Transfiguration.
magnificently built, superb.
well-matched, very resembling.
wonderful, amazing.
to brighten, to become clear;
to shine, to glitter, to sparkle, to be resplendent;
to shine, to render oneself illustrious, to flourish, to signalize or distinguish oneself, to be remarked, to become a person of note.
glorious, illustrious.
sumptuous building.
splendidly, gloriously, pompously, magnificently.
crowned splendidly, wearing a brilliant crown.
very fine, magnificent.
of a shining aspect, luminous, brilliant.
to clear, to brighten, to render brilliant, to give splendour;
to cause to shine, to render illustrious, to distinguish, to celebrate;
— զբանս, to render clear, to explain, to dilucidate.
shining, sparkling, glittering.
clarinet.
bright coloured.
of a bright countenance, gay, cheerful, sprightly.
clearness, light, brightness, splendour;
lustre, brilliancy, magnificence, glory, celebrity, renown;
magnitude;
vivacity, serenity;
limpidness, purity.
notch of an arrow.
cf. Յովազ.
• = Յն. πά́νϑηა «յովազ», որից նաև լտ. panther, panthera, իտալ. pantera, ֆրանս. panthère, գերմ. Panther ևն։ Յոյն բառը հնդկական ծագում ունի. հմմտ. սանս. [other alphabet] pundarika-«վագր» (բուն նշ. «դեղնաւուն») (Boisacq 745). բայց յետոյ ենթարկուելով ժողովրդական ստուգաբանու-թեան՝ իմացուել է իբր παν «բոլոր» և ϑήρ «գազան» բառերից բարդւած, իբր «ամենա-գազան»։-Հիւբշ. 370։
cheese-monger.
offering.
insupportable yoke, unsufferable grievance.
born in a humble village.
to storm with rage.
provoking, inciting to evil, malicious, wicked.
wicked or unfaithful servant.
cf. Չարակամ.
cf. Չարահամբաւեմ.
cf. Չարահամբաւ.
cf. Չարամահ;
slaying or killing barbarously;
murderous.
forgiving, without rancour, pardoning injury.
heterodox;
heretical, erroneous.
heterodoxy.
to turn a deaf ear to, to desire not to hear, not to hear on that side.
incapable, impotent, powerless.
ever memorable.
pestle;
— մեքենական, crushing-mill or stamping-mill;
— մեծ, large heavy pestle;
— փոքրիկ, small pestle.
cf. Սանձակոծեմ.
cf. Սանձակոծեմ.
combmaker.
cf. Հալուէ.
• «հալուէ» Վստկ. բժշ. Ոսկիփ. գրուած նաև սապուռ Բժշ. կամ սապր Վստկ. 91։
• = Արաբ. [arabic word] sabr. որից նաև թրք. sa︎ bər կամ sarə-sabor>ոմկ. Պլ. սառը-սաբըև «հալուէ»։-Հիւբշ. 276։
cf. Սառն.
born of Sarah.
coarse large sieve.
gelable.
to freeze, to be frozen, to glaciate, to congeal;
— պտղոց, ծաղկանց, to be frost-bitten, nipped by the frost
ice, frost;
glazed frost;
crystal;
frozen;
հատոր սառանց, piece or block of ice.
• , ն հլ. (-ռին, -ռամբ, -ռանց) «սառած ջուր, սառ» ՍԳր. «ցուրտ, պաղ» Լմբ. ժղ. Երզն. երկն. Ոսկիփ. որիզ սառնա-կերպ Իմ. ժթ. 20. սառնացուցանել Ոսկ. յհ. բ. 4. սառնեղէն Ագաթ. սառնահալ Ագաթ. սառնապատ Ագաթ. սառնապան «սառցա-տան մեռակազու» Մին. համդ. 15. սառնա-մանիք «սառը քամի» Ագաթ. «սառոյց» Խոր. պարզ արմատն է սառ, ինչպէս ցոյց են տալիս ռմկ. սառ «ցուրտ» Բրս. խ. մկ. սա-ռուցանել Եղիշ. սառչիլ Մաշտ. սառոյց Ոսկ. բ. տիմ. սառամանիք «սառոյց» Յոբ. լէ. 10. Ոսև. ես. 186. «ցուրտ քամի» եռն. 12 սառեալ Սիր. դ. 3 (որ ըստ Վարդանեան ՀԱ 1911, 691 պէտք է կարդալ վառեալ). նա-խասառոյց Արիստ. աշխ. մշտասառոյց Նար. սառնասառոյց Վեցօր. 124. թերասառուռ Եոռն. մտթ. սառնաշաքար, սառնասիրտ. սառնասրտութիւն, սառնարան, սառնարիւն, սառցային, սառցակալել (նոր բառեր) ևն։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'ar-ձևից, որ ստռրին ձայնադարձն է k'er-(նաև k'el-) «պաղիլ, ցրտիլ, սառնանալ» արմատի. ցե-ղակիցներն են՝ սանս. [other alphabet] çisira-«զարնան սկիզբը, հով եղանակ, ցուրտ, սա-ռըն», զնդ. [arabic word] sarəta-«ցուրտ», պհլ. j [arabic word] sart>պրս. ❇sard «ցուրտ», պհլ. sarmāk>պրս. ❇ sarmā «ձմեռ» (ըստ [arabic word] garmā «ամառ» բառի կազմուած) աֆղան. sōς, իգ. sara «ցուրտ», sāra «ձը-մեռ», օսս. salui, sälii «խիստ ցուրտ է». sald «աստիկ ցուրտ», բելուճ. sard, քրդ. sār «սառն, պաղ, ցուրտ», soher «սառոյց», քուչ. kroççanne «ցրտութիւն, ցուրտ», լիթ. šarna, šarma, šalna «եղեամ», šerkšnas «եղեամ», šálti «սառչիլ», šáltas «ցուրտ», լեթթ. sarma, serma «եղեամ», հսլ. slana «եղեամ», slota «ձմեռ», նսլով. srên «սա-ռած ձիւն», լեհ. srzon «եղեամ», ռուս. seréni «սառած ձիւն, եղեամ», գերմ. Horn «յունվար և փետրվար ամիսները» (այլ բա-ցատրութիւն է տալիս Kluge 224) bāl «սա-հուն, լպրծուն», հոլլ. hal «սառած գետին», հիսլ. hēla «եղեամ», hjarn «կարծրացած ձիւն» ևն (Pokorny 1, 409, Walde 112 Boisacq 841, Trautmann 303, Horn § 731)։ Արդեօք արմատի երկրորդ ձևին (հնխ. k'el-) չէ՞ պատկանում գւռ. սղին, սղօն «սառոյցի բարակ շերտ»։-Հիւբշ. 488։
• Klaproth, As. pol. 100, 134, 141 անդի sár, zar, լեզգ. zer, ավար. zuer, բրրտ. šorn, zorn, սամոյէդ šar, zyr հոմա-նիշների հետ։ Ուղիղ համեմատեցին նախ Böttich. Arica 26, 86 և Lag. Ur-gesch. 304։-Müller SWAW 41, 6 հյ. ցուրտ, պրս. sard, յն. ϰρύος ևն ձևերի հետ։ Պատկ. Изслед. 22 զնդ. sarəta, պրս. sard, քրդ. sār. Տէրվ. Altarm. 48 և Նախալ. 72 լիթ. զնդ. և պրս. ձևերի հետ հնխ. çar «սառչիլ» արմատի տակ։ Justi, Litt. Blatt. 1883, էջ 64 լիթ. šalaá, ռուս. cланa «եղեամ»։ Հիւնք. նեռն բառից։ Karst, Յուշարձան 425 թթր. qar «ձիւն» բառի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին անդի sar, ssār, ավար. jar, խունս. çuer, արաբ. zar «սառած ջուր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 38)։
• ԳՒՌ.-Ջղ. սառն, Գոր. Ղրբ. սա՛ռնը, Ե. րև. սա՛ռը, Տփ. սա՛րը, Ագլ. սօ՛ռնը «սա-12-2045 ռը, պաղ, ցուրտ».-բայական ձևով՝ Ջղ. սառել, Գոր. Ղրբ. Շմ. սառչիլ, Երև. սա՛ռչէլ, Տփ. սա՛րիլ, սա՛րչիլ, Ագլ. սռռօ՛նիլ (որից սռռա՛հած «տառած»),-Ախց. սառուց. -նոր բառեր են սառցակոլոլ, սառցակ ընկնել, նառցաջուր, սառցատուն.-հմմտ. նաև սուռ Մշ. «ցուրտ», Գնձ. «փայլուն պաղլորակ» (Մամիկոնեան, Հազարից մէկը, էջ 154. 249).-Մշ. գիտէ նաև սառնամանի ձևը։
cf. Սառնագործ.
producing frost or ice, ice-cold, frosty, freezing.
ice-coloured.
cessation, rest;
pause;
establishment, dwelling;
station;
—ք գազանաց, den;
—ք խաշանց, անասնոց, stable;
—ք հաւուց, roost;
perch;
—ք նաւուց, harbour.
• , ո հլ. «հանգիստ» ՍԳը, «կանգ-նելու տեղ, յոգնութիւն առնելը» Եւս. քր., «վերջ, սպառիչը» Յհ. կթ., «բնակարան, մէ-ջը կենալու տեղ, ինչ. տուն, գոմ, փարախ, բոյն, որջ ևն», ՍԳր. Խոր. Յհ. իմ. ատ. (այս իմաստով անեզական է և մէկ անգամ հր. լովուած դադարոց Մծբ.), որից՝ ղաղարել «հանգչիլ, կանգ առնել, վերջացնել, իջևա-նիլ» ՍԳր. Եղիշ. Խոր., դադարեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 27, դաղարիկ Կիւրղ. ծն., դադարուն «անշարժ կեցած» ԱԲ, անդադար «անընդհատ, յարատև, միշտ» ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. Վեցօր. ևն։
• = Կրկնականն է դար-ել արմատի, որ տե՛ս առանձին։
• Lag. Urgesch. 208 հանդարտ բառի հետ՝ հնխ. dhar արմատից։ Lag. Arm. Stud. § 544 մերժում է այս, որովհետև նոյն արմատի կրկնականը *dardhāra՝ պիտի տար հյ. *դրդար։ -Տէրվ. Մա-սիս, 1881 ապր՛՛ 28 կցում է դանդաղ բառին. արմատը համարում է դար կամ դաղ, լծորդ դիլ, դուլ, դլալ ձևերին, իբր հնխ. dhar «կալ, կացուցանել, ու-նել, տանիլ, կրել»։ Meillet, MSL, 10, 280 համարում է դարիլ բայից կրկնա-կան, ինչպէս ունի նաև Հիւնք.։ Հիւբշ, 463 կցում է հանդարտ բառին։ Karst, Յուշարձան, 407 սումեր, tar «հառաա-տել»։
• ԳՒՌ.-Սչ. դ'ադ'րել «հանգչիլ», Ալշ. Ախց. Խրբ. Կր. Մշ. Ոզմ. դ'ադ'րիլ, Զթ. դ'ադ'րըլ կամ դ'ահրըլ «յոգնիլ», Տփ. դաթար տալ «հան-գիստ առնել, վերջացնել», դաթրիլ «յոգնիլ», Երև. դ'աթար, Պլ. թաթար տալ «դադրեցնել, հանգիստ առնել», Հմշ. տաթրուշ «յոգ-նիլը», Պլ. թաթրիլ, Ննխ. թաթռէլ «յոգնիլ», Մկ. տmտmրիլ «հանգիստ մնալ». Մող. տmտmր, բայց դmդրէլ, Հճ. դ'ադ'օյ «դա-դար», Եւդ. դահրիլ «հանգչիլ», Բբ. դ'ահռիլ «յոգնիլ», Սեբ. դ'ադ'ար, դ'այյաձ «յոգնած». Ակն. դ'այհիլ։-Նոր բառեր են՝ դադրում, անդադրում, դադարանք, դադրական, դադ-րան «մի տեսակ թռչուն», դադրած Սչ. «ծոյլ»։ -Զթ. բառս նշանակում է ո՛չ միայն «յոգնիլ», այլ և «յենուիլ, կռթնիլ», որով հանդիսանում է իբրև միջին օղակ դարել և սրա կրկնական դադարել ձևերի միջև։
hard, harsh, rough, sharp, sour, atrocious, austere, morose, blunt, cross, fro ward, difficult, inaccessible, cruel, merciless.
• , ի-ա հլ. (գրուած նաև դարժան) «լեղի, դառնահամ» Եզն. Ոսկ. ես., «ծանր, գէշ, ժանտ (հոտ)» Ոսկ. լս. Վրք. հց., «տա-ժանելի, յոգնեցնող» Ոսկ. յհ. ա. 33, «դժըն-դակ, անողորմ, անգութ» Սեբեր. Բրս. պհ., որից՝ դաժանութիւն Օր. իթ. 18. Վեցօր. Ե-ղիշ., դաժանիլ «դժկամակիլ» Ոսկ. լհ. ա. 31, դաժանագոյն Ոսկ. մ. ա. և ես., դաժանաբա-բոյ Աթ. անտ., դաժանու «դաժան» ԱԲ, չա-րադաժան Մանդ., փշադաժան Թէոդ. խչ.-դարժան ձևն ունին Զքր. կթ. Մխ. երեմ. Լմբ. սղ. Ճառընտ.։
• = Պհլ. *dažan ձևից, որ կորած է. սրա դէմ ունինք պրս. [arabic word] dažan, dužan, di-žan, [arabic word] dažand, dižand, [arabic word] dižam, [arabic word] dužn «թթու, դաժանաբարոյ, ցառուցեալ, ահարկու, տրտում, տխուր, թարշամեալ, խորշոմեալ»։-Հիւբշ. 132։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-Lag. Beitr. bktr. Lex. 25 զնդ. daž=սնս. dah «այրել» արմատից։ Նոյն Arm. Stud. § 547 դնում է ուղիղ մեկնոթիւնը։ Mül-ler. SWAW 84 (1877), էջ 227 դա-ժանիլ դնում է նոյն ընդ տաժանիլ և երկուսը միասին կցում է զնդ. daž, սնս. dah բառերին։ Տէրվ. Altarm. 52 և Մասիս, 1881, մայ'' 8 սանս. dah «այրել», լիթ. dègti «այրել», բառերի հետ՝ հնխ. dagh արմատից։ Հիւնք. էջ 143 պրս. տիժեմ ձևից։
• ԳՒՌ-Պլ. դաժան «դժնեայ, դաժանաբա-րոյ». գործածւում է միայն դաժան-տանիկ դարձուածի մէջ, որ ածական է և նշանակում է պարզապէս «դաժանաբարոյ»։
sabre, sword.
• «թուր կամ կացին». յիշւում է հոմանիշների մի շարքի մէջ՝ մէկ անգամ Թր. քեր. 19 և երկու անգամ էլ. արիստ. 51 և 55 (միշտ միևնոյն շարքով) «փաղանուն, խադ, դալապր, մարտացու, վաղակաւոր, ռուսեր, նրան»։ Նոյնը տարբեր շարքով ունի Տաթև. ձմ. ճխբ. «սուսեր, նրան, դալապր, մարտացու, վաղակաւոր»։ Ըստ Հին բռ. նը-շանակում է «տապար», ինչպէս ունին լա-տինն ու վրացին. և այս բառն է, որ Բառ. երեմ. 75 դարձել է դեղատր «տապար» (պ և տ վրիպակով շփոթելով իրար հետ)։-Այժ բառից է դալապրել «կացինով ջարդել, կոտ-րել» Դաւ. քեր. 80 (նորագիւտ բառ, որի վը-ռայ տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. էջ 105)։-Աւելի մանրամասն տե՛ս խաղ։
• = Լտ. dolabra «մի տեսակ գործիք, որ ծառայում է իբր կացին, տապար կամ բրիչ քար կոտրելու, փայտ կամ միս ջարդելու հա-մար». ծագում dola «հարթել, կտրել, տա-շել» բայից.-յունարէնի միջոցո՞վ անցած t հաւեռէնի. Sophocles չունի այս բառը մի-ջին յունարէնի բառարանում։-Հիւբշ. 345։
• ՓՈԽ.-Վրաց. დალაბრა դալաբրա «կա-ցին, բրիչ» (Չուբինովի 2-րդ տպագրութեան մէջ դրւում է «туnoй, բութ»), որից գամո-դալաբրվա «փորել, խոռոչել», շեմոդալա-բրվա «փորել, կտրտել».-վրացին ենթադրե-լի է հայերէնից՝ առաջին ա-ի պատճառաւ, որ լատիներէնում o է։
horrible, dreadful.
• «ահռելի, ահեղագոչ». անստոյդ բառ, որ մէկ անգամ ունի Գիւտ թղթ. տϰ Վաչէ՝ «բազմաձայն փողով, դալափիլ գոչ-մամբ»։
• ՆՀԲ ստուգաբանելով բառս՝ մեկնում է. «դարափուլ կամ իբր փլուցիչ արտի, ահաբեկ». իսկ ԱԲ պարզապէս «ահռե-լի».-ՋԲ ջնջել է այս բառը։
jaundice.
• «դեղնցաւ, դեղնացաւութիւն, ictère» Ղևտ. իզ. 16. Գ. թագ. ը. 37. Ամովս. դ. 9. Բ. մնաց. զ. 28. հոլովուած է սեռ. դալ-նըկան (ուղ. դալունկն) Երեմ. լ. 6. որից դալնկոտ Եփր. մրգ. 349, դալնկագոյն ԱԲ, ռալկաւոր ՋԲ. նոր գրականում դալկոտ, դալ-կութիւն, դալկահար, դալկանալ. բոլորն էլ առանց ն-ի, որովհետև նոր գրականի ըն-դունած ձևն է դալուկ։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է դալ ար-մատից՝ -ուկն մասնիկով (հմմտ. արմուկն) և դալ-ար բառի հետ միասին ծագում է հնխ. dhel-արմատի dhl-ձայնդարձից. աւելի ընդարձակ տե՛ս դեղ բառի տակ։-Աճ.
• ՋԲ դալ արմատից։ Հիւնք. դալար բա-ռից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բազմ.
• 1898, 370-1։ Յակոբեան, Բիւր. 1899, 600 պրս. zar «ծեր» բառից, նոյն ընդ թալուկ։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ էջ 352 և 1405) լծ. թրք. dalaq «փայծաղ»։
adze, axe.
• , ի-ա հլ. «ուրագ կամ կացին» Ոսկ. մ. բ. 27. Արծր. էջ 6. Ճառընտ. Սոկր. էջ 267 (տպ. տակու, թէև անդ՝ Փ. Սոկր. ունի դակու). ըստ ՆՀԲ գրուած է նաև դակուր, սա-կայն չունի վկայութիւն.-Կոյլաւ, Բառ. գերմ. 664 ա դնում է դագուր «խարաբուզ», որ է «հիւսնի քերիչ»։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dhāg2-ասմա-տից. հմմտ. յն. ϑήγω (դոր. ϑāγω) «սրել». ϑηγάνη «սրելու քար, յեսան», ϑηγάνεον «սուր, հատու», որոնց հետ համեմատելի են թերևս լիթ. dagys «կածուկի նման փշփշոտ մի բոյս, arctium lappa, klette, bardane, glouteron», լեթթ. dadsis նոյն նշ. մ. լատ. daga, dagga, daggarius «դա-շոյն» ևն, որոնց վրայ տե՛ս Walde, 290 և Boisacq, 343։ Pokorny, 1, 823 չի ընդու-նում մ. լատ. daga և ֆրանս. dague, գերմ. Degen, անգլ. dagger բառերի կապը հոյն ձևի հետ։ Կասկածական է նաև լիթ. dagys։
• ՆՀԲ լծ. պրս. [arabic word] dahra «յօտոց»։ Pictet, 2, 129 դնում է tagur ձևիզ։ Ուղիղ մեկնեց Lidén, Arm. Stud. 55։ Karst, Յուշարձան, 419 թաթար. tak, tek, չաղաթ. tog-, tokramak, օսմ. doγramak «ջարդել, կտրտել»։ Pictet բ. տպ. Բ. 171 ո՛չ թէ tagur ձևից, այլ հյ. դակու գրում է tagur և կցում է սանս. takšanī, զնդ. taša, յն. τυχός, հբգ. dehsa «կացին» ևն բառերին։
• ԳՒՌ.-Կաւ դակուր Ակն. «մի տեսակ զոր-ծիք է, որի մի կողմը տապար է և միւս կող-մը ուրագ»։-Նո՞յն է արդեօք նաև Երև. Իղդ. թագուջակ «մարգերի աւելորդ խոտերը հա-նելու գործիք, քաղհանի ուրագ», որ նախ ան-ցել է թուրքերէնի և այստեղ jak նուա-զական մասնիկն ստանալուց յետոյ՝ նոր ձե-վի տակ վերադարձել է հայերէնի։
hard, old, ancient.
• (գրուած նաև դախ) «հնանալով և կամ շատ մեծանալով կարծրացած, ղարթ» Վստկ. 43, 51, 200, «պառաւ, որ այլ ևժ ծնունռից դադարել է» Անսիզք 21, որից դա-հական «հին, հնադոյն, երիցագոյն» Ոսկիփ.. դահանալ Վստկ. 51, դահութիւն Վստկ.։
• ԳՒՌ.-Կր. Սեբ. դ'ահ, Ալշ. դ'այ, Մշ. դ'ա. Երև. Ջղ. դ'ախ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmխ. Զթ. դ'օհ, դ'ոհ, բացի սրանցից դահ բառը ու-նին նաև Դվ. Խն. Խ. Խտջ. Հմշ. «հին, օթեկ, քարթու, ծեր (միս, անասուն, մարդ), տըն-մընայ (աղջիկ) ևն», Ակն. «կարծր, կոշտ» նշանակութեամբ. նոյն իսկ թրքախօս Այն, դահ «խաղողին այն հատիկները, որ շուտ են հասնում ու թառամում ողկոյզի վրայ»։
• «տասո». ունի միայն ՀՀԲ, որ են-թադրում է դահադրամ բառից. հայ մատե-նագրութեան մէջ գործածուած չէ։
dark green emerald;
corundum.
• = Պհլ. *dahanak ձևից, որ թէև աւան-դոած չէ, բայց նոյնը հաստատում են պրս. [arabic word] ︎ dahna, dahana, [arabic word] dahāna, քրդ. [arabic word] dana «լասպիս», փոխառութեամբ ասոր. [arabic word] dahanag և արաբ. [arabic word] dahanaj «զմրուխտի նման մի տեսակ քար, mala-rhite»։-Հիւբշ. 133։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Lag. Urgesch. 600։ Բառիս վրայ ընդարձակ խօսում է Երեմեան, Բազմ. 1899, էջ 200։
penny;
drachm;
gold coin;
coin;
— հատանել, to coin, to mint.
• (սեռ. ի. ՆՀԲ դնում է ի-ա հլ. բայց այս բանը -կան մասնիկի պատճառաւ է. ապա թէ ոչ՝ վկայութեանց մէջ ունինք մի-այն սեռ. -ի. յետնաբար ի հլ.) «դրամի ա-նուն է» (դրուած է զանազան յունարէն դրամ-ների դէմ. ինչ. δραχμή, χρυσοῦς, δηναριον, νόμισμα) ՍԳր. (արևմտեան գրականում այժմ= տաճկական ղրուշի, որ է 20 սան-տիմ=8 կոպէկ). որից դահեկանահատ «դրա-մանենգ» Մխ. դտ.։ Հնագոյն ձևը թւում է *դարհեկան, իմա՛ դարեհական, ինչպէս՝ ու-նի Պտմ. աղէքս. 114՝ ըստ լաւագոյն ձեռա-գրի, մինչդեռ միւսներն ունին դահեկան։
• = Փոխառեալ է հպրս. մի ձևից, որ բուն նշանակում էր «Դարեհական, Դարեհի նշա-նով դրամ» և յետոյ, առ հասարակ «դրամ»։ Նոյնից փոխառեալ են նաև վրաց. დრაჭკანი դբահկանի, დაეკანი դաեկանի «ոսկի դրամ» Չուբինով՝ 361, ասոր. [syriac word] ︎ ︎︎ darīka-nā, ❇ darikun, եբր. [hebrew word] a-darkon (Ա. մնաց. իթ. 7, Եզր. ը. 27), միշն. [hebrew word] darkōn (յն. δαρειϰός), բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։
• Առաջին անգամ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 71-74 մեկնեց պրս. dahyak ձևից, յիշելով նաև պրս. dahgāni։ ՆՀԲ հյ. դեկան, դենար և սրանց պրս. յն. և լտ. անունները։ Պատկ. Անան. շիր. էջ 27 և Исторiя монголовъ, 1873, էջ 91 պրս. dahgānī։ Հիւնք. յն. δανάϰη (իմա՛ δανείϰη) «դրամ»։ Հիւբշ. 133 պրս. ︎ dahgān «տասանոց», [arabic word] dahgāni «հին ժամանակները գործածուած մի աեսակ ոսկեայ դրամ». սրանք ծագում են պհլ. պրս. [arabic word] dah «տասը» բառից, ինչպէս լտ. denarius «դրամ» ծագում է deni «տասնեակ» բառից։ Վերի մեկ-նութիւնը տուաւ նախ Յակոբեան, Բա-նաս. 1900, 40. նոյնը յետոյ պատճա-ռաբանեալ ձևով՝ Տ.. Բաղմ. 1908 358 և 450։-Մառ, Гpaм. др.-арм. яз. 44 հայ բառը համարում է ասոր. darīku-nā-ից։
closet;
hall;
portico;
gallery, corridor.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «ատեան, մեծ սրահ» ՍԳր. Ե-ղիշ. Խոր. Ոսկիփ. գրուած է նաև դահղին Խոր. գ. 55. դախղին Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 95։
• -Ոհ, dahlré «սրահ», որ գալիս է հպրս. duvarϑi. «դռան առաջ սիւնազարդ պատշգամ» բառից. սա էլ ծագած պիտի լի-նի duvar «դուռ» բառից, թէև ϑi մասնիկն այլուստ ծանօթ չէ (Bartholomae 766).--ըϑ-> -hl-ձայնափոխութիւնը հարաւային պարսկերէնին յատուկ լինելով՝ dahlīč ձևն էլ հարաւային պարսկերէնին էր յատուկ. հարաւից փոխ առին հիւսիսայինները և այս տեղից էլ անցաւ հայոց. հմմտ. պրս. [arabic word] dahlīz, drhlīz «միջոց ընդ մէջ տանն և դրանն, որ թէ յարկեալ իցէ և թէ ոչ, նաև միջոցն երկուց դրանց»։ Պարսկերէնից են փոխառեալ նաև աֆղան. dahlīǰ, dahlīz «պատշգամ, սեամ», քրդ. [arabic word] dehliz «շէն-քի մուտքը», ասոր. [arabic word] dahlīz, արաբ. [arabic word] dahlīz «տան և դռան մէջտեղը» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 176)։-Հիւբշ. 133։
• ՓՈԽ. -Վրաց. დალიჭი դալիճի «գահ» (ըստ Չուբինովի).-իսկ ըստ Մառ, Փизιo-лоrъ (1904), էջ լզ. և Иппoл. 63 դալինի (դահլինիշձևից) «որահ» (փոխառեալ հալե-րէնից)։
butcher's axe, hatchet.
• «մսագործի դանակ կամ կացին» ունի միայն ՋԲ և սրա հետևողութեամը ԱԲ. գաւառականներում դահնայ նշանակում է «ջնջոց» ևն. բայց կայ նաև դահրալ Երև, «ծառերի աւելորդ ճիւղերը կտրատելու մեծ դանակ», որ է պրս. [arabic word] dahra «յօտոց»։
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 132 պրս. [arabic word] dahana կամ [arabic word] dahāna «դա-նակի ևն բերան»։
god-wit;
heath-cock.
• «մի տեսակ թռչուն է. սալամբ. francolin». մէկ անգամ գործածուած է Մագ. քեր. 228=Երզն. քեր. հետևեալ ձևով. «Ոչ ունելով (յունաց) ճէ, յորջորջեն զճուռակն ծուռակ... և զորսոցն զդուռէճն՝ դուռէծ և բռահուճն դահուծ (կամ տահուծ)».-(ճու-ռակ և դուռէճ թռչուններ են)։-Նոյն բառը ունի Մխ. բժշ. էջ 51 տահուճ և էջ 21 տէհուն ձևով։
• = Արաբ. [arabic word] tihūj կամ [arabic word] trhūi teyhūǰ, մի տեսակ թռչուն է, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 420 մեկնում է թրք. čilqu-šə և համարում է պրս. [arabic word] tihū հոմանի-շից արաբացեալ։ Նոյն պրս. բառը ԳԴ հա-մարում է թրք. čil, որ է «սալամբ, այն է մի տեսակ կաքաւ, сepaя куроnaткa» (ըստ Будaговъ 1, 506)։
• ՆՀԲ մեկնում է «թուի որս ի պէտս դա-համանց կամ խորտկաց, և կամ առան-ձին անուն էրէոյ, յն. δαίς, որ է խոր-տիկ»։ ՋԲ «միս երէոց կամ խորտիկք»։ Առաջին անգամ ԱԲ դնում է ուղիղ ձե-
• վով «սալամբ», իբրև բառ պրս.։ Ուղիղ են մեկնում նաև Նորայր, Բառ. ֆրանս. francolin բառի տակ և վերջին անռամ Seidel, Մխ. բժշ. ծանոթ. 83։ Lag. Urgesch. 597 զնդ. dahāka «վնասա-կար»։ Ադոնց, Արուեստ Դիոն. քեր. 228 պրս. արաբ. ❇ ︎ tavus, յն. ταώς «սի-րամարգ»։
cf. Դաղձ.
• «մի տեսակ վայրի անանուխ. mentha viridis L» (Տիրաց. Contributo, § 415) Վեցօր. 186. Սկևռ. աղ. 132, որ և յետնաբար դաղձ Վստկ. 197. Բժշ. սրա տե-սակներն են՝ առու ի դաղձ Մխ. բժշ., անջրդի դաղձ Բժշ., էգադաղձ և կարմիր ջրի դաղձ (տե՛ս ՀԲուս. § 546-9)։ Գրիչներից ոմանք շփոթած են բառս գաղձի հետ, որ բոլորովին տարբեր բոյս է։
• = Բնիկ հայ բառ. ծագում է հնխ. dhel-ար-մատի dhկ-ձայնդարձից՝ ձ աճականով, հմմտ. գաղձ, գեղձ, դեղձ. աւելի ընդարձակ տե՛ս դեղ բառի տակ։-Աճ.
• Հիւնք. դեղձ բառից։ Վերի մեկնութիւ-նը տուած եմ նախ Բազմ. 1898, էջ 370-1։
• ԳՒՌ.-Ագլ. դաղձ, Մշ. Ջղ. դ'ախձ, Ախց. Երև. Կր. դ'ախց (Երև. նշանակում է թէ՛ «վայ-րի անանուխ» և թէ «գայլուկ». այսինքն ի-րար է խառնած գաղձն և դաղձն). Ոզմ. դ'mխց, Մրղ. դ'mխծ, Մկ. Շմ. Վն. տmխց. Տիգ. թmխց, Սլմ. տmխց, տmռց, Խրբ. ղ'առց, Ղրբ. տէ՛խսնը, Զթ. դ'էղձ'ը՝նը'գ (<դաղձա-նակ)։-Ղրբ. տէ՛խանը կարող է գալ հին դեղձն ձևից, որով կունենանք դաղձն բա-ռի երկրորդ ձևը՝ աւելի մօտիկ առաջին ար-մատին։ Տե՛ս նաև դեղձան բառի տակ։ Նոր բառեր են՝ ցամաքադաղձ, ջրադաղձ, դաղձա-նոց, դաղձալի։
snare, toil;
accord.
• «ցանց, ուռկան, թակարդ» Վրք. հց. Բ. էջ 38. Ոսկիփ. ուրիշ օրինակ չկայ։
• ԳՒՌ.-Տփ. դամբ «ձուկ բռնելու ուռկան կամ ցանց»։
• «երգի ձայնակցութիւն» ըստ ՆՀԲ (առանց վկայութեան).-Հին բռ.=Բառ. ե-րեմ. էջ 72 մեկնում են «ուժգնաձայն»։
• -Պոս. ❇ dam «երգի ձայնակցութիւն, ձայն պահելը». ծագում է ❇ dam «շունչ» նախաւոր նշանակութիւնից. որից [arabic word] damkaš «երգակից, ձայնակից» (տե՛ս Ա-բիկեան, Բառ. տճկ. էջ 435-6), մասնաւո-րապէս «փողահարի ձայնը պահողը, գւռ դամքաշ»։ Պարսկերէնից փոխառեալ է նաև թրք. dem čekmek «դէմ բռնել, երգի ձայնը պահել»։
• Ուղիղ մեկնեց Թիրեաքեան. Արիահայ բառ. էջ 131։
• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. դամ, Սլմ. դmմ, Ախց. գ'mմ, Սեբ. դէ'մ, Պլ. դէմ. վերջին երեքը մի-այն եկեղեցում տիրացուի ձայնակցութեան համար է գործածւում։
assembly, meeting
• , ի-ա հլ. «ունկնդիրների բազ-մութիւն». մէկ անգամ ունի Վրք. ոսկ. 12 «Որպէս իմաստասէր խօսել և գործել և չը-խորհել, և խօսել այդպէս ի մէջ դամարճա-կաց ժողովրդեանն», ուր ձեռ. ունի «ի մէջ դէմականջաց». ըստ այսմ անստոյգ է բառս։
• ՆՀԲ «որպէս յն. δῆμος «ժողովուրդ». լտ. turma «գունդ»։ Հիւնք. ճամարտակ բառից։
tomb, sepulchre, mausoleum.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «գերեզման» Թէոդոր. մայրագ. Նար. խչ. և մծբ., որից՝ դամբանա-կան «գերեզմանական, ողբերգական» Մագ. Գր. տղ. Պղատ. օրին., դամբանագէշ (գրու-ած նաև ռանբանագէշ) Ճառընտ., դամբա-նակ ԱԲ, գետնադամբան «catac>mbes» (նոր գրականի մէջ).-նոյն արմատին է պատկա-նում նաև դամբարան «գերեզման» Յհ. կթ. Մարթին. Սկևռ. լմբ., որից՝ դամբարանել «մեռելը թաղել», դամբարանիլ (կրաւ.) «թա-ղուիլ» Մարթին։
• = Հնխ. dhmbh-«փորել» արմատից, ոϰ րից յառաջացած են նաև յն. ϑάπτω (έτάφην) «մեռելը յուղարկաւորել, թաղել», ἀναπτος «անթաղ», τάφος «յուղարկաւորութիւն, թա-ղում, գերեզման», ταφή «պատանում, դամ-բարան», τάφρος «փոս»։ (Սրանց հետ գործ չունին յն. τύμβος, τυμβίον «դամբան», τνμ-βεύω «թաղել», τύμβευμα «գերեզման դի, դիակ», որոնք կցւում են հյ. թումբ բառին). հպրուս. dambo «թաղելու տեղ» (տե՛ս Po-korny, 1, 852)։ Հյ. դամբան և դամբարան կազմուած են -ան, -արան մասնիկներով. վերջինը ծանօթ տեղական մասնիկն է, որով դամբարան բուն նշանակում է «թաղելու տեղ, գերեզման»։
• Հիւնք. և Ալիշան, Հին հաւ. 417 յն. τύμβος «դամբան» բառից առնուած. Patrubány, SA, 2, 266 յն. შάνατος «մահ», սանս. dhvāmta, լտ, tenebrae, հբգ. dèmar «մութ» բառերի հետ։ Սան-տաւճ. Բազմ. 1904, 499 նոյն է դնում հյ. տապան բառի հետ։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 42-43, որ ընդունում է Boisacq, 334, բայց կասկածով է վերաբերւում Meil-let, MSL, 16, 218, առարկելով թէ դամբան և դամբարան ոսկեդարից վկա-յուած չեն և յունարէն բառերին համա-պատասխան ուրիշ հնդևրոպական ձևեր չկան այլ լեզուների մէջ։ Մառ, ЗВО, 20 64-66 (=ՀԱ, 1911, 751) դամբա-րան բառը մեկնելով «ոսկորների տեղ», դամբ «ոսկոր» դնում է փոխառեալ ասոր. [syriac word] tammā «ոսկոր» բառից. դամբարան կազմուած է ասոր. [syriac word] bīt tammā «ոսկորների տուն, գերեզման» բառի կաղապարով. (բայց
prune, damson, damask plum.
• «մի տեսակ սալոր» Մխ. առ. Գա-ղիան. Ոսկիփ. Վստկ. 122, 135, որից դամո-նաչիր «չորացրած սալոր», ղամոն(ա)ջուր «սալորի քամուք» Մխ. բժշ. 27. Բժշ. (չունի ՆՀԲ), դամոնի «սալորենի» Բժշ. գրուած է նաև դամոյն (ըստ ՀԲուս. § 551)։
• ԳՒՌ.-Մշ. դ'ամոն, Ախց. դ'ամօն, Վն. տmմոն, Ոզմ. դ'mմուն, Մկ. տmմուն, Հմշ. դ'օմուն, Հճ. դ'ամին.-Վերջինը փոխաբե-րաբար նշանակում է «գէշ, չար (մարդ)».-իսկ Սեբ. խուլ-դ'ամէօն, «բթամիտ»։-Յաւտնի չէ, թէ նո՞յն ծագումն ունի գւր դամբուլ «մի տեսակ սալոր», որ ունին Աւէոս. Ագլ. Ղրբ. Ղրդ. Երև. Դվ. (սրանցից Ղրբ. տmմբիւլ և Երև. դամբիլ ձևով)։ Այս բառը գտնում ենք նաև ավար. դամբուլի և ուտ դամնուլ ձևով. (պատահական նմանութիւն ունի չաղաթ. [arabic word] dónbul «դեռակազմ խակ պտուղ»)։ Մեր բառը անշուշտ հին է և չի կարող փոխառութիւն համարուել, ինչպէս ցոյց է տալիս Ղրբ. տ նախաձայնը։
slow, tardy, idle, heavy.
• «ծանրաշարժ, թուլամորթ» Նար. Լմբ. պտրգ., որից դանդաղիլ ՍԳր, դանդա-դագին Կոչ. 240. Եւագր., դանդաղագոյն Ոսկ յհ. ա. 3. և մ. ա. 2, դանդաղական Ոսկ. ես., դանդաղամած «թանձրամած» Բ. մկ. ա. 20. դանդաղկոտ Ոսկ. յհ. Պղատ. օրին. Խոսր.. անդանդաղ Առակ. զ. 11. Ագաթ.։ Նոր բառեր են՝ դանդաղաշարժ, դանդաղաքայլ, դան-ղաղկոտութիւն ևն։
• Bötticher, ZDMG, 1850, 352. Arica, 81 357 սանս. tandrālu «ծոյլ, դան-ռաղ»։ Տէրվ. Մասիս, 1881 ապր՛՛ 28 կրկնուած դար, դաղ արմատից. հմմտ. դիլ, դուլ, դլալ, հնխ. dhar «կացուցած նել, կալ, ունել, տանիլ, կրել», լծ. դա-դարել։ Bugge, Btrg. 41 մերժում է սանս. tandrālu. որովհետև ծագում է tandate բայից։ Հիւնք. Տանտաղոս յա-տուկ անունից։ Meillet, MSL, 10, 279 իրար է կցում դողալ, դղրդել, դղոր-դել, դրդուել, դանդաղիլ, իբր կրկնա-կան. հմմտ. սանս. dardirat dédisat, յն. τανβαρύςω, τανϑαλύζω «շարժել, դղրր-դել», τονορόσσειν «դղրդալ», լիթ. dru-gys «ջերմն», ռուս. дрогнуть «ցնցու-իլ», дрожать «դողալ», լեհ. držec', չեխ. drhati, լիթ. drebu, drebéti «ոռ-ղալ», որոնք բոլոր կրում են dh-ձայնաւոր+r արմատական տարրը։ Իբ-րև կրկնաւոր խօսում է Աճառ. ՀԱ, 1899,
• ԳՒՌ.-Երև. դանդաղ, Ախց. Խրբ. դ'ան-դ'աղ, Մշ. դ'անդ'ախ, Հճ. դ'անդ'ող, դ'ան-դ'օղ, որոնք նշանակում են «դանդաղ», իսկ Ոզմ. դ'mնդ'mղ «անխելք», Աժտ. թանթաղ «տխմար», Տփ. թանթախ «յոյր, հաստամար-մին»։
• ՓՈԽ.-Աղայեան, Աղբիւր, 1889, էջ 6 մև. զանից փոխառեալ է դնում վրաց. დანდალი դանդալի, որ ըստ Չուբինով, էջ 396 նշանա-կում է «աստիճան» և փոխառեալ է հայերէ, նից'-կայ նաև վրաց. դատանտալեբա «կըմ. կըմալ, տնտնալ, ասդին անդին սլքտալ», մո-տանտալե «սլքտացող, ծանրաշարժ», բայց նախաձայնը անհամապատասխան է։
tooth, notch.
• , ի-ա հլ. «ատամ, ակռայ» Կա-ղնկտ. (իբրու դանդանաց ցցեալ) հրտր. Էմ. էջ 159, Շահնազ. Ա. 322։-Սիւն. քեր. 209= Երզն. քեր. (դանտան) հոմանիշ է դնում հե-ւան «առջևի ատամները» բառին. իսկ Հին բռ. մեկնում է «լինտք կամ ատամունք»։
• ՆՀԲ «բառ պրս. տենտան և սանս. տտանդա, որ և լտ. dens, dentis»։-Lag. Arm. Stud. § 571 պրս. dandan։
bit, curb;
bridle;
gag.
• , ի-ա հլ. (Ճառընտ. ի հլ.։ «սանձ, երասանակ» ՍԳր. (6 անգամ). Մծբ. Եփր. ծն. քս. 20. Թէոփիլ. պհ. Ճառընտ. Ա-նան. թրգ. 12. Պղատ. օրին. Սարկ. լս. 22 (գրուած է դանդանաւան Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 297). որից դանդանաւանդակապ «սանձով կապուած» Նար. առաք. էջ 429։
• + Պհլ. *dandanband ենթադրեալ ձևից, որ կազմուած է պհլ. պրս. dandān «ատամ» + ︎ band «կապ» բառերից։-Հիւբշ. 134։
• Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 572։ Նոյնը նաև Տէրվ. Մասիս, 1882, օգ' 5, Լեղու, էջ 153, Նախալ. էջ 86։-Patrubá-ny, ՀԱ, 1908, 152 կարդալով գանգա-նաւանդ՝ կցում է գոթ. gaggan «երթալ» և bindan «կապել» բառերին։
• ՓՈԽ.-Վրաց. დანდალი դանդալի «սանձ» Դ. թագ. ժթ. 28.-Ս.Գրքի թարգմանութեան ժամանակ վրացի թարգմանիչը հայերէն բնագրում գտնելով դանդանաւանդ բառը, տառադարձութեամբ պահել է, որ յետոյ ա-ղաւաղուելով՝ ստացել է այս ձևը (տե՛ս Մառ. ЗВО, 13, 19)։
cf. Դանդաչումն.
• Տէրվ. Մասիս, 1881, մայ"' 11 համա-րում է կրկնաւոր։ Հիւնք. դանդաղ բա-ռից։ Աճառ. ՀԱ, 1899, 204 դա պարռ արմատից կրկնութեամբ և ածանցներով։
cf. Դանգ.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար ո հլ.) «մի փոքր կշիռ, և դիրհամ» Եփր. փես. 426. Շեր. էջ 27, Վրդն. ել., «հների փոքրա-գոյն դրամը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 12. Վրք. հց. ո-հով ասում են դանկի միոյ, երկուց կամ երից «մէկ փարանոց, կոպեկանոց, չնչին, դուզնա-քեայ» Եփր. աղ. և յղ. գող. Ոսկ. մ. բ. 12, որից՝ դանգաշահութիւն «դրամ շահիլը» Սարկ. քհ., դանգարժեայ «մէկ փարանոց» Եփր. մրգ. 353, երեքդանգեան «երեք կոպէ-կանոց, անարժէք (մարդ)» Ոսկ. մ. գ. էջ 122, դանգեկէս «կէս փարանոց» ԱԲ, վեցդան-գեան «վեց դանգ կշռող կամ արժող» Խոր. աշխ.։
• -Պհլ. dang, պրս. [arabic word] dāng կամ dānk «չորրորդ մասն միոյ տիրհէմի, որ է չորս եղ-ջերակորիզ. 2. չորրորդ մասն միոյ մսգալի, որ է վեց եղջերակորիզ», [arabic word] dāngāna «խնջոյքին մասնակցելու համար իւրաքան-չիւր անձի վճարած դրամը»։ Սրանք ծագում ևն պհլ. dānak, պրս. [arabic word] dāna, սանս. dhā-nā-«ցորենահատ» բառից (Երև. Ղրբ. դան)։ Իրանեանից են փոխառեալ նոյնպէս ասոր. [syriac word] ︎ dankā «դիրհէմի 1Iε մասը», [hebrew word] tangā «պարսկական մի տեսակ դրամ», արաբ. [arabic word] dāniq «'1/︎ դիրհէմ», վը-րաց. დანგი դանգի, ուտ. թmնգm. ռուա ցախ. թանգա «դրամ», չաղաթ. [arabic word] tenge «մի տեսակ արծաթ դրամ» (Horn, § 536).-Հիւբշ. 134։
• Betticb ZMG 1850, 352, Arica. 15, Lag. Gesam. Abhd. 32 սանս. dhāna-ka, պրս. dāng, յն. δανάϰη, որոնցից միայն պարսկերէնն է ընդունում Lag. Arm. Stud. § 564։ Հիւնք. դահեկան ռառիզ համառօտուած։
• ԳՒՌ.-Երև. դանգ «1/2 կոպէկ»։
drinking vessel, cup or pot.
• Հիւնք. պրս. [arabic word] ︎ dōša «կաթ կթեւռւ աման» և խուրան, խուրնա (իմա՛ թըռ qurna) «աւազան ջրոյ» բառերից կազ-մուած. Kорщъ, թրգմ. Մշակ 1914. ж 122 հպրս. *daxšava «այրուող նիւթ, կիցա-նուտ» + dhāna-«պահեստարան. -րան»։ Հացունի, Ճաշեր 72 դաշխուրան <աոս. տաշտ խուրան «ուտելոյ տաշտ»-իսկ էջ 85 տաշտագուրան<պրս. տաշտ+ քիւրէ «գունդ» կամ քիւրազ «ևուժ»։
poniard, cimeter, cutlass, dagger, sabre;
piano;
— հարկանել, to play on the piano.
• -Պհլ. *dašnak ենթադրեալ ձևից, որ թէև աւանդաած չէ, բայց նոյնն են հաս-տատում պրս. [arabic word] dašna «դաշոյն» և ի-րանականից փոխառեալ ասոր. [syriac word] ︎ daš-nag «երկսայրի դանակ», արաբ. [arabic word] daš-naǰ «դաշոյն», վրաց. დამნაკი դաշնակի, დამნაგი դաշնագի, დამნა դաշնա, լազ. դաշնա «սուր, դանակ»։-Հիւբշ. 134։
• ՀՀԲ համարում է դաշոյն բառի նա-ազականը։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ Lag. Urgesch. 1001, Ges. Ab. 36։ Pictet, բ. տպ. հտ. Բ. էջ 287 պրս. tiš «թուր», ռուս. tesakъ «թուր» բա-ռերի հետ։
sabre, cutlass;
hanger, poniard.
• «եոեսայրի կարճ սուր» Յուդթ. ժգ. 8. ժզ. 11. գրուած դարշոյն Եփր. դտ. 345, որից դարշունակալ «սուսերաւոր» Մծբ. 385։ Արդի գրականի մէջ գործածական է մի-այն առաջին ձևը, որից դաշունահար։
• ՆՀԲ աբս. dašna «դաչոյն»։ Böttich. Arica 75, 219 daç արմատից։ Lag. Proph. chald. 51, 6 հանոմ է զնդ. dašina «աջ» բառից, իբր թէ «աջ կող-մից կախելու բան»։ Հիւնք. պրս. daš-na։ Ստոյգ չէ թէ ի՛նչ կապ ունի դաշ-նակ բառի հետ, մանաւանդ որ բառիս հնագոյն ձևը թւում է դարշոյն։
field, country, soil, heath, fallow ground, plain;
Եղիսեան —ք, Elysian fields;
Արիսեան —ք, field of Mars.
• , ի-ա հլ. (ի հլ. են ցոյց տալիս գրծ. դաշտիւ Ա. մակ. ժ. 78 և դաշտիւք Ա. մակ. ղ. 40) «ընդարձակ և հարթ բացավայր» ՍԳր. Ագաթ., «սենեակի զարդարուն կամ ծաղկանկար յատակը» Ոսկ. հռովմ. 114, ո-րից՝ դաշտանալ «հարթուիլ, խոնարհիլ» Սղ. հգ. 8. Ագաթ. Եղիշ., դաշտագետին Ա. մակ, գ. 40, դաշտական ՍԳր. Ագաթ., դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն., դաշտաձև Ագաթ. Եփր. յես., դաշտամուխ լինել «դաշտ երթալ» Ա. մակ. ժզ. 5, դաշտային ՍԳր, դաշտավայր Դատ. ա. 9. Բ. թագ. իգ. 31, դաշտաւոր «վայրի» (օր. եղջերու դաշտաւոր) Եփր. յոբ. ՀԱ, 1912, 671 (նորագիւտ բառ), դաշտել «կործանել, հողին հաւասարեցնել» Եփր. թգ. 405, դաշտխօս «դատարկաբան» Մանդ. էջ 217 (նորագիւտ բառ. շինուած է ընդվայրա-խօս բառի նմանութեամբ), լեռնադաշտ Ե-ղիշ., ձորադաշտակ Յհ. կաթ. ևն։
• = Պհլ. *dašt «անապատ, հարթավայր». սոգդ. daxšt նոյն նշ. (Nyberg, Hilfsbuch, 2. 50), որոնց հետ նոյն են պազենդ. dašt, պրս. [arabic word] dašt, քրդ. dešt, desta, dest, զազա deište «դաշտ». սրանից՝ պհլ. daštik «դաշտային» = պրս. [arabic word] daštī «վայրի, վայրենի» (հմմտ. գրբ. դաշտաւոր հոմանի-շը)։ Իրանեանից փոխառեալ են նոյնպէս ասոր. [arabic word] daštig «դաշտային», ն. ասոր. dištə «դաշտ», արաբ. [arabic word] dast «դաշտ»։-Հիւբշ. 134։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Շրէօդէր, The-saur, 47, որից յետոյ Րlapr. As. polygl. էջ 100 և ԳԴ։ Նոյնը նաև ՆՀԲ, Peter-mann, 22, Böttich. Arica, 78, 291 ևն։ -Lag. Gesam. Abhd. 34 հյ. դաշտի կցում է պրս. daštī, պհլ. daštik. ա-սոր. daštig «վայրի» բառերին, որ և կրկնում է Lag. Arm. Stud. § 570։ Հիւբշ. Arm. Gram. 134 ցոյց է տալիս, որ հյ. բառը դաշա ձևի սեռականն է և պարսկականների հետ գործ չունի։ Ny-berg չյիշելով հյ. դաշտ ձևը, իրանեա-նից է դնում հյ. երաշտ<δašta և սոգդ. ձևի վրայ հիմնուելով՝ մեկնում է dag
• «այրել», daxša «հրդեհ» բառից՝ պհլ. dašt «այրած, չորացած երկիր»։
• ԳՒՌ.-Տփ. դաշտ, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ, դ'աշտ, Սչ. դ'աշդ, Ոզմ. դ'mշտ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmշտ, Տիգ. թmշդ, իսկ Ագլ. Դէ՛շ-տի՝ յատուկ անուն է (Ներքին Ագուլիս գիւղն է)։ Նոր բառեր են՝ դաշտակոտրիկ, դաշտա-քանդ, դաշտւոր, դաշտամէջ, դաշտահաւ-
• = Հյ. տաշտ<պրս. [arabic word] lašt «տաշտ» բառն է. ձևի ἰմանութիւնից առել է այ անա-նը։ Վաստակոց գրքում յաճախ դաշտ գոր-ծածւում է իբր տաշտ. հմմտ. նաև պրս. [arabic word] taštgar «է անուն երաժշտի միոջ»։ -Աճ.
• Peterm. Uber die Musik der Arme-hier, ZDMG, 1851, 365-72 ուղղում է թաշտ և հանում է թաչել «հառաչել» բառից կասկածով։
menses;
monthly.
• -Պհլ. daštān «դաշտան», պազենտ. daš-tān «դաշտան», պրս. [arabic word] daštan «դաշ-տան ունեցող կին», որոնց հնագոյնն է զնդ. daxšta-«նշան, որևէ մարմնաւոր պակա-սութեան արտաքին նշան, 2. դաշտան», daxštavaiti-«դաշտան ունեցող»։ Ստուռա-բանութիւնը անծանոթ է (Horn, § 570, Bartholom. 676--7)։ Իրանեանից փոխառե-ալ են նաև քաղդ. [hebrew word] daštān և վրաց. დამტანი դաշտանի «արիւներթութիւն, տե-սատեռոթիւն», որ կարող է նաև հայերէնի միշոցով անցած լինել։-Հիւբշ. 135։
shell-lac;
sealing wax.
• «եւէժ արտադրող մի ծառ է». ասւում է միայն դոճի խէժ «լաք, նամակի կնքամոմ, laque» Բժշ. Հին բռ. որ և տօջ «լաք» Ա-միրտ.-ՀԲուս. § 596 նոյն է համարում նաև «դոչ, որ է մուկլի» ըստ Բժշկարանի։
• = Պրս. [arabic word] ︎ dōž, ❇კა︎ dōža «լաք, gomme laque». պարսիկ բառի հին ձևը և ստուգա-բանութիւնը յայտնի չէ։-Հիւբշ. 144։
pail;
tub;
— կաթի, churn;
cf. Խնոցի.
• , ի, ո հլ. (երկուսն էլ յետնաբար) «ջուրի աման» Ես. խ. 15. Յհ. դ. 11. Իսիւք. Վանակ. Վրք. հց. (վերջին երկուսում կան նաև դոլ, դօլ ընթերցուածները)։ Այս բառից է դուլել, որ գրուած է դուղել «հորից ջուր քա-շել. 2. ըմպել, խմել». վերջին իմաստով ունի մէկ անգամ Տիմոթ. էջ 93 «Շնորհել Սամա-րուհեայն կենդանի ջուր, ուստի դուղելով նե-մայ գոյր ոչ ևս ծարաւել (տպ. ծառայել)». (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 72). ըստ Տոմար Լևոնի, տպ. Վենետ. 1805. էջ 20 ծանօթ. գրուած է դուլել, որի դէմ յոյն բնագիրն էլ ունի άρυσαμένη (էջ 21, տող 7), որ է յն. ὰ́ρύω, ἀρνσσω «ջուր քաշել հորից, գե-տից ևն». հմմտ. άρυσάνη «ջուր քաշելու պ-ման, դոյլ». -ըստ այս համեմատութեան դու-լել կամ դուղել պիտի նշանակէր «ջուր օա-շել», ինչպէս պահանջում է և ստուռառանու-թիւնը, բայց գործածութեան տեղը պահան-ջում է «խմել»։ Մենք դրինք երկու իմաս-տով էլ։
• --Պհւ. dol (գրուած dor) «դոյլ. 2. Ջըր-հոս կենդանակերպը» (առաջին նշանակու-թիւնը կորած է. կայ միայն երկրորդը), պրս. [arabic word] dōl «դոյլ», քրդ. [arabic word] dōl, delu «ջրի դոյլ»։ Ըստ Noldeke իրանեան բառո փոխառեալ է ասորերէնից. հմմտ. ասոր. ❇օշ daula, եբր. [hebrew word] dəlī, արամ. [hebrew word] daul, արաբ. [arabic word] dalv, ասուր. dalu, dūlu «դոյլ»։ Մեր բառը ծագում է կա՛մ՝ պարս-կականից և կա՛մ ասորականից. բառի ձևը չի կարող ծագումը որոշել, որովհետև թէ՛ պհլ. dōl և թէ՛ ասոր. daula (բացարձակ ձևը daul) կարող են տալ հյ. դոյլ. հմմտ. պրս. nōš >հյ. անոյշ և ասոր. zaugā>հյ. զոյզ։ -(Վերը տե՛ս նաև դոխն)։ -Հիւբշ. 144, 302։
• Աւաջին անդամ Շրէօդէր. Thes. 45 ասոր. daul ձևից փոխառեալ։ Աւգե-րեան, Բցտր. չփ. 78, ԳԴ, Böttich. Arica, 76, 247, Lag. Urgesch. 944, Ges Abhd. 31 պրս. dol։ ՆՀԲ և Հիւնք. պրս. տուլ և արաբ, տելվ (բայց սիտղ բառի տակ ՆՀԲ լծ. եբր. դալիլա)։ Mül-ler, WZKM, 8, 280 (=ՀԱ, 1894, 293) ասորերէնից է համարում։ Էոգեթ, Արրտ, 1915, 500 արար. dalv, հսլ. [other alphabet] .
• ԳՒՌ.-Պարսկերէնից նոր փոխառութիւն է Ջղ. դօլ «դոյլ». -նոր փոխառութիւններ են նմանապէս Խրբ. դ'օլ, Ասլ. դէօ՜լ (որ և դուլիկ Բ.) «դոյլի ձևով՝ մէջը պարապ դդում, որ գործածում են իբր ջուրի կամ գինիի աման, նաև լողալ սովորելու համար»։
tunny;
loaf;
biscuit;
— յաղեալ, pickled tunny.
• «մի տեսակ հաց, պաքսիմատ». մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. դեկտ. 7. «Եդ սեղան և ի ներքս 3 պաքսիմաթ և սկսան օրհնել զԱստուած և զհացն ուտել և կերեալ հայրն Անտօն զմի դոնն»։ Այս բա-ռը չունին ՆՀԲ և ԱԲ. յիշում է միայն ՋԲ դոն ձևով, իսկ ՀՀԲ թոն գրչութեամր (իբր թէ «թսն ձկան ձևով մի տեսակ հաց՝ որ յատուկ էր ճգնաւորներին. պաքսիմատ»). բայց գըտ-նում եմ Բառ. երեմ. էջ 270 պաքսիմատ ռա-ռի բացատրութեան մէջ և Թորոսեան, Տետ-րակ համառօտ բառարանի, 1794, էջ 40, իըր «պաքսիմատ» նշանակութեամբ։ Այս երկու ցուցումներից երևում է, որ բառը այն ժամա-նակ կենդանի ժողովրդական բառ էր։ Այս բանը հաստատւում է նաև նրանով, որ նուն բառի նուազական ձևը՝ դոնիկ՝ գործածական է մինչև այժմ էլ Բուլանըխի և Մշոյ բարբա-ռում և նշանակում է «կէս կանգուն երկարու-թեամբ և մի մատ հաստութեամբ մի տեսակ տափակ հաց՝ մէջտեղը ծակով» (տես իմ Գա-ւառաևան բառարանը, էջ 283-4. ունի Ամա-տունին էլ, Հայոց բառ ու բան, էջ 173 դօն (Ղազախ) և դօնիկ ձևերով)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dhon-ձևից, սրա ամենամոտիկ ժառանգներն են լիթ. duona «հաց» և լեթթ. duōna «հացի կտոր», որոնց նախաձևը Trautmann, 58 դնում է döná-«հաց»։ Երկրորդ գծի վրայ՝ սրանո հետ հա-մեմատւում՝ են սանս. dhānás «հառահա-տիկ, ցորեն», dhānyá-«արմտիք», պհլ. dān, պրս. [arabic word] dān կամ [arabic word] dāna «հա-տիկ, հատ, ընդէղեն» (որից փոխառեալ են հյ. գւռ. դան «ցորենի հատիկ, աղուն», վրաց. დანა դանա «հատիկ, հատ», արաբ. [arabic word] danaǰ, քրդ. dané, թրք. dane, tane), բելուճ. dān, dānag, աֆղան, dane «հա-տիկօ (Horn, § 535)։ Զանդկերէնում, ուր բառս պիտի ունենար *dānā-ձևը, պահ-ուած է միայն danō-karš-բարդի մէջ, որ նշանակոմ է «հատիկներ քաշող տանռս (մի տեսակ մրջիւն,» (Bartholomae, 734)։ Երրորդ գծի վրայ՝ սրանց հետ համեմատ-ւում են թերևս լատ. fēlix «բերրի, պտղա-բեր. 2. հարուստ. 3. երջանիկ», fēnus «հո-ղից ստացուած բերքը», fēcundus «բերրի, արգաւանդ», fētus «բեղմնաւորուած, յղի», միռլ. indile «աճում, տաւար», հբրըտ-endlim «բերք», կիմր. ennill, ynnil «շահ, վաստակ, օգուտ», որոնց արմատն է հնխ. dhē-«րերրի, հողի արդիւնքը, վաստակ» (տե՛ս Walde, 280)։ Pokorny, 1, 831 լիթ. duona «հաց» բաժանում է այս խմբից և դնում է duoti «աալ» բայից։ Այսպես չէ սակայն Trautmann, 58։ -Աճ.
• ՀՀԲ դոն բառը գրելով թոն և բառա-տրելով «թոն ձկան նման հաց կամ պաք-սիմատ», անշուշտ ուզում է հանել թոն բառից. բայց սրան հակառակ են նախ այն, որ բառը թէ՛ հնում և թէ՛ այժմ դոն ձևն ունի և երկրորդ՝ յն. ϑὸννος «թոն ձուկ» բառը չունի «հաց» նշանակութիւնը ո՛չ Bailly-ի մօտ, ո՛չ Sophocles-ի մօտ և ո՛չ էլ նոր յունարէնում։
• «մի տեսակ ճարտարապետաևան զարդ է». նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Զքր. սարկ. Գ. 13-14 (երկուսն էլ յոգնակի). «Սալաթոռքն փո-րածու նկար, թէ՛ չորս թևքն, թէ չորեքին փուզեքն (=պրս. [arabic word] pūz «շրջանակ բերանոյ, բերան կենդանեաց»), թէ ներքոյ գտակին. իսկ զամենայն դոնսն տափակ և ի պարանոց կաթուղիկէին մետասան սիւնք. եւ ի վերայ տանեացն երկոտասան սիւն և ի մեռաւ սեան զըն զգտակն դոնքն բոլոր»։-Զաքարիան շատ ընդարձակ նկարագրում է այստեղ Յով-հաննավանքի շինութիւնը։ Կարդալով այս նկարագրութիւնը մեր յայտնի ճարտարապետ ակադեմիկոս Ա. Թամանեանը գտաւ, որ յի-շեալ դոնը կարող է նշանակել սիւների միա-ցումը վերևից, ինչ որ արդի ճարտարապետու-թեան մէջ կոչւում է արխիտրավ կամ արխի-վօլտ։-Ուրեմն վերի դոնն է փոխաբ.։-Աճ.
jelly.
• «թանձր և մածան նիւթ՝ փէլթէի նման» Երզն. խրատ. Կանոն. (գրուած է նաև ղողող, դանղող). նոյն բառերն են դնղող «ե-րերուն, շարժուն» Ոսկ. եփես. 926, դնդեր «կակուղ» ԱԲ, որից՝ դոնդողական (նոր բառ)։
• ԳՒՌ.-Մշ. դ'անդ'ախ և Խրբ. դ'ընդ'ըղուց «կակուղ միս». նոյն են նաև ղնդղում Կր. «կակուղ միս», դնդխտալ Խրբ. «երերալ, շար-ժիլ», ղնդղկտալ Վն. «երերալ, շարժիլ (դոն-դողական բաների, գէր դմակի ևն), լուրի ծր-փալ, վէտվէտիլ», դնդեղ, դնղող Վն. «ալիք, կոհակ», դնդեղ Բլ. «կակուղ միս», թերևս նաև դնդխտիլ Եւդ. «ապուշ դառնալ»։-ՆՀԲ ունի նաև ռմկ. դանդող ձևը։
jar, pitcher;
half a bushel.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, սակայն ա-ռանց վկայութեան. Ս. Գրքի վկայութեանց մէջ գտնում ենք միայն սեռ. դորակի, իսկ Յհ. ի-մաստ. տպ. Վենետ. էջ 112 ունի սեռ. դորա-կից, որից հետևում է ի հլ.) «մի տեսակ չափ է (ջուրի, իւղի, գինիի ևն)» ՍԳր. Եղիշ. ը. էջ 112, որից՝ դորակաձև Վեցօր. 166։
• = Պհլ. dorak, dolak «բաժակ, պարունա-կութեան մի տեսակ չափ է», պրս. օკ» dō-ra «սկահակ գինւոյ, սկաւառակ»։ Իրանեա-նից փոխառեալ են նոյնպէս ասոր. [syriac word] dauraqā «amphora ansata, ունկնաւոր մեծ աման». արաբ. [arabic word] dauraq, յոգնակին da-variq (տե՛ս Իբն-ի Բատուտա, Ա. 319), վրաց. დორა դորա «հեղուկների մի չափ է, որ պարունակում է 30 շիշ կամ 54 ֆունտ», დორაკი դորակի «15 շիշ առնող հեղուկա-չափ», დურაკი դուրակի «կաթ կթելու ա-ման»։-Հիւբշ. 144։
• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց Աւգե-րեան, Բացատրութիւն չափուց և կշռոց, էջ 79, որ դնում է պրս. (իմա՛ արաբ.) տէրուգ։ ՆՀԲ «կայ պրս. տուրէ՝ իբր սկաւառակ և թրք. տօրուգլու «անօթ ո-
• ԳՒՌ.-Ջղ. դ'որակ, Երև. դ'օրակ, Ալշ. ո'օ-րագ, Ղրբ. տէօրակ. բոլորն էլ նշանակում են «ջրի փոքր կուժ, կուլայ, փարչ»։
barbarous;
savage.
• , ի հլ. «բարբարոս, վայրենի» Գ. մակ. է. 3. Կող. գ. 11. Ա. Կոր. ժդ. 11. Ոսկ մ. բ. 8. Եւս. պտ. 459. սովորաբար գործած-ւում է խուժ հոմանիշի հետ, որի հետ բարդը-ւում էլ է, ինչ. խուժադուժ ՍԳր. Ագաթ. Կո-րիւն. Ոսկ., խժդուժ Եւս. պտմ., խժդժագոյն Բ. մակ. ե. 22. հմմտ. նաև դժակ «բարբարոս, խժալուր» Սամ. անեց. 4 (այլ ձ. դժանան երկուսն էլ չունի ՆՀԲ, իսկ ՋԲ դնում է դժակ. ԱԲ դժակ, դժական), դժականութիւն ԱԲ. ըստ իս այստեղ է պատկանում նաև դժաբան «դժնեայ և ժանտ խօսող» Թէոդոր. մայր.։ Սրանցից տարբեր է դժ-, որ իբր բացասա-կան մասնիկ գործածւում է բառի սկիզբը։-Կաւ նաև դժարան ձևով մի բառ Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 2 «Սկիզբն յորոց նոյն արասցուք ոչ ինչ (տպ. ոչինչ) պատմութեան դժարանւոյ հոգ տարեալք, այլ թէ զիարդ գտնեալ գրով ի պատմողացն».-յոյն բնագիրն ունի օῦ φοά-σεως ὅγϰον φροντίζοντες (ո՛չ թէ ոճի ճոխու-թեան հոգ տանելով). տե՛ս žωϰρατους Հχο-λոστιϰο μϰϰλησιαστιϰηιστορια, տպ. Oxford, 1893, էջ 1. ըստ այս համեմատութեան պէտք է ուղղել կա՛մ դժաբան, կա՛մ աւելի լաւ դժարաբան, որ է դժուարաբան խրթին ոճով» Ոսկ. յհ. ա. 1։
• = Հայոց մօտիկ ապրող վայրենաբարոյ մի ցեղի կամ ժողովրդի անունն է. հմմտ. քրդա-կան Duziki ցեղը։ Շատ լեզուների մէջ սովո-րութիւն է վայրենաբարոյ ազգերի անունները իբրև ածական գործածել. այսպէս, հին հայե-րէնի մէջ խուժ (Խուժաստանցոց անունից). խաղտալուր (Խաղտեաց անունից), կորճայ, կորճալեզու (Կորճայք գաւառի անունից). նոր հայերէնի և բարբառների մէջ՝ թուրք, քուրդ. լազ, զազա, տաճիկբերան, բոշա ևն։-Աճ.
• ՆՀԲ դժնեայ բառից։ Lag. Urgesch. 69 յն. δός։ Հիւնք. խուժ բառից։ Թիրե-առեան, Արիահայ բռ. էջ 127 զնդ. druǰ, պհլ. druǰ, պրս. druγ, հյ. դա-ժան ևն ձևերի հետ։ Nyberg, milisb. 2 61 ռժուար է զտնում բաժանել դժ-նախամասնիկից, որ է պհլ. duš «չար. վատ»։
• ԳՒՌ.-Սրա հետ նո՞յն է արդեօք Մշ. դ'ուժ «մազերը տնկուած, ցցուած»։
beam.
• «գերան». ունի միայն ՋԲ, իբրև ևասկածական բառ, որից ԱԲ՝ առանց կաս-կածականի. նոյնը գիտէ Բառ. երեմ. էջ 77 դակոն «գերան» ձևով, որ էջ 79 դառնում է դոկան։
catarrh;
cf. Հարբուխ.
• «հարբուխ» Տաղ., որից՝ դմոտ «հարբուխ ունեցող» մհյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 207բ)։
• ԳՒՌ.-Ննխ. դումօվ «հարբուխ. 2. հարբու-խից բռնուած (մարդ)», Շմ. թումով «հար-բուխ»։
cf. Դոյզն;
— ուրեք, seldom, rarely.
cf. Դաշոյն.
• «քիչ, սակաւիկ, հազուագիւտ» Ոսկ ես. Փիլ., դուն ինչ «մի քիչ» Փիլ. ժ. բան. 32 իմ. ատ., դուն ուրեք «քիչ անգամ» Պորփ Լմբ. սղ., դուն ուրեք երբեք Սարգ. յկ. գրուած նաև դոյն Նար. խչ. Յհ. կթ. սրանից է թւում նաև դոնիւ «մի քի՞չ» Կնիք հաւ. 328 (Եւ յառ-նելն զջուրն գինի և յագեցուցանել զխումբս ժողովրդոցն դոնիւ հացիւքն։ Տե՛ս իմ Հայ. որ բառեր հին մատեն. Ա. էջ 89)։
• ՆՀԲ պրս. [arabic word] dūn «ցած, անարգ»։ Հիւնք. հյ. տուն բառից։ Scheftelovitz, BВ 29, 46 լտ. tenuis, հբգ. dunni, գերմ. dunn, յն. ταναός, սնս. tonu «եր-կար, նեղ, բարակ» ձևերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Այս բառերի նախաձևն է ոստ Walde, էջ 772 հնխ. tenus, որ պիտի տար հյ. թան կամ *թին, բայց ոչ բնաւ դուն)։ Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն։ էջ 61 պրս. [arabic word] dun «ցած» բառի հետ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 64 օսս. rä-dowun, հիւս. գերմ. duven, «զարնել, բաղխել». յն. τύφοι «սեպ» բառերի հետ հնխ. dhubh-արմատից, իբր dhubhno-> դուն։ Պատահական են վրաց. დუნე դունե, დუნი դունի «թոյլ, ոչ ձիգ». დუნედ դունեդ «թուլաբար, ոչ ձիգ», დადუნება դադունեբա «թուլացնել». მოდუნება մոդունեբա «ձգուած մի բան թուլացնել»։
• . ո հլ., որից՝ դունոյ հատիկ «մի տևսայ բոյս. csperus rotundus, ֆր. sou-chet odorant» (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1158 բ և ՀԲաս § 602). «cyperus longus L» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 42), «լոբի» (ըստ ՋԲ և ԱԲ) Մժշ.-կայ դուն Մշ. «մի տեսակ վնասակար խոտ, որ մօտ *), արշ. խորութեամբ արմատներ է ձգում հողի մէջ, ունի կոտորակի (գնտիկ) մեծութեամբ ա-մուր հունդի պէս կորիզներ. մեծ վնաս է տալիս բամբակի արտին»։
potter's wheel.
• (սեռ. դրգան, բց. դրգանէ) «բրուտի անիւ» Սիր. լը. 32. Իմ. ժե. 7. Երեմ. ժը. 3. Մխ. երեմ.։
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. dhrōgh-արմատից. հմմտ. յն. τρυχύς «անիւ-բրուտի անիւ, դուրգն», հիռլ. droch «անիւ». այս երկու ձևերը ծագում են հնխ. dhroghe-նախաձևից, որ չի կարող տալ հյ. դուրգն։ Հայերէն ձևը բացատրելու համար պէտք Լ ընդունիլ թէ շրջուած է հնխ. dhrōgh-ձևից (երկար ձայնաւորով), որի վրայ աւելացել է յետոյ հայկական ն ածանցը. այսպէս dhrōgh-> ղրուգ>ղուրգ>դուրգն։ (Բառիս ձևի համար աւելի ընդարձակ տե՛ս SA, 2, 122)։-Կարծւում է, որ վերոյիշեալ ձևերի հետ պետք է կապել նաև յն. τρόχος «վազք. ասպարէզ». τρέχω, դոր. τράχω «վազել», τρόχις «սուրհանդակ», τρογίλος «ճախարակ 2. մի տեսակ թոչուն», լեթթ. dräst, լիթ. pa-droszti «վաղել, արագ ընթանալ», զոթ. pragjan, անգլսք. brčzan «վազել», հսլ. tru-ku «վաղք». նսլ. trčati «վազել», ռուս. дорora «ճամբայ», հիռլ. tricc «արագ», trēn «հա-մարձակ, յանդուգն» են ևն, որոնք են-թադրել են տալիս հնխ. dhregh, threqh, treq ևն ձևերով և «վազել» նշանակութեամս արմատները։ (Տե՛ս Pokorny, 1, 875, Ber-neker, 226. վերջինս նշանակութեան տար-բերութան պատճառաւ չի ընդունում կցել ռուս. дорora «ճամբայ» բառը, իսև Pokor-nǰ չի յիշում այն)։-Հիւբշ. 440։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որ (անիւ բառի տակ) լծորդ է դնում յն. τσογός ձևը։ Pictet, 2, 162 լտ. torquao «շըր-ջել, դարձնել» ևն։ Հիւնք. յն. τροχός։ Osthoff, SA, 2, 115 և 122 կարծում է որ դուրզն ուղղականը շինուած է յետ-նաբար *դրուգն, սեռ. դրզան ձևից նմանողութեամբ։ Աւելի երկար մի բա-ցատրութին տե՛ս Pedersen, Հայ. դր. լեզ. էջ 21-22։ (Վերի համեմատո-թեանց վրայ տե՛ս Walde. z88. Boi sacq, 983)։ Karst, Յուշարձան 414 ծիր բառի հետ՝ մոնգոլ. togorin «շուրջը», togori «դառնալ», թունգուզ-մանչ. to-*oro «անիւ, շրջանակ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 145 պրս. [arabic word] turkān կամ [arabic word] turk-i-falak «մոլորակների ծիրը»։ Հմմտ. նաև Petersson. Ar. u. Arm. Stud. էջ 79 ուր հնդևրոպական արմատին տալիս է նաև «դառնալ. դարձնել» նշանակութիւնը և ըստ ալսմ միացնում է նրան զանազան նոր բա-ռեր։
• ԳՒՌ.-թ,ոյմ է թէ նոյն բառն է գն։ տուրգ, որի բուն իմաստը ինձ յայտնի չէ.-«Շուռ էր տալիս անկանը ու տուրգը բանեց-նող փռռանը ու ճախարակը» (Մամիկոնեան, Հազարից մէկը, էջ 80)։
duke;
general, chief.
• (սեռ. դքսի). «իշխան» Վրք. հց. Լմբ. մատ. 545. Թէոփ. խ. մկ., «մահմետա-կան կրօնի պետ, շէյխիսլամ» Զքր. սարկ. Բ. 102 (Ետ բերել զդուքսն՝ որ է շխիսլամ), ո-րից՝ դքսութիւն Վրդն. պտմ. Ճառընտ., դըք-սուհի, ղքսական ևն (նոր բառեր))
• = Յն. διύς «դուքս» (Sophocles 395 ա ձևի միջոցով լտ. dux «դուքս, առաջնորդ» բառից, որ ծագում է duco, ducere «առաջ-նորդել» բայից (Walde, 248)։ Բառիս նո-րագոյն ձևն է դուկ կամ տուկ (տե՛ս այս վեր-ջինը), որ ուղղակի եւրոպացիներից է փոխա-ռեալ Կիլիկեան շրջանին։ Արդի գրականում վերանորոգուած է դուքս ձևը։-Հիւբշ. 346,
lecturer;
scholar, one brought up at a seminary;
transcriber;
notary;
scribe, copyist;
արքունի or յիշատակաց —, chancellor;
հրովարտակաց —, secretary of State.
• = Պհլ. [arabic word] dipir «քարտուղար, գրա-գիր», dipirih «գրչութիւն», dipīrān me-hist «դպրապետ», մազդէական պհլ. dpyr Թուրֆանի մանք. պհլ. [hebrew word] dbīr (Salem Manich. Stud. ЗAH, 8, 65), պազենս diverī (իմա՛ divīrr) «գրչութիւն», պրս. [arabic word] dabīr կամ dibir «գրագիր», [arabic word] dabīristān կամ dibiristān և [arabic word] ︎ dabis-tān կամ dibistān «դպրոց, վարժարան»։ Այս բոլորի արմատն է հպրս. dipi-«գրու-թիւն, արձանագրութիւն», որ բնիկ իրա-նեան չէ, այլ թերևս սեմական փոխառու-թիւն։ Հնագոյն աղբիւրներն են ելամ. tup. pi «արձանագրութիւն» և սումեր. dub «գրութեան տախտակ, tablette», որից փո-խառեալ է աքքադ. tuppu, duppu, dappu «տախտակ, գրուած բան, տեղեկութիւն, նա-մակ» (Muss-Arnolt, Ass. engl. Handwb. 262-3) և սրանից էլ արամ. [hebrew word] dappā, հպրս. dipi, սանս. dipi, lipi «գրութիւն» (տե՛ս MSL, 23, 214 ծան., Nyberg, Hilfsb. 2. 55, Autran, Sumer. etind 153)։ Այս ար-մատո իրանեանների մէջ աճելով -bar մաս-նիկով՝ տուէլ է dipibar. հմմտ. պհլ. dpvu գրչութիւնը, որ գտնում ենք մի հին փորա-գրութեան մեջ։ Նոյն իրանեան ձևից փո-խառեալ են այնուհետև սանս. dlvira «դր-պիր», divirapati «դպրապետ», առաևա-dipi-, lipi-«գրոթիւն, գրուածք», արաբ. [arabic word] dalr «գիր գրել» (Կամուս, թրք. թրգմ Ա. 850), թալմ. [hebrew word] dabīr, քրդ. debir «հաշուակալ» (Bartholomae, 747, Horn, § 540)։-Հիւրշ. 145։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Böttich. Rudimenta, 37, 65, Lag. Ge-sam. Abhd. 216 ևն։ Մառ. ZВO, 25 33 խալդ. dup բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառեալ ձևեր են միայն Երև. տպիր, տպրօց, Մշ. դ'բիր, Խրբ. դ'ըբրօց, դ'ըրբադուն, Ակն. դ'ըրբօց, Մրղ. տրպըքր, Պլ. դռբօց, դոբադուն (հին լեզ-ւով), թըբրօց (նոր լեզւով), թբիր «ժամու տի-րացու», Սեբ. դ'ըբրէօց, Ասլ. դ'ըրբէօ՝ ց, դ'ըր-բէօ՞՝ս, դ'ըրբադիւն ևն։
story, floor.
• (սեռ. ի) «տան յարկ» Գծ. ի. 9, թ. 37. Նար. էջ 178. Ճառընտ. դստիկոնք լար-կաց Պիոն. հրտր. WZKM, 28 (1914), 380, ղստիկոնիս «պատշգամբ» Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 5։
• = Յն. δίστεγον «երկյարկանի կամ երկ-րորդ յարկ» բառն է, որ կազմուած է ὄίς «երկիցս» և στέγη «յարկ» բառերից. հա-յերէնի մէջ ստացել է ընդհանուր իմաստ. Պետօ չէ կարծել թէ փոխառութիւնը ևատա-րուած է Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամա-նակ, որովհետև այն երկու վկայութեանց դէմ, ուր պատահում է այս բառը, յունարէն օրինակի մէջ գտնում ենք Նπερώω (Գծ. թ. 37) և τριστεγον (Գծ. ի. 9), բայց ո՛չ δίστεγος։ Փոխառութիւնը անշուշտ հին է, ինչպէս ցոյց է տալիս բառի տառադարձութիւնը. δίστεγον > *դիստեգոն, որից ձայնաւորների նմանու-թեամբ *դիստիգոն և առաջին ձայնաւորի անկումով *դստիգոն. անկանոն է միայն գ-ի տեղ կ։
• τριστεγος «եռայարկ» բառից կազ-մուած։ ՆՀԲ հանում է յն. στέγος-ից։ Հիւնք. δίστεγοτ-ից։
drachm;
coin, money;
penny;
—ովք վճարել, to pay ready cash — հատանել, հարկանել, կոփել, գրել զ—, to coin, to make money.
• , ի, ո? հլ. «դիրհամ, երկու ունկի, կէս սիտղ» Ել. լը. 25. Տոբ. ե. 29, «դրամ, ստակ, փող» Ղկ. ժե. 6. Եղն. Խոր. բ. 10, որից՝ դրամաժողով Բ. մակ. ժա. 3, դրամակշիո Անան. շիր. Ճառընտ., դրամակոփ Մխ. դտ.։ դրամել Վրք. հց., դրամիկ Օրբ. հկճռ. ժբ. Անան. գիտ. 23, երկդրամեան ՍԳր, չորեք-դրամեան Յոբ. խբ. 11, կնքադրամ Կանոն., խոստովանադրամ Կիր. Երզն. խր.։ Նոր բա-ռեր են՝ դրամագլուխ, դրամանենգ, դրամա-տուն, դրամարկղ, ոսկեդրամ, դրամատէր, դրամափոխութիւն, դրամագետ, դրամագի-տութիւն, դրամաշորթ, դրամապանակ ևն։
• = Պհլ. dram, պրս. [arabic word] diram «մի փոքրիկ կշիռ, դրամ. 2. դրամ, փող», քրդ. dirāw «փող»։ Իրանեան բառը փոխառեալ է յն. ὄραχμή բառից, որ նշանակում է «մի փոքր քաշ. 2. մի տեսակ դրամ, որ արժեր 6 օբոլ, մօտ 1 ֆրանկ». (անցել է *draxm, *drahm միջին ձևերից. հմմտ. արաբ. [arabic word] dirham).-յոյն բառը բուն նշանակում է «բուռ, մի բռան պարունակութիւնը (լատ-կապէս մետաղեայ ցպիկների մի բուռը)» և կցւում է δρασσομαι «բռնել, բուռով վերցնել» բային (Boisacq, 198-9)։-Հիւբշ. 145։
• Հներից Անան. շիր. (հրտր. Պատկ. էջ 28) գիտէր բառի ուղիղ ծագումը և ա-ռում է. «դրամ ըստ պարսկական լե-զուին անուանեցաւ»։ Այլուր գտնում ենք համեմատուած մարդ բառի հետ. «Անդրադարձելով (հակառակ կարդա-լով) մարղ=դրամ վերընդարձակի վեր-ծանութեամբ» Կամրջ. «դրամն օրի-նակ բնութեանս մեր, զի մարդ տա-ռիւքն է անդրադարձութեամբ». Մխ. դտ.։ Ուղիղ մեկնեց նախ Շրէօդէր. չփ. և կշռ. էջ 79, ԳԴ, ՆՀԲ։-Feterm. 68 արաբ. dirham։ Windisch. 10 յն. δραχμή։-Müller, SWAW, 38, 576 ա-րաբ. dirham։
• ԳՒՌ.-Տիգ. prmմ, Զթ. դ'ը'րօմ։ Շմ. տրէմ. միւսները զանազան օտար բառերով։
• ՓՈԽ-Վռար. თრამა« դրամայ կամ დრამი դրամի «դրամ» (Մառ, Teксть и paзc. IV յաւել. և VII էջ կդ. համարում է հալե-րէնից փոխառեալ). ըստ Չուբինով, էջ 48։ կայ նաև დრამა ղրամա «մի տեսակ հին դրամ. 2. պտղի կոչուած տուրքը, որ էր 2112 փութ ալիւր»։
jamb, threshold;
door-posts;
portal, entry.
• Հիւնք. յն ϑύρετρον «դուռ» բառից։ Pictet, բ. տպ. հտ. Բ. էջ 327 ևիմո. trot-hwy, արմոր. treuzоu բառերի հետ։
festoon
• , ի-ա հլ. «տօնի օր դռան վրայ կախուած ծաղկեայ զարդ» Լծ. ածաբ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• Պատահական է քրդ. [arabic word] derazink կամ [arabic word] terazink «դռան սեմը, դռան փայտեայ զարդերը», որի հևտ lusti, Dict. kurde, էջ 177 համեմա-տաւմ է պրս. dārabzin, darafzīn «յե-նարան, որ լինի յեզերս սօֆայի, փոքր պատուհան, որ լինի ի վերայ դրան», թրք. [arabic word] derabzin, [arabic word] tarab-zan «վանդակորմ, ճաղեր», իբր յն. τρα-τէζιον ձևից։
cf. Դրագմէ.
• (որուած նաև դրաքմէ, դրագ-մէ) «դրամ կշիռը և փողը» Անան. շիր. հրտր. Պատկ. էջ 27, 33. հմմտ. դիդրաքմայ «երկ, դրամեան», որից հայաձև երկադրաքմայ կամ երկադրաքմեան (նորագիւտ բառ) Տի-մոթ. կուղ. 289։
• = Յն. δραχμή «կշիռ և դրամի անուն», որի ծագումը տե՛ս դրամ բառի տակ. սրանից են փոխառեալ նաև լտ. drachma, եբր. [hebrew word] darkemon, պհլ. dram, պրս. diram, արաբ. [arabic word] ︎ dirham, վրաց. დრაკმა դրաք-մա կամ დრახმა դրախմա ևն. տառռես աա-ռադարձութեան արդիւնք է նտև հյ. տրխանայ 125 դրամ (կշիռ)» Վստկ. 14։-Հիւբշ. 342
talisman, amulet.
• (ներգ. ի դրճի) «հմայական կծիկ հմաւեակ» Կանոն. ուրիշ վկայութիւն չկայ. անստոյգ բառ է, որովհետև կարող է նաև «դագաղ» իմաստով առնուիլ. տե՛ս թապութ բառի տակ։
porter, usher.
• «դռնապան». մէկ անգամ միայն ունի Բրս. ողորմ.։
hair-band.
• = Եթէ կիլիկեան շրջանի բառ է, կարող է լինել ֆրանս. trousse «կապ, տրցակ, կա-պոց» (ամէն տեսակ բաների, նաև մա-զի)։-Աճ.
character, mark, print, note, impression, stamp;
seal;
bodkin;
blemish;
confirmation.
• . ի-աչ հլ. «կնիք, խարան, նշան» ՍԳր, «օրինակ, նշան» Յայսմ., «մեռոնով օծում» Ադաթ. Մաշտ., «նամակի վրայ կնիք, ստորագրութիւն» Եւս. պտմ., որից դրոշմել ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եզն. Ագաթ., դրոշմիչ Վեցօր., դրոշմաբար Ոսկ. յհ. ա. 45, դրոշմաւրութիւն Եւս. քր., անդրոշմ Սեբեր.. դրոշմաճառ դրոշմ Վեցօր. 162 (լաւագոյն ընթերցուածն է դրոշմած առ դրոշմ), խա-չադրոշմ Անան. եկեղ., ձուլադրոշմ Շար., նկարադրոշմ «գիր, նշանագիր» Յերոն., նը-շանադրոշմ Սեբեր.։ Նոր բառեր են՝ դրոշմա-թուղթ, նամակադրոշմ, դրոշմանիշ։
• Lag. Gesam. Abhd. 62, 13 դրօշակ բառի հետ. drafš արմատից, որ մեր-ժում է Հիւբշ. 147։ Justl, Dict. kurde 181 ռառիս հետ նոյն է դնում պրս. [arabic word] durōš «է գործի իմն ի գործեաց արիւնառուացօ, քրդ. [arabic word] durūw «նը-շան, խարան, մարմնի վրայ մնացած հետք, դէմքի նմանութիւն»։ Canini, Ft. étym. 89 պրս. darāyiš «գծել, դրոշմել»։ Հիւնք. դրօշել բայից։ Mul-ler, WZKM, 10, 354 դրօշ «արձան» բառի հետ։ Scheftelowitz, BВ 29, 67 պրս. duroš «խարան» բառից փոխա ռեալ. մ մասնիկ է։ Պատահական նմա-նութիւն ունի ասոր. [syriac word] ︎ rušmā «նշան»։ Justi, Kurd. gram. 94. քրդ. durūw դնում է հյ. դրոշմ բառից՝ շ-ի անկումով և մ> ձայնափոխութեամբ։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. տրիւշմը «խոզի ականջի վրայ կտրելով արուած նշան՝ ճանաչելու համար (դամղա)», Ջղ. դ'րօշմել «կնքելու ժամանակ մանուկը մեռոնով օծել», Եւդ. Պլ. (կատակի լեզւով) թրօշմէլ, Ասլ. դ'ռօշմէլ՝ «լաւ ծեծել, գանահարել».-Կայ և դրոշմ Ակն. «մարդու բնական կազմուածքը»։
eulogy, praise.
• -Հպրս. *druwata-ձևից (Marouart Յա-շարձան, 292), որի հետ հմմտ. զնղ. drva-tat-(< druvatāt) «առողջութիւն». նոյն բառը պարսկականում դարձել է drut կամ drōt նշանակութեան նոր փոփոխութիւննե-րով, այսպէս՝ պհլ. drut, drōt «առողջու-թիւն, բարօրութիւն, բարև», drútīk «քա-ղաքավար», pa-drūt «օրհնութիւն», պազենդ. drūδ «ողջոյն, խաղաղութիւն, բարօբու-թիւն», պրս. [arabic word] durōd «օրհնութիւն, բա-րեմաղթութիւն, աղօթք» (Horn, էջ 123) «առողջութիւն, բարօրութիւն, բարև, ա-ղօթք, գովեստ. դրուատիք» (Zenker), «ող-ջոյն կամ խաղաղութիւն» (ԳԴ), [arabic word] du-rōdan «գովել, ներբողել», padrud «ողջոյն, մնաք բարով, հրաժեշտ».-բոլորի արմատն է զնդ. drva, հպրս. duruva-«առողջ» = սանս. dhruvá-«ամուր, հաստատ, մնայուն» (Bartholomae, էջ 782)։-Հիւբշ. 146։
• ՓՈԽ.-Վրաց. დროატიդրոատի (տե՛ս Մառ, Հայ.-վրաց. յարաբերութ. էջ 41)։
• «վնասակար մի դև». յիշում են Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 82։
• = Պհլ. փարս. druǰ, զնդ. druǰ «կին դև է, չարութեան և անմաքրութեան դևը», ծա-գում է druj «խարել» արմատից և բուն նշա-նակում է «խաբող». յատկապէս երազախա-բութիւն պատճառող չար ոզին է. հմմտ. հայ. սատանախաբութիւն «երազափորձութիւն»։
• Բառիս վրայ խօսած են Ալիշան, Հին հաւատօ. Վենետ. 1895, էջ 218 և Մ. Ա-բեղեան, Armenische Volksglaube, 1890 էջ 35։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Ալիշան (անդ), իբր զնդ. դրուխս, տե-րուճ, բայց նաև դիր+ոյժ, որ է պր.. ղիր «դևը», հյ. տիր «ոյժ», լտ. durus, ֆրանս. dur «խիստ», tirannus «ոռնա-ւոր» կամ դուժ «խուժդուժ»։
• «նենգութիւն, խարդախութիւն. 2. նենգող, խարդախ». այս իմաստներով նշա-նակում է ԱԲ, բայց մատենագրութեան մէ» առանձին չէ գործածուած, այլ բարդութեանս և ածանցմանց մէջ. այսպէս՝ ուխտադրուժ Երեմ. գ. 7, 10. Հռ. ա. 31. Ոսկ. հռ. Փարպ., տիրադրուժ Եզն. Կորիւն. Բուզ., բարեդրուժ Ոսկ. հռովմ. Բ. տիմ., դրժել (<*դրուժել, «խաբել, դաւաճանել, ուխտը մերժել» Փիլ. լին. Յհ. կթ., դրժողութիւն Խոր. Յհ. իմ. պաւլ., դրժութիւն Պիտ., դրժումն Փիլ., դըր-ժադաւ Յհ. կթ., դաւադրժող Յհ. կթ. գրուած է նաև շրջեալ -ժր-ձևով. ինչ. դժրել Փարպ., դժրանք Իգն. Նիւս. երգ., դժրութիւն Ոսկ. ա-նոմ. դ. (իսկ Զգօնի դժրամիտ, դժրեալ ձևե-րը (էջ 284-5) ասորի բնագրին համաձայն պէտք է ուղղել դժուարամիտ, դժուարել՝ ըստ Վարդանեան, ՀԱ, 1914, 120)։-Նոր գրա-կանում՝ երդմնադրուժ, խոստմնադրուժ ևն.-հմմտ. նաև դրուժ «դև», դրուժան և դրաժել բառերը։
• = Հպրս. duruž, duruǰ «ստել», զնդ, družaiti «դրժում՝ խաբում է», miϑrōdruǰ-«անհաւատարիմ, դրուժան», պհլ. druxtar «ստել», պազենդ. družidan «ստել». mihi-randruž «ուխտադրուժ»։ Իրանեան արմա-տի երկրորդ ձևը ներկայացնում են հպրս. [other alphabet] drauga-, զնդ. draoγa-պհլ. drōγ, drōg, պրս. [arabic word] durōγ, քրդ. durūγ, աֆղան. darōγ, բելուճ. darōg, drōg «սուտ, ստախօսութիւն». սրանցից փոխա-ռութեամբ էլ բուդ. դուրունի, ջէք. դու-րուխճի «ստախօս» (Horn, § 557, Bartho-lo'naz, 768)։ Այս բոլորը ծագում են հնխ. dlreugh-արմատից, որի պարզականն է dhreu-, և որի ձայնդարձներն են dhrou-dhur, dhru, dhuer-. հմմտ. սրանցից ծագած հետևյալ բառերը՝ սանս. drúhyati «վնասե-լու ջանալ», լատ. fraus «խաբեբայութիւն, սխալ, թակարդ, ոճիր», լիթ. nu-draudus «դատապարտելի», հիսլ. draugr, իռլ. aur-drach «ուրուական, խաբէական տեսիլ». հսաքս. uidriogan, հբգ. triogan, գերմ. trugen «խաբել», սանս. dhruti-«խաբէու-թիւն», dhūrvati «խաբելով թակարդը գցել», dhurtu-«խորամանկ, նենգաւոր», dhvarā-«խաբէական», dhvarā «սատանայ» ևն (Wal-de, 313-4, Pokorny, 1, 874)։-Հիւբշ. 146։
• ՆՀԲ հանում է դժ, դժուար բառերից։ Windisch. 10 հյ. դժ-և սանս. duç-yami։ Ուղիղ մեկնեց նախ Եւրոպա, հանդէս Վիեննայի, 1849, էջ 200, իբր հպրս. դհուրուժ։ Այնուհետև գալիս են Lag. Urgesch. 650, Müller, SWAW. 42, 253՝ իբր սանս. druh, զնդ. druj ևն։ Տերվ. Նախալ. 88 սանս. druh, ղնդ. druǰ, հպրս. duruǰ, պրս. durōz հսաքս. driogan ձևերի հետ, հնխ. drugh, dhrugh արմատից։ Meillet, MSL, 7, 58 ուզում է հայ բառը բնիկ համարել՝ նկատելով որ դրուժան< *դրոյժան ներկայացնում է dhreugh-իսկ դրժել<*դրուժել՝ dhrugh-ձայն-դարձը։ Հիւնք. դաշն բառից։ Սրմագա-շեան, Արմէնիա՝ համեմատում է ռում. dârjire «խոժոռեալ դիմադրութիւն» ձև-վի հետ։