 av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տի տակ. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հոդաթափ». ևն։ Bugge KZ 32, 29 և IF 1, 446 հյ. ագանիլ «հագնիլ» բառի հետ հնխ. ἔvō, ovo արմատի *auti-ձևից։ Կասկածով յիշում է Հիւ-բըշ. 411։-Հիւնք. օդ «հավա» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 115 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ կցում է լիթ. áudmi «հիւսել», հբգ. wat, հհիւս. váδ
• «զգեստ», հբգ. wètan «կապել», յն, ἔϑμοί «կապ», հիռլ. fedan «լուծ» ևն։ Meillet REA 6 (1926), էջ 334 միաց-նում է հնխ. eu, ou > հյ. ագանիմ ար-մատին. հայերէնի մէջ ուզում է տես-նել արմատի ստորին ձայնդարձը u, նախայաւելուած ա-ով։ Pokorny 1, 16, 109 տատանւում է հնխ. au-«հիւսել» և eu-«հագնիլ» արմատների միջև. յի-շում է նաև Persson Beitr. 650, KZ 48, 127, որ միացնում է այս երկու ար-մատները՝ «պատել, աթթ ընոհա-նուր իմաստով։ Պատահական նմանու-թիւն ունին չաղաթ. δtuk և թթր. ituk «կօշիկ»։
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «օդ, հավա» ՍԳր. որից օդաբան «ունայնախօտ» Ագաթ. օդագնաց Կոչ. օդախաղաց Վեցօր. օդամուտ «դուռ կամ պատուհան, օդանցք» Վեցօր. Եւագր. օդընկալ Սեբեր. օդոյի «Օդի աստուածուհին, Հերա» Փիլ. էջ 237, օոա-պարիկ Պիտ. նոր բառեր են օդերևոյթ, օդ-անցք, օդերեւութաբանական, օդաւէտ, օդա-փոխութիւն, օդանաւ, օդանաւորդ, օդահան ևն։ Այստեղ է պատկանու նաև օդալ «վէր-քը կոտտալ, խոցտել, pulsation» Բժշ. (սաս-տիկ կու օդայ)։ Նորագիւտ բառ, որ մեկ-նում է Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, էջ 326 (նաև անձնական նամակ 1923 սեպտ. 21) և հանում է օդ բառից. ըստ հին բժշկու-թեան՝ այդ ցաւած տեղը օդն է որ առնում տալիտ է։ Նոյնը հաստատում է նաև բժշկա-պետ Քեչեկ (անձնական), որ յայտնում է թէ հները կարծում էին որ երակների մէջ օդ է լցուած. դրա համար էլ կոչում էին շնչե-րակ։ Ըստ Գաբիկեանի օդալ բառի հետ նոյն է գւռ. կոտտալ հոմանիշը, որի մէջ կը սահ-մանականի մասնիկն է միացած բային. հմմտ. եռալ >կեռալ։ Այս բառն է դարձեալ որ Նորայր, Բռ. ֆրանս. 445 ա գրում է օթալ, իսկ Մխ. բժշ. 142 ոթալ (սխալւում է Seidel, Մխ. հեր. § 376 որ սրբագրում է այս բառը ոստնուլ և որին համաձայն է եղել նաև Karst)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. audho-ձևից, որ կազմուած է au-«փչել, շնչել» արմատից՝ dh-աճականով։ Յեղակից լեզուները ունին auē-, uē-արմատները՝ զանազան աճական-ներով, ինչ. r, 1, t, d, s։ Առաջին արմատին են պատկանում յն. ἀημι «փչել», ἀος «շունչ», ἀήτης «քամի., ἀπραής «սրաշունչ»։ նοσαϰς «դառնաշունչ», ὸπεράής «խստա-շունչ», αύρα «օդի շունչը, քամի», ἀeλλα «մրրիկ» (ևոլ. αύελλα), ἀετμόν «շունչ», αήρ (ևոլ. αῦηρ) «մշուշ, օդ», ατμός «շոգի, ծուխ», ἀυτμήν «շունչ», զնդ. ao-ta «ցուրտ», լիթ. o'ras (*āuros) «օդ, եղանակ», áudra «փոթորիկ», իռլ. uar «ցուրտ», կիմր. awel «քամի, շունչ», oer «ցուրտ», հկորն. auhel «օդ, եղանակ», oir «ցուրտ», բրըտ. aial «քամի, շունչ» ևն. իսկ երկրորդին՝ սանս. vati «փչել», vāyu «քամի, օդ», vāta-«քա-մի», զնդ. vāiti «փչել», vayuš «քամի, օդ». vatō «քամի», թոխար. wat, քուչ. yente «քամի», օտս. vod, ūd «շունչ, ոգի», լտ. ventus (հնխ. uε-nt-անց. դերբայից) «քա-մի», գոթ. winds «քամի», waian «փչել», հբգ. wāǰan, wāen «փչել», wint «քամի», wāzan «փչել», գերմ. wehen «փչել», Wind «քամի», անգսք. wāwan «փչել», կիմր. gwynt «քամի», իտլ. vās «սառն օդ», հիռլ. feth «օդ», լիթ. véjas «քամի», vétra «փո-թորիկ», vêdinti (d աճականով) «քամու տաւ հովանալու համար», vèsá «սառն օդ», հա. véǰa «փչել», vëtru «օդ, քամի», չեխ. váti «փչել», հպրուս. wins «օր». ռուս. вeять «փչել», вeтepъ «րամի». neano «հոսելի, հովահար» ևն (Pokorny 1, 220-2, Boisacq 17, 97, Walde 817, Ernout-Meillet 1044, Trautmann 345)։
• Klaproth, As. polygl. 103 վօգուլ. át, uat և պրս. bād «քամի» (որ իրօք վերի արմատին է պատկանում)։ ՆՀԲ պրս. եէդ (I)։ Wmndisch. 11 սանս. vata «քամի»։ Gosche 22 համառոտու-ած yad կամ bad ձևից. հմմտ. պրս. bād, սանս. և զնդ. vāta «քամի», փը-ռիւգ. βεδὸ, βέδν «օդ կամ ջուր»։ Bot-tich. ZDMG 1850, 364 և Arica 32, 12 սանտ. vāta, պրս. bād, օսս. ōād. wad։ Նոյնը նաև Lag. Urgesch. 144, Muller
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. օթ, Մշ. օտ, օդ՝, որից Ալշ. Մշ. օդ' ու հավէն «օդն ու եղանակը», օդ՝ առնել «հարբուխ ստանալ», Ջղ. კօթ (կրկնութեամբ միայն ասւում է օդ ու հա-վէն «եղանակը»), Ղրբ. ճօթք «բերանի ար-տաշնչութիւնը». նաև օդ կպնիլ Նբ. «հար-բուխ ստանալ», տաքօդք Վն. «ջերմ հիւան-դութիւնը»։
Օդիւ պնդեցեր զոտս դոցա։ Տու՛ք եւ օդ յոտս դորա. (Ոսկ. ղկ.։)
Առնուլ հանդերձ կամ օդ՝ որպէս եւ իցէ. (Բրս. հց.։)
Որոց օդն հաւատացաւս, զպէտսն կօշկաց կատարեսցեն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Օդով եւ սռնապանօք մորթեղինօք։ Նոյն իմ բանս եւ վասն օդոցն է՝ անաւելորդ եւ թեթեւագնի լինել։ Եւ որ ինչ այլ պետք են օդոյ ոտից. պտմ՞ աղեքս։ (Բրս. հց.։ Յճխ.։ Սարգ.։)
պ. եեդ. յն. այեր. ἁήρ, ἁέρος aer. իտ. aria. եւ Մեղմ օդ. αὕρα aura, ventus levior. Մի ի չորից տարերաց համասփիւռ, որոյ շարժունն կոչի հողմ. եւ թեթեւն՝ սիւք, սիք. եւ բարձրագոյնն՝ եթեր. հավա, հեւա (յորմէ հով ).
Զամպս օդոց։ Ոգին սփռի իբրեւ զօդ թոյլ։ Իբրեւ զհաւու թռուցելոյ յօդս։ Իբրեւ ի նետէ ձգելոյ ի նպատակ կտրեալ օդն՝ վաղվաղակի յինքն կարկատեցաւ։ Զփոշին ցանել յօդս։ Ըստ իշխանին իշխանութեան օդոյս՝ այսոյ։ Ձայն մեղմոյ օդոյ, եւ անդ տէր.եւ այլն։
Բնակել յանկեան ի ներքոյ օդոյ (որպէս բացօդեայ), այսինքն յանապատի, ի լերինս ամայիս. (Համամ առակ.։)
Ծաղկոցս՝ որ ազնուատունկ եւ անուշահոտ օդիցն են արմք. (Բրս. ապաշխ.։)
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
• «չափ, որչափ լինելը». իբր գոյա-կան առանձին գործածուած չէ, բայց շատ սովորական է իբր նախադասութիւն՝ քան, քան զ-, քան սական, քան չև, քան եթէ, քան թէ, քան զի ձևերով՝ ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. սրանից են քանի ՍԳր. քաներորդ Ոսկ. մ. ա. 4. քանիցս ՍԳր. քանիօն Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եստ. պտմ. Սեբեր. քանզի ՍԳր. ոռքան Հռ.. ժա. 13. Գղ. դ. 1, ժղ. թ. 1Ս. այնքան Խոր. Պիտ. այսքան Պիտ. նոյնքանի Սարգ. Լաստ. ցայսքան Փիլ. իմաստ. ցայն-քան Պիտ. անքան «անչափ» Վրք. և վկ. բ. 162. քանակ Փիլ. լին. Ոսկ. յհ. ա. 38. քա-նակութիւն Փիլ. լին. զուգաքանակ Յհ. իմ. ատ. վեցաքանակ Յհ. իմ. պաւլ. յն։ Սխալ է անքանակ Եզն. 226, որ ըստ Նորայր, Քըն-նասէր 10 պէտք է ուղղել անքակ։ Յետնա-բար մհյ. քան «որպէս» Վրդն. առկ. 175 (Խառնչէ քան զէշ, հաջէ քան զշուն «էշի պէս զռա՛, շան նման հաջի՛ր»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k*ān (k*ām) ձևից. հմմտ. լտ. quam «քան, աւելի քան (մասնիկ բաղդատականի), ի՛նչքան, յոյժ», quantus «առաւել քան, որքան», quantum ռայնքան... որքան», qшando «երբ», ouam-quam, quanquam «թէև», quanto «որքան», quanti «քանի՛», օսկ. pan, ումբր. pañe «քան», նաև գոթ. hvan «եբը, ինչաես». հսա-քըս. hwan, հբգ. hvanne, հպրուս. kan, լիթ. ka «եթէ» ևն. բոլորի պարզականն է հնխ. k*o-, k*e-, k*1-դերանոսանական արմատը, որի ժառանգները ընդարձակ տե՛ս ❇։ Հիգբշ. 502?
• ԳՒՌ.-Առւ. Ախզ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. ՍԱչ. Տփ. քանի, Մշ. Տիգ. քmնի, Մղր. քա՛նէ, Ղրբ. քա՛նըէ, Զթ, քանը՛, Վն. ք'անի, Արշ. Սլմ. ք'mնի, Մրղ. ք'mնի, ք'անը՛, Մկ. Սվեդ. ք'mնը՛, Հմշ. քօնի, Ասլ. քնի, Յղ. քնէ, Ազլ. քնա՛.-Ակն. քանի իւր, քանուր «քանի որ, որովհետև».-Հին հայերէնի քան զ-ձևի դէմ ունինք Ագլ. Ջղ. Տփ. քանզ, Տփ. քանս, Ագլ. Հւր. Սչ. քանց, Մշ. քանծ, Տփ. կանց, ղ'անց, Մկ. ք'mնց, Ջղ. քանջ, Վն. չանձ, Ջղ. քինչ (< քան ինչ), Ալշ. Բլ. Խրբ. Մշ. քընց, Մշ. քընծ, Սեբ. քընձ, Մշ. խընծ, Բլ. Մշ. խընց, Բլ. կըց, Ալշ. քըճ.-կրճատ՝ Պրտ. քըզմէզ, քըզ-քէզ «քան զմեզ, քան զքեզ».-էնկ. թռռա-խօս հայոց մէջ ծծկ. քանի՞ «քանի՞»։-Նոր բառեր են քանինոց, քանիանոց, քանիսա-նոց, քանիկան, քանիկական, քանո՞ւմ։
• = Պրտ. [arabic word] kān «հանք»։
• Ուղիղ մեկնեց Պատկ. Драг. кам. 70. ւետոյ Մառ, Վրդ. առ. I. 17։-Սխալ է մեկնում Ամատունի, Հայ. բառ ու բան 182 երկաթիքան «դարբնոցի վերակացու կամ պահաաան»։
• «տահմա՞ն», որից քանակից «սահ. մանակի՞ց». նորագիւտ բառ, որ երկու ան-ռամ գտնում եմ գործածուած Վիմ. տար. 95 և 241. «Զիմ կուղպակն, որ ի կօշկակա-րոցին, քանակից է վերի դեհն Տիգրանայ, ներքին Սլքերոյն (արձ. 1251 թ.)-Կուղ-պակն որ շինեցի, տերքի դեհն քանակից է Աւետեազն» (արձ. անթուական)։
հյց. խնդ. (յորմէ Քանակ, Քանի, Այսքան, եւ այլն. լծ. լտ. գուամ. եւ հյ. գո՛յն) Առաւել կամ նուաց՝ ըստ համեմատութեան, հանգէտ բաղդատական մասնկանս Գոյն, կամ ե՛ւս. որպէս Աւելի քան. ի վեր քան. դեր քան. ὐπέρ super, supra, prae. կամ Նուազ քան. փոքր քան. ի վայր քան. ἤττον, ἤσσον minus. էւել կամ պակաս քան զմէկալը, անկից վեր կամ վար.
Կամ որպէս Ի չափ. ըստ քանակի. չափ.
ՔԱՆ. նխ. խնդ. յամենայն հոլովբ. որ յայլ լեզուս է իբր շաղկապ՝ քան թէ, կա՛մ. եթէ՛ եւ եթէ՛. եւ ո՛րչափ. ἥ, ὐπέρ quam. քան, քան թէ.
Առաւել պատուեցաւ քան ամենայն մարգարէքն. (Անան. Յովն.։)
Հայեսցիս գթած քան ի պատարագն բոլորապտուղ։ Բուռն հարեալ՝ քան զիմոց գործոց՝ զքոյդ շնորհաց. (Նար.։)
Քան յամենայնէ՝ առաւել ի պատուիրանէն պատկառեսցուք։ Երկիցո՛ւք յերդմանց քան յամենայն մեղաց. (Ածաբ. աղք.։ Մանդ. ՟Բ։)
Քրիստոնեայն յաղքատութեանն առաւել պայծառանայ քան ի մեծութեան։ Յաղքատութեանն քան ի մեծութեանն դիւրին է զառաքինութիւնն կատարել. (Ոսկ. եբր.։)
Լաւ էր մեզ ծառայել եգիպտացւոցն՝ քան մեռանել յայսմ անապատի։ Յաւելցէ ի ձեզ ե՛ւ քան որչափ էքդ՝ հազարապատիկ։ Պատրա՛ստ եմք ի մեռանել՝ քան անցանել ընդ օրէնս հայենիս։ Ընդ մեզ բազումք են՝ քան ընդ նմա.եւ այլն։
Քան ամենայն ուրեք՝ առաւել անդ պաշտէին զայն դիսն։ Արդ քան՝ զնոսա արկանէր ի գեհեն, զնա, որ պատրեացն զնոսա, ընդէ՞ր ոչ արկանէր ի գեհեն։ Ախորժական էր նոցա՝ քան ընդ Քրիստոս ի փառս լինել, չարչարիլ վասն Քրիստոսի. (Ոսկ. եփես.։ Եզնիկ.։ Խոսր.։)
Յառաջագոյն՝ քան չէ էին մտեալ յեգիպտոս։ Քան ոչ էր կալեալ զտէր մեր, արար զայս։ Զի քան ոչ մտեալ են մարդիկ յատեան դատաստանի՝ բացէ ի բաց վճարեն զդատաստան. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Թ։)
Լաւ համարիմք մեռանել՝ քան եթէ զայսպիսի գործ տեսանել։ Ոչ այլինչ պտուղ, քան եթէ նոյն ինքն արժանաւոր լինել զԱստուած տեսանել։ Ոչ ոք ի ժողովրդոցն ելանէր յերուսաղէմ ի տօնն, քան եթէ ի հետիոտս։ Ոչ միայն քաջութեամբն՝ քան եթէ յաւէտ իմաստութեամբն։ Ո՛չ զիս արդեանս աղէտք՝ քան եթէ անցելոցն քաջափառութեանց յիշատակք խսցոտեն. (Փարպ. Նիւս. կուս.։ Նանայ.։ Պիտ.։)
Բազումք առաքինացան՝ քան թէ սակաւք։ Ոչ այնչափ սիրելի զայնոսիկ առնէր՝ որոց շատն տայր, քան թէ թշնամի։ Ոչ ձայնի կարօտանան առ ի զգալ՝ քան թէ երկնային իմաստութեանն ի ձեզ տպանալոյ. (Եղիշ. ՟Ա։ Խոր. ՟Բ. 42։ Յհ. կթ.։)
cf. Կաղապար.
• «մի տեսակ աման կամ չափ». մէկ անգամ ունի Եփր. թգ. էջ 365. «Արարին զե-րաստանսն ոսկի և զմկունսն ոսկի և առա-քեցին հանդերձ տապանակաւն ի սայլակին ... եկին իջուցին զտապանակն Ղևտացիքն և զփունդսն ոսկեղէն մկանցն և տարան եդին առ մեծ վիմին»։ Համապատասխան տեղը Ս. Գրքում կարդում ենք. «Եւ Ղևտացիքն հանին զտապանակն Տեառն և զքուրձն ար-գոբ ընդ նմին և զանօթսն ոսկիս որ ի նմա և եդին ի վերայ վիմին մեծի» (Ա. թագ. զ. 15)։ Համեմատութիւնը դժբախտաբար ևա-տարեալ չէ փունդ բառի իմաստը ստուգելու համար։ Բառ. երեմ. էջ 325=Հին բռ. դնում է փունդս և մեկնում է «աման ինչ»։ Այսպէս է ընդունում ևաև ՆՀԲ։ Նորայր, Բառ-ֆրանս. 300բ յատկացրած է ֆր. cornue բառին, որ է «անօթ ինչ խեցեղէն կամ ա-պակեղէն ի պէտս տարրագիտաս»։ Բառս մէկ անգամ էլ գտնում եմ գործածուած Մծբ. 219. «Յեսու պարտաւորեաց զԱքար, զի գո-ղեաց և թագոյց զարծաթն ի փնդէ անտի, զոր ունէր. և Յիսուս փրկիչ մեր ետ զքան-քարս առ շահս». ասորի բնագիրը (հրտր. Graffin, էջ 504) ունի. «Յեսու Բարնուն պարտաւորեաց զագահն Աքար, զի գողացաւ և թագոյց, և Յիսուս փրկիչ մեր դատապար-տռեաո ոագահն Յուդաս, զի գողացաւ և թա-ռոյց զարծաթն յարկղէն», ըստ համեմատու-թեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապալեանի (անձնական)։ Այս համեմատութիւններից երևում է, որ փունդ նշանակում է «արկղ»։
Եկին իջուցին զտապանակն զեւտացիքն, եւ զփունդսն ւսկեղէն մկանցն. (Եփր. թագ. տե՛ս եւ Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
thorn, spine, prickle;
thistle;
an Armenian note;
— ձկան, bone, fish-bone;
— պսակ, crown of thorns.
• , ո հլ. «փուշ» ՍԳր. Եփր. ծն. Կոչ. «մի տեսակ երաժշտակսն խազ (︎)» ԱԲ (մի տեսակ վէրք» Վստկ. 168. որից փշա-բեր Ես է. 24. լդ. 12. Կոչ. 13. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 19. փշալից Առակ. իզ. 9. Եփր. ծն, չարափուշ Եփր. թգ. 410. փշեղէն Բրս. մրկ. ժանտափուշ Ագաթ. սրափուշ Ագաթ. տա-փափուշ Ագաթ. թանձրափուշ Պղատ. օրին կառափուշ Լծ. փիլ. ուղտափուշ Բժշ. նոր բառեր են փշոտ, փշապատ, փշաքաղիլ, փշալար ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Հճ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Վն. Տփ. փուշ, Ասլ. Սլմ. փիւշ, Սվեդ. փէօշ, Գոր. Ղրբ. փօշ, Ագլ. փէշ։ Նոր բառեր են փշախեղդ, փշակոկոռ, փշատել, փշմտել, փշամզիլ փշբոյլ, փշդրամ, -ուկ, փշենի, փշիկ, փըշ-մանգաղ, փշքաշ, փշփշոտ, փշփլոտուն ևն։
Փուշ եւ տատասկ բուսուսցէ քեզ։ Քարշեցից զմարմինս ձեր փշովք անապատի։ Ճանապարհք կցեալ են փշովք։ Որպէս ձայն փշոց ի ներքոյ կատսայի։ Ելին փուշքն, եւ հեղձուցին զնա.եւ այլն։
Տրտմեցուցանեն մեղք մեր զԱստուած, որպէս փուշք զմեզ. (Գէ. ես.։)
Ոչ այնպէս հարուածք փշոց կամ կարճաց ապականեն զձեռս, որպէս մեղաց խայթոցք. (անդ։)
Զառ ի փշոցն պսակ եդեալ. (Աթ. համբ.։)
Առեալ ի մէնջ զ՝ի փշոց պսակն եւ եդ ի գլուխ հաւտտացելոց պսակ լուսափայլ. (Մեկն. ղկ.։)
Փուշ պսակ գնէին ի վերայ գլխոյ նորա. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Փուշ պսակ առեալ ի գլուխն։ Փուշ պսակ եդին ի գլուխ սուրբթագաւորին. (Գանձ.։)
breath, wind;
intestinal gas, fart, wind, flatulency, windiness;
swelling, puffiness;
turgidness, bombast;
— հպարտութեան, gust or fit of pride;
անձայն —, noiseless fart, fizzle, foist;
—ս արձակել, հանել —ս, to fart, to let a fart, to break wind;
(անձայն) to fizzle, to foist;
— արձակող, farter;
fizzler, foister.
• , ո հլ. «փչած շունչը, փուքսից դուրս եկած օդը» Յոբ. է. 7. Սեբեր. Եզն. «հպարտութիւնից ուռիլը» Լմբ. ատ. Ներս. մոկ. «փորի քամի» Բրս. մրկ. 28. Յայսմ որից փուքք (անեզական) «կրակը հրահրե-լու գործիք, քէօրիւկ» Յոբ. լբ. 19. Երեմ. զ. 29. Ետ. ծդ. 16. «նուագելու տիկ» Սեբեր. «ընդեղէնի կճեպ», Բժշ. փքալ, փքանալ, «ուռիլ, տկռիլ» (հպարտութիւնից) Բ. մկ. թ. 4. Ագաթ. «փուք արձակել» Մանդ. փըք-նուլ Փիլ. լին. փքռիլ «ուռչիլ» (թթուած խմո-րի համար ասուած) Տարօն. Ա. § 96, էջ 196, «ուռիլ» Ձիաբուծութիւն (Ձեռ. Թաւրիզի, էջ 110). փքուն, փքոց (նոր բառեր), փքո-ցուռոյց Ագաթ.։
• ԳԴ պրս. [arabic word] pūq «փուք, փչիւն կամ փչումն բերանով»։ ՆՀԲ նոյն է դնում հյ. փուչ. յն. φῦς ռմկ. ֆը՛ս, պրս. փուք բառերի հետ։ Lag. Urgesch. 191 լիթ. puti։ Տէրվիշ. Altarm. 5-6 հյ. փչել, փուճ, փոփոգել ևն, ինչպէս նաև պրս. pūk, յն. φυχη, հսլ. nыxā, ռուս. пvxнуть «ուռիլ» ևն բառերի հետ հնխ. spu արմատից։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 663 պրտ. pūk բառից. իսկ Arm. Stud. (1883), § 285 պարսկերէ-
• նից փոխառեալ չէ, այլ փչել բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ կցւում է յն. φῦοα, φυοαω «փչում, փչել» բառերին։ Justi, Dict. Kurde 294 քրդ. fik «սրինգ», fikandin «սրինգ ածել» և վրաց. փուքսի բառերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 93 հնխ. pu «փր-չել» արմատից՝ ք ածանցիչով։ Meillet MSL 758 և 8, 293 փուք և թուք բառե-րի ք ձայնի համապատասխանը չգտնե-լով ցեղակիցների մէջ՝ մասնիկ է հա-մարում։ Հիւնք. հյ. փչել և պրս. pug ձևերից։ Horn. Grdr. § 339 յն. φυσα ևն ձևերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւբշ. 256 և 502 չի կարողանում որոշել թէ բառս պրս. puk ձևի՞ց է փոխառեալ թէ իբր բնիկ կցւում է վերինների հետ և կամ թէ իբր բնաձայն՝ նմանութիւնը պատահական է։ Meillet, Dial. indo-eur. 81 ունի վերի ձևով։ Պատահական նմանութիւն ունին հսլ. fukati, ռուս. Փукaть, ուկր. fukaty, չեխ. foukati «փչել, քամի անել», լեհ. fukač «նախա-տել» ևն (Berneker 286)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Խրբ. փուք, Մշ. փուկ, Մկ. փուք՝, Սվեդ. փէօք «շունչ բերնի կամ փուքսի» (օր. Սվեդ. հիդդուձ փէօք գունես «հոտած շունչ ունիս»). Ախց. փուք «զայ-րոյթ», Զթ. Սեբ. Տիգ. փուք, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Տփ. փուքս, Մկ. փո՛ւք'ըս, Մշ. փու-կս, Գոր. Ղրբ. փօքսը, Վն. փիւզ (<*փիւկս ձևից), Ագլ. փօսկ, Սլմ. փիւկ, փիւս «փուքս գործիքը»։ Նոր բառեր են փքիլ «ու-ռիլ» (Մշ. փկիլ «հպարտանալ»), փքուիլ «ուռիլ, հպարտանալ», փքշուճ, փքնել, փրք-ռիլ «շատ ուտելուց փորը տկռիլ» (>Ննխ. Սլթ. փքռիլ, Պլ. բքռիլ), փքփքոտել, փքփքո-տուիլ, գիշերափուք. հմմտ. նաև Ագլ. մանջը փէօգ՝ «մէջը փուճ, սնամէջ, տճկ. խօփ (բողկ ևն)»։-
πνεῦμα spiritus, ventus, flatus. (որպէս թէ փուչ. եւ արմատ Փքալոյ. ) Փչումն. շունչ. հողմ. սիւք. շարժումն օդոյ փչմամբ ի կենդանւոյ կամ ի գործւոյ՝ այտուցիչ փքացուցիչ ուռուցմամբ. (լծ. եւ յն. φύς . ռմկ. ֆը՛ս. պ. փուք. որպէս փչումն).
Իբրեւ զուռուցիկ փքոյ շփոթեալ։ Հպարտութիւն է ախտ զայրացեալ, եւ ուռուցեալ փքով. (Յհ. կթ.։ Վրք. հց. ՟Ժ։)
Զփուք հպարտութեանն յանգուցանել. (Լմբ. ատ.։)
Զի որք խրոխտ փքով եկին, ի սուրբ կուսէն պատուհասին. (Ներս. մոկ.։)
Փուքս արձակէր (արդաղոն կատակօղ)։ Հանէր փուքսմեծամեծս, եւ միոյ միոյ ասէր, այս քեզ ա՛պողոն, այս քեզ փե՛ստոն. (Հ. կիլիկ.։)
ՓՈՒՔ կամ ՓՈՒՔՔ. գ. (որպէս թէ փուչք). φυσητήρ, κώρυκος follis, sufflatorium. Գործի՝ որով լինի փչել ուժգին առ արծարծանել զհուր. փուքս.
Իբրեւ զփուքս դարբնաց ուռուցեալ։ Պակասեսցին փուքք ի հրոյ։ Ո՛չ որպէս գարբին մի, որ փքովք կայծակունս արծարծանէ. (Յոբ. ՟Լ՟Բ. 19։ Երեմ. ՟Զ. 29։ Ես. ՟Ծ՟Դ. 16։)
Որպէս դարբնական փքովք զկայծակունս արծարծանելով։ Փուք դարբնի լցեալ է, եւ ունայն. (Շ. թղթ.։ Եփր. ապաշխ.։)
Որպէս հողմ մտեալ ի փուքսն՝ եռացուցանէ զբովս. (Գէ. ես.։)
rancour inveterate hate, spite, ill-will, resentment;
revenge;
— ի վրիժուց, out of or from hatred;
— պահել, ի —ս մտանել, to bear or owe a grudge, to bear malice or ill-will, to bear hard;
— ի մտի ունել, to keep alive resentment for an injury;
— ունել ընդ ումեք, to have a grudge or spite against;
հանել զվրէժ քինու, խնդրել զ— վրիժուց, to by revenged, to revenge oneself.
• , ու հլ. «ոխ, վրէժ, նախանձ, ոխա-կալութիւն» Գ. մկ. դ. 9. Երեմ. խը. 39. Ոսկ. մ. բ. 15. Ագաթ. որից քինալ, քինանալ «ոխ պահել, մախալ» Թուոց լե. 21. Սեբեր. Եզն. Եփր. ծն. քինախնդիր Թուոց իե. 13. Եփր. թգ. 432. քինահանութիւն Ոսկ. մտթ. քինայոյզ Եփր. ել. քինաւոր Եւս. պտմ. քի-նութիւն Ագաթ. Եփր. օրին. անքէն Փիլ. Ե-ղիշ. Երև. էջ 317, անքինահան Մանդ. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2oinā-ձևից, որ նշանակում է «վրէժ, պատիժ, 2. յանցանքի քաւութեան համար նշանակուած գինը. 3, ընդհանրապէս գին, արժէք. 4. պատիւ». սրա ժառանգներն են զնդ. kaena-«պատիժ, վրէժ», պհլ. [other alphabet] kēn «վրէժ, թշնամու-թիւն», kēnītan «քինալ», պազ. kīn «չարիք, թշնամութիւն», kinvar «թշնամի, քինաւոր». արս. [arabic word] kin, [arabic word] kina «ոխ, վրէժ, բար-կութիւն, թշնամութիւն, ատելութիւն», [arabic word] Linavar «ոխակալ, քինաւոր», kinaxuāh «քինախնդիր», բելուճ. k'enaγ «թշնամու-թիւն, վրէժ, ոխ», քրդ. kin «վրէժ, հակա-ռակութիւն», յն. ποινή «արեան գին, փրը-կանք, քաւութիւն, պատիժ, վրէժ», լտ. poe-na (փոխառեալ յունարէնից) «յանցանքի փոխարէն փրկանք, տուգանք, պատիժ, ցաւ, վիշտ, Վրէժ (անձնաւորեալ»), punio «պատժել, վրէժը լուծել», հսլ. cšna «պա-տիժ, տուգանք, գին, արժէք, պատիւ». ռուս-цeнa «գին», լիթ. kaine «գին, արժէր». pus-kainu «կիտագնի» (տարբեր է իռլ. cin «պարտք», cāin «տուգանք»)։ Հնխ. kšoina-յառաջանում է հնխ. k2ei-արմատից, որ նշ. «պատկառիլ, պատուել, յարգել, գնա-հատել, պատժել», և որի ժառանգներն են սանս. čáyatē «վրէժ առնել, պատժել», cáyati «յարգել», զնդ. kāy-«տուգանք վը-ճարել, պատժել, վրէժ լուծել», čiϑā-«պա-տիժ, տուգանք, քաւութիւն», օսս. čitha «պատիւ», սերբ. käjati «վրէժ առնել», յն. *tω «գնահատել, գին կտրել, պատուել», τίσις «վճարում, պատիժ, վրէժ», τίνω «վճարել, պարտքը տալ, քաւել», τείνυμαь «գինն ստանալ, պատժել», τιμή «գնահա-տութիւն, յարգ, գին, պատիւ, արժանիք. պատիժ, վրէժ», τιμαν «գինը նշանակել, պատժի չափը որոշել, պատուէլ», τιμιος «թանկագին, պատուաւոր, սիրելի» ևն (Po-korny 1, 508, Boisacq 801, 971, 973, Ber-neker 124, 469, Trautmann 113, Meillet-Brnout 747)։ Չի գտնւում գերմանական, իտալական ևև կելտական ընտանիքնեռում.-Պարսկերէնից են փոխառեալ արևել. թրք. [arabic word] kinah «նախանձ», չաղաթ. kine «ոխ», ն. ասոր. k'in «վրէժ»։
• նախ ԳԴ կցեց պրս. քիյն բառին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև եբր. քանա «նա-ևանձ»։ Mü̈ller SWAW 41, 7 պրս. kīn. Justi, Zendsp. 76, Lag. Btrg. bktr. Lex. 12, Հիւբշ. KZ 23, 20 և 403 պրս kīn, զնդ. kaenā։ Այս բոլորը հայ բառը դնում են իրանեանից փոխառեալ։ Առա-ջին անգամ Տէրվ. Altarm. 9 կցում է նաև յն. ποινή ևն ձևերը։ Հիւնք. պրս. քինէ, քիւնու։ Հիւբշ. 257 դնում է իրա-նական փոխառութեանց կարգը, ըստ որում քէն ձևով և նշանակութեամք նոյն է պհլ. ken բառի հետ։ Սրան հա-կառակ է կանգնում Meillet MSL 7 162, 8, 281, 10, 269 և վերջին անգամ ASI л 94, 167 և ցոյց է տալիս որ քէն բնիկ է. արդարև հնխ. kšoinā-տալիս
• է ճշտիւ հյ. քէն. «վրէժ» նշանակութիւ-նը կայ յունարէնի, լատիներէնի, նոյն իսկ սերբերէնի մէջ իսկ պհլ. kēn պի-տի տար հյ. *կէն։ (Իրան. k հին փո-խառութեանց մէջ տալիս է կ և միայն նոր շրջանում դառնում է ք)։ Patrubá-ny, Monde orient, 1907/8, էջ 221 և 21 1908, 276 հիսլ. sviϑa «այրել, ջեռնուլ» բայի հետ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ասլ. Երև. Հճ. Խրբ. Մկ. Մ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. քէն, Աժտ. քէն, Զթ. քեն, Մրղ. Սվեդ. քին, Սլմ. քիմ, Ախց. Կր. խէն։
• «նէտի կապարճ». յետին ժամանա-կի բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Զքր. սարկ. Բ. 18. «Թափեալ զկապարճն որ է քէշն և ձգէր նետ դէպ ի Ոսմանցիսն... և յորժամ պակասեցաւ նետն, ձայնեաց ատելով. բերէ՛ք քէշս»։ Նոյն բառը պիտի լինի նաև գէշ Վրդ. առկ. ճհ. 205 (Ռ ձիոյ ագին և բաշն խուգեցէք, և գէշ և բիշիկ, աղեղ և ռումպ ի վերայ կապեցէք), որ յի-շում է Ամատ. Հայոց բառ ու բան 104 ա-ռանց բացատրութեան։
• = Պրս. [arabic word] keš, kiš «նշանակէ զայն կողմն կապարճից, ուր դնին և մնան նետք»։ ❇ջ.
պ. քին, քիյն, քիյնէ. ἑκκότημα ira, odium βασκανία invidia. Ոխ. ոխակալութիւն. ատելութիւն. վրէժ. ոգի չարչար վրէժխնդրութեան՝ հանդերձ մախանօք. (զի եւ քանա, ըստ երբ. է նախանձ)
Յիշատակ քինու զնախնոյն իւրոյ զբէլայ ունէր ի մտի։ Քէն պահէր վասն լլկանաց իւրոյ հանւոյն։ Վասն միոյն քինու ո՛չ է օրէն դիւցազանց զարմին բառնալ զկենդանութիւն։ Խընդրեաց զքէն ձեռակերտին իւրոյ։ Զքէն վրիժուցն խնդրեաց ի մերմէ աշխարհէս. (Խոր.։)
to untie, to loosen, to detach, to break;
to unchain, to slacken;
to unpack, to unfold;
to unload, to deliver;
to dispatch, to expedite, to send;
to release, to let go;
to relax;
to throw, to thrust, to fling, to shoot;
to discharge, to disband, to dismiss;
— ի մեղաց, to absolve;
— քարինս պարսատկաւ, to sling;
ձայն —, to scream, to cry;
աչս —, to ogle, to cast eyes on;
— ճառագայթս, to cast a brilliancy, to shine;
բոցս, կայծակունս —, to sparkle;
կիցս —, to fling, to yerk;
նետս —, to draw the bow;
հրացան —, to let off a gun;
հրետ —, to fire a cannon;
— զկին, to divorce;
— զատեան, to dismiss the session;
— զոք, to dismiss a person;
փուք —, to fart, to break wind.
λύω, ἁπολύω, solvo, absolvo, որ եւ ԱՐՁԱԿՈՒՄ, կի. Արձակ առնել կամ թողուլ. լուծանել զկապեալն, կամ զկապանս. ի բաց քակել. ազատել. ներել, արձըկել, թող տալ. չէօզմէք, գօյ վերմէք, պօլամագ, հալլ էթմէք, ազատլամագ.
Արձակէ զկապեալս տէր։ Արձակել զորդիս մահապարտաց։ Զոր արձակեսցես կամ արձակիցէք յերկրի, եղիցի արձակեալ յերկինս։ Արձակեցէ՛ք, եւ արձակիցիք։ Արձակէ զեզն իւր կամ զէշ ի մսրոյ։ Արձակել ի կապանաց անտի։ Արձակել զկին։ Կապեա՞լ ես ի կին, մի՛ խնդրեր արձակել. արձակեա՞լ ես ի կնոջէ, մի՛ խնդրեր կին։ Եղէց արձակեալ ի հոգւոյս։ Արձակեա՛ զիս ի վշտաց իմոց ի տեղին յաւիտենից։ Արձակել զզօրսն յիւրաքանչիւր տեղիս։ Զանմեղս դատապարտէիր, եւ զվնասակարս արձակէիր. եւ այլն։
արձակեցէ՛ք զանօրէն կապանսդ. (՟Գ. Մակ. ՟Զ 19։)
Որ ի կապանս էք, արձակեցարուք. (Վրդն. սղ.։)
Արձակեսցին տոռունք տագնապողին. (Նար. ղ։)
Որ սիրէ զանձն իւր, արձակէ զնա. (Յհ. ՟Ժ՟Բ 25.) որպէս թէ ընդարձակէ, կամ թողու ի կամս իւր. այլք ի յն. ընթեռնուն, կորուսանէ։
Ի յարձակել մահուզհոգիս, եւ ի կապել քո վերըստին. (Յիսուս որդի.։)
Խայտասջիք իբրեւ որթք արձակեալք ի կապոյ։ Արձակեցից զսրտմտութիւն իմ ի վերեյ քո։ Արձակեցից զբարբառ իմ։ Եթէ արձակեցի՞ երբէք զտկարն՝ ունայնգոգով ելանել ի գրաց իմոց։ Արձակեալ զհեծեալսն ընդ նմա երթալ։ Առ ո՞արձակեաց զոգին. (Մտթ. ՟Ի՟Է 50. յն. թողացոյց։)
Արձակեաց զաղաւնին զհեա նորա, կամ ի տապանէ անտի։ Եդ յուսնորա զմանուկն, եւ արձակեաց զնա։ Արձակեաց իսահակ զյակոբ, եւ գնաց ի միջագետս։ Արձակեա՛ զիս, քանզի այգ եղեւ։ Ոչ արձակեցից զքեզ, եթէ ոչ օրհնեսցես զիս։ Արձակեա՛ ընդ իս զպատանեակդ։ Արձակելով արձակեսցես զմայրն, եւ զորդիսն առցես քեզ։ Հրեշտակս արձակել։ Իսկ տէր հրեշտակ անողորմ արձակէ ի վարայ նորա։ Արձակել զժողովուրդն, կամ զժողովս։ Արձակել խաղաղութեամբ։ Մահ արձակեաց տէր ի վերայ յակոբայ։ Զի զբարկութիւն իմ յազգ անօրէն արձակեցից։ Արձակեցից ի վերայ դոցա սուր։ Արձակեցից զսուր իմ զկնի նոցա։ Սուր արձակեցից զկնի նոցա։ Արձակել զծառայ։ Արձակեսցես զնա ազատ ի քէն։ Եհա արձակեաց զնա տէր Աստուած ի դրախտէ անտի։ Եհան արձակեաց զղովտ ի միջոյ կործանմանն։ Արձակեցան արքն՝ ինքեանք եւ էշք իւրեանց։ Արձակեցիր ի վերայ նոցա բազմութիւն անխօսուն անասնոց ի վրէժխնդրութիւն։ Արձակել ի վերայ նոցա բազմութիւնս արջոց։ Արձակիցէ զնա բարեւ ընդ ճանապարհ։ Զտիմոթէոս զարձակեալն առ ձեզ. եւ այլն։
Մեծաւ թշնամանօք արձակեցին զեպիսկոպոսն. (Բուզ. ՟Գ. 4։)
Ամենայն պաղոյ նախ նախ արձակի ծաղիկն. (Կլիմաք.։)
Որք ապաշխարութեամբ արձակիցեն արտասուս. (Բրս. յուդիտ.։)
Ի հպել ի սէրն Աստուծոյ՝ զարտասուաց վտակս արձակեսցէ. (Կլիմաք.։)
Զամենայն շնորհս արձակէ ձեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
course;
erruption, invasion, incursion, excursion, descent;
expedition;
—ք ձիոյ, league (four kilometres, two and a half English miles), cf. Ասպարէս.
ὀρμή, δρόμος, ἑπιδρομή, παραδρομή. impetus, cursus, incursus եւ այլն. որ եւ ԱՐՇԱՒՔ. Ընթացք. դիմեցումն. յարձակումն. ասպատակութիւն. վեզք՝ որպիսի եւ իցէ. եիւրիւյիւշ, սէյիրտիշ, րէվիշ.
Զի էր խորհուրդն այն եւ արշաւան նորին ընդունայն։ Վասն նիկանովրայ արշաւանին։ Զգայր զարշաւանն մակբէացւոց ի վերայ նորա։ Այն արշաւան ասպատակի թագաւորին այսպիսի դարձիւ վճարեցաւ. (՟Ա. Մակ. ՟Թ 68։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը 12։ ՟Ժ՟Բ 21։ ՟Ժ՟Գ 26։ ՟Ժ՟Դ 15։)
Յարշաւանաց ամպարշտաց ի վերայ եկելոց. (Առակ. ՟Գ 25։)
Արշաւանք բարբարոսաց, կամ հինից, կամ ասպատակողաց. (Սահմ. ՟Թ։ Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Եթող ի հրահանգս ասպարիսաց քոյոց արշաւանց. յն. եթող քումդ ընթացից. (Սեբեր. ՟Է։)
Ապրեալ ի ծփանաց՝ արշաւանբ դնեն յիւրաքանչիւր գաւառս. (Ագաթ.։)
royal;
— ճանապարհ, great thourougkfare, high-road.
Արքունական թագ, կամ զօրութիւն, ծնունդ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Փիլ. ստէպ։)
Արքունական հարսանիք, կառք, տուն, դիւան, սենեակ, ծիրանիք։ Ի վերայ որսոց արքունականաց։ Տանն արքունականի։ Արքունական կերպարան, պէտք, զգեստ, քաղաք, ապարանք, դուռն, պատկեր. եւ այն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Խոր.։ Պիտ.։ Յհ. կթ. ստէպ։ Նար. ՟Լ՟Գ։)
Առեալ զնշան պատուի զպսակն թագաւորութեան, յարքունականն մատուցանի. (Ագաթ.։)
royal;
aulic;
— ճանապարհ, պողոտայ, high-way, road-way.
Կալանաւորքն արքունի։ Զերկիրն կամ զգործ արքունի։ Պատուհաս արքունի։ Ճանապարհ զարքունի գնասցուք։ Յաթոռոց արքունեաց.եւ այլն։
Մշակութիւն արքունի. (Փարպ.։)
Ի հրապարակ արքունի. (Ագաթ.։)
Ի մեծ սպասաւորացն արքունի։ Հրամանաւ արքունի։ Զօրացն արքունի։ Իրաց արքունի։ Հարկաց արքունի։ Ի պատուոյ արքունի։ Դրանց արքունի. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Խոր. ՟Բ. 6։ Փարպ.։)
Որք զարքունի գինին ըմպեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Յետադաս անհոլով դնի ստէպ.
Gospel;
պատմել, քարոզել զ—, to preach the -.
εὑαγγέλιον evangelium Ընդունարան աւետեաց. որպէս մատեանն մարդեղութեան որդւոյն Աստուծոյ, եւ տնօրինական գործոց եւ աւետաւոր քարոզութեան նորա, գրեալ ի չորից աւետարանչաց հոգւո սրբով.
Ապաշխարեցէ՛ք եւ հաւատացէ՛ք յաւետարանն։ Որ կորուսցէ զանձն իւր վասն աւետարանին, ապրեցուսցէ զնա։ Զոր պաշտեմն հոգւով իմով յաւետարանի որդւոյ նորա։ Տէր հրամանեն՝ յաւետարանէ անի կեալ.եւ այլն։
cf. Ապշիմ.
յարեան ամենեքեան ափշուցեալ եւ հայէին. (Ոսկիփոր. (նոր ձ. ի նա պշուցեալ հայէին։))
Հիացմամբ ափշեալ ի փայլակնացայտ երեւմանէ առնն. (Փարպ.։)
Ափշիմ, թէ ո՛րպէս չյափշտակիմ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Առօրեայ բարութեամբ ափշեալ՝ մատնէր զվարդապետն. (Համամ առակ.։)
cf. Ապշութիւն.
ἕστασις cf. ԱՊՇՈՒԹԻՒՆ. եւ ԱՐՏԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ. (ի բառէս Ապուշ. լծ. եւ յափշտակութիւն)
cf. Բազպան.
cf. Ամպ.
cf. ԱՄՊ հանդերձ բարդութեամբք իւրովք. զի Բ զկնի Մ տառի՝ մեղմ հնչի որպէս պ։ Իսկ ԱՄԲԱԿ. (Նար. երգ.) cf. ՀԱՄԲԱԿ.
all, total, whole;
each, every;
all, every thing;
— ոք, every one;
who ever, whosoever, whatever, whatsoever;
— ինչ, every thing, whatever;
ամենայնիւ, յամենայնի, altogether, entirely, quite;
— ուստեք, from all sides, from all parts;
— ուրեք, ընդ — տեղիս, every where, in all places;
զգիշերն —, all the night;
զ— աւուրս, every day;
յառաջ քան զ—, before all;
յետ —ի after all;
պատրաստ լինել —ի, to be ready for every thing;
ի վեր քան զ—, above all or every thing.
Ամէն. համայն. համօրէն. համակ. հանուր. բնաւ. ամէն. հեր. ճիւմլե. հէմէ. ամմէ. քիւլլի. (որպէս եւ լտ. օ՛մնիս, օ՛մնէ) πᾶς, πᾶσα, πᾶν. omnis, σύμπας. omnis simul
Արար Աստուած զամենայն շունչ զեռնոց կենդանեաց, եւ զամենայն թռչունս։ Իշխեսցեն ամենայն երկրի, եւ ամենայն սողնոց։ Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի. եւ ամենայն փայտ՝ որ ունիցի յինքեան պտուղ։ Երկինք եւ երկիր, եւ ամենայն զարդ նոցա։ Զամենայն զգործս իւր։ Յամենայն գործոց իւրոց։ Մայր ամենայն կենդանեաց։ Ամենայն աւուրք Ադամայ։ Ամենայն ոք. ամենայս մարդ. ամենայն բան. ամենայն ինչ, զամենայն ինչ. ընդ ամենայն աշխարհ. ընդ ամենայն երկիր. ամենայն խորհուրդք կամ բանք, կամ գործք. ամենայն ազգն մեր. ամենայն հեթանոսք. եւ այլն։
Բոլոր, բովանդակ. ողջոյն. ὄλος. totus պիւթիւն. ճէմի.
Պատճառ բարեաց ամենայնի։ Եդի զիս ամենայնիդ պարտական չարեաց։ Մարտիկք ամենայն. (Նար. ՟Ձ՟Բ. ՟Հ՟Բ։)
ԱՄԵՆԱՅՆ, ամենայնք. Որպէս ամենայն ոք, ամենեքեան. եւ ամենայն ինչ. πάντες, πάντα omnes, omnia. ամմէն մարդ, ամմէն բան. հեր քէշ. հեփիսի. հերշէյ. ճիւմլէսի. քիւլլիյեթ.
Ամենայն՝ որ սպանանէ։ Ամենայն որ լսէ զբանս իմ։ Յամենայնէ՝ որ լսէ զբանն արքայութեան. Ընդ ամենայնի ամենայն եղէ։ Որ յաջողէ զամենայն յամենայնի։ Որ մատակարարէ ամենայնի զամենայն։ Դու Տէր ամենայնի, աննիազ յամենայնէ, լի ամենայնիւ։ Սահեալ ի ներքոյ երկնից, եւ շրջեալ ընդ ամենայն. եւ այլն։
Ինքն պատեալ զամենայնիւ, ի ներքոյ ամենայնի, ի վերոյ ամենայնի, արտաքոյ ամենայնի, եւ ամենայն ի նմանէ, եւ ամենայն ի նա, եւ ամենայն ի փառս նորա։ Ամենայնի նա է հատուցանօղ։ Զինքն արարեալ օրինակ ամենայնի. (Ագաթ.։)
Ի ձեռն ամենայնիցն (տպ. ամենիցն) ուսուցանէ զնա խոնարհամիտ լինել. (Ոսկ. յհ.։)
Իբր թէ անհնար է Աստուծոյ յամենայնսս լինել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Եւ հելլենաբանութեամբ, որպէս տիեզերք. աշխարհ համօրէն. πᾶν, πάντα. universum, orbis, mundus. բոլոր աշխարք. պիւթիւն տիւնետ. ալէմ. ճիհան.
Ո՞րպէս արդեօք գոյացաւ ամենայն. (Ածաբ. աղք.։)
Որ ամենայնի մասն է, եւ գիտէ նախախնամութիւն ամենայնի, հա՛րկ է յամենայնէ ունել զնախախնամականն. (Փիլ. նխ. ՟ա. ստէպ։)
Հաւասար՝ քո ամենայնիւ։ Ամենայնիւ հատուցից զպատիժ պարտուցս։ Զամենայնիւ նորոգութիւնդ. (Նար.։)
Զբնաւն յամենայնի բովանդակապէս հրաշագործեցեր։ Յամենայնի տէրդ բարերար։ Յամենայնի ողորմած։ Կարօղ ես յամենայնի թողուլ զմեղանս. (Նար.։)
Ամենայնիւ յամենայնի քաջապէս համբերեալ։ Ամենայնիւ յամենայնի շինութեան պարապեցուցեալ։ Յամենայնի ամենայնիւ առ հասարակ զամենեսեան խրատել։ Ամենայնիւ յամենայնի յարակցէր նմա. (Յհ. կթ.։)
ԸՆԴ ԱՄԵՆԱՅՆ. τὰ πάντα, πάντες, ὄλως, ὀμοῦ. omnia, omnes, simul, summa, universim. Բոլորն ի միասին. միանգամայն. միահամուռ. բոլո՛ր բոլորը. պիւթիւնիւ. եէօքիւնիւ. ճէմի. քիւլլիյէն.
marriage, nuptials, wedding;
matrimony, wedlock;
առնուլ յ—, to take in marriage;
եղծանել ըղպսակն ամուսնութեան, to annul or do away a marriage;
գալ յ—, to marry.
Վասն ամուսնութեան, եւ որդւոց, եւ ստացուածոց։ Եւ ո՛չ զամուսնութիւն սուրբ տակաւին պահեն։ Պատուական է ամուսնութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 17։ ՟Ժ՟Դ. 24։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 14։)
Արդ յաղագս ամուսնութեանց այսպէս ճշգրտագոյն ասացեալ է քահանայապետին, մինչ զի եւ ոչ զայրին թողութիւն տալ նմա յամուսնութեան. (Փիլ. քհ. ՟Թ։)
Որք յամուսնութիւն անդր գայցեն, յարժանաւոր տեղիսն զնոսա պսակեսցեն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յողջախոհն ամուսնութենէ։ Ոյք զամուսնութեանցն պահեցին զհարազատութիւնս։ Ընդ որում բազմաժամանակեայն զուգեալ իցէ ամուսնութեամբ. (Պիտ.։)
Տե՛ս թէ որպէս ի հինն եւ ի նորս սուրբքն եւ հաճոյքն Աստուծոյ ընտրեցան յամուսնութենէ անտի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յաղագս ամուսնութեան հրաման ետուն։ Վասն անյարմար եւ անարժան որդւոցն ընդ մարսն ամուսնութեան (առ պարսիկս). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ո՛չ յամուսնութենէ էառ յանձն զայն, այլ ի պարկեշտ կուսէ եւ յանփորձ ամուսնութեան. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Պէսպէս նմանութեամբ ասի.
Յայսքան չարիս շաղախեալ՝ ամուսնութեամբ՝ օտարոտի օրինաց՝ պոռնկեցան յԱստուծոյ։ Ստեցին նոքա ամուսնութեան Աստուծոյն իւրեանց՝ պաշտել զկուռսն Բահաղու, եւ ստէր երկիրն նոցա՝ ամուսնութեան իւրեանց, եւ հնազանդի թշնամեացն. (Լմբ. ովս.։)
cf. Աստուածապատիւ.
Տեսանիցեն զմեծ (պատիւ) աստուածաշուք քահանային. (Սեբեր. ՟Գ։)
tooth;
պարք, շարք ատամանց, set, row of teeth;
յօրինել ատամունս, to indent;
խորտակել, փշրել զատամունս, to break the teeth, to notch, to break off;
— ածել, bite;
առնուլ ատամանց, to set the teeth on edge;
հանել զ—, to extract or draw out a tooth;
ցաւ ատամանց, tooth-ache;
ցաւէ — իմ, I have the toothache;
փուտ —, carious tooth;
մաքրել զատամունս, to brush or clean the teeth;
կրճտել զատամունս, to gnash, to show the teeth.
ὁδούς dens Ոսկր շարադասեալ ի լինդս բերանոյ ի պէտս ծամելոյ զուտելիս. որ ի գազանս ասի եւ ԺԱՆԻՔ. տե՛ս եւ ԺԱՅՌ, յորմէ Ժօռատ. ակռա, կեռիք. թ. (լծ. հյ. ծամ, ծամել)
Յատամանց վիշապաց։ Զատամունս օձից. (Նար. ՟Ձ՟Բ. եւ առափ։)
Ընդ ատամունսն տալով պատասխանի. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ե։ Քերթողական է հոլովս.)
magistrate, senator;
— դպիր, cf. Ատենադպիր.
σύνεδρος consessor Իշխան ի թուոյ բազմելոցն յատենի, իբր դատաւոր, խորհրդական, դպիր.
Ատենակալ դպիր. որ եւ ատենադպիր. (Ագաթ.։)
Ատենակալ թարգմանի ի գիրս Մարթինի ՝ եւ լատին ձայնս դռի՛պունուս. որ է Տրիբուն. զի դռիպո՛ւ է ատեան. իսկ դռի՛պուս, ցեղ։
public;
— ճանապարհ, պողոտայ, road much frequented, thoroughfare.
Ուր իցէ յար՝ կամ արանց ուղեւորաց արարեալ՝ հետք. որ եւ ասի Աշխարհապողոտայ. կուրաշաւիղ. կուռ կամ արքունի ճանապարհ. կոխած.
Հատանել զարահետ ճանապարհ ի նշմարանս աստեղաց. (Պիտ.։)
Ընդ անապատն կամի գնալ, ուր ոչ եւ արահետ ինչ երբէք առաքինութեանց երեւեցաւ. (Ոսկ. ես.։)
Ընդ նոյն արահետս մոլորեալք ի ճշմարտութենէն. (Եզնիկ. (իբր լայն ճանապարհ)։)
Արգելեալ պահէ ոչ միայն զարքունեացն պողոտայ, այլեւ զգողուղի հետեւանաց արահետ. (Պիտ. (որ է հասարակ գողոց)։)
Վրիպակ արահետ գարշութեամբ մեղացս. (Նար. ՟Ժ՟Ը.) իբր սովորական կամ յաճախեալ գարշութեամբ։
rite, ceremony;
— պատարագի or պատարագամատոյց, liturgy.
Զօրութիւն նոցա ցուցանէ, եւ յամենայն գրեթէ անժամանակապէս զթափանցիկն արարողութիւն։ Կատարել զարարողութիւն խնդրոյն բարետեսակութեամբ խոստացեալ. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե. եւ Դիոն. եկեղ. ՟Բ։)
θεσμός (յորմէ ծէս) τελεταί ritus, θρησκεία caeremonia Խորհրդաւոր արարք յեկեղեցական պաշտամունս. որ եւ առ յետինս կոչի Ծէս.
Առնլով յայլոց ազգաց զպիտանի խորհրդոցն արարողութիւնս. (Յհ. կթ.։)
service;
— հարկանեմ, cf. Սպասաւորեմ, cf. Ծառայեմ.
ὐπηρεσία, διακονία ministerium Ծառայութիւն. սպասաւորութիւն. պաշտօն. պէտք.
Սպասաւորական հոգիք յարբանեկութիւն առաքելաք. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Յարբանեկութեան պայմանի սպասաւորեալ։ Սոդոմայական արբանեկութիւնք։ Ի չար արբանեկութենէ չարացն. (Յհ. կթ.։)
Պահպանութիւն առիւծուն՝ հանդերձ արբանեկութեամբ գայլուն. (Խոր. ՟Բ 67։)
binderance, obstacle, opposition, impediment, embarrassment, difficulty, delay, obstruction;
encumbrance;
prohibition, forbiddance, inhibition, interdiction;
arrest;
detention, prison;
contrary, opposing;
— եկեղեցական, interdict;
— առնել՝ արկանել՝ լինել, to arrest, to hinder, to contradict, to oppose, to embarrass, cf. Արգելուլ, cf. Խափանել;
յ— արկանել, to arrest, to imprison, to immure, to encloister, cf. Շրջափակել, cf. Շրջապատել.
Արգելան. պահ. φυλακή custodia
Ոչ եղեալ էր արգել ամենայն այսոց պղծոց։ Յայտ. (՟Ժ՟Ը 2։)
Որպէս եւ ասէս եւասէր երբեմն զարգելն իւր ի հոգւոյն յիրս ինչ պիտանիս. (Տօնակ.։)
Արդել արկցէ տէր ի փոսոյ գետոյն։ Արգել արկ ճանապարհաց իմոց. (Ես. ՟Ի՟Է 12։ Ողբ. ՟Գ 9։)
Եւ նոցա արգել արկանէր՝ գնալ յանօրէն ճանապարհն ելանել. (Բուզ. ՟Գ 13։)
ՅԱՐԳԵԼ ԱՐԿԱՆԵԼ. συγκλείω concludo Արկանել իբր յարգելան. շուրջ պաշարելով՝ փակել ի ներքս.
Ձեռն ի գործ արկեալ ի պաշարումն եւ յարգեալ արկանել զնոսա. (Եւս.։ քր. ՟Ա։)
perhaps, never, if, not, still, even;
certainly, undoubtedly, indeed;
կամիք —, will you ? ոչ կարեմ —, I Cannot;
այնչափ իմաստուն է, որպիսի ոչ ոք —, he is as learned as any one;
չգիտեմ արարից — թէ ոչ, I know not whether I shall do it or not ? հարցանէք թէ — սիրեցեմ զձեզ, you ask if I love you? մի —, God forbid !
ἅν, ὅντως, πάντως utique, equidem, omnino, vere, certe այսինքն Արդեամբք. կամ որ նոյն է ըստ իմաստից՝ որպէս կրճատել յոգնականն ձայնիս ԱՐԴԱՐԵՒ, նոյն ընդ նմին. այսինքն Յիրաւի. անշուշտ. ինձ այսպէս թուի, ստուգապէս. ամենայնիւ. հետեւաբար. իսկապէս. այո. ապաքէն. իրաւ, իրաւցընէ, ի հարկէ, կարծեմ թէ. cf. ԹԵՐԵՒՍ.
Եթէ դինտէր ... դու արդեօք խնդրէիր ի նմանէ։ Եթէ հաւատայիք դուք Մովսէսի, հաւատայիք արդեօք եւ ինձ։ Եթէ Աստուած էր հայր ձեր, սիրէիք արդեօք զիս։ Զի եթէ էր ծանուցեալ, ոչ արդեօք զտէրն փառաց ի խաչ հանէին։ Եւ արդեօք ոչ էին կամք՝ զի այժմեկեսցէ. այլ եկեսցէ՝ յորժամ եւ պարապեսցէ. եւ այլն։ (Տե՛ս եւ Թուոց. ՟Ի՟Բ 37։ Առակ. ՟Բ 20։ Յոբ. ՟Խ՟Բ. 8։)
Կամէր արդեօք թաքուցանել զճշմարտութեան բանն։ խորտակիցիք իսկ արդեօք եւ հեզ ձանիցիք. (Փարպ.։)
Գիտասցէ վասն վարդապետութեանս, յԱ՛ստուծոյ իցէ արդեօք, եթէ ես ինչ յանձն է իմմէ խօսիմ։ Գիտիցե՞ս արդեօք զոր ընթեռնուցուսդ։ Իսկ արդ որ ննջեցինն ի Քրիստոս, որեա՞ն արդեօք. եւ այլն
οὗν ergo, itaque Արդ. եւ արդ. ուրեմն. ապա. հա՛պա.
Արդեօք յիշեա՛, թէ որպէս լուարն. (Յայտ. ՟Գ 3։)
որպէս Ա՛րդ.
Ես յառաջագոյն մեռեալ ելի յաշխարհէ, եւ նա արդեօ՛ք մեռաւ. (Վրք. հց. ՟Է. ձ. (տպ. արդ։))
Արդեօք բերեմ զնա. եւ յարուցեալ գնաց. անդ. (տպ. այժմ։) Եւ թէ ննջեալ է իմ, արդեօք ննջէ ասասցես. (Անդ. ՟Թ. (տպ. արդ։))
worthy, that deserves something;
just, convenient, suitable, decent, proper;
— համարել, to deign;
գնալ —, to go worthily, conformably;
— ըստ արժանւոյն, յարժանի, worthily, justly, suitably, cf. Արժանապէս;
— լինել, to be worthy, to deserve;
— առնել, cf. Արժանաւորեմ.
Զորոյ զպախարականս ոչ կամեմ ըստ արժանոյն արտադրել. (Պիտ.։)
Յամենեցունց եղեւ պատուեալ ըստ արժանւոյ. (Յիշատ.։)
ἅξιος dignus Նա՝ կամ այն՝ որում արժան է ընծայել ինչ ի պատիւ կամ յանարգանս. արժանաւոր. յարմար. եւ Հաճոյ. ընտրեալ. ընտիր. պիտանի. ... Զանձանց ասի.
Եղէց արժանի աթոռոյ հօր իմոյ։ Բարեաց յիշատակաց արժանի։ Արժանի ողջունի։ Եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել։ Եղբարցն արժանի եղեալ։ Արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Արժանի ես դու լինել մեզ բարեկամ։ Արժանի լիցի ինձ (դուստր քո), եւ ես քեզ եղէց արժանի փեսայութեան։ Արժանի իսկ են բաժանակից նմա լինելոյ։ Արժանի իսկ էին նոքա վրիպելոյ ի լուսոյ։ Փորձեաց զնոսա, եւ եգիտ իւր արժանիս։ Տայ զյաղթութիւն արժանեաց իւրոց.եւ այլն։
Քահանայապետութեան ինչ արժանի գործ ոչ գործէր։ Գեղեցիկ խորհուրդս զարժանի հասակին։ Երազ պատմել արժանի ժամանակին։ Ոչինչ արժանի մահու կամ կապանաց ունէր վնաս.եւ այլն։
Արժանի ծաղու. (Փարպ.։)
Գործել զարժանին եւ զիրաւն։ Արժանի ընծայիւք, կամ պատարագօք։ Արժանի ամրութիւն։ Արժանի գործոցն հատուցումն։ Առանց սոցա անկար է լինել ինչ յարժանեաց. (Յճխ.։ Խոր։ Պիտ.։)
Իսկ սոցա պատրաստեցան տեղիք բնակութեան, եւ արժանի եղեալ շիրիմք հանգստեան. (Բուզ. ՟Գ 2։)
Զի արժանի գերութեան ընկալցի ծառայից Աստուծոյ ... պատուական երկիրն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ 7.) իմա՛, գաղթականութիւն կամ օտարութիւն պատուաւոր։
իբր Յանկաւոր. սեպհական.
Քանւո՞յ արժանի քեզ երեւեսցի բանն այն յաւուր դատաստանին. (Բրս. ապաշխ.։)
Արտաքոյ արժանեաց իմոց պարապեցի քննել զգիրս. (Սարգ. յկ. յռջբ։ Ուստի)
ԸՍՏ ԱՐԺԱՆԵԱՑ. իբր Ըստ արդեանց վաստակոց, եւ Իրաւամբք. օրինօք. արժանապէս.
Արգարապէս կշռէ ըստ իւրաքանչիւր արժանեաց զշնորհն. (Լմբ. պտրգ.։)
կամ նիս, նեօք. իբր մ. Արժանապէս, եւ արժանաւորապէս.
Եւ ոչ արժանի ըստ որոց մեղայն՝ պատժեաց զիս. (Յոբ. ՟Լ՟Գ 27։)
Ընկալջիք զնա ի Տէր արժանի Սրբոց։ Արժանի գնալ կոչմանն։ Արժանի աւետարանին գնայ ցէք։ Գնալ ձեզ արժանի տեարն. (Հռ. ՟Ժ՟Զ 2։ Եփես. ՟Դ 1։ Փիլիպ. ՟Ա 27։ Կող. ՟Ա 10։)
Թէ ըմպիցէք զնա արժանեօք, այրեսցէ զմեղս ձեր. (Ագաթ.։)
ՅԱՐԺԱՆԻ. եւ ԸՍՏ ԱՐԺԱՆՒՈՅՆ. մ. δικαίως juste, jure, merito Արժանապէս, արդարապէս, յիրաւի. օրինօք, իրաւամբք.
Որ այնչափ բարերարութեամբ չեղեւ պիտանի, յարժանի զանհնարին վրէժս տայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 12։)
Յարժանի եւ ըստ պտշաճի եմուտ արարած ջերմութեան յաշխարհ։ Նոյնպէս եւ ջուրցն բազմութիւնք եւ յորդութիւնք տուան յարժանի եւ յիրաւի. (Վեցօր. ՟Գ։)
Ոչ պատանաց եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել. (՟Բ. Մակ. ՟Թ 15։)
Այլ որպէս արժանի առնեն, զօրութեամբ զամենայն ունել զընդինքեամբն զանազանութիւնս. (Պորփ.։)
blood, kin;
— խաղողոյ, unpressed wine, must, wine;
արեամբ ներկել՝ շաղախել, to imbrue with blood, to spot with blood;
— հեղուլ, to shed blood, to kill, to wound;
— հանել, to bleed;
հոսումն արեան, hemorrhage;
կցորդ արեան, who sheds blood with another, consanguineous, of the same blood, related;
cf. Ապաժոյժ.
ԱՐԻՒՆ, իբրեւ Սպանութիւն, կոտորած, պէսպէս ոճով ըստ յարակից բայից եւ բառից.
Որ զրկէն զնոսա, այր արեանց է. այսինքն արիւնահեղ եւ մահապարտ. (Սիր. ՟Լ՟Ա 25։)
Եղէք պատճառք բազում արեանց։ Հեղան անթիւ արիւնք. (Փարպ.։)
Արեան ճապաղիս հանէին. (Փարպ.։)
Զարեանցն պատրաստէ յարուցանել ուխս. (Պիտ.։)
Արիւն եւ հարազատութիւն արտաշիսի։ Արիւն վաղարշակայ են, այսինքն զարմ արշակայ մեծի։ Որպէս մտերմաց եւ արեանց կցորդաց. (Խոր. ՟Բ 26. 27. 35. 39։)
Արիւն ձեր եմք. (Փարպ.։)
Պատճառն այն լինի, որ ի պատեհի ժամն արիւն չթողու. (Մխ. բժիշկ.։)
Լուասցէ արեամբ խաղողոյ զհանդերձս իւր։ Զարիւն խաղողոյ ըմպէին գինի։ Զփիզսն ճաշակեցուցին յարիւն խաղողոյ. (Ծն. ՟Խ՟Թ 11։ Օր. ՟Լ՟Բ 14։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ 34։)
ՅԱՐԵԱՆ ԱՌՆԵԼ. որպէս Արեամբ շաղախել. արունոտել.
ԱՐԻՒՆ ՅԱՐՆԷ. որպէս Արենակից. ազգական.
good, nice, kind, indulgent;
fit;
fine, handsome;
well, right;
good, benefit, favour, goods;
— է, it is good;
— առնել, to do well;
— or բարեաւ եկիք, be welcome ! համբաւ բարեաց, good reputation;
գիտել զ— կամ զչար, to ignore the difference between good and evil;
զինչ — գործեցից, what shall I do well ? հատուցեր ինձ —ս, you have done me good;
ընկալար անդէն զ—ս քո, you have received good in your life;
յորժամ — լինիցի քեզ, when will you be happy;
բարեօք, cf. Բարւոք;
բարով իմն, cf. Սիրելապէս, cf. Մարդասիրապէս;
cf. Բարեաւ.
Άγανὸς, νὴ, νὸυ. Bonus, na, num. Լաւ. ազնիւ. պատուական. գովելի. սիրելի. բաղձալի ըստ ինքեան (ոք, կամ իմն). աղէկ. էյի. ալա՛ մարուֆ. (սանս. վարա, ընտիր, ազնիւ). cf. ԲԱՐՈՒԹԻՒՆ։
Չիք ոք բարի, բայց մի աստուած։ Այր բարի եւ անձնեայ։ Մարդ բարի ի բարի գանձուց սրտի իւրոյ հանէ զբարիս։ Ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ։ Ծառ կամ պտուղ կամ երկիր կամ մասն բարի։ Պարգեւս բարիս։ Տուրք բարիք։ Լի գործովք բարեօք։ Զգործս բարեաց. կամ Զյիշատակ մեր բարեաց. (յն. բարի)։ Գիտել զբարի կամ զչար։ Բանս բարիս։ Չէ բարի բանդ։ Չէ ինձ բարի։ Ուղիղ եւ բարի ես դու յաչս իմ։ Ինձ մերձենալ առ աստուած բարի է։ Արա որ ինչ բարի թուի առաջի աչաց քոց։ Տէր որ ինչ բարի է առաջի իւր, ինքն արասցէ։ Ծագէ ի վերայ չարաց եւ բարեաց։ Զչարս եւ զբարիս։ Ժողովեցին զբարի բարին (այսինքն զլաւսն) յամանս, զխոտանն ի բաց ընկեցին. եւ այլն։
Բարիքն՝ որպէս թուի ինչ, բարիք են թուեցեալ յամենայն տեղ, եւ գարշելիքն՝ գարշելիք. (Պղատ. մինովս։)
Կամ որպէս յն. Καλὁς, λἡ, λὀυ. (լծ. գեղաւոր. աղւոր. կիւզէլ). Գեղեցիկ. հաճոյական. ընտիր. բաղձալի. եւ այլոց օգտակար.
Ետես աստուած զլոյսն, զի բարի է։ Որթ մի մատաղ եւ բարի։ Ռաքէլ բարի էր տեսլեամբ։ Դիպող ինչ, եւ բարի հասարակաց։ Նպաստ բարի եղեւ ինձ։ Գործ մի բարի գործեաց դա յիս։ Բազում գործս բարիս ցուցի ձեզ։ Վասն բարւոյ գործոյ ոչ առնեմք զքեզ բարկոծ. եւ այլն։
Կամ Լաւ, բարւոք. որպէս յն. էւ. ἒυ. էյի, յէիւ, խայր.
Բարի լիցի ինձ կամ մեզ։ Բարի լինիցի քեզ եւ որդւոց քոզ յետ քո։ Բարի արարից կամ արասցուք քեզ։ Աբրամու բարիս առնէին վասն նորա։ Մի յապաղեր բարի առնել կարօտելոց։ Բարի արարէք, չար արարէք, եւ այլն։
Յոր ինչ ոք ձեռն արկանիցէ, բարի եւ կարեւոր գործւոյ պէտք են արուեստին. (Կիւրզ. ծն։)
Որ արժանեացն լինին բարիքն, պարտք է. (Խոսր։)
Առլցեալ որ զինչ եւ է բարով (այսինքն բարւով, բարեօք). (Փարպ.)
Որ պարգեւեցեր զօրս բարեաւ եւ խաղաղութեամբ անցուցանել. (Ժմ.)
ԲԱՐԵԱՒ, կամ ԲԱՐԵՕՔ. որպէս Ողջամբ. Տես ի վեր անդր (cf. Բարեաւ), եւ այլն։
Ամս ինն, որ եղեն յայնմ կղզւոջ այնպէս բարեօք. Բուզ. Դ. 6։
Հրամայեաց, զի նովին կապանօքն երթիցէ ի բանտն, մինչեւ եղեցի տեղի լսել նմա բարեօք. (Ճ.Ա.) Որ եւ գրոի Բարեւք. (Պղատ. ստէպ.)
Բարի եկիր ճանապարհորդ խաղաղութեան... Բարւոք գտաք զձեզ՝ օթեվանք սրբոյ հոգւոյն. (Զենոբ.)
ԲԱՐԻ. շ. որպէս ռմկ. բարէ. պարէ. այսինքն Գոնեա՛. գէթ. (Լմբ. պտրգ.)
good;
well, softly, leisurely;
ծածկել — է, it is better to hide it;
— է, it is well;
որպէս եւ —թուի քեզ, as you like it, if you please.
ԲԱՐԻՈՔ cf. ԲԱՐՒՈՔ. մ. καλῶς bene որպէս թէ՝ Բարեօք, կամ Բարւովք. զի գրի եւ Բարեւք։ Լաւ. լաւ եւս. գեղեցիկ. քաջիկ. աղէկ.
Ծակել բարիո՛ք է։ Որպէս եւ բարիո՛ք թուի քեզ. (Տոբ. ՟Ժ՟Բ. 11։ Յուդթ. ՟Գ. 3։)
Այլ բարիո՛ք բաժանեսցեն։ Եւ բարիոք կարգաւորեալ. (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. վիպ.։)
Ապականէ զբարիոք արարածս նորա. (Եզնիկ.։)
Ոսկի երկրին այնորիկ բարի՛ է. ապա ուրեմն գո՛յ այլ ոսկի ո՛չ բարիոք. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Բարձրապարանոց.
ὐψαύχην cervicem attollens Բարձրապարանոց, իրօք կամ նմանութեամբ. խրոխտ. գոռոզ. վիզը տնկած, եւ տնկօղ.
Ո՞ւր իցէ բարձրավիզն հպարտութիւն. (Վրք. հց.։)
Յանզղջութենէ անձանց, եւ ի բարձրավիզն լինելոյ մտաց եւ ապարասան ի վերայ առաքինութեան սրբոց արանցն. (Վրք. հց. ՟Ա։)
good;
well;
եթէ — թուի առաջի or յաչս, if you please or like;
— ծերութիւն, a prosperous old age;
— վարդապետութիւն, good or sound doctrine;
— այր, a good man;
— խոտել, to despise or to scorn well;
— է մեզ աստ լինել, it is a good thing for us to remain here;
— է or — է բանդ, վադապետ, you say well, master;
ոչ է — մարդոյգ միայն լինել, it is not well for man to be alone;
տուժել զայր արդար չէ —, it is not a good thing to do ill to the just.
որ եւ ստէպ գրի Բարւոք, եւս եւ Բարեւք, (նոյնպէս երկավանկ, կամ եռավանկ իբր բարիօ՛ք, այսինքն բարեօք, կամ բարեովք) ἁγαθός, καλός, -ή, -όν bonus, -a, -um Բարի, լաւ. աղէկ.
Սնեալ ի բարւոք ծերութեան։ Մեռաւ ի բարւոք ծերութեան։ Եւ նա էր կարմիր, եւ աչօք գեղեցիկ, եւ բարւոք տեսանելով տեառն։ Զձեր բարւոք գնացս ի Քրիստոս։ Զբարւոք մտացն հանդէս։ Հայհոյեն, զբարւոք անունն։ Սնանիցի՛ս բարւոք վարդապետութեամբն.եւ այլն։
Զբարւոքն եւ զիրաւացին։ Ընդ բարւոք ուղին։ Բարւոք հաւաքման. (Նար. ստէպ։)
Բարեօք մշակի՝ նորագոյն տնկոցն վայել է յառաջագոյն փոյթ ունել, եւ ապա յետ այսորիկ՝ այլոցն. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Առանց առաքինութեան ամենայն խոտան է ... եւ այլ ինչ նոյնպիսիք՝ անշահք են առանց բարոյից բարւոքոց. (Ոսկ.։)
Բարւոք մարգարէացաւ ի վերայ ձեր ձեր Եսայի։ Բարւոք ետ նոցա զպատասխանին։ Բարւոք ասացեր, թէ չի՛ք իմ այր։ Ո՞չ բարւոք ասեմք մեք, եթէ սամարացի ես։ Բարւոք գոհանաս։ Բարւոք ընթանայիք.եւ այլն։
Գեղեցկանալ պարտ է բարւոք (կամ բարեւք, իբր բարեօք) ծառայելով մանաւանդ՝ քան եթէ բարւոք իշխելովն՝ նախ իսկ օրինացն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Նախախնամութիւնն ամենակատա՛ր է, որ գոլոյն, եւ բարւոք գոլոյն ամենայնի է պատճառ. (Դիոն. թղթ.։)
Մերթ՝ իբր Կարի. իսպառ. ամենայնիւ.
Բարւոք խստէք զպատուիրանն Աստուծոյ. (Մրկ. ՟Է. 9։)
Բարւո՛ք է վարդապետ։ Բարւո՛ք է մեզ աստ լինել։ Բարւո՛ք են օրէնք։ Կէսքն ասէին, բարւո՛ք է։ Բարւոք է բանդ, ե՛կ երթիցո՛ւք։ Բարիոք է մարդոյ, թէ այնպէս իցէ.եւ այլն։
Ո՛չ է բարւոք զհաց մանկանց։ Ոչ է բարւոք՝ լուրն, զոր ես լսեմ։ Ոչ են բարւոք պարծանքդ ձեր։ Տուժել զայր արդար՝ չէ՛ բարւոք։ Ակն առնուլ ամբարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Կշիռ նենգութեան ո՛չ է բարւոք առաջի նորա։ Ակն առնուլ ի դատաստանի չէ՛ բարւոք։ Մեղր շատ ուտել՝ չէ՛ բարւոք։ Տգիտութիւն անձին իւրում ոչ է բարւոք։ Որ ակն ածէ զերեսս անօրինաց յանդիմանել, չէ՛ բարւոք.եւ այլն։
mouth;
entrance, opening;
narrow entrance of a harbour;
orifice;
defile;
anus;
— ի —, face to face;
ի —, ի —ոյ, by heart, by rote, cf. Անգիր;
ի — գիտել, ուսանել, առնուլ, ունել, to learn by heart;
— սրոյ, edge;
— գետոյ, mouth;
արկանել, կոտորել ի — սրոյ, հարկանել —ով սուսերի, to kill with the sword, to put to the sword;
ի — սովուն, at the beginning of the famine;
ըստ —, each, so much a head, apiece;
աղաղակէր ամենայն —, every one or body cried out, all the people cried out;
— ժողովոյն, orator of the assembly or council;
նա եղիցի քեզ —, he will speak for you;
գրել ինչ ի —ոյ ուրուք, to write under dictation;
ի —ս լինել, հարկանել, տապալիլ, — ի վայր անկանիլ, to fall upon one's face;
գոյժ ի — առնուլ, to bring bad news;
երդս ի — առնուլ, to sing, to warble;
ի —ոյ ուրուք, on account of or in the name of some one;
ի մի՝ ընդ մի —, ի միոջէ —ոյ, with one voice, unanimous, cf. Միաձայն, cf. Միաբերան;
— ի վայր, ի վերայ —ոյ, lying upon one's face;
ընը — ածել, to repeat incessantly;
բանս ի — դնել, to suggest, to hint;
—ք ճրադաց, cf. Բազմակալ.
στόμα os (oris) (որպէս թէ բերօղ ի ներքս եւ ի դուրս). Երեւելի մասն դիմաց կենչանւոյն հանդերձ շրթամբք, ընդունիչ կերակրոյ եւ ըմպելւոյ, եւ օդոյ, եւ արձակօղ զձայն. իսկ ի բանականս՝ է եւ գործի խօսելոյ որպէս թարգման մտաց. վր. պիրի. թ. աղըզ. եբր. ֆէ, ֆի
Աղաւնին ունէր տերեւ ձիթենւոյ շիղ ի բերանի (կամ ի բերան) իւրում։ Եբաց Աստուծ զբերան իշոյն։ Կերակուրք ի բերանս իւրեանց էին։ Սիրեցին զնա բերանօք իւրեանց։ Ո՞վ ետ բերան մարդոյ։ Ես բացից զբերան քո։ Տացես զպատգամս իմ ի բերան նորա։ Որ ինչ մտանէ ընդ բարան ... Որ ինչ ելանէ ի բերանոյ։ Բերան ունին, եւ ոչ խօսին։ Բացեալ զբերան իւր՝ ուսուցանէր զնոսա։ Ամենայն բանիւ որ ելանէ ի բերանոյ Աստուծոյ.եւ այլն։
Սկսան բանս ի բերան դնել մոգպետին. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԲԵՐԱՆ. նմանութեամբ, Ծակ բացեալ ո՛ր եւ է օրինակաւ. ծերպ. անցք. դուռն. եւ այլն.
Ընդ մի բերան գովեցին. (Փարպ. եւ այլն։)
Բացեալ երկրի զբերան իւր՝ կլանիցէ զդոսա։ Թաւալեցուցէ՛ք վէմս մեծամեծս ի բերան այրին։ Ի քարածերպս եւ ի բերանս սորոց։ Տապալէին զվէմն ի բերանոյ ջրհորոյն ... եւ կափուցանէին զվէմն ի վերայ բերանոյ ջրհորոյն։ Ի բերան քրձի։ Ի բերան ամանոյ.եւ այլն։
Բերանոյ սրոյ դիպեալք. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Շրջանակեալ զբոցեղէն սուրն արար Աստուածն եւ տէրն, զի յորժամ զոք յանկնքիցն տեսցէ, ի բերան պատահէ (այնպիսումն). (Բրս. մկրտ.։)
ԲԵՐԱՆ. որպէս ռմկ. առջի բերանը. այսինքն Սկիզբն. ի սկզբան.
Յերկիրն եգիպտացւոց իջուցեալ զնոսա առ հաց ի բերան սովուն. (Ագաթ.։)
ԲԵՐԱՆ. որպէս Անձն, դէմք, ինքն. խելամտութեամբ՝ մասն փոխանակ բոլորի եդեալ.
Տայր Յովսէփ ռոճիկս՝ ցորեան ըստ բերան. (այսինքն ըստ թուոյ կերողաց. մարդ գլուխ. ատամ պաշընա. ) (Ծն. ՟Խ՟Է. 12։)
Աղաղակէր ամենայն բերան. (Փարպ.։)
ԲԵՐԱՆ. որպէս Բան ելեալ ի բերանոյ ուրուք. հրաման, պատգամ, վկայութիւն, եւ այլն.
Ի ԲԵՐԱՆ. կամ Ի ԲԵՐԱՆՈՅ որպէս Բերանով, բերանացի, սերտ ի բերան ունելով. բերնուց.
Ի ՄԻ ԲԵՐԱՆ. որ եւ ասի՝ ԸՆԴ ՄԻ ԲԵՐԱՆ, կամ ԻԲՐԵՒ Ի ՄԻՈՋԷ ԲԵՐԱՆՈՅ, որպէս Միաձայն.
Ի ԲԵՐԱՆՍ ԼԻՆԵԼ. որ եւ ԱՓԻԲԵՐԱՆ ԼԻՆԵԼ, ԲԵՐԱՆՍԻԼ. Կարկիլ. պապանձիլ.
Քեւ հերձուածողացն գուպարք ի բերանս եղեալ կարկեցան. (Բրս. ի ստեփ.։)
Բերան ի բերան, եւ թղթով, եւ պատգամօք ... գուն գործել. (Յհ. կթ.։)
Մերթ յն. ոճով, որպէս Ծայրէ ի ծայր. նմին իրի, (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 2.) ուր ասի ի մեզ, ծայր ի ծայր.
that has the mouth open, open-mouthed;
delighted to admiration;
open-mouth, open-mouthed;
— լեալ հայել, — պշուցեալ հայել, to gape after, at, for, to desire ardently, to long for impatiently, to contemplate open-mouth.
κεχηνώς hians, inhians, χαύκων το στόμα aperto ore Որոյ բերան է բաց. բացեալ բերանով. քաղցեալ եւ ծարաւի, անյագ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. լի փափաքմամբ եւ ապշութեամբ. անձկանօք. կարօտալից. բերանը բաց, բաց բերնով.
Բերանաբաց յուսով սպասեմք ընդունելութեան արքային մերոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Բերանաբաց պշուցեալ հային. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Որում բերանաբաց կալով ի փափագման դասք սերովբէից. (Լմբ. ստիպ.։)
that is trampled on or oppressed much or often;
— ճանապարհ, public or much frequented road.
ԲԱԶՄԱԿՈԽ ԼԻՆԵԼ. Ստէպ ոտն կոխել, երթեւեկել կամ յաճախել ուրեք. տեղ մը շատ հեղ երթալ.
of many looks, aspects or forms;
բազմատեսիլք, cf. Բազմատեսակութիւն, cf. Պէսպիսութիւն.
Բազմատեսիլս եւ ազգի ազգիս՝ իբրեւ թէ գոյնք պատկերին. (Նիւս. կազմ.։)
Յոքն. իբր գ. ըստ յն. ոճո. Պէսպիսութիւն, կամ պէսպէս ձեւք եւ տեսլիք. ազգք ազգք.
Բազմատեսիլ քերովբէք. (Բրս. պտրգ.։)
pretext, excuse, subterfuge;
suspicion;
stain, fault;
cause, reason;
բաղայս ի վերոյ դնել, զբաղայցն յօգել պատճառս, to seek excuses or pretexts;
բաղայս ստութեան կարկատել ի վերայ, to slander;
առանց բաղայց, innocent, inculpable, blameless;
inexcusably.
ὐπαίτιον, αἱτία, πρόφασις , ἁμπλάκημα causa, causatio, culpa, imputatio Կցկցմունք բանից, որ եւ բաղբաղայք. պատճառանք. սուտ պատճառք. բարուրք. մեղ. վնաս. ստգիւտ. արատ. յանցանք.
Բաղայս ի վերայ դնէին, յելանելն ձեր (ասեն) յաշխարհէն եգիպտացւոց՝ զաշխարհն մեր հարէք պատերազմաւ եւ կալարուք. (Եղիշ. դտ.։)
Սկսան դնել բաղայս իմն ճշմարիտ վարդապետութեան երանելոյն. (Կաղանկտ.։)
Փոքր ինչ եւ զբաղայցն ունիցին առ նոսա յօդել պատճառս. (Պիտ.։)
Յանդիմանութիւն (խղճի մտաց) ոչինչ սովորեալ ընդունել ի պատճառաց ի բաղայց։ Առանց բաղայց (այսինքն անպատճառ) պարտապան է կամաւոր մեղաց։ Առանց բաղայից (այսինքն անմեղադրելի) են։ Առանց բաղայց եւ անբիծ ե՛րթ գնա՛. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին. ՟Ա. 77։)
Եւս եւ՝ Պատճառ կամ փաստ որպիսի եւ իցէ .
Սակս բաղայց, որ է պատճառաց. (Երզն. քեր.։)
contentious, that is fond of disputing, captious, cavillous;
— լինել, to cavil, to carp, to chicane, to dispute, cf. Բանակռուիմ;
— լինել յոչինչ պէտս, to dispute about trifles.
Մի՛ բանակռիւ լինել յոչինչ պէտս ի կործանումն լսողաց. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 14։)
Զի՞նչ պէտք են խնդրել եւ բանակռիւ լինել. հաւատալն է օգտակար. (Աթ. ՟Բ։)
Այսպէս ընդ միմեանս բանակռիւք լինէին. (Վրք. ոսկ.։)
Բանակռուեալք յոչինչ պէտս առ ի կործանումն լսողաց. (Պրպմ.։)
ԲԱՆԱԿՌԻՒ գ. որպէս Բանակռուութիւն.
Բանակռիւ ձեր եւ հակառակիլ, հոտ անոյշ ելանէ առաջի աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը. ձ. (տպ. բանառուել։))
to open, to discover, to disclose, to develop, to explain;
to loosen;
to perforate, to pierce, to bore;
to spread, to enlarge, to extend;
to unfold, to untwist, to unlink;
to rub;
— զգլուխ, to take off one's hat;
— ումեք զսիրտ իւր, to unbosom, to open one's heart;
— զախորժակ, to excite appetite;
— զշիշ, to uncork a bottle;
ծակ —, to perforate, to pierce, to bore;
— զկնիք, to unseal;
— զմիտս, to illuminate, to enlighten the mind;
— զխցանս, to unstop;
— զծրարն, to unpack;
— ճանապարհ, to trace, to mark out a path;
to open a way, to make a road.
Եբաց նոյ զպատուհան տապանին։ զդրունս երկնից եբաց։ Բա՛ց մեզ (զդուռն)։ Եբաց Յովսէփ զամենայն շտեմարանս ցորենոյ։ Բացաք զամանս մեր։ Բանալ զաչս, զշրթունս, զհանդերձ։ Եբաց զգիրսն։ Որպէս բանայր մեզ զգիրս։ Եբաց զմիտս նոցա՝ իմանալ զգիրս։ Նախծին, որ բանայ զամենայն արգանդ։ Բա՛ց դու զփոր ձկանդ։ Եփաց զարգանդ նորա, եւ այլն։ Զկոյրս բանալ. (Ագաթ.։)
Բանին դրունք երկնից։ Բանին գերեզմանք։ Դպրութիւնք հրաշիցն բանին. (Շար.։)
Որովք փակեալն բանանի. (Նիւս. երգ. (կամ է սխալ գրչի, փոխանակ գրելոյ՝ բանի. կամ որպէս լինի եւ դնիլ, դնանիլ։))
to pass;
to flow, to run;
to pass away, to end, to cease;
to passover, to omit;
— զանցանել, to exceed;
to surpass, to excel, cf. Գերազանցեմ, cf. Յառաջատեմ;
զբանիւ՝ ըստ հրամանն, to infringe, to transgress, to violate, to break;
— ընդ մէջ, to cross;
to pierce, to penetrate;
— վերստին, to repass;
—ի տեղի այլոյ, to succeed;
— ընդոստ, to leap;
— արագ, to hasten;
— զաւուրբք, to grow old, cf. Ծերանամ, cf. Պառաւեմ, cf. Զառամանամ;
— ճրագի, to be extinguished;
— ժամանակի, to elapse;
— անցից, to happen;
— յաշխարհէ, to die, to expire;
հասանել —, to cross, to traverse;
— ըստ չափ՝ ըստ սահման, to surpass, to exceed, to go beyond the limit;
հապճեպ զբազում իւիք, to pass rapidly over many things;
սակաւ ինչ — բանիւ, to speak briefly.
διαβαίνω, διαπορεύομαι, διέρχομαι , παράγω, παροδεύω, διαπεράω եւ այլն. transeo, pertranseo, trajicio, transmeo. Խաղալ՝ գնալ՝ փոխիլ՝ տեղւոջէ ի տեղի. ճանապարհ առնել ընդ մէջն. հատանել զմիջոց. յառաջ երթալ. հասանել. քերել առ տեղեաւն. միջամուխ լինել. (պէսպէս խնդրով, եւ ոճով). անցնիլ. կէչմէք. կիւզար էթմէք, միւրուր էթմէք.
Անցանել աստի առ ձեզ, այտի առ մեզ. ի հարաւ. ի մակեդոնիա. մինչեւ ի. առ նոսա. առ դովաւ, առ նովաւ, առ նոքօք, առ մեօք. յայնկոյս յայն կողմն. ընդ ծով, ընդ ջուրս, ընդ գետ, ընդ հեղեղատ, ընդ պարիսպս, ընդ քաղաքս. ընդ արտորայս, ընդ որ, ընդ բաբելոն, ընդ մէջ, եւ այլն։ Անցցէ խաղաղութեամբ զճանապարհս ոտից իւրոց։ Անցցէ ընդ մարմինս նորա նետ։ Եւ ընդ քո իսկ անձն անցցէ սուր։ Անցանէ մինչեւ ցորոշումն շնչոյ. եւ այլն։
Յառաջ անցանել. յառաջել անդր քան. զանցանել, գերազանցել. կամ Ելանել ըստ չափ, ըստ սահման. թէճավիւզ էթմէք. պասմագ, աշմագ.
Զարքունեօքն անցանէ պատուականութեամբ. (Եղիշ. ՟Ը։)
որպէս Զանց առնել. թողուլ. արտաքոյ ելանել. խոյս տալ.
Անցանել զբանիւ իմով, զպատուիրանաւ, զհրամանաւ, կամ զուխտիւ։ Ըստ հաստատութիւն եւ ըստ երդումն։ Ըստ օրէնս հայրենիս։ Եթէ ոք մի ինչ յայսցանէ անցցէ կամ անարգեսցէ։ Որո՞վ ճանապարհաւ անց հոգի տեառն զինեւ, եւ խօսեցաւ ընդ քեզ. եւ այլն։
Կամիմ ես անցանել ի սոցանէն, վասն զի գեն պիտոյ այսմ պատմութեանց. (Եւս. պտմ.։)
Դիւրաւ եղծանիլ. կորնչիլ. չքոտիլ. չտեւել. պակասիլ. սպառիլ իրաց եւ ժամուց եւ ժամանակաց. կէչմէք, սավմագ.
Զի մի՛ առաւելն քան զայն՝ պատերազմող լսելեաց անցցէ. (Յհ. կթ.։)
Անցցէ իբրեւ սարդիոստայն։ Անցցեն կեանք մեր իբրեւ զհետս ամպոյ։ Անց այն ամենայն իբրեւ զստուեր։ Թագաւորութիւն քո անցեալ է ի քէն։ Անցեալ է վայելչութիւն աշխարհիս այսորիկ։ Նոքա անցանեն, եւ դու կաս եւ մնաս յաւիտեան։ Անցին հունձք, անց ամառն։ Առանց անցանելոյ ունի զքահանայութիւնն։ Ամք քո ոչ անցանեն։ Բանք իմ մի՛ անցցեն, եւ այլն։
Իբրեւ անցնին զպատուիրանաւն, բարձաւ անց ի նոցանէ հանդերձ փառաց. (Եփր. ծն.։)
Եթէ բնաւ չտամք (ճարակ հրոյ), բնաւ անցանէ եւ սպառի. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եղեալն ի քարէ (հուր), եթէ ծածկեսցես զնա քարամբք, անցանէ. (Փարպ.։)
Մերձեսցի յիրս պղծութեան ... եւ անցանիցէ զնովաւ. (Ղեւտ. ՟Բ. 2։)
Մի՛ անցցէ զմեօք եւ մեծապատիւ զօրութիւնն որ կայ ի ճառիս. (Վեցօր. ՟Գ։)
Որպէս Հարեւանցի առնել.
ԱՆՑԱՆԵԼ ԲԱՆԻՒ կամ ԳՐՈՎ, է Խօսել, ճառել. տե՛ս (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 60։ ՟Գ. 67։ Պիտ. ստէպ։ Պորփ.։ Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Զամենայն մեկնութիւնս ժողովեաց ի միասին եւ էանց ընդ նոսա. (Եւս. պտմ.։) Իսկ գործով՝ է Վարիլ, քաղաքավարիլ. պարապել. կրել զանցս իրաց. առնուլ զճաշակ.
ԱՆՑԱՆԵԼ ԱՆՑԻՑ. Պատահել. դիպիլ. գործիլ. լինել. վիճակիլ. գլուխը գալ, գլխէն անցնիլ, ըլլալ. տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Բ. 29։ Ղեւտ. ՟Ժ. 19։ Եսթ ՟Զ. 13։ Ես. ՟Խ՟Ա. 22։ ՟Գ. 11։ Մրկ. ՟Ժ. 32։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 11. եւ այլն։)
Յիշելով զահ եւ զպաշարումն, զոր անձին ընդ տէրն արեաց եւ ընդ պարսիկս. (Փարպ.։)
Թէ մաքառին ընդ իւրեանց մարմինս, եւ ապա ընդ քունն անցանէ, համարեալ է նմա ընդ պոռնկին. ապա թէ անհոգս առնի եւ անցանէ (յանգէտս), առանց պատժոց է. (Կանոն.։)
ԱՆՑԵԱԼ. որպէս Վիժեալ. անցուցեալ.
Իրաւունս առ հայրենիսն, եւ ծնօղսն, ապա առ անցեալսն, որովք լինի եւ բարեպաշտութիւն։ Ամբարշտութիւն է առ անցեալսն, առ ծնօղսն, եւ առ հայրենիսն՝ սխալանս. (Արիստ. առաք.։)
ԱՆՑԵԱԼ ԶԱՒՈՒՐԲՔ. Ծերացեալ. պառաւեալ. զառամեալ.
Իբրու շիջեալ երեւիլ, կամ անգործ մնալ. մարածի պէս երեւնալ.