• ն հլ. (-ռան, -ռունք, -ռանց) «ծիծեռնակ թռչունը» Ես. լը. 14. Երեմ. ը. 2, Բարուք զ. 21 Փիլ. այլաբ. «սոխակ» Նիւս. երգ. «մի համաստեղութեան անուն» ԱԲ. ասւում է նաև ծիծեռն, ն հլ. (-ծռան, -ծռունք, -ծռանց) «ծիծեռնակ» Եզն. Եղիշ. Սարգ. «սոխակ» Ժմ. յն. որից ծիծառնուկ «սոխակ» Փիլ. այլաբ. և լիւս. «ծիծեռնակ» Նիւս. երգ. Բժշ.-ԱԲ ունի նաև ծեծետոն ձև ւը։ Նոր գրականում ընդունուած է գլխա-ւորապէս ծիծեռնակ, բայց գործածական են նաև ծիծեռ, ծիծառ ձևերը։

• = Բնիկ հայ բառ՝ կրկնուած հնխ. g'ār-արմատից։ (Կրկնութեան ձևի համար հմմտ ծաղր և ծիծաղ)։ Հնխ. g'ār-արմատի միւս ժառանգորդներն են օսս. zar «երգ», zarjn, zarun «երգել», յն. γήρυς, դոր. γαους «ձայն, բարբառ, լեզու»,, γηρόω «հնչեց-նել, երգել, փառաբանել, և լատկապէս թռչունների երգելու մէջ մրցելը», լտ. gar-rio «թռչունների ճռուողելը, գորտի կռկռալը. մարդոց շաղփաղփելը, փսփսալ», garrulus «ճռուողող (թռչունի), կարկաչուն (գետ), քաղցրահնչիւն (քնար), շատախօս (մարդ)». հիռլ. gairm, gāir, կիմր. garm, gawr «ճիչ. առառաև», հբգ. kara, հսաքս. karm «գան. գատ», գոթ. kara, անգսք. čearu «հոգս». նորվ. գ։ռ. karra «հաւի կչկչալը» (Walde 334, Boisacq 146, Pokorny 1, 537, Ernout. Meillet 394)։

• Տաթևացի, Հարց. 220, Ինճիճեան Հնախ. Գ. 21 և Capelletti, Armenia, թրգմ. Արշալ. արրտ. 1842, էջ 108 հա-մարում են բնաձայն բառ։ Böttich. Ari-ca 67. 98 և Lag. Urgesch. 775 պրս. zalū, zarū «տզրուկ» բառի հետ՝ սխալ-մամբ լատ. hirundo «ծիծառն» նշանա-կութիւնը լտ. hirudo «տզրուկ» նշանա-կութեան հետ շփոթելով։ Muller SW. AW 88 (1877), էջ 14 յն. γενιδών և լտ. hirundo հոմանիշների հետ։ Նոյն-պէս է նաև Տէրվ. Նախալ. էջ 82։ Հիւնք. ծիածան բառից։ Tomaschek, Die alt Thraker II. 25 թրակ. ϰουστάνη «ծի-ծառնախոտ» բառի հետ։ եռեմեան Բաոմ. 1897, 123 ըստ աւանդութեան ծիծ առնել ձևից է հանում։ Patrubány ՀԱ 1908, էջ 315 լտ. garrio ձևի հետ, որով ինքն է լինում բառիս առաջևն ուղիղ մեկնիչը։ Նոյնը յետոյ աւելի մանրամասն Petersson KZ 47, 287։ Պատահական նմանութիւն ունին թուշ. ծիծաი «ճպուռ», օսս. ծիվ «ճնճղուկ»։

• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Շմ. ծիծէռնակ, Զթ. ձիձէռնագ, Մրղ. ծի՛ծէռնակ, ծռնիկ Սլմ. ծիծեռնիկ, Մշ. ծիձըոնագ, Ալշ. ծիձըո-նեգ, Տփ. ծիծիրնակ, Ջղ. ծծեռնակ, Ննխ. ձձէռնիգ. Գոր. Ղրբ. ցցէ՛ռնակ, Ագլ. ցეm'ո-նիկ', ցցm՛ռնիւկ, Տիգ. ձձըռնագ, Ոզմ. ծծռնէկ, Խրբ. ձձըռիգ՝, Ասլ. ձձըռնիգ, ձձըո-նիյ, Վն. ճճըռնեկ.-այս բոլորը (բացի վեր-ջինից) ենթադրում են ծիծեռնակ, ծիծեռնիկ, ծիծառնիկ, ծիծառնուկ և ծիծեռիկ ձևերը։ Գա-ւառականների մէջ նոր նշանակութիւն ունին ծիծեռ Ալշ. Բլ. Երև. Լ. «րոքի կարթաձև եր-կաթը», ծիծեռնիկ «չուանը քաշելու փոքր ճախարակ կամ անուակ»։

• «փանդիռն, քնար» Յայսմ. նոյ, 7. որ և գրուած է կեթառ. (Խաղայր ի մէջ քաղաքին կեթառով, որ է փանդռմամբ)։

• = Յն, ϰιϑαοα «մի տեսակ նուագարան». որից փոխառեալ են նաև լտ. cithara, ֆրանս. cithare, գերմ. Zither, ռուս. цита-pa, թրք. kitera ևն։ Բառիս ծագումը յայտ-նի չէ. տրուած զանազան ստուգաբանութիւն-ները ուղիղ չեն. հաւանաբար յոյնը փոխա-ռեալ է Փոքր-Ասիական կամ Միջերկրեան մի լեզուից (Boisacq 453)։-Հիւբշ. 356։

• , ն հլ. (սեռ. -ճռան) «դժուարա-լոյծ հանգոյց. 2. դժուարութիւն. 3. դաւա-ճանութիւն, խարդաւանք. 4. կապանք, շըղ-թայ» ՍԳր. եփր. Ծն. էջ 42. հռ. էջ 29 և ա-տիմ. 235. Ոսկ. մ. գ 3. «կամք, խորհուրդ» Զգօն 45, 180, Եփր. Ա. 42, 140, 207, Բ. 255. Գ. 29, 235 (այս նշանակութիւնը ասորի ռնառռե համեմատութեամբ երևան հանեծ Վարդանեան ՀԱ 1914, 324), «դէմքի կամ մարմնի խորշոմ» Վրք. հց. «խաղողի շիւ» Տարօն. էջ 277, Առաք. պտմ. 346. Ուոճ. 177, Տաթև. ձմ. ճծա. ամ. էջ 113 ա. գրուած է նաև կնջիռն Եփր. համաբ. 61, կնջիւռն, կնջիւռ։ Որից չարակնճիո «չարակամ, չա-րախորհուրդ» Զգօն 241 (հմմտ. ՀԱ՝ անդ). մհյ. կոնջմիլ «մորթը կնճռիլ, կուչ գալ» (Նո-ռայր, Բառ. ֆր. 555 ա)։ Նոր գրականում ըն-դունուած է միայն կնճիռ ձևով, որից շի-նուած են կնճռիլ, կնճռոտ, կնճռոտել, դժուա-բակնճիռ ևն։

• Հիւնք. պրս. քիւնճ «գանգուր հերաց, րլորք չուանի, խորշոմ»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 97 կիրճ բառից։

• ԳՒՌ.-Ջղ. կնջեռ «խաղողի չանչ», Երև կնջէռ «խաղողը ճմլելուց յետոյ մնացած մասերը, խաղողի թթուած շրուանդ», Ալշ. Մշ. կռինջ և Խրբ. գռինջ «կապի՝ թելի խառ-նուք, ոլորք», Պլ. գռինջ «ճակտի կնճիռ»։ Նոր բառեր են կնճռակալել «երեսը խորշոմ-ներով լցուիլ», կնճոնած, կնճռնոտ «խոր-շոմներով ծածկուած», կնճռնոտացնել «դէմ-քը թթուեցնել», Ոզմ. կըռըմջվիլ «թելը՝ կա. պը խառնուիլ», նաև կռնճիլ, կռնճմիլ, կը-ռընճմոտիլ Խրբ., կռնճմտիլ Ակն., կռնչմտիլ Արբ. «կաշին կծկուիլ», Հմշ. գոինջ «թելի ոլորք»։ Էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբա-ռով՝ գըռինջլի «կռինճ ունեցող» (Բիւր. 1898, 790)։

• , ո հլ. «կշռելու գործիք» ՍԳր. «կշռի թաթ կամ նժար» Պղատ. տիմ. «քաշ, ծան-րութիւն» ՍԳր. «քննութիւն, համեմատու-թիւն, դատաստան» Սեբեր. Ոսկ. յհ. «ոտա-նաւորի չափ» Երզն. քեր. «կենդանակերպի անուն» Վեցօր. Շիր. «հաւասար, համեմատ, զուգակշիռ, ուղիղ» Ղկ. զ. 34. Վեցօր. Ոսկ. ա. տիմ. ժե. Եւս. քր. «հաւասարապէս» Եւս քր. Եզն. Վեցօր. «հաւասարութիւն, համե-մատութիւն» Ոսկ. փիլիպ. և յհ. ա. 9. Սե-բեր. որից կշռել ՍԳր. Կոչ. Եւս. պտմ. և քը Եզն. կշռիչ Ագաթ. կշռարար «իրաւարար» Սեբեր. կշռաւոր Եփր. ել. կշռորդ ՍԳր. Սե-բեր. կշռոց Մծբ. կշռուած Ագաթ. կշռութիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1. հասարակակշիռ Վեցօր. հաւասարակշիռ Վեցօր. միակշիռ Ագաթ Վեցօր. պայծառակշիռ Ագաթ. զուգակշռել Փարպ. բարեկշիռ Պիսիդ. դրամակշիռ Ճառ-ընտ. Շիր. դատակշիռ Լմբ. առակ. դիւրա-կշիռ Լաստ. ծանրակշիռ, կշռադատութիւն (նոր բառեր) ևն ևն։ Գրուած է նաև կշեռ Սեբեր. Մանդ. Եփր. կարկտ. Զքր. կթ. մի-ջին հյ. կշիւռ Անսիզք 79, կշեռք REA 1, 243։ + եբր. [hebrew word] ︎ gšr արմատին+innս. բայց այսպիսի բառ չունի Gesenius17։

• ՆՀԲ կասկածով քաշ, քաշել բառից։ Հիւնք. կայսր բառից։ Justi, Dict. Kuι de, էջ 335 քրդ. kiš «կշիռ» ձևի դէմ է դնում։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. gisrinnu «լծակ, կշիռք», 405 սումեր. gušur, gusra «ձող, լծակ»։ Պատա-հական նմանութիւն ունի կաբարդին kišekk «կշիռք», kisekkən «կշռեւ»։ Ա. ղիղ մեկնեց Karst, Յուշարձան, 400.

• + Առուր. gišrinnu «լծակ, կշիռք» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 234), սումեր. gu-šur, gusra «ձող, լծակ». -ասուր. բառը Scheil, Zeitsch. fur Assyr. 9, 218 կցում

• ԳՒՌ.-Տփ. կշիռք, Ալշ. Մշ. Ոզմ. կշեռք. Վն. կշեռք՝, Ախց. Կր. կշէռք, Մկ. կշէռք. Ննխ. Սչ. գշէռք, Ակն. Զթ. գիշէռք, Սեբ. գի-շէ՝ռք, Հճ. գիշէրք, Սվեդ. գիշիռք, Ջղ. քշեռք, Ագլ. քշէրք, Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Մրղ. քշեռք, Սլմ. քիշեռք, Ռ. գշառք, Պլ. գիշառք, Խրբ. գիշmռք, Ասլ. գիշmռք, գիշmռ*, Սվ. շէռք։-Բայական ձևով՝ Վն. կշռել, Տիգ. գշռէլ, Ախց. կըշըռէլ, Ռ. գըշըռէլ, Հմշ. գըշը-ռուշ, Զթ. գը'շը՝ռիլ, գը'շռիլ, Սչ. գըշը-ռել, Գոր. Ղրբ. քշռել, Մրղ. քըշըռէլ, Ագլ. Շմ. քըշըռիլ, Ոզմ. կշռքիլ, Սլմ. քիշըռել, Ակն. գիշէռէլ, Ասլ. գիշէռէ՝լ, Սեբ. գիշէ՛ռէլ, Հճ. գիշէրէլ, Պլ. գիշառէլ, Խրբ. գիշmռէլ, Սվ. շէռքէլ։ Այս բոլորը երևան են հանում բացի կշիռ ձևից, նաև կշեռ, կիշառ։ Նոր բառեր են կշռան, կշռաքար, կշռօք ևն։

• , ն հլ. (գրծ. -ռամբ, -ռամբք) «ուղտի ձագը» Մն. լբ. 15. Ճառընտ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։ Նոյնը գրուած է կոզեռն, գոզեռն (ուղ. հոլով) Վրդ. առ. էջ 20. կայ և կոզակ նոյն նշ։ Բառ. երեմ. էջ 165, որ հաստատւում է վրացական ձևով. ՀՀԲ և ՋԲ դնում են կոզռակ՝ որ գաւառական ձև է։

• = Իբրև Հայաստանի ո՛չ բնիկ մի անա-սունի անուն՝ անշուշտ փոխառեալ է. մեր հարևան լեզուներից ո՛չ մէկի մէջ չկայ նման մի բառ. ունինք սակայն արաբ. [arabic word] ja-zur «ուղտ կամ ուղտի ձագ», յոգն. [arabic word] ǰuzur «ուդտեր»։ Այս բառը բնիկ սեմական է, որին ապացոյց են նոյն արմատիո ռևած բազմաթիւ ածանցները արաբերէնի մէջ. ինչ. [arabic word] ǰazīr. «ուղտի միս ծախող». [arabic word] maǰzar «ուղտ մորթելու տեղ», օ [arabic word] ǰuzara «մորթուած ուղտի չորս ոտքը և վի-զը, ուղտ մորթող մսագործին տրուած վարձ-քը»։ Սրանից է փոխառեալ նաև պրս. [arabic word] faōr կամ [arabic word] ǰadr «չորս տարեկան ուղտ»։ Բայց որովհետև արաբերէնից չէինք կարող փոխառութիւններ ունենալ Ե դարումն և ձևով էլ նման չէ արաբականին, ուստի իբրև աղբիւր պէտք է դնել մեզ հարևան մի ուրիշ սեմական լեզու։ Հաւանաբար, ինչ-պէս ուղտ, նոյնպէս և կոզռն փոխառութիւն է ասուրերէնից։ Չայնական փոփոխութեանց համար հմմտ. կղզի=արաբ. օ [arabic word] lazi-ra։-Աճ.

• ՆՀԲ լծ. թրք. քէօչէք, քէօշէք «ուղտի ձագ»։ Հիւնք. կորիւն բառից։

• ԳՒՌ.-Ղրբ. գ'էօ՜զռակ «ուղտի ձագ». Ki-vola, Բառ. հայոց2, էջ 194 ունի կոզռնիկ ձևը՝ «կոզռն, ուղտի ձագ» նշանակութեամբ։ Ղարաբաղի գ'էօ զոնակ<*կոզռակ ձևը ցոյց է տալիս՝ որ կոզոն բառի մէջ ն ար-մատական չէ, այլ վերջաւորութիւն, ինչ. ձեռ-ն։ Միևնոյն ժամանակ կոզեռն, գոզեռն (վերջինը նախաձայն գ-ով՝ ճիշտ ինչպէս Ղրբ.) ձևերի գոյութիւնը՝ «կոզռն» նշանա-կութեամբ, ցոյց է տալիս որ կոզեռ «երա-խայ» բառն էլ նոյն է սրա հետ։ Երկուսի ընդհանուր գաղափարն է «ձագ». հմմա թրք. բալա «ձագ. 2. զաւակ, երախայ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. კოზაკი կոզակի «ուղտի ձագ». փոխառութեան ապացոյց է -ակի վերջաւորութիւնը՝ որ հայերէն -ակ նուա-զականով միայն կարող է մեկնուիլ։

• «շրջան, պտոյտ». անկախ գռռծածա-կան չէ. այլ միայն ոճով. այսպէս՝ հիռ գալ «ատտիլ, դառնալ, շուռ գալ» Փիլ. Խոսր. 204 Նիւս. կազմ. հիռ շրջանակել «պտտացնել» Լմբ. սղ. որից ունինք արագահիռ «շրջանա-կի վրայ շուտով դարձող» ԱԲ. հռիկ գալ «դառնալ» Փիլ. լիւս. 135 (տպ. հռիկղ). հռի-ռայօղ «դարձող, պտտւող (երկինք)» Մագ. թղ. 20 (նոր տպ. հռիգօղ), հիռալ «ղառնալ». հիռական «դարձող» (այս երկու ձևերը գիտէ միայն ՀՀԲ)։

• ՆՀԲ լծ. յն. γύρος, լտ. gyrus, ի-տալ. giro, թրք. հըռռ, ֆըռ, ֆռըլտագ. իսկ հռիգայօղ մեկնում է «շրջագայօղ, իբր հռիկ կամ հիռ եզօղ և կամ որպէս յն. ῥήγεα։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, 86 շուռ բառից։

• «մի տեսակ պատուական քար և բաց կարմիր գեղեցիկ պայծառ գոյն» Մարթին. Գնձ. Երզն. քեր։

• = Պրս. [arabic word] lal. «մեղեսիկ քարը և լալ գոյնը», որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] la'l քրդ. lal, ռուս. лалъ նոյն նշ. և սերբ. läl «կարմիր» (Berneker 687)։-Հիւբշ. 267։

• Ուրիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (տե՛ս դաղ բառի տակ), յետոյ Պատկ. Драгоц. камин 72, Lag. Arm. Stud. § 903։

• «մի տեսակ պատուական քար և բաց կարմիր գեղեցիկ պայծառ գոյն» Մարթին. Գնձ. Երզն. քեր։

• = Պրս. [arabic word] lal. «մեղեսիկ քարը և լալ գոյնը», որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] la'l քրդ. lal, ռուս. лалъ նոյն նշ. և սերբ. läl «կարմիր» (Berneker 687)։-Հիւբշ. 267։

• Ուրիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (տե՛ս դաղ բառի տակ), յետոյ Պատկ. Драгоц. камин 72, Lag. Arm. Stud. § 903։

• «ևարոս բոյսր. լտ. apium nodī-florum (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 282) Նոնն. էջ 81 (Լախուրն խոտ է պարտի-կական անուշահոտ և անուշահամ, որ յունա-րէն սեղինա (=յն. σέλινον «ազատքեղ, per-sil, պետրուշկա, մաղդանոս») անուանի). Գաղիան. Ածաբ. կիպր. գրուած է նաև նե-խուր, նիախուր, նիախօր Բժշ. նէախօր Բառ երեմ. յաւել. 570. որից ձիալախուր կամ ձիա-խուր (թրգմ. յն. ἰπποσέλινον բառի, լտ. hiphoselinum) Գաղիան. սիւրալախուր կամ նիրալախուր «ասորական լախուր» Գաղիան. Բժշ.-ձայնական տարբերութեան համար հմմտ. նապաստակ> գւռ. լապստակ։

• ԳՒՌ.-Երև. նէխուէս

• «մահակ, կոպալ, ծեծի փոկ» Յայսմ. յնվ. 31, Կեչառ. աղէքս. Գնձ. Ուռհ. Պտրգ. էջ 642. յետնաբար գրուած նաև լախթ Զքր. սարկ. Բ. 97։

• ԳՒՌ.-Երև. Գոր. Ղզ. Ղրբ. լախտ «ծայրին կապարեայ գնդակ կապուած խարազան», Երև. լա՛խտի «կտաւեայ գօտիէ պինդ ոլո-րած պարան», փխբ. Ղրբ. «ձկան փորի կըռ-ճիկը. 2. փիփերդի փռուած թերթերը», որից Ղրբ. ագին լախտ անել «պոչը ոլորել (շան)», Տփ. լախտ, Ալշ. Երև. Ղրբ. լախտի «լախտով իրար ծեծելու խաղ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ლახტი լախտի «լախտ» ենթադրելի է ուղղակի պարսկերէնից, ըստ ո-րում հայերէնը յետին ժամանակի բառ է։

• = Յն. λεϰάνη «կոնք», որի հետ նոյն են սումեր. lahan gidda «լայն (կամ ծանր) ա-ման», ասուր. lahannu, lahnu, ասոր. [arabic word] laqna, արաբ. [arabic word] laqan և պրս. [arabic word] la-kan, lagan.-Այս բառերի փոխյարաբերու-թիւնը ճշտուած չէ. ոմանք յոյն բառը համա-րում են հնդևրոպական և կցում են լտ. lanx, lancis «ափսէ». լն. λέϰος, λεxίς «պնակ» ևն բառերին (Walde 412, Boisacq 568). ա-ւելի հաւանական է այն՝ որ յոյնը փոխառեալ է սումերականից, որից են նաև սեմական միւս ձևերը և պարսկերէնը։ Հայերէնի մէջ լեկան, ղեկան ծագում են յունարէնից, իսկ լական՝ պարսկերէնից։ Պարսկերէնից են նաև վրաց. ლაკანი լականի, թրք. legen, leyen, lehen, քրդ. legen, գնչ. leken, lokani, և թուրքերէնի միջոցով էլ ռուս. лeгинъ, ла-xань, лохань, փոքր ռուս. lochána, լեհ. lachan, բուլգ. legén, lehén, Iihén, ալբան. l'eg'én, l'εjén, ռում. ligheán ևն (Berneker 685 և 699)։-Հիւբշ. 157, 351։

• Առաջին անգամ Աւգերեան, Բցտ. չփ. և կշռ. էջ 88 դրաւ յունարէնից։ Նոյնը յե-տոյ ՆՀԲ։ Մսեր. Ճռաքաղ 1861, 346 լա-կելոյ աման։ Lag. Arm. St. § 901 յի-շում է յն. և պրս. ձևերը, իսկ Հիւբշ. 157 և 351, 512 բոլորն էլ ուղղակի լունա-րէնից է համարում։ Տե՛ս նաև Pictet 2, 281, բ. տպ. Բ. 362 պրս. lagān, յն. λατηνος «շիշ», լտ. lagena ևն բառերի հետ. որոնց ծագումը անյայտ է համարում։

• ԳՒՌ.-Ախց. լmկmն, Ալշ. Երև. Մշ. Ննխ. Ջղ. լագան, Ղրբ. Սլմ. լmգ'mն, Պլ. լէհեն (նոր փոխառութեամբ թուրքերէնից) ևն։

• = Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ ձև հմմտ. վրաց. ლეკვი լեկվի «շան լակոտ, ա-ռիւծի կորիւն» (Չուբինով 647), լազ. լակի, լաքի, լաճի «շուն», լակոտի «շան ձագ».-հայերէնը փոխառեալ համարելու պատճառն այն է՝ որ արմատը լակ՝ գտնւում է միայն կովկասեաններում։-Աճ

• ՀՀԲ լակել բառից՝ իբր լակող։ Պատկ. Maт-р. для арм. сcлов. I. 9, 10 Ատրպ. թրք. [arabic word] lekte «շան լակոտ» բա-ռից փոխառութիւն։ (Նոյնը ընդունում է և Հիւբշ. 267)։-Ըստ Будaговъ 2, 191 այս բառը արտասանւում է läkätä նշա-նակում է «լակոտ. 2. տխմար», և բառի Ատրպատականից ուրիշ թրքական լե-զուի մէջ չկայ։-Այս բառն է որ տուել է գւռ. լաքաթայ ձևը, և կասկածելի է որ միևնոյնը նաև լակոտ ձևը տուած լի-նի։-Մառ ЗВО 19, 072 իբրև յաբեթա-կան բառ՝ կցում է վերի կովկասեան ձե-ւերին.-at դնում է իգականի վերջաւո-րութիւն։ (Այժմ աւելացնում և նրանց է կցում նաև սումեր. lu «առիւծ», ափ-խազ. la «շուն». տե՛ս Cpeд. nepeдвиж էջ 10)։ Վերի մեկնութիւնս հրատարա-կուած է նախ Արրտ. 1910, 449 և 1911,

• ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. լակոտ, Ախց. Երև. Կր. Շմ. լակօտ, Ալշ. Մշ. լագող, Ննխ. Պլ. Ռ. լա-գօդ, Հճ. լmգոդ, Գոր. Ղրբ. Մկ. Տփ. լակուտ, Մրղ. լակուիտ, Տիգ. լmգուդ, Հմշ. Սեբ. լա-գէօդ, Ասլ. լագէօ՝դ, լագէօ՝*. -նոր բառեր են լակոտահան, լակոտատել, լակոտակախ, լակոտ-լուկուտ (կրկնական), Ղրբ. կոչական ձև է՝ լա՛կու, ա՛ լակու։

• «ուստր, մանչ, տղայ» Ոսկիփ. «սպա-սաւոր, laquais» միջ. հյ. բառ (ըստ Նորայր, Բռ. ֆր. 733բ)։

• Տէրվ. Մասիս 1881 մայ" 25՝ ի պա-տասխան ոմն Պարոյրի՝ որ հյ. լաճ և անգլ. lad «մանչ, տղայ» բառերի նմա-նութիւնը տեսնելով՝ նրանց մեկնութիւ-նը խնդրած էր, յայտնում է թէ երկուսն էլ նոր բառեր են և չեն կարող համեմա-տուիլ իրար հետ։

• ԳՒՌ.-Մկ. Մրղ. Վն. լաճ, Մշ. Ննխ. լաջ, Սեբ. լաջ (միայն թուրքի տղայոց համար է գործածւում), Ասլ. լաջ, լաժ. գործածւում է նաև ուրիշ գաւառականներում. ինչ. Ապ. Բզ. Երև. Խ. Խզ. Խլ. Խն. Խրբ. Սլմ.-նոր բառեր են՝ լաճանակ «տղի պէս, արիաբար», լաճիկ «տռեկ», լաճպլուզ «կտրիճ տղայ», լա՛ճօ «ա՛յ տղայ»։-Բոլորովին ուրիշ է պրս. [arabic word] lāǰ «էգ անասուն, մասնաւորապէս՝ էգ շուն, քած»։

• «օղակ՝ որի միջից անցկացնելով ձո-ղը՝ բեռն են վերցնում» Ել. իե. 27. Վրդն. ել. որից լամբաւոր կամ լամպաւոր «օղակաւոր» (նորագիւտ բառ) նորագիւտ Բ. մնառ. ե. 8-9. լամբել «վրան առնել, բառնալ, շալա-կել» Կոչ. 10. լամբիլ «տարածուիլ, ամէն կողմ բռնել, գրաւել» Կոչ. 173. օղալամբ Ել. լ. 5. նոր գրականում լամբակ «կոճակամայր, կոճակը անցկացնելու ծակը»։

• ՆՀԲ յն. λαβη «ունելիք բառնալիք», λαμβάνω «առնել, բառնալ» ձևերի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 355, Arica 21. 57 սանս. lambhā «մի տեսակ ցանեա-պատ», յն. λαβεῖν և հնխ. labh արմա-տը։ Lag. Arm. Stud. § 906 յիշում է պրս. lanba «որ և իցէ կոլոր բան»։ Scheftelovitz BВ 29, 38 լամբել=սանս. lambhana «ստանալ, ձեռք բերել»։ Pe-tersson KZ 47, 270 հնխ. ulmbhi ձևից որ դնում է հնխ. uel-«դառնալ» արմա-տից. ցեղակից ձևերը տե՛ս գել-ուլ։ Հ. Գր. Սարգսեան, Բազմ. 1927, 180 տա-ռադարձուած յն. λαμβάνω ձևից, որ ՆՀԲ-ի կարծիքն է։ Պատահական նմա-նութիւն ունին վրաց. ლუმბა լումբա «պայտ» և ლამბი լամբի «հաստ լար»? (տե՛ս տակը)։

• ԳՒՌ.-Նոյն են՝ լամբակ Սլմ., լամբայ Ալշ. (հնչւում է լամպա), լամբոկ Ակն. Բն. լամ-բօնք Ակն. «յատուկ գործած թել կամ պա-րան՝ որ ամանի կանթերից անցկացնելով կամ կուժի բերնին կապելով՝ ուսն են առ-նում. 2. կոճակամայր», լամբօնք Զթ. «գըլ-խարկի կապը՝ որ ծնօտի տակից բոլորւում է»։ Սրանց հետ նոյն է լամդան Ապ. (եթէ չը-կայ վրիպակ) «ոլորած կեմ՝ որ կապում են մեծ քթոցին, հեշտութեամբ շալակելու հա-մար» (Գ. սրկ. Յովսէփեան, Փշրանքներ 122)։-Վերջին «կապ, թել, պարան, կեմ» իմաստները անմիջապէս կցում են բառը վրաց. ლამბი լամբի «հաստ թել, լար, me-muba» բառի հետ։

• -άն. λαμπάς, սեռ. λαμπαδος «ջահ, ճրագ, կանթեղ». ծագում է λάμπω «փայլիլ, ցոլալ» բայից.-յոյն բառը փոխառութեամբ տարա-ձուած է ամէն կողմ. հմմտ. լտ. lampas, Ֆրանս. lampe, իտալ. lampa, գերմ. lampe, հունգ. lampás, հսլ. lamūbada, լեհ. lampa, lainəka, ռուս. лампада, лампа (տե՛ս Ber-neker 689), ռուման. lampaš, ալբան. lam-pad, թրք. lampa, ռմկ. lamba ևն։ Յոյն բա-ռի ուղիղ տառադարձութիւնը պիտի լինէր հյ. լամպադ կամ ղամպաղ, և նախորդ մ-ի պատճառով՝ լամբադ կամ դամբադ. սակայն ბ>ր տառադարձութիւնը ցոյց է տալիս՝ ըստ Meillet MSL 17, 248, որ յոյն բառը անցել է մեզ՝ հիւս. պհլ. *lampaδ ձևի միջոցով։-Հիւբշ. 351։

• ՀՀԲ «բառ այլաղգական»։ Աւետի-քեան, Քերակ. 1815, էջ 314 և ՆՀԲ յն. λαμπάς ձևից։ Հիւբշ. ZDMG 36(1882), 133 յն. λαμπfοες։

• ԳՒՌ.-Ք. դամբարուն «հրաբորբոք». օր. Սիրտս ղամբարուն կայրի։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ლამბარი լամբարի կամ ლამბარი լամպարի՝ ր-ի պատճառով փոխա-ռեալ է հայերէնից։

• , ի-ա հլ. «ճրագ, կանթեղ, ջահ» ՍԳր. որից լապտերակալ Ոսկ. ղզր. լապտե-րավառ (նոր բառ). գրուած է նաև ղապտեր Յհ. իմ։

• = Յն, λαμπτήρ «ջահ, կանթեղ, ճրագ» բառն է, որ ծագում է λάμπω «փայլիլ, ցո-լալ» բայից. յոյնից է փոխառեալ լտ. lamp-ter. նոյն բառը կայ նաև մանիքէական պահլաւերէնում, որի միջոցով էլ բառը անցել է հայերէնի. հմմտ. յամբար։

• ՆՀԲ դրաւ ուղղակի յունարէնից. Böt-tich. Horae aram. 39, 86 ասոր. naptīr ձևից։ Նոյն, Rudimenta 47, 160 ասորի բառի հետ dip արմատից։ Lag. Arm. Stud. § 910 և Հիւբշ. 351 դնում են ուղ-ղակի յունարէնից։ Պահլաւերէնի միջ-նորդութեամբ Meillet MSL 17, 248։

• ԳՒՌ.-Սչ. լաբդեր։

• , ի հլ. (յետնաբտր նաև ի-ա հլ.) «մի տեսակ տափակ նաւ» ՍԳր. Նար. «նաւի ողնաշար» Նար. «մահճի տախտակ» Վրք. հց. Ա. 287. որից լաստափայտ «նաւ, Նոյի տապանը» Իմ. ժդ. 6. Եփր. համաբ. 251. լաստել «պատրաստել, կարգաւորել, կազ-մել» Երեմ. զ. 23. «մի երկիր բռնել, այնտեղ տարածուիլ» Բրս. մրկ. 212. Ոսկ. կողոս. 636. «գրաւել, տիրել մի երկրի» Ոսկ. յհ. ա. L. Սեբ. էջ 31. լաստիլ «բռնակալել, մի տեղ հաստատուիլ» Սեբ. 80. լաստանոտոր առ-նել «կազմուածքը քայքայել» Վեցօր. ը. 166. սատուաստալաստ «իրար կցկցած» Նար. ա-սաք. 429. լաստենի «մի տեսակ ծառ. alnus Jrientalis Dcsn» (ըստ Տիրացուեան, Con-tributo § 78) Բռ. ստեփ. լեհ. նոր բառեր են տկալաստ, լաստակ «շենք շինելու ժամանակ կազմուած ժամանակաւոր փայտակերտ վե-րելակ. իսքելէ» (Կոյլաւ, Բառ. գերմ. էջ 25բ, 1214բ)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. lazdā-ձեից հմմտ. լիթ. lazdà (գւռ. lazá) «փայտի կտոր, գաւազան, ընտանի կաղնիի թուփ», lazdl.s «հաստ կոճղ», լեթթ. lazda, lagzda, legzda «ընտանի կաղնիի թուփ», հպրուս. laxdè (ռի առաջին և նախնական նշանակութիւնն էր «փայտ, կոճղ», որից հետզհետե զարգացան «լաստ. կազմել» ևն իմաստները։-Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. ὄόρυ «փայ-տի կտոր, կոճղ. 2. նաւի տախտակ. 3. նաւ», անգլ. raft «լս սաւ», rafter «գերան», ֆրանս. charpenter, հ իւս. timbra «շինել, կազմել»։

• ՆՀԲ լιստ՝ լծ. թրք. քերասթէ «ա-տաղձ», իսկ լաստել՝ լծ. հյ. պատրաս-տեւ առս. arastan։-Pictet, Urig. ind. 2, 183 իռլ. lestar «բաժակ», կիմը. lles-tr, բրըտ. lestr «նաւակ»։ Lag. Arm. Stud. § 911 պրս. last «ամուր, հաստա-տուն, գեղեցիկ, բարի»՝ յատկապէս լաս-տել բառի համար։ Հիւնք. թրք. sal «լաստ»։ Scheftelowitz BВ 29, 32 հբգ. latta, գերմ. latte «գերան», իռլ. slat «ձող», մբգ. lade «տախտակ»։ Patru-bány SA 2, 159 հնխ. pleu-«հոսիլ, լո-ղալ» արմատից։ Ուղիղ մեկնեց Lidšn IF 13 (1905-6), 487, որ կրկնում է Lewν KZ 40 (1906), 422 (մերժելի է միայն լտ. larix բառի համեմատութիւ-

• նը, որին հակառակ են նաև Walde 414 և Boisacq 203 ծան.)։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ლახტი լաստի «ճիւղերից շինուած ցանկ» (որից էլ Ղզ. լաստի «ուռիից կամ զանազան ճպոտներից հիւսուած դուռ»), ლახტიჯანი լաստիջանի «ճիւղերից հիւսած մեծ կողով»։

• = Պրս. արաբ. [arabic word] ladan հոմանիշից, ո-րից փոխառեալ են նաև յն. λάδανον, λήδανον լտ. ladanum, վրաց. ლადანა լառանա ռուս. ладанъ, ֆրանս. ladan, թրք. la-den ևն (Berneker 682)։-Հիւբշ. 351։

• Ուղիղ համեմատեց նախ ՆՀԲ։ Հիւբշ. դնում է իբր լատիներէնից փոխառու-թիւն։ Բառիս վրայ ընդարձակ խօսում է Seidel, Մխ. հեր. § 279։

• (սեռ. -ի) «շան կերակուր» Մանդ. «երեխայի փափուկ ուտելիք» Մարթին. ո-րից լափել «լակել, լեզուով խմել, լիզելով ու-տել, 2. ուտել, ոչնչացնել, սպառել» ՍԳր. Մծբ. 149, 151. լափումն Նոնն. լափլէզ Մագ թղ. 228. լափլիզել կամ լապլիզել Փիլ. տես. էջ 21. լափլիզող Նար. լափատել «չարաչար լափել՝ կեղեքել» Փիլ. տես. 21։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. laph-«լիզել» ար-մատից. հմմտ. յն. λαφύσσω «ագահաբար ուտել (անասունների, յատկապէս շան), գի-շատել, ուտել սպառել (կրակի)», ալբան. l'ap «լակել (շան և կատուի)», թերևս նաև ռուս. ուռ. lopati «լափել, գիշատել», lopa «որկրամոլ»։ Նոյն արմատի հնխ. lab ձևից ևն գալիս լտ. lambo, յն. λάπτω, հբգ. laffan, անգլ. lap, անգսք. lapian, իսլ. lepia, ֆրանս. laper «շան լակել», հբգ. leffil, զերմ. Lói-fel, հպրուս. lapinis «գդալ», բուլգար. lá-pam «լափել, կուլ տալ», սերբ. läptati «շան պապակիլ, հևալ», läbati «շան կամ կատուի պէս լակել», չեխ. lábati «խմել», s-յաւելու-ածով գերմ. schlampfen «խպշտել» ևն (Wal-de 409, Boisacq 561, Berneker 726, 690, C81, Kluge 309, Pokorny 2, 383)։-Հիւբշ. 45լ,

• ՆՀԲ յն. λάπτω, լտ. lambo, եբր. la-qaq։-Peterm. 74 լտ. lambo։ Müller SWAW 42(1863), 252 և Հիւբշ. кz 2։ 35 յն. λάπτω, Riggs, Քերակ. էջ 61 անգլ. lap բառի հետ։ Հնխ. արմատների զանազան ձևերի և նրանց հետ հայերէ-նի յարաբերութեան վրայ տե՛ս Bartho-lomae BВ 10, 289 (յն. λάφυσσειν հբգ. laffan ևն), 17, 120, Meillet MSI. 10, 278 և 16, 239-242, Osthof SA 2. 50։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 173 պրս. [arabic word] lab «եզր, շրթունք» բա-ռից. Մառ, Teксть I, էջ 90 լափել և կլափ դնում է յաբեթ. klp արմատից. հմմտ. վոազ. klapva «կլանել»։

• ԳՒՌ-Եռև. Լ. Ջղ. լափ «շան կամ ուրիշ և ենդանիների տրուած ջրոտ ուտելիք», Լ. «խմորի գունդ՝ որ տալիս են գոմէշներին՝ ու-տելու», Ախց. «կովին տրուած լոյծ ուտելիք», Ղրբ. լէփ «շան ուտելիք», բայական ձևով Սշ. լափել, Ախց. Սեբ. լափէլ, Ասլ. լափէ՝լ, Վն. լmփել, Գոր. լm՛փէլ, Մկ. Շմ. լmփիլ, Հճ. լmբ'բ'ել, Ղրբ. լէ՛փիլ, Սլմ. լըփիլ, Մրղ. լփըէլ, Տիգ. լփփէլ.-նոր բառեր են՝ լափլը-փել, լափակեր, լափակոլոլ, լափռտել, լափ-լըփոտել, լափխռտել ևն։

• ՓՈԽ.-Հայերէնից են վրաց. ლაუი լափի «ջրոտ ցեխ» (որից էլ Տփ. լափ՝ նոյն նշ.). სალაუავი սալափավի «թէփով ու ջրով պատրաստած խիւս՝ որ կենդանիներին են տալիս ուտելու», ն. ասոր. läp'i «լափել».-թերևս նաև թրք. [arabic word] lapa «խիւս» (յատկա-պէս բրինձով պատրաստուած շիլա), չա-ղաթ [arabic word] lapa «արգանակ», քրդ. lape «վեր-քի վրայ դնելու խիւս, cataplasme» (նոյնը նաև թրք.).-իբրև բնաձայն՝ պատահական նմանութիւն ունին արաբ. ❇ laff «մի քանի բան իրար խառնելով ուտել, տգեղ ու անշնորհք կերպով ուտել», սաստկականը՝ [arabic word] laflafa «չափազանց շատ ուտել» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 842-3)։

• (սեռ. -ի, կրկ. Ագաթ. սեռ. լի-գոնի՝ Յուշարձ. էջ 129 բ. յետին է բց. ի լէ-գէովնացն Եփր. ծն. ք. 13) «հռովմէական զինւորական բանակ՝ 6000 կամ 6666 անձից բաղկացած. 2. փխբ. կուռ բազմութիւն» Կոչ. Յհ. կթ. Արծր. Շնորհ. «մի հատ հռովմայե-ցի զինւոր» Բուզ. 239. «մի տեսակ չար դև» Մրկ. ե. 9, 15. Ղուկ. ը. 30. Վրք. իլար. 88-9, 95. Զեն. յուդ. 4. Ճշ. 198 բ. Սարգ. ա յհ. զ. էջ 564. գրուած է նաև լէգէոն, լեգևոն, լիգևոն «դևը» Ոսկ. ես. 352. լեգէոն «մէկ հատ զինւոր» Բուզ. 239. լեգէովն «բանակը» Բուզ. 206-7, 239, լեգեհոն Անկ. գիրք նոր կտ. 167, Յայսմ. մրտ. 16. որից լեգէոնա-խումբ Նար. խչ. լեգէոնական Գնձ. լեգէոնա-չար Բենիկ. (Սոփերք ԻԱ 108), լեգէոնեան Երզն. մտթ. որ և լէգէհոնեան Անկ. գիրք նոր կտ. 36։

• = Յն. λεγεών հոմանիշից, որ փոխառեալ է լտ. legio, սեռ. legionis բառից. (արմատը lego «հաւաքել»). նոյն լտ. բառից փոխա-ռեալ են նաև գոթ. laigaiōn, գերմ. Legion, ֆրանս. légion, ռուս. лeriонъ ևն, լտ. legio «լեգէոն» նշանակում է բուն «ընտրութիւն» (և ո՛չ թէ ծագում է lego «հաւաքել» բայից)։ Այսպէս է կոչուել լեգէոնը, որովհետև լեգէո-նի զինւորները ընտրութեամբ էին և կամ որովհետև նախապէս իւրաքանչիւր լեգէոնա-կան իրաւունք ունէր իրեն համար մի զինա-կից ընկեր ընտրելու (Ernout-Meillet 507)։ -Հիւբշ. 352։

• ԳՒՌ.-Ունինք լեգէոն Ախք. «առասպելա-կան հրէշային մի ձուկ, որ ովկիանոսն է բնակւում» (Ջաւախքի բուրմունք, էջ 45). 2 Լ. «առասպելական օձ, որ երկրագունդն է շրջապատում» (Ազգ. հանդ. ժ. 198)։

• (-ղւոյ, -ղեաւ) «լեարդի լեղին» ՍԳր. Ագաթ. «դառն» Ոսկիփ. գրուած է նաև ղեղի (այսպէս օր. կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձ. էջ 107, Եփր. ղևտ. էջ 214), լեղ՝ որ բուն արմա-տական ձևն է, և որից կազմուած են լեղա-նամ Կոչ. 260 (տպ. լեղեհամ), լեղախառն Մծբ. լեղութիւն Ոսկիփ. Վստկ. նաև ղեղա-ման «լեղիի պարկը» Կալիսթ. 172. ղեղաւոր Յճխ. առաջին ձևից է մեծալեղի Ոսկիփ։

• Peterm. 29 լտ. fel, bilis, հմմտ. յն. χόλος «լեղի, մաղձ»։ Տէրվ. Altarm. 26 հգերմ. gallan-, գերմ. Galle, հսլ. žluti, փարս. zāra, յն. χόλος, γολή, լտ. fel, fellis ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. γλυϰύς «քաղցր, նշանակէ և երբեմն լեղի»։ Pat-rubány ՀԱ 1908, 246 լտ. lascīvus «խօլ, խենթուկ, աշխոյժ» բառի հետ։

• ԳՒՌ.-Վն. լեղի, Ջղ. լեղին, Ոզմ. լէղէ՝, Ագլ. Ալշ. Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սլմ. Սչ. Տիգ. լէղի, Զթ. լէղը՝, Ասլ. լէ՛ղի, Սեբ. լmղի, Տփ. լի՛ղի, Շմ. լըղի, Մրղ. լէօղիւ, լեղու, Մկ. լէղը, Ղրբ. լը-ղէ. բոլորն էլ ունին թէ՛ «լեղապարկ, մաղձ» և թէ «դառն» նշանակութիւնները. միայն Խրբ. տարբերում է լէղի «դառն» (ած.) և լէ-ղունցք «լեղի» (գոյ.), Շմ. լրղի (գոյ.) և ա-կու-լըղի (ած.), Տիգ. լէղի (ած.) և լէղmգ (զոյ.), Ղրբ. լղէ (գոյ.) և աղու (ած.)։ Նոր բառեր են լեղաճաք, լեղապատառ, լեղակը-տուր, լեղանալ, լեղուանալ, լեղաքամ, լեղի-մարխ, լեղնտրուկ, լեղուիլ, լեղվռթայ, անլե-ղի, յատկապէս յիշելի է լեղիճ Սվ. «լեղա-պարկ»։

• «լպիրշ, լիրբ, աներես» Նոնն. էչ 22 «Այր ոմն Թերսիտէս, որ էր կաղ և խեդ աչօք, կորովի և լեպեշտի, լերկ և սրագլուխ և յառաջախօս» (այլ ձ. լպեշտի, ղեպեշտի)։ Ուրիշ օրինակ չկայ։

• , ո հլ. «մաշկաձև կեղևանք ցորենի» Բարուք. զ. 42. Եփր. Գ. կոր. 122. Մանդ, «ձկան թեփը» ՍԳր. Կոչ. 39. «մարդու մար-մընի և գլխի թեփ» (գաւառականների և նոր գրականի մէջ). որից թեփամորթ Վեցօր. 132 թեփուկ «մարմնի ճերմակ քոս» Ղևտ. ժգ. 39. թեփոտ Վրդ. ծն. թեփոտեալ Բրս. թղթ. թե-փակեր Պատմ. սհմ. էջ 26։

• Հիւնք. փետել բառի՞ց։

• ԳՒՌ.-Այշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. թեփ, Սչ. թեփ (ցորենի), թէփուգ (գլխի). Ննխ. թէփ (ցորենի), թէփուգ (գլխի). Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. թէփ, Ասլ. թէ՝փ, Ագլ. Զթ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Տիգ. Տփ. թիփ, Նզմ. թիփ (ցորենի). թէփօր, թէփօկ (ձկան). -նոր բառեր են՝ թեփոտիլ, թեփակալել, թե-փահանել, թեփնել, թեփանք, թեփուկ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. თებო թեբո «գլխի թեփ». (բուն վրացական բառն է კერტლი քերտլի. հայերէնից փոխառեալ լինելու ապացոյց է այն՝ որ բառս բոլորովին առանձին մնացած մի ձև է և ո՛չ մի ածանց չունի. վերջաձայն -ո (փխ. -ի) ներկայացնում է հայերէնի ո բունը)։-Թերևս հյ. թեփուկ ձևից է տճկ. [arabic word] kepek «ցորենի թեփ» (նախաձայն k յառա-ջացած վերջաձայնի նմանութեամբ). Будa-говь չունի այս բառը, որից երևում է որ ընդհանուր ալթայական բառ չէ։ Սակայն թրք. -թթր. ❇ kebek ձևն ունի արդէն Էբն-ի Բատուտա, հտ. Բ. էջ 392 (գրուած է b, իմա p, որովհետև արաբերէն լեզւում չկայ p ձայնը)։

• (ըստ ՆՀԲ ո հլ. բայց առանց վկա-յութեան) «թթուհամ» Մագ. Փիլ. նխ. Հա-մամ. առ. (գրուած նաև թրթու). որից թթուե-նի «թթու պտուղ տուող (ծառ)» Վեցօր. 92 թբուաբար Պտմ. աղէք. թթուաբեր Երղն. լուս. թթուագոյն Պղատ. տիմ. և օրին. Վահր. երբ րթուեցուցանել Սարգ. ա. պ. թթուիկ Մազ. թղ. 138. թթուութիւն Մխ. առ. որ և թթութիւն (անշուշտ սխալ գրչութիւն) Վեցօր. Ոսկիփ. թթուոց (նորագիւտ բառ) «խմոր թթուեցնելու տեղ» Տարօն. Ա. § 96, էջ 197, թթուկ, թըթ-ւուտ (նորակերտ քիմիական բառեր)։

• = Կառմուած է -ու մասնիկով՝ ճիշտ ինչ-պէս աղու, կծու, հատու, ազդու ևն. պարզա-կան արմատը՝ որ առանձին գործածուած չէ, պիտի լինէր *թիթ կամ *թութ։-Աճ.

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Տփ. թըթու, Ննխ. Շմ. Պլ Ռ. թութու, Տիգ. թըթթու, Հճ. թmթու, Զթ. թօթու, Ասլ. Սլմ. Վն. թթիւ, Մրղ. թիւթիւ. Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. թթօ. -ածանցներից նշանակելի են Սչ. թթֆել, Ասլ. թը'վիլ, Գոր. թըթըվէլ. Հւր. թութույէլ, Ղրբ. թըթուաշ, Գոր. թըթըվա՛շ, Շմ. թութվաշ։ Նոր բառեր են թթխմոր, թթուան, թթուահոտ, թթուեղէն, թթուեշաղ, թթուրուխ, թթռուպ ևն։-Թրքա-խօս հայոց մէջ կայ Ատն. թթվէլ օլմաք «խմորի թթուիլը» (Արևելք, 1888, նոյ. 8-9)։

• ՓՈԽ.-Սղերդի արաբախօս քրիստռնեա-ները հայերէնից են փոխ առել čortətu «շող. գամի կամ կաղամբի թթու, թուրշի» (Բիւր. 1899. 116), որ Մշոյ չորթթու բառն էւ-Ան շուշտ կապ ունին հայերէնի հետ հար. օսս. tuag «թթու», լակ. թութուլ «քացախ», վրաց. თუთუბო թութուբո «բոյս՝ որի տերևները փո-շիացնելով՝ քացախի տեղ գործածում են» (Չուբ. 2 570 դնում է «աղտոր, սմաղ»)։

• , ի-ա հլ. «լիաբաց ձեռքի վրայ բոյթ մատի ծայրից մինչև ճկոյթի ծայրը եղած տարածութիւնը (մօտ 24 սանտիմետը) կամ բստ երկրաչափների՝ ուղուկ, չորս մատնա-չափ» ՍԳր. Կիւրղ. գնձ.-արդի լեզուի մէջ էլ ընդունուած է թիզ «բթամատից մինչև ճկոյ-թը» և քիլ «բթամատից մինչև ցուցամատը՝ որ է մօտ 18 սանտիմետը». (այսպէս է նաև Խտջ. որ պահում է յիշեալ երկու բառերն էլ)։ -Բայց Եզնիկի մէջ՝ էջ 214 կարդում ենք. «Ո՛չ աւելի զթիզն քան զքիլն գտանեմք», ո-րից երևում է որ թիզը քիլից փոքր (կամ հա-ւասա՞ր) է։ Սրան համապատասխան է գա-լիս Ղրբ. կէղ (=քիլ), որ նշանակում է «թիզ, բթամատից մինչև ճկոյթը»։-Թիզ բառից ու-նինք թզեան «մէկ թիզ երկարութեամբ» Կիւրղ. դտ. Ոսկ. հերոդ. թզաչափ Յալսմ. թզաչափաբար Անյ. պորփ. թզուկ «խիստ կարճահասակ, գաճաճ» Ոսկ. ա. տիմ. էջ 155, Խոր. աշխ. Վրք. հց. թզահասակ «թզուկ» ԱԲ. երեքթզեան Եւս. քր. իննթզեան Երզն. լս։

• Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 87, յետոյ ԳԴ, համեմատում են պրս. [arabic word] dist «թիզ». (այս բառի նախաձե-ւը պիտի լինի կա՛մ զնդ. dišti «տասր մատնաչափ» և կամ պրս. [arabic word] dast «ձեռօ». երկուսն էլ անյարմար են ձաւ-նական տեսակէտով)։ Հիւնք. թուզ բա-ռից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 133-4 նկատելով որ զանազան լեզուների մէջ «թիզ, տարածել և կտաւ գործել» բառե-որ նոյն ծագումն ունին (հմմտ. գերմ. Spanne «թիզ», spinen «գործել», span-nen «լարել, տարածել», հսլ. pedī «թիզ», péna «լարել», լիթ. pinü «հիւ-սել»), ուստի հետևցնտւմ է, որ հյ. թիզ և թեզան նոյնարմատ են և ծագում են հնխ. teg'h-«լարել, տարածել» արմա-տից, որի գոյութիւնը սակայն այլուստ չի կարողանում հաստատել։ (Այս պարա-գային համեմատելի էր հնխ. tek «հիւ-սել», որի վրայ ընդարձակ տե՛ս թեքել,։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խտջ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Մրղ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սլ. Վն. Տիգ. Տփ. թիզ, Ոզմ. թէ՛զ, Զթ. թը'զ, զարմա-նալի ձև է Արբ. թիլ «բթամատից մինչև ցու-ցամատը», որ անշուշտ թիզ և քիլ բառերի խաչաձևման արդիւնքն է։ -Նոր բառեր են թզանոց, թզիկ «կարճ», թզել «թիզով չա-փել»։

• , ի-ա հլ. «բլուր, հողաբլուր». յետին ժամանակի բառ, որ մի քանի անգամ ունին Միխ. ասոր, Սամ. անեց. և Մխ. այրիվ. այս-պէս. «Սա (Շամիրամ) արար զհողակոյտ բլուրսդ, զոր կոչեն թիլս» (Միխ. ասոր. տպ. Երուսաղէմ, էջ 35). «Շամիրամ շինեաց թլեր բլուր ի հողոյ կուտեալ ամրոց. բայց մեք զտաք պատճառ թլացացդ...» (պատմում է թէ Ասռուծու հրամանով մեհեանները կործա-նուեցան, կուռքերը գետնի տակ անցան և նրանց վրայ բլուրներ ձևացան). մինչև ցայսօր դևք կախարդք առ թլովդ գործելով զարուեստս իւրեանց։ (Այսպէս ըստ ՆՀԲ-ի օրինակի. Երուսաղէմի տիպը՝ էջ 35 չատ տարբեր է և ունի թիլս, թլացդ, թլօքդ ձևերը, փոխանակ ռամկական թլեր, թլացացդ։ առ թլովդ հոլովների). «Շամիրամ կին Նինոսի շինեաց թլեր, բլուր ի հողոյ կուտեալ ամրոց. բայց այլք վասն թլերոյդ ասեն թէ... զէա-խարդութիւնսն առ թլօքն առնեն» Սաւ անեց. 16.-«Շինեաց Շամիրամ... և արար հողաբլուրս ի վերայ նոցա, զոր թիլս անուա-նեն» Մխ. այրիվ. 46։

• = Արաբ. [arabic word] tall «բլուր, հողաբլուր», յգ. [arabic word] tilal «բլուրներ». բնիկ սեմական բառ է. հմմտ. եբր. [hebrew word] tel, ասոր. [arabic word] tela ա-ռամ. [hebrew word] tilla, խպտ. tal, ասուր. tilu, tillu «բլուր».-սեմականից փոխառեալ են պրս. tal «կոյտ, դէզ», քրդ. til «բլրակի գա-գաթ»։-Աճ.

• ՆՀԲ չունենալով Անեցին և Այրիվանե-զին, ո՛չ էլ Միխ. ասորու առաջին օրի-նակը և սխալելով սրա դևք, կախարդք ևն բառերից, ինչպէս և թլսմեր, տլըս-մերք «կախարդանք, յուռութք» բառերի պատահական նմանութիւնից, ստեղծում է անգոյ թլեր, ոյ կամ թիլ, թլոյ և թլաց1, ցաց ձևերը՝ «թըբլըսըմ, յուռութք» նշա-նակութեամբ։ Այսպէս է նաև ՋԲ։-Իսկ ԱԲ թէև ունի թիլ «հողաբլուր» նշանակու-թիւնը, բայց կրկնում է նաև ՆՀԲ-ի թիլ. թլացք ձևերը։ Սրանցից դուրս ՆՀԲ և ՋԲ դնում են թիլ «աւան, գիւղ», հանելով Թիլ տեղական յատուկ անունից։ԱԲ իրա-ւամբ ջնջած է այս։ Աղաբէգեան, Բիւզ. 1903, л 1943 դնում է «շիրիմ, տա-աան». վերջին անգամ Վարդանեան ՀԱ 1921, 640 ասոր. tēlā ձևից։ Վերի մեկնութիւնը Արմատական բառարանիս ձեռագրից առնելով հրատարակեց Աճե-մեան ՀԱ 1922, 592։

• , ի-ա հլ. «անուշահոտ մի բոյս է. լտ. thymus» (Տիրացուեան, Contributo § 419). մեկ անգամ գործածել է Փիլ. լիւս. էջ 132՝ բց. ի թիւմացն ձևով. -այս բառը սխալ կարդալով Լծ. փիլ. շինում է եթիւմայց ձևը և մեկնում է «եթիւմայցն ծաղիկ է»։

• = Յն. მύμος, მόμον «թիւմ», որից փո-փոխառեալ են նաև լտ. thymus. thvmum ֆրանս. thym, գերմ. Thymian.-Հիւբշ. 518։

• , ի-ա հլ. «ծուռ» ՍԳը. հնագոյն գրու-թիւնն է թեւր, նոր ձևն է թոյր. արդի գրակա-նում ընդունուած է միայն թիւր։ Այս արմա-տից են թիւրել, թիւրիլ «ծռել, ծռիլ, մոլորիլ» ՍԳր. Եզն. թիւրութիւն Առակ. ը. 8. թիւրա-շուրթն Առ որս. խեղաթիւր Իմ. ժգ. 13. Փի-լիպ. բ. 15. բազմաթիւր Առ որս. Սարկ. եղեռ-նաթիւր Բենիկ. թիւրահաւատ Յհ. իմ. երև. Սոկր. թիւրածնունդ «ապօրինի կենակցու-թեամբ ծնեալ» Մին. համդ. 85. նոր բառեր են թիւրատեսութիւն, թիւրիմացութիւն են։

• Brosset JAs. 1834, 389 և Peterm 62 լծ. ծուռ։ ՆՀԲ սնս. թի՛ռաս։ Հիւնք. թե-րի, թերանալ բառերից։ Յակոբետն, Բիւր. 1899, 600 արաբ. [arabic word] zar', zur'. հյ. ծուռ։ Karst, Յուշարձան 419 թթր. töl, tul, tor, tur, եաքութ. tuora, չու-վաշ. tül «դէմը, ընդդէմ»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. Բ. 80 կրկնում է Հիւն-քեարպէյէնտեանի ստուգաբանութիւնը Pokorny 1, 716 հնխ. teg-«հիւսել» արմատից, որից նաև հյ. թեքել, հբզ. taht, գերմ. Docht, հիսլ. bāttr «պատ-րոյգ, թել» ևն։

• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-ի Կանոն. «Ի պիղծ դեղոց հրաժարել, ի թիւրակէ և ի թռչնոց»։

• ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ մեկնում են «ստեւ-րակ ազգ կաղամախի և խիժ կամ աւիշկ նորա». բայց այս բանը հաստատելու համար ո չ մի ապացոյց չունին և առաջ-նորդուած են թերևս յն. στύρας բառի պատահական նմանութիւնից։ Բայց մի՞-թէ ստիւրակի խէժը պիղծ դեղ է։ Դրուած արգելքից պէտք է հետևցնել՝ որ թիւրակ նոյն է թիւրակէ բառի հետ, որ իժերի մսից պատրաստուած դեղ էր։]

• , ի-ա հլ. «թմբուկ» ՍԳը. «ական-ջի թրթռուն մաշկը» Նար. «կնիք կուսութեան» Աասն. 30. որից թմբկահար Բուզ. ե. 32, թմբկահարութիւն Թէոդ. Կոյսն. թմբկահարիկ Տաղ։

• = Պհլ. *tumbuk ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] tanbūk, [arabic word] tunbak, tanbak «թմբուկ», [arabic word] ubank «փոքր թմբուկ». հայերէն բառո ծագում է հնագոյն *թումբուկ ձևից։ Պրս. բա-ռը անցել է նաև ուրիշ զանազան լեզուների ինչ. արևել. թրք. [arabic word] tunbek, [arabic word] dum. baq, օսմ. [arabic word] dumbelek «փոքր թմբուկ», քրդ. [arabic word] dunbek, գնչ. թամբօշ, գերմա-նական գնչ. tambuk ևն։-Հիւբշ. 154։

• Առաջին անգամ ԳԴ դրաւ պրս. tubank ձևից։ ՆՀԲ յն. τύμπανον, լատ. tympa-num ձևերի հետ է կցում։ Հիւնք. թմբիր բառից է հանում։ Տէրվ. Altarm. 41 կցում է յն. τύμτανον «թմբուկ». τττεν «բաղխել», սանս. stump «ծեծել, բաղխել» հյ. թոպել, տոփել ձևերին։ Վե-րի ձևով ունի Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 245։ Չուր է կարծում Ս. Մխիթարեան, Բիւր. 1898, 865 որ էնկիւրիի թրքախօս հայոց

• dombek հոմանիշը հյ. թմբուկ բառից լինի ձևացած. dömbek զուտ թրքական փոխառութիւն է։ Նախ Justi, Kurd. oram. 65 համեմատեց պրս. [arabic word] dunbak հոմանիշի հետ։ Pictet, բ. տպ. Բ. 302 պրս. tumbak ևն ձևերի հետ։

• «մի տեսակ ձուկ». ունի միայն Բռ. ստեփ. լեհ.

• = Իտալ. tótano «մի տեսակ ծովային խե-ցեմորթ է. ֆր. calmar». անշուշտ նոր ժա-մանակի գիտական փոխառութիւն է։-Աճ.

• ՆՀԲ դնում է յն. τευϑίς հոմանիշից, զր սակայն նման չէ մեր բառին։

• = Անշուշտ նոյն է քրդ. toeža, toezang «գազանի կամ թռչունի ձագ» բառի հետ. բայց չդիտեմ թէ ի՛նչպէս պէտք է կապել այս ևոկու բառերն իրար հետ։-Աճ.

• ՆՀԲ լծ. թրք. tosun «հորթ», իտալ tozzo «տխմար կամ տղայ»։ Հիւնք. թրք. tosun «հորթ»։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 354 երկուսը միասին իրան. tauk-«ծնա-նիլ, սերունդ յառաջ բերել» արմատից. որոնց կցում է նաև թրք. [arabic word] foγ-maq «ծնիլ»!

• ը հ,. «գետնափոր փուռ» ՍԳր Կոչ. 103. Փիլ. լին. Նխ. ղևտ. Վրք. հց. Բ. 422 Վկ. գէ. 39. գաւառական ձևեր են՝ թոնդիր Վկ. գէ. 39 (ի հլ.), թոնդրուգ ԱԲ. այսպիսի ձևեր է ակնարկում նաև Մագ. թղ. 164 «Ջա-նուն տեղւոյն Թոնդրակս անուանեն, զի անու-նըդ այրեցման նշանակէ պատշաճ գոլ». Բառ. երեմ. էջ 121 ունի թորոն, թունտիր ձևերը

• = Փոխառեալ բառ, որ գտնւում է նաև ամ-բողջ Արևելքում, որտեղից էլ անցել է Եւրո-պա։ Բոլորի մայրն է սեմականը, ուր գտնում ենք՝ ասուր. tinuru, ասոր. ❇ tanura, արամ. tannūrū, եբր. [hebrew word] tannūr, ա-րաբ. [arabic word] tannūr, յգ. [arabic word] tananir, ս. ասոր. t'änūirá հոմանիշները։ Սեմականնե-րից բառը անցել է իրանեաններին. այսպէս՝ զնդ. tanūra, սոգդ. tanúr, պհլ. tanur, պրս- [arabic word] tanūr։ Պարսկականից են փոխառեալ աֆղան. tanārah, բուխար. tanur, քրդ. ie-nūr, tendur, վրաց. თორნე թորնե, ուտ. թարնա, արևել. թրք. [arabic word] tanūr կամ [arabic word] tandur, չաղաթայ. [arabic word] tandir, օսմ. tandər. իսկ արաբերէնի միջոցով ֆրանս. athanor «քիմիական հնոց», tandour «թոնիր», սպան. atanor «փողրակ»։ Յայտնի չէ թէ հայերէնը ո՛ր լեզուից է փոխառեալ. որովհետև վերի ձևերից ո՛չ մէկին համապատասխան չէ՛ ճըշ-տիւ. Հիւբշման դնում է իրանեանից փոխա-հեալ, թէև առանց ապացոյցի։-Հիւբշ. 155։

• ԳԴ առաջին անգամ համեմատեց պարսկերէնի հետ։ ՆՀԲ եբր. վրաց. և թրք. ձևերի հետ։ Մասեաց աղաւ. 1863, 79 կարծում է թէ հյ. գւռ. թոնտիր կազ-մուած է թրք. tandər ձևի նմանութեամբ։ Lag. Urgesch. 813 զնդ. tanūra ձևի պէս՝ սեմականից փոխառեալ։

• ԳՒՌ.-Խրբ. Տիգ. թօնիր (Խրբ. սեռ. թօյ-րի), Ռ. Սեբ. թունիր. Ակն. թանիր. Մկ. Ոզմ. Վն. թօնէր (սեռ. թօրվան), Ջղ. թոնդիր, Տփ. թօ՛նդիր, Ալշ. Երև. Խտջ. Մշ. թունդիր, Սլմ. թուէնդիր, Մրղ. թէօնդիւր, Ախց. թընտիր, Շմ. թունդուր, Կր. (սեռ.) թնռին, Ղրբ. թո՛ւ-րուն, Հւր. թօրուն, Գոր. թօ՜ռնը, Ջղ. թօ՜րան, Ագլ. թա՛րան։ Նոր բառեր են թոնրահող, թոնտրափ, թոնրածհան, թոնրեզեր, թոնբր-տուն, թոնրերկաթ, թոնրմուխ ևն։-Թոնիր բառի մանկական ձևն է թոթոն։

• «խեղ, հաշմանդամ». մէկ անդամ ունի Երզն. մտթ. 340 «Զբազում մարմինս թոնծս և կիսամեռս բերեալ ընկեցին զնոսա առաջի նորա իբր առ կենաց տուող և ցաւոց լուծող»։

• , ի-ա հլ. «ճամբի պաշար, պա-րէն» Յուդթ. բ. 9. Տոբ. ե. 22. «ռոճիկ, ամ-սաևան» ՍԳր. «կերակուր» Պղատ. փոխաբե-րաբար՝ թոշակ յետին կամ թոշակ վերջին «հիւանդին տալու հաղորդութիւն» Ղևոնդ. Յհ. կթ. որից թոշակել Եփր. դտ. 338 և թգ. 381 թոշակատար Փարպ. թոշակակեր Նոնն. ևն գրուած է նաև թօշակ, թորշակ ձևերով.-նոր բառեր են՝ թոշակաւոր, թոշակադրամ, թոշա-կարկղ, թոշակառու, թոշակատու ևն։

• = Պհլ. [arabic word] tošak բառից, որի ներկայա-ցուցիչն է պրս. [arabic word] toša «սնունդ, պարէն, ուտելիք, ճամբի պաշար». արմատը [arabic word] toš «ոյժ, կարողութիւն, ուտելիք, պաշար», որից էլ [arabic word] t'ošdān «պաշար դնելու ա-ման», պարսկերէնից փոխառեալ են նաև բե-լուճ. tošag և t'ošaγ ձևերը։-Հիւբշ. 155։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը նաև Lag. Urgesch. 962, Spiegel, Huzw. Gram. 164, Muller SWAW 38, 572, WZKM 7, 372, ուր իրանեան բառը հա-նում է tuš «ուրախանալ, գոհ լինել» ար-մատից, կցելով սանս. toša «գոհութիւն, ուրախութիւն» բառի հետ և ենթադրելով զնդ. taōša «աղանդեր» ձևը։

• ԳՒՌ.-Սրանի՞ց է Ղզ. թշկօն «ապրուստի վերջին միջոցը»։

• «ջրի պէս վազելը» Ոսկիփ. Հին բռ. «արցունք» Մամբր. բ. տպ. էջ 58. «աչքի ճի-պըռ, բիժ» ՋԲ. որից թորել «հոսիլ» Պիտ. 32-կաթ. Մագ. թորացուցանել «վազեցնել» Բե-նիկ. Ճառընտ. Երզն. մտթ. կամ թորեցուցա-նել Փիլ. իմաստն. արիւնաթոր Անան. եկեղ. աւրտաւսուաթոր Յհ. եթ. Խոսր. մշտաթոր Աբ յայտաթորեալ Նար. տաղ. ցօղաթորիլ Գր. սք. թորակ (նոր բառ). կրկնութեամբ՝ թոր-թորել Յհ. կթ. 326. թորթորումն Փիլ. ար-մատը գրուած է նաև թուրել ԱԲ։

• ՆՀԲ լծ. ծոր, սոր, ջուր, յն. ի՛տօռ։ Pe-term 62 լծ. սորիլ, ծորիլ։ Tomaschek Die alten Thraker II, էջ 21 թրակ. τορελλή «մեռելի ողբ»! Canini, Et. ét-ym. 78 սանս. tarala «հեղուկ», tariša «ծով»։ Հիւնք. լտ. torrens և պրս. թէ-րապ «ծորում»։ Գեանջեցեան ZAPh 1, 47 իրար է կցում թորել, թրել, թրմել՝ իբրև լտ. tero «շփել, տրորել»,-Karst, Յուշարձան 420 ծով, ծորել, սորել ձևե-րի հետ՝ թթր. sub, suv, su «ջուր» ար-մատին է կցում։ Petersson դնում է հնխ. ter-արմատից, որի ժառանգները տե՛ս թարախ բառի տակ։

• ԳՒՌ.-Գործածական է թորալ կամ թոր-թորալ ձևով՝ «անձրևի կամ ձիւնի թեթև տե-ղալ» իմաստով.-Խրբ. թօրթրալ, Ալշ. թօ-րալ, թօրթրալ, Սլմ. թօռթռալ կամ թռթռալ

• «ուռճացած, զարգացած (բոյս» Վստկ. 15, 19, 167. որից թորթոշեցուցանել «ուռճացնել» Վստկ. 154.-ըստ Նորայր, Բռ. ֆրնս. (potelé բառի տակ) միջ. հյ. թորթոշ «գեր, յոյլ,», իսկ Պլ. թօրթօշ «շրթունքը ամ-փոփուած և ծնօտը վեր հաւաքուած»։ Ան-շուշտ նոյն բառն է նաև Կոյլաւ, Բռ. գերմ. 1172 ա թորթ «ալ ջառոց վզէն կախուած մը-սուտ մասն, աւելամիս», բայց իւրահնա՞ր է թէ գաւառական՝ յայտնի չէ։

• (գրուած նաև թւայ) «մի տեսակ թոնիր կամ վառարան» Վրդն. ել. և ղևտ.

• = Պրս. [arabic word] tāb «տաքութիւն» բառեռ. ո-րի հին հյ. ներկայացուցիչն է տապ (տե՛ս այս բառը). սակայն թուայ յառաջանում է ո՛չ թէ ուղղակի tāb ձևից, այլ նորագոյն պրս. [arabic word] lāv հոմանիշից. հմմտ. [arabic word] tā̄vidan «տաքանալ, տաքացնել», [hebrew word] ta-va «տապակ», [arabic word] tāvxā̄na «բաղանիք. 2 ամարայնըը, ևն։ -Աճ.

• ԳՒՌ.-Սս. թվա «չորս քար դարսելով շի-նււած օջախ՝ հողի երեսին», յգ. թվէք. -նոյն է նաև Ակն. թուակ (հնչւում է թվագ) «ი-ջախ»։

• , ո հլ. «թանձր գորշ, սև» Ղևտ. ժգ. 37. Մտթ. է. 36. Եզն. Կիւրղ. ծն. (գրուած է նաև թուղ, որ ՀՀԲ իբրև առանձին բառ նշա-նակում է «մթին, խաւար, մութ, մռայլ» նշա-նակութեամբ). որից թխագոյն Եփր. ծն, Փարպ. թխանալ Երգ. ա. 5. Ողբ դ. 8. Եփր. ծն. բխացուցանել Մծբ. թխացեալ Ագաթ. թխութիւն Խոր. թոյրաթուխ Ոսկ. կող. ժբ. քաջաթուխ Նար. երգ. թուխակն «սևաչուի» Սմբ. պտմ. 141 (չունի ԱԲ). թխորակ, թխա-ղէմ (նոր գրականի մէջ) ևն։

• Klaproth, Asia polygl. էջ 105 բորտ. և հբգ. du, իռլ. duw, էրզ. dub։ ՆՀԲ լ։. ծուխ, սուգ, պրս. տուխխ «ծուխ», տու-խա «մութ, խաւար»։ Մառ ЗВО 7, 73 ծուխ բառի հետ միասին հանում է պրս. [arabic word] dūd «ծուխ» ձևից։ Հիւնք. պրս. տուխան «ծուխ»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 217 «սատանայ» իմաստը տալով՝ հանում է զնդ. տուխ «չար ոգի» բառից։ Patrubány SA 1, 311 հունգ. fekete, fe-teke «սև» ոառի հետ։ Petersson KZ 47, 283 և Ar. u. Arm. Stud. 84 միացնում է հսաքս. ϑiustri, հոլլ. duister, անգսք, ϑystre, Déostre, geϑuxod, հհիւս. Voka, դան. taage, շվէդ. tuka «մշուշ, մութ» բառերին, որոնց նախաձևը դնում է հնխ. teug, tug. իսկ հայերէնը tu-qho-ձևից. բոլորի էլ պարզ արմատն է tu-։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Մկ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. թուխ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. թօխ, բոլորն էլ «թուխ, մթագոյն, սև». իսկ Սչ. թուխ «գնչու, չինգանա»։ Նոր բառեր են թուխծամ, թխահող, թուխթխենի, թուխլաթ, թուխդեղ, թուխկեկ ևն։

• ՓՈԽ.-Հայերէնի հետ բոլորովին նոյն է Ատրպ. թրք. [arabic word] tox «մութ գոյն». ինչ. tox qərməzi «մութ կարմիր» (Будaговъ 1, 387)։ Բայց այս բառը գործ չունի մեր թուխ ձևի հետ, որովհետև թրք. [arabic word] toq «կուշտ» բա-ռի մեկ նոր առումն է միայն, ինչպէս որ հա-յերէն էլ ասւում է կուշտ կարմիր ևն.

• «հաւերի ձագ հանելը». գործածուած է սեռ. թխոյ «թուխսի» ձևով՝ մէկ անգաս Բար. էջ 159. աւելի սովորական են ի ձուս և ի թուխս նստել (յգ. հյց. թուխս) Վեցօր. 172. թխել «թուխս նստել» Վեցօր. էջ 35. 169 Զքր. կթ. Ոսկիփ. «հասունանալ, զարգանալ, զարգացնել» Իրեն. հերձ. 138, 224 (նորա-գիւտ ձև, որ երևան է հանում Վարռանեան ՀԱ 1910, 302)։

• (բառացի «հաւի սերմ») ձևերից և ըստ այսմ վերի բառերը սրբագրում է ի թուխմ նստել, թխմել, թուխմ, իբր թէ Մ և Ա տառերի նմանութիւնից յառաջա-ցած վրիպակ։-Այս ենթադրութիւնը շատ անտեղի է, որովհետև նախ բառի արմատն է թուխ և երկրորդ՝ որ թուխս. թխսել ձևերը գործածական ե, բոլոր գաւառականների մէջ։

• ԳՒՌ.-Եզակի ձևով ունինք միայն Արր. թուխ, Ագլ. թօխ «թուխս». միւսները յգ. ան-որոշ հայցականը վերածել են ուղղականի (հմմտ. չորս, հոգս, Կարս, Մասիս). այսպէս Ախց. Երև. Կր. Հճ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. թուխս, Ղրբ. Ոզմ. թօխս, Գոր. թօ՛խսը։ Նոր բառեր են թուխսհաւ. թխսկան, թխսմայր։

• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] tuxs «թուխս» (Justi, Dict. Kurde, էջ 107), թրք. գւռ Կր. tuxs «թխսմայր, թուխս» (Բիւր. 1898, 627)։

• «հաց եփելու գործողութիւնը». ար-մատ առանձին անգործածական. պահուած է գւռ. եփ-թուխ «կերակուր եփելու և հաց թր-խելու գործողութիւնը» և հացթուխ «հաց ե-փող» բառերի մէջ. այս արմատից ունինք թխել «հաց եփել», որի հնագոյն վկայու-թիւններն են՝ «Յորեանն հրով եփիլ և թխիլ» Առաք. լծ. սահմ. 375. «Տաք հաց թխեալ» Վրք. հց. Բ. 8. սովորական է արդի գա։ա-ռականների մէջ։

• = Հիմնական նշանակութիւնն է «զարնել» և այս իմաստով ունինք մինչև այժմ թխել Ղզ. Ղրբ. «զարնել. 2. նուագել (թմբուկ ևն)»։ Այս նշանակութիւնը յառաջացած է նրանից, որ հայկական հացը (լաւաշը) եփելիս՝ խը-մորը թոնրի պատերին են զարնում։ Ըստ այսմ թխել նոյն է տխել Բլ. Մշ. «ծեծել» բառի հետ.-թխ և տխ ձայնափոխութեան համար հմմտ. թխկի և տխկի, թթխմոր և տխտմոր ևն։ Այս նշանակութեամբ մեր բա-ռի հետ նոյնանում է լազ. մոնթխափու «ծե-ծել, զարնել» (արմատը նթխ), թերևս երկու-սըն էլ բնաձայն, ինչպէս է նաև արաբ. [arabic word] tayx «փայտով զարնել» (Կամուս, թրք. Առռմ. Ա. 538)։-Աճ.

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ Ռ. (յգ. թըշ-ներ), Սեբ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. թուշ, Ոզմ. թօւշ, Գոր. Ղրբ. թօշ, Ասլ. Սլմ. թիւշ, Ագլ. թէշ.-այս բոլորը նշանակում են «այտ», միաւն Խրբ. Պլ. Սչ. «կզակի ծայրի կլորիկ միսը» և Տիգ. «այտը ներսի կողմից»։ Նոր բառեր են՝ թշակալ, թշել, թշան, թշնոց, թշիկ կամ թու-շիկ։-Գաւառականների մէջ թուշ (Երև. Լ Գնձ. Ղզ. Ղրբ. Շմ. Տփ.) նշանակում է նաև «դէմը, կողմը, ուղղակի, շեշտակի ևն» (տե՛ս իմ Գաւառ. բառ. էջ 379 ա)։ Բայց այս վեր-ջինը նախորդից բոլորովին տարբեր մի բառ է. ինչպէս որ Ղարաբաղի բարբառն էլ զա-նազանում է թօշ «թուշ, այտ» և թուշ «դէմը»։ Վերջինը թուրք-թաթարական փոխառութիւն է. հմմտ. թթր. [arabic word] tuš «կուրծք, առաջը, մօտը, դէմը, հանդէպ, կողմը», tusde «մօտր. դէմուդէմը», tuslamek «հանդիպիլ, դէմն ել-նել» (Будaговъ 1, 394)։-Աճ։

• (ըստ ՆՀԲ ռ հլ. բայց առանց վկա-յութեան) «թուշ, այտ» Բուզ. ե. 37. Ոսկ. մ. ա. 23. Սարկ. հանգ։

• Lidén, Arm. Stud. 33 իբրև բնիկ հայ՝ համեմատում է յն. τρώγω, ἔτραγον τρωϰτὸς «ուտել, լափել, կրծել» բառերի հետ, որոնց հնխ. արմատն է trog, աւս ձևը տուել է հյ. *թրուծ, շրջմամբ թուրծ, ինչպէս ունինք դուրգն<*դրուգն. նշա-նակութեան տարբերութեան համար հմմտ. ծամել բայից ծամելիք «ծնօտ, քունք»։ Նոյն արմատից է և արածել։

• «կաւը կամ կաւէ ամանը կարծրաց-նելու համար եփելը». այս իմաստով առան-ձին գործածուած չէ, բայց ունինք իբր ած. թուրծ «թրծուած» Ոսկ. պօղ. Ա. 20 (տպ. թուրջ). Ճառընտ. որից թրծել Ծն. ժա. 3. թըր-ծոց «թրծելու փուռ» Սիր. լր. 34. թրծուն «թրծուած, եփելով պնդացրած» Եւս. քր. ա-72. թրծումն Մխ. դատ. անթուրծ Եղիշ. ռտ 182. Տաթև. ձմ. ճծէ. անթրծութիւն Եղիշ. դտ. 182։

• Հիւնք. թմրիլ բայից։ Մառ ЗВО 25, 317 վրաց. trusa «այրիլ» բառի հետ։

• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. թըռծել, Ախց. Կր. թրծէլ, Մրղ. թռծէլ, Մկ. թռծիլ, Ալշ. Մշ. թրձել, Երև Սեբ. թրձել, Ոզմ. թօռձ, Ջղ. թրզել, Խրբ. թըր-զիլ.-նոր իմաստ է ստացել թրծիհոտ Սվ. «բրդեղէն մի բանի այրելու հոտը»։

• , ո հլ. «կարճ՝ ցած ծառ». Ա. մակ. դ. 38, ժ. 73. «թաւ ոստ, տերևալից ճիւղ» Տօնակ. որից թփամուտ Փարպ. թփատեսակ Ոսկիփ. թփուտ Նիւս. կազմ. Վրդն. ծն. թա-ւաթուփ Սարգ. յկ. ը. էջ 112. թանձրաթուփ Լծ. նար. վարդաթուփ Տաղ։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. tupho-ձևից. սրա հետ հմմտ. յն. τὸφη «մի տեսակ ջրայեն խոտ՝ որով բարձ ու անկողին էին լցնում», մյն. τοῦφα «ցցունք», նյն. τοῦçα «մազերի փունջ, տրցակ», լտ. tufa «ցցունք(իբրև զին-ւորական նշան)», ռում. tufa «թուփ, մա-ցառ», ֆրանս. touffe «տրցակ». սպան. tufo «ցցունք», tufos «խոպոպիք», սարդ. tuvu «փշաթուփ», ալբան. tufe «տերևալից ոստ-փունջ, սաղարթ, թփուտ», անգսք. ϑúf «տե-րևների տրցակ՝ իբրև զինւորական նշան». ϑüft «մացառաշատ տեղ», 9yfel «մացառ, թուփ», անգլ. tuft «վարս, ծոպ, մացառ, թա-ւուտ. փունջ», շվէդ. tuvo «դալարոտ բլուր». բոլորի պարզական արմատը համարւում է հնխ. tu «ուռչիլ, աճիլ» (Boisacq 994, Wal-Be 797. Pokorny 1, 706-713, Ernout-Meillet 1020) (վերջինս լտ. tufa դնում է փոխառեալ անգլոսաքսոնականից)։

• Հիւնք. բութ բառից։ Պատկանեան, Փորձ 1880 մարտ, էջ 94 թրք. tub «թուփ, ծաղկի փունջ»։ Սրմագաշեան, Armenia կցում է ռում. tufձ ձևին։ Schef. telowitz BВ 29, 69 փոխառեալ լտ. tufa ռառից, որից նաև ռում. tufa, նյն. τοῦσα և ալբան. tufs։ Petersson KZ 47 (1916), 248 տալիս է վերի մեկնութիւնը, Lidén IF 44, 191 կցում է վերի անգլսք. շվէդ. ձևերին։-Karst, Յուշարձ. 124 թթր. tob, tōb «դէզ, թուփ»։-Իրօք հա-յերէնի հետ շատ մերձաւոր են հնչում չաղաթ. [arabic word] tōb «թուփ». և կիրգիզ. [arabic word] tub «ծառի թուփ, ծաղկեփունջ», բայց գործ չունին մեզ հետ, որովհետև ծագում են թթր. top «գունդ, խումբ» արմատից, ըստ Будaговъ, Cpaв. cл. 1, էջ 383։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Զթ. Մկ. Մչ Հճ. Ոզմ. Տիգ. Սլմ. թուփ, Ասլ. Վն. թիւփ, ո-րոնք նշանակում են «թուփ, կարճ ծառ», բայց նաև «տերև, մանաւանդ խաղողի և կամ կաղամբի տերև». նոր առումներով են Զթ. թուփ «նորատունկ բոյս», Ջղ. թուփ «Տէրըն-դասին վառելու ճիւղեր», Մշկ. Ք. թուփ «բոյ-սի փթթիլը»։ Նոր բառեր են թփի տալ Երև. «տնևածը աճիլ, բոյսը թուփ դառնալ», թուփ-խոտ Նբ. «մի տեսակ բոյս», թփնիք Վն. «խաղողի թուփեր», թփռիլ Բղ. Խն. Մշ. «ծլիլ, ծաղկիլ», թփռոշ, թփռուն Մշ. «ծլած ծաղ-կած», թփռոշնալ Զն. «ծառերի բողբոջիլը»։

• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Վրք. հց. Բ. 459 «Ձեռամբ նշանակեաց նմա նստել ի թուփայի իւրում»։-ՆՀԲ մեկնում է «հիւղակ, խրճիթ», աւելի հաւանական է ըստ ՋԲ «նստարան, տախտ». ԱԲ երկուսը միաց-նում է։

• ՆՀԲ հանում է թուփ բառից։

• , ո հլ. (գրուած է նաև թոգ) «թոք» Բ. մն. ժը. 39. Վեցօր. 139. Խոր. Փիլ. «սպունգ» Առաք. լծ. սահմ. 639 (մէջը փուչփուչ լինե-լու պատճառով այսպէս կոչուած). «ժժմակ կամ լողակ ծովային» (այս նշանակութիւնը յառաջացած է թարգմանաբար յունարէնից. ուր ունինք πνεύμων «թոք» և «ծովային մի տեսակ ժժմակ, ֆրանս. poumon marin») Նիւս. կազմ.-որից թոքառաջք Գ. թագ. իբ. 34 իւարը. 231. թոքատուն վստկ. թոքազաւ Վստկ. թոքակէս ԱԲ. թոքալ «հազալ» էֆիմ. էջ 227.-նոր գրականի մէջ կազմուած բառեր են՝ թոքախտ, թոքախտաւոր, թոքախտաբոյժ, թոքախտաբուժարան, թոքային, լիաթոք։

• ՆՀԲ թոքալ «հազալ» ձևի հետ է դնում լտ. tussio «հազալ»։ Հիւնք. թուք բա-ռից։ Lidén, Arm. Stud. էջ 114-116 հանում է ինչ որ *թև բառից՝ որ թեթև բառի պարզականն է, իբր *թևոք և կամ թովոք >թոք։ Շատ լեզուների մէջ «թոք» բառը ածանցուած է «թեթև» բառից. այսպէս ռուս. лerкиe, անգլ. lighta, պորտ. leves, սարդ. leu, սպան. livia-nos, գերմ. Lunge, իռլ. scaman, կիմր. ysgyfaint, կորն. sceuens ևն։ (Այս երե-վոյթը շատ ճիշտ նկատուած է, բայց թոք և թեթև դժուար է կապել իրար հետ)։ Lidén-ի մէկնութիւնը նորից կրկնում և հաստատում է Petersson KZ 47, 291 և Ar. u. Arm. Stud. 117։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. թոք, Վն. թրք*, Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. թօք, Ագլ. Տփ. թուք, Մկ. թոքալ «հազալ», թոնքալ Վն. «հևալ», թոა քալ «հազալ», Սլմ. թուէք՝.-նոր բառեր են թոքալ «հազալ», թոնքալ Վն. «հևալ». թո-քառ «թոքախտաւոր», թոքին տալ «հազալ. 2. վազելուց հևալ»։

• ՓՈԽ.-lusti. Dict. Kurde, էջ 176 քրդ. [arabic word] dexsu «թոքախտ» բառը փոխառ-եալ է դնում հյ. թոքացաւ բառից, ինչ որ շատ կասկածական է։

• «գառնադմակիկ, լտ. rumex acetosa թթուաշ բոյսը». արդի գրականի ըն-ղունած ձևն է. հների մէջ գրուած է զանա-զան ձևերով, ինչ. թթռկիչ, թթռնիճ, թթռնուկ, բրկիճ, թրթուին, թաթառին, թրթկիճ, թրթճուկ Բժշ. Վստկ. 208 (ՀԲուս. § 788 և էջ 200). ըստ Ռոշք. թնդռչուկ. -(Տիրացուեան, Con-tributo § 97-99 և § 319 ռնում է «rumex acetosa, rumexacetosella, rumex scutatus, oxalis corniculata»)։

• ԳՒՌ.-Երև. թրթնջուկ, Ղրբ. թրթնջիւկ, Գոր. թmրթm՛նջուկ, Ոզմ. թըռթըկէ՛չ, Մշ. թի-տրոճիկ, Պրտ. չըթըռդիչ.-այլուր գտնում ենք թթռկիչ Ակն. Արբ. Բիւթ. Խրբ. Մշկ. Սվ. Ք. թթռտիչ, Ասլ. թթոշաղ Արտ։

• Petersson LUA 1916, 90 (առ Pokorny 1,744) հնխ. tor-«բարձրաձայն» արմա-տից, որի ժառանգները տե՛ս ընթեռնուլ բա-ռի տակս

• (սեռ. -ի). անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածուած է Եղիշ. ը. էջ 127 «Ո՜ յիմաստուն վաճառականաց զպատուական մարգարիտն փոխանակիցէ ընդ անարգ թր-րուշայի».-գործածութեան տեղից յայտնի է որ պիտի նշանակէ «կեղծ մարգարիտ, թրք. րչա»։ Ունի նաև Քաջունի հտ. 2. 58։

• Բառարանները մեկնում են զանազան ձևերով. այսպէս՝ Հին բռ. «թրօշակ կամ թրուշակ. անարգ կամ անգէտ, և կարթ. կամ թրուանշա, անաետան»։-Բառ. երեմ. էջ 122 թրուանշայ «անպի-տան» և թրուշակ «անարգ»։-ՀՀԲ չունի թրուշայ, այլ սրա փոխարէն թրու՝ որ տես առանձին։-ՆՀԲ. «թուի դրօշ, պրս. տիրէֆշ, իբր փերթ կտաւոյ... որպէս և տիւրիյշէ՝ է ազգ թաշկինակի»։-ՋԲ «փերթ կտաւոյ, քուրջ. կամ տաշեղ և կամ ուլունք»։-ԱԲ «քուրջ, ուլունք, որ և իցէ չնչին՝ հասարակ բան».-իսկ ՀՀԲ-ի հաւատարիմ հետևորդ ՓԲ ան-գիտութեամբ նշանակել է թէ՛ թրու և թէ՛ թրուշայ ձևերը։-Հիւնք. ուղիղ է հասկանում «սուտ, շինծու մարգարիտ», սայց սխալ է մեկնում իբրև պրս. duiri sāh «թագաւորական մարգարիտ», ծաղ-րական մտքով (durr արաբերէն բառ է, ուստի մեզ հետ գործ չունի)։ ԳԲ էջ 534 ունի թրուշայ «քուրջ, ուլունք, որևիցէ չնչին հասարակ բան», իսկ էջ 397 դը-րուշայ «ադամանդի նմանող բաղադրու-թիւն, սրչայ, strass» իբրև գաւառական բառ, վերջինը շատ հետաքրքրական պի-տի լինէր, բայց կարծեմ սխալման ար-դիւնք է։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 421 պազենդ. տարեօշ, յգ. տարեօ շա՛ «աղ-քատ, տնանկ»։-Բոլորովին տարբեր է Երև. թրիշա «կտոր, մաս», որ փոխա-ռեալ է պրս. [arabic word] tiraša «տաշեղ» բառից։

• «անփորձ, անվարժ» Ոսկ. եբր. փի-լիպ. 396 և մ. գ. էջ 54, բ. տիմ. էջ 193, Ուխտ. բ. 106. «կեղծ, շինծու (ակունք)» Կոստ. երզն. 82. Վրդն. Տօնակ, որից խա-մանալ Ոսկ. փիլ. 436. խամութիւն «անվար-մութիւն» Ոսկ. փիլիպ. Պիտ. Երզն. քեր. ի խամուց «յանգէտս, չգիտենալով» Կիւրղ. ծն. (որովհետև խօսքը գինու համար է, ուստի և ՆՀԲ մեկնում է «դեռ չհասած, դեռ չեփուած». իսկ Թոռնեան, Հատընտիր 1891, էջ 316 և Տաշեան, Ուսումն դաս. հայերէնի 614 ռնում են վերի ձևով. ունինք նաև պրս. ❇ xam «մի տեսակ գինի», բայց մեր բառի մակբա-յաձև գործածութիւնը ցոյց է տալիս՝ որ սրա հետ կապ չունի)։

• = Պհլ. *xām բառից, որ թէև չէ «ոռծած-ուած, բայց հաստատւում է պրս. ❇ xām «հում, տհաս, անփորձ» բառով. սրա հետ նոյն են քրդ. xām, xāw, օսս. xóm, աֆղան. om, um, բելուճ. hāmag, սանս. amā ևն. համապատասխան բնիկ հայ. ձևն է հում (տե՛ս Horn § 463)։ Պարսիկ բառից փո-խառեալ է թրք. xam «խակ», որ մտած է մեր բոլոր գաւառականների մէջ։-Հիւբշ. 152,

• «կզակ, ծնօտ». գործածուած է հետևեալ տեղերում. «Ջախջախեցաւ խամ-ձերք նորա» (մէկ ձ. ջախջախեաց զխամ-ծերքն. երկու ձ. կոտորեաց զկզակն. այլ խմբ. զատամունք) Վրդ. առ. 56. «Կիցս ե-հան զօրութեամբ և եհար զնա ի խամծերքն և ջախջախեաց». (այլ ձ. զխամծեկ նորա-այլ խմբ. զխամծէք կզակ). Վրդ. առ. 118. «0՛ծ զխամծէքն և զփողքն ձիոյն». Վստկ, 205. նոյնը խամծեծք ձևով ունի Վարք Ս. Գէորգայ, էջ 50. «Բացեալ զբերան նորա և եդեալ ուր ստինս նորա և զխամծեծքսն պըն-դեցին ուժգին մամլովքն»։ Յայտնի չէ թէ այս չորս ձևերից որն է ուղիղը. բայց յգ. հյց. զխամծեծքսն և եզակի ջախջախեցաւ ձևերից երևում է որ վերջաձայն ք յոգնակիի նշան չէ, այլ արմատական։

• Նորայր, Բառ. ֆր. հասկանում է բառս «ganache, ստորին կզակ»։ Peeters Anal. Boll. հտ. 28 (1909), էջ 268 խամ-

• ծեծք թարգմանում է «ստինք» և կար-ծում է թէ կազմուած է ծիծ և խամ ? բառերից։ Վարդանեան ՀԱ 1910, 369 ա մեկնում է «ծնօտ» և միացնում է նա-խորդին։

• «խայթոց, խթան» Բ. կոր. ժբ. 7. որից խայթել «խայթոցով կծել» Ամովս. թ. 3. խայթահար «մի տեսակ փուշ» Ագաթ. խայթոց «կիճ» ՍԳր. Մծբ. «խայթուածք» Ոսկ. յհ. ա. 26. Յայտ. թ. 5. խայթողութիւն Ոսկ. ես. կարճախայթոց Վրդն. ել. չարա-խայթոց Բրս. բարկ. Վրդն. ել. սռա հևտ հմմտ. նաև խեթ, խէթ, խիթ, խոթ, խութ. խօթ, որոնք նոյն արմատի զանազան ձայն-ղարձներն են.

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. khait արմատից. հմմտ. սանս. khidáti «հրել, ճնշել, պատռել խլել», khēdayati «նեղել, յոգնեցնել». kbê. dā «մուրճ, թակ», լտ. caedo «կտրել, զառ-նել, ծեծել, փորել, փորագրել, խոտ հնձել, անտառ ջարդել, սպանել, խողխողել, դուռը բաղխել, կուրծքը ծեծել, գանահարել», caia «գաւազան», caio «մտրակել, ծեծել», cae-des «հարուած, ջարդ», caelum «դուր» ևն, որոնց արմատն է *qaid-կամ *qhaid-«զար-նել»։ Այս արմատը աճած է հնխ. qai-պար-զականից, որ պահում են գերմ. heie «թակ, փայտէ մուրճ», heien «զարնել, խթել, հրել» (Walde 106, Pokorny 2, 538, Ernout-Meil-let 125)։ Վերինների մէջ աճականն է d, հա-յերէնի մէջ t։

• Տէրվ. Altarm. 28-30 խածանել ռա-ռի հետ նոյն արմատից (տե՛ս խած)։ Նոյն, Նախալ. 68 խիթ, խթել, սանս. knath, յն. ϰεντέω ձևերի հետ՝ հնխ. kant, knat «զարնել, հրել, խայթել» արմատից։ Մորթման ZDMG 26, 688 բևեռ. khaitian։ Հիւնք. և Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծն. 88 խածանել բայից։ Ուղիղ մեկնեց Scheftelovitz BВ 28, 312, որ համեմատեց լտ. caedo ձևի հետ։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2. 87 շէթ արմատից։

• . նշանակութեան կողմից ընդար-ձակ զարգացում կրած մի բառ է. ռուն և առաջին նշանակութիւնն է՝ 1. «պիսակ, ամ. բողջութեան վրայ տարբեր գոյնով մի բիծ», սրից ունինք մհյ. խայծ «բծբծոտ, բծերով կեղտոտուած» Անսիզք 85. ի խայծ լինել «պտուղը կարմրելու սկսիլ» Վստկ. 155. խայծոտ «պիսակոտ» Ոսկ. տիտ. խայծոտիլ Մեկն. ղևտ. խայծիլ «խաղոդի հասունանա-լով գոյն ստանալ ակսիլը, սև ու կարմիր բծեր առնել» Ամովս. թ. 13. խայծուած «խաղողի կարմրիլը» Թուոց ժգ. 21. նորախայծ Յայսմ, պտղախայծ Ովս. ժդ. 9. որից էլ հետզհետէ զարգանալով՝ խայծեցուցանել «հասունաց-նել» Լմբ. սղ. նաև գւռ. խայծ Զթ. «առաջին անգամ հասած պտուղը, նուբար». խաւձո-ղիկ Ալշ. «մի տեսակ միջատ, staphylis» (հմմտ. ծիրանհասուկ միջատը), խէծ ընկնել կամ խէծել Երև. «պտուղը հասնիլ սկսիլ».-2. «չորս կողմը պատող սպիների մէջ մա-ռուր մնացած մի կտոր տեղ՝ մարմնի վրայ» Բուզ. ե. 44. Եղիշ. ը.-3. սրանից էլ փո-զութեան գաղափարը, որից ունինք գւռ. խայծ (Հմշ. խաձ մը) «մի քիչ, փոքր ինչ». ինչ. խաձ մը հող. -4. «պատառ», որից Կր. խազ «մի պատառ (միս, տհալ, խորոված ևն)», երկուսի միջին տեղն է բռնում Ալշ. խէծ «արտում անվար մնացած մի կտոռ հող».-5. «մսի փոքր կտոր, որ իբր ձկան կեր՝ կարթի ծայրն են անց կացնում» Բրս. մրկ. որ և խէծ Տաթև. ամ. 70 (երկիցս). ո-րից խայծկեր «խայծ ուտող» Վրդն. սղ. ճժէ. էջ 389 (իբր զմեղու խածկերք՝ որ զայլոյ, վաստակս ծծեն. տպ. խածկեր. ՆՀԲ դնում է խայծկեր)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. khaid-արմատից, որի վրայ ավելի ընդարձակ տե՛ս խաւտ։-Աճ.

• ԳՒՌ-Հճ. Սլմ. Վն. խէթել, Ախց. Կր. Մրղ. Տիգ. խէթէլ, Զթ. խէթիլ, Ոզմ. խէյէթիլ, Խրբ. խmդ'իլ, Ալշ. Մշ. խէտել «խայթել», իսկ Մկ. խէթիլ «չարչարել»։

• ՆՀԲ խանծ, խանձ բառի հետ։ Տէրվիշ. Altarm. 29 և Նախալ. էջ 111 խայծ «ձը-կան կեր» բառը խածի և խածանել ձե-ւերի հետ=սանս. khād «ծամել» ևն իսկ խայծիլ=սանս. čand «փայլիլ». լտ. candere և հյ. շանթ։ Հիւնք. խածա-նել բայից խայծ, իսկ Մառ. Гpaм.

• (-րւոյ, -րեաց) «բերք, պտուղ՝ իբ-րև ընծայ մատուցանելու» Պիտ. Նի.ս. երգ. Թէոդ. խչ. «առաջին պտուղ, նուբար» Տի-մոթ. կուզ, էջ 78, 103, 231, 235. Կնիք հաւ. էջ 360. որից երախայրիք ՍԳր. անխայրի «անպտուղ, ապերախտ» Սարկ. տոմ. դառ-նախայրի ՋԲ. խայրաբեր «պտղաբեր» ՀՀԲ. նախախայրիք (նոր գրականում)։

• , ի. հլ. «ափսէ, սինի» ՍԳը. որից խանակիր «գլխի վրայ սեղանով կամ սինիով րան տանող» Նիւս. կազմ. գրուած խոն «սե-ղան» Բառ. երեմ. էջ 144։

• -Պհլ. *xuān «սեղան» ձևից, որ հաստա-տում են պրս. [arabic word] xuān (նոր հնչումով xan և xōn) «սեղան», քրդ. kān «սեղան պատրաստեալ», աֆղան. xvān, բելուճ. v'ān «սկաւառակ, ափսէ». այս ձևերը ըստ Gald-ner, Studien 1, 17 և Horn, Grdr. էջ 116 ծագում են զնդ. xvaini-«գորգ, ծածկոց, ծածկոյթ» բառից։ Հայերէնում նոյն բառը ներկայանում է նաև խօն, խուն ձևերով. ռ-րոնցից կազմուած են խօնասէր, խունաւա-գութիւն (տե՛ս այս բառերը)։-Աճ.

• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 94 յն. ϰανοῦν «սակառ» բառից։ ՆՀԲ սրա հետ նաև լտ. canistrum, հյ. սան, թրք։ սինի, սահան, երր. սալ, թրք. սէլե։ Հիւնք. ϰανοῦν։ Ուղիղ մեկնեց նախ Աճառ. (անտիպ), որից անկախաբար Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 178 (գրում է ❇ xān, որ սխալ է)։

• ԳՒՌ.-Լ. Ղզ. խան «ցորենի մի տեսակ չափ է», Խտջ. խան «հաց թրելու տաշտ», Ագլ. խուն «սեղան»։

• = Պհլ. xan «քարվանսարա», պրս. [arabic word] xān «տուն, իջևան, կայարան». Արևեւռում շատ տարածուած մի բառ է։ Horn § 465 հանում է khan-«փորել» արմատից։-Հիւբշ. 158։

• . անստոյգ բառ. գտնւում է հետևեալ տեղերում. «Իբև զխան ինչ զանց արարեալ անարգագոյն» Ածաբ. մկրտ. «Խան կարել, որ զկարուակէ նշանակէ» Երզն. և Նչ. քեր։-ՆՀԲ մեկնում է «փշրանք, նշխարեալ կոտոր. և կոտորակ կամ կապերտ ինչ»։ Առաջին վկայութեան համար ասում է նաև թէ «կառ-ծի գրեալ և խրան, իբր ռմկ. խրընթը, գըրըն-թը, կտորտանք»։ ՋԲ մեկնում է խան «փըշ-րանք (հացի)»։

• . նշանակութեամբ անյայտ բառ. մէկ անգամ գործածուած է Ոսկ. մ. բ. 28. «Չգնայր ուրեք հետի, զի մի՛ ի խանաթ ան-կեալ՝ զհետ երթայցեն. այլ ի նաւ մտանէ». Յոյն բնագրի մէջ կայ միայն «զի մի՛ հետե-ւեսցին», որով հայ թարգմանչի յաւելուածը անհասկանալի է մնում։ ՆՀԲ մեկնում է «հետք, ճանապարհ ցամաքի, կամ փոյթ, խայրէթ, ջանք», ԱԲ «ճամբայ կամ միատեղ երթալը». ՋԲ չունի։

• , ո հլ. «մանկիկի բալու» ՍԳր. Ազաթ. որից խանձարրել Ոսկ. ծն. Բե-նիկ. Պղատ. օրին. խանձարրապատ Զքռ-կթ. ծն. Գնձ. Բենիկ. Պրպմ. խանձարրապա-տիլ Յհ. իմ. երև. խանձարրաւոր Եփր. տնընդ. 38։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Lag. Götting Nachrichten (ՀԱ 1889, 159), որ կաս-կածելի էր գտնում Հիւբշ. Arm. Gram 517, բայց յետոյ IF Գ, էջ 478 (թրգմ. ՀԱ 1907, 251) ընդունեց։ Հիւնք. խանձ, խանձիլ բառից։

• = Ասոր. [arabic word] xānū̄ϑā «խանութ», որից փոխառեալ է նաև արաբ. ❇ hānūt նոյն նշ.-Հիւբշ. 304։

• кānū9, լտ. canaba, որից էլ գերմ. Kneipe «հասարակ գինետուն»։ Karolides, Iλ. ὄυγϰρ. 100 հայերէնը փոխառեալ է դնում կապադովկ. χανοῦτε «քարտաշի մուրճ» բառից! որ հանում է սանս. han «զարնել, սպանել» արմատից։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. խանութ, Ոզմ. խանօւթ, Ասլ, խընիւթ, խընիւ*, Ննխ. խանութ, խանթ (Չալ-թըր գիւղում խամութ1), Հմշ. խօնութ.-նոր բառեր են խանութատէր, խանութչէք, խա-նութւոր։