acceptance, acceptation, consent, engagement, avowal, approbation.
cf. Արդարակշիռ.
cf. Ուղղափառհաւատ.
orthodox, catholic.
orthodoxy , catholicism.
empty-handed;
with empty hands.
vainglorious.
middle-sized.
candlestick;
cf. Վառարան.
• «աշտանակ կամ վառարան, հրա-րան». մէկ անգամ ունի Գր. սքանչ. կուս.։
• Karst, Յուշարձան 408 սումեր. u։ «տաքութիւն, այրել, կրակ» բառի հետ։
snare made of branches.
• , ի-ա հլ. «արջ կամ եղնիկ բըռ-նելու թակարդ» Նոնն. 22 (վկայութիւնը տե՛ս յարկ). ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ հանում է ուռի կամ ուռկան բա-ռից։
• ՓՈԽ.-Լազ. ereki, ireki, erenki, ererenki «թռչուն որսալու ցանց»։
willowish.
cf. Ուռնում.
cf. Ուռի.
cf. Ուռոյց.
cf. Ուռոյց.
cf. Ուռոյց.
to fertilize, to render fertile;
cf. Յուռթեմ.
willow, osier;
վարսաւոր or վայրակախ —, weeping willow;
դնդագլուխ —, pollard-willow;
—ք, willow-plot, willow-hedge, osier bed.
• «հպարտ». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 104՝ զուռեաց «զհպարտից» ձևով։
net, netting, trammel-net;
snares.
• , ի-ա հլ. «ձուկ բռնելու ցանց» ՍԳր. Լաբուբ. 48. որից ուռկանել «ցանցով որսալ» Ոսկ. ա. կոր. ուռկանարկ Սեբեր. ուռկանաւոր Ես. ժթ. 8. ուռկանաւորել «որ-սալ» Ուխտ. Ա. 10.-Rivola, Բառ. հայոց2, 349 ուռկան ձևի հետ յիշում է նաև վարկան, որ պէտք է գաւառական մի ձև լինի?
• ղան, օրղան «պարան»։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ" 17 սանս. var, yr «ծածկել» արմատից։ Bugge, Btrg. 39 յն. έρϰυς «որսի ցանց», ἀρϰάνι «կապ», լտ. sarcina «կապոց, ծրար» բառերի հետ՝ բնիկ հայ։ (Մերժում է Boisaca 79)։ Հիւնք. յն. ὄρϰάναι «բանտ» և ὄργονον «գործի» բառերից. հմմտ. հյ. գործի «ուռկան»։ Patrubány SA 1, 309 թրք organ «չուան» բառից փոխառեալ։ Նոյն ՀԱ 1908, էջ 341 ուռի բառից, իսկ թրք. organ փոխառեալ է հայերէնից։ Շէֆ-թէլովից BВ 29, 52 ուռ, ուռի, ուռեակ բառերից։ Karst, Յուշարձան 423 թրք. örmek, չաղաթայ. orge-mek «հիւսել». ալթայ. urmek «հենուլ. հէնք անել»։ Pe-tersson KZ 47, 256 կցում է ուռ, ուռի բառին (որ տե՛ս)։ Նոյնը կրկնում է Po-korny 2, էջ 374։
• ՓՈԽ. -Պատահական նմանութիւն ունին և հայերէնից չեն փոխառեալ բոհեմ. arkana «ցանց, թակարդ» (տես Vaillant, Gram. des Bohémiens, Paris 1868, էջ 95), ռուս. ap-канъ, ն. ասոր. ork'än «ձի կամ մարդ բըռ-նելու մի տեսակ չուան», որոնք ծագում են թթր. [arabic word] arγan, [arabic word] ︎ arqan «հաստ չուան» բառից (Будaговъ, Cpaв. cлов. I, էջ 30, Berneker 30)։
cf. Ուռկանաւոր.
fishing with a net;
fisher.
to fish with a net, to fish;
to take as in a net, to catch, to draw into a snare.
Vulcan, god of fire and of smiths;
vulcano, Etna, Vesuvius.
cf. Ուռճալիր.
cf. Ուռճալիր.
flourishing, flowery, in full bloom or vegetation;
filled up, abundant, plentiful.
to be vigorous, rank, flourishing;
fig to be in a thriving or prosperous condition;
to be full, brimful;
to abound, to redound.
hammer;
cf. Սեպ;
oppressor;
հարուած ուռան, hammer blow;
կոփիւն ուռանց, hammering;
— հարկանել, to hammer;
— դարբնոցի, sledgehammer or forge hammer;
— մեծ, sledge;
— ճօճան, tilt hammer, tail hammer;
— ճակատաւոր, front hammer, largest forge hammer;
— վերացման, lift hammer;
— շոգեշարժական, steam hammer;
— ժայռահերձ, pounding hammer;
— ատամնաւոր, claw hammer or fid hammer;
— ձեռաց, hand hammer, up-hand hammer.
• , ն հլ. (-ռան, -ռունք. -ռանոն «մուրճ, կռան» ՍԳր. Վեցօր գ. էջ 48. Ագաթ. Վև. արև. 80. Ոսկ. պօղ. ա. 416. որից ուդ-նաձև Անան. եկեղ. ուռնաւոր Վրդն. ծն. Ոս-կիփ. ուռնացեալ Ոսկիփ. ուռնած «երկաթ ծեծող, մրճաւոր» (կազմուած է ածել բայով) Զենոբ. 46. սրանց ռամկականն է ըստ ՆՀԲ վուռ (աւանդուած է միայն գրծ. վռով ձևով) Ոսկիփ. Վստկ. 130, 149, 150, 153, 182։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ուրագ, թրք. ur, vur «զա՛րկ, հա՛ր»։ Lag. Urgesch. 284 սանս. par արմատին է կցում։ Տէրվ. Altarm. 76 վէր, վիրաւոր ևն ձևերի հետ՝ սանս. vadh «զարնել, սպանել», vadha «հարուած, վիրաւորում», զնդ. vadarə «զէնք» ևն բառերին է կցում։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vaeδa հոմանիշի հետ։ Հեւնք. ուռի բառից։ Lidén, Arm. Stud 53 հիռլ. ordd, գաէլ. ord, կիմր. gordd, հկորն. հբրըտ. ord, նբրըտ. orz. horz «մուրճ» բառերի հետ. կելտաևան նա-ևաձևը դնում է *ordo-, հայկականը *urdn, որից՝ միջին բաղաձայնի անկու-մով ուռն։ Նոյնը Per Persson IF 35 *08. Կրկնում է Petersson KZ 47. 259. Karst, Յուշարձան 422 թթր. ur, vur «զարնել»։ Бepидзe, სიტლვის კონაGIl. 1912, էջ 43 վրաց. գւռ. (Իմեր. և Ռա-չին.) ურატა ուրատա «փոքր մուրճ» բա-ռի հետ։ կեն զիս ի քո տեսուն։ Թերևս թուռնայ կամ դուռնայ. որ է թրք. [arabic word] turna, [arabic word] turna «կռունկ» (Будaговъ, Cpaвн. cлов. 1, 746). հենց բնագիրն էլ ունի «Աչերդ ուռնայի նը-ման», ուր դ-ի անկումը կարող է յառաջա-ցած լինել նախորդ դ-ի պատճառովս
• ԳՒՌ.-Ղրբ. օ՛ռնը «մեծ մուրճ».-Նոր բառ է Խրբ. ուռնագ «դռան մուրճ»։-Ռմկ. վուռ ձևից պէտք է դնել Երև. Վն. վովիլ «մէ-ջը խրուիլ, ինչ. ցիցը հողի մէջ», որ և Երև լովէլ։
resounding;
clanging;
with hammering;
— բոմբիւն, hammer-blow;
clang;
— հնչէին սալք, the hammer-blows resounded on the anvil.
hammerer.
small hammer.
hammer-shaped.
hammer-man.
to be swollen, to swell, to puff up, to stuff out, to rise up;
to bloat;
to be swollen or puffed up, to be inflated, to grow proud.
swollen, puffy, bloated;
—ք, swelling, puffing, rising;
tumour, bump;
blister, pimple;
զնստուցանել զ—ս, to assuage or cure a swelling.
cf. Յուռութ;
sorcerer.
to swell, to puff out;
to bloat;
to stuff;
to tumefy, to raise.
swelled out, puffed up, bloated, turgent;
swelling, puffing;
proud, fastuous, pompous;
— հողմն, tempestuous or stormy wind, gust;
— ոճ, turgid, inflated or fustian style;
— հերք, wavy hair.
swelling, puffiness, bloatedness, turgescence, inflation, turgidity;
turgidness, bombast.
cf. Ուռնում.
cf. Շանթահարեմ.
cf. Շէկ.
• «ամբոխ, խռովութիւն». մէկ անգամ յիշում է Վրդն. ել. կաշառ բառի ստուգաբա-նութեան մէջ. «կաշառն... ստուգաբանի «կայ շառ», որ է ամբոխ և խռովութիւն»։ Սրանից են նաև շառագլուխ և շառամայր «գլխաւոր խռովարար». (Իբրև մեռաւ Սերվիլոսն այն շառագլուխ, դադարեաց ամենայն խռովու-թիւնն. Գլխաւորք և շառամայրք մարտին). Մարթին։
• = Արաբ. [arabic word] ︎ šarr «չարութիւն, չարիք. չար», որ նաև «կռիւ, խռովութիւն» իմաստն է առած յատկապէս Արևելքում. այսպէս՝ քրդ. šer, զազա šièr «պատերազմ, կռիւ, սպանու-թիւն», šer kirin «մարտնչել» (Justi, Dict, Kurde 255), հյ. գւռ. ըառ «փորձանք, աղէտ, ամբաստանութիւն, զրպարտութիւն»։ -Գւռ. շառատ ՆԲ. Սր. «կռւարար»։
• ՆՀԲ «իբր թրք. qarγaša. թող զի և արաբ. շէրր կամ շէռ «չար, չարք», շա-ռագլուխ «շառագունեալ գլխով, արիւն-ռուշտ կամ գլուխ խռովութեան, չարա-գլուխ», շառամայր «իբր զօրագլուխ, ի sar «գլուխ»։
• «ոտքի կապ». նորագիւտ բառ, որ են-թադրել է տալիս Վրդն. ել. կաշառ բառի ստուգաբանութեան մէջ. «Կաշառն ո՛չ միայն կոյր առնէ, այլ և զկեանս քաղէ. և ստուգա-բանի՝ կայ շառ, որ է ամբոխ և խռովութիւն և շարաւանդ ոտից»։ Պէտք է անշուշտ կցել շարաւանդ բառի հետ։
• ՆՀԲ համեմատում է ձար բարի հետ։ Վերի ձևով է մեկնում Աճառ. Արրտ-1910, 179։
• «մութ կարմիր, արիւնագոյն շէկ». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են շառագոյն Ծն. իե. 25. Փիլ, Ոսկ. ղկ. շառագունիլ Եփր. թգ. 356. Փիլ. Նիւս. բն. շառագունանք Պիտ. շառագունա-ցուցանել Նիւս. կազմ. շառագունութիւն Յհ. կթ. շառագեղ? Պիտ. շառատ «թուխ կարմրա-գոյն (ձի)», ֆրանս. bai (իբր նոր բառ, Նո-րայր, Բառ. ֆր. 121ա)։
• ՆՀԲ լծ. ռմկ. շիրա «քաղցու», պրս. surxak «կարմրագոյն», թրք. sarə «դե-ղին» և լտ. cruor «արիւն»։ Canini, Et étym. 123 սանս. čara «դեղին», 187 խպտ. shari «կարմիր», եբր. shered «կարմիր մատիտ»։
rather red, reddish.
bloody, bloody-minded.
red, reddish;
— աչք կամ երեսք, fiery or flashing eyes;
cf. Տենդ.
cf. Շառագունութիւն.
cf. Շառագունեցուցանեմ.
to cause to blush, to put to the blush, to shame, to confound.
cf. Շառագունիմ.
to blush, to redden with shame, to be ashamed, confounded;
—նեցան երեսք նորա ի ցասմանէ, his face flushed with anger.
verse;
հինգ — գիրք, the five poetical books of the Bible.
• , ի-ա հլ. «ոտանաւոր, տաղա-չափեալ գրուածք» Եւթաղ. 155, որ և գրուած ստիքէրոն Կամրջ. ստիքերովն Կոչ. 70. ստե-քերոն Կներ հաւ. 252. ստիքիրոն Տօնակ. Կնիք հաւ. 99. ստիւքիրոն փ. Սոկր. 338. Նխ. յոբ. ստիքիոն Կնիք հաւ. 256. ստիքիռա Սոկր. 338. ըստիկիր ՀՀԲ.
• = Յն. στιχηρός, չեզ. στιχηρόν «ոտանա-ւոր չափով գրուած», որից նաև վրաց. სტიკა-რონი ստիքարոնի «եկեղեցական երգ». ծագում է στίχος «շարք, ոտանաւորի տող» բառից, որ տե՛ս յաջորդ բառի տակ։-Հիւբշ. 381։
• Ուրիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ. Բառիս վրայ քննութիւններ ունին Սարգիսեան, Եւագր. ներած. էջ ղթ և Վաոդանեան, Եւթաղ. էջ 1 ծան., էջ 155 [other alphabet] ը︎
chanting of the psalms by alternate voices.
• «կցուրդ, ժամու առաւօտեան երգ. փոխասացութիւն» Տօնակ, ժմ. էջ 661. որ և ստողոգիական սաղմոս Քերթ. եկեղ.։
• = Յն. στιχολογία «տուն առ տուն ոտանա-ւոր կարդալը», նոր եկեղեցական իմաստով «փոխասացութիւն, տուն առ տուն սաղմոստ երգելը». կազմուած է στίχος «ոտանաւոր» և λόγος «բան, խօսք» բառերից։-Հիւբշ. 381։
sword-edge.
• -4ն. οτόμα «բերան» (ընդհանուր առու-մով), մասնաւոր առումով «թուրի բերան»։-Հիւբշ. 382։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Justi, Zen-dsp. 298 զնդ. staman «բերան, դունչ» ռառի տաև. որ մերժում է Horn, Grdr. էջ 267։ Müller SWAW 136 (1897), 36 վերի ձևով։
cf. Ստոմանի.
• = Յն. στάμνος, σταμνίον «հողէ սափոր». այս բառը տուած է նախ հյ. *ստամն, որից *ստամոն>ստոման։ Յունարէնից են փո-խառեալ նաև վրաց. სტამნი ստամնի, սվան. staman «5-6 շիշ պարունակող սափոր»։-Հիւբշ. էջ 382։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 167. նոյնը նաև ՆՀԲ։
portico, porch.
• = Յն. στοά́ «սրահ», որից από τής στοας «ի ստոյայ իմաստասիրակք, ստոյիկեան փիլիսոփաներ». յոյնից է նաև վրաց. სვოა ստռա ևամ სროვა ստովա «գաւիթ, սրահ, փոքր խորան». հմմտ. նաև ստոյիկեան։-Հիւբշ. 382։
true, just, certain, sure, indubitable, assured, positive, infallible, veritable, real, authentic, genuine;
surely, certainly, assuredly, to be sured, by all means.
• , ի-ա հլ. (բայց կայ նաև ստու-գիւ մակբայը, որ ենթադրում է ի հլ.) «իրաւ, ճշմարիտ» ՍԳր. Մծբ. Եւս. պտմ. և քր. Սեբեր. Եփր. թուոց և թգ. «արդար մարղ» Մծռ. 392. որից ստուգել ՍԳր. ստուգիւ Եւս քր. ստուգագոյն Գծ. իդ. 22. ստուգապէս Սե-բեր. ստուգութիւն ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 3, ստուգաբանութիւն Փարպ. Երզն. քեր. ստու-գաբանական (նոր բառ) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. steuwā-ձևից, որ ծագում է setu-և որ աճելով եղել է նախ setewo-և տաստկութեան համար միջին բաղաձայնի կրկնութեամբ seteuwā-. այս-տեղից նախավանկի ստորին ձայնդարձով steuwa->ստոլգ։ Պարզ ձևը ցոյց են տալիս յն. ἐτά «ստոյգ» (Հեսիւքիոս), աճած՝ ἐτυ-μος «ստոյգ», έτεfός «ճիշտ», հմմտ. նաև սանս. satyá-, զնդ. haiϑya-, հպրս. hasiya, գոթ. sunjis, անգսք. sōֆ, հին հիւս. sannr, բո-լորն էլ «ստոյգ, ճիշտ», հաւանաբար նոյն ծագումն ունին նաև հսլ. jistu, istú, iistovìi «իրական, ստոյգ»։ Այս բոլորը ծագում են պարզական es-«լինել» արմատից, որից -to-մասնիկով դերբ. setó-«եղած» (Pokor-ny 1, 160-161, Boisacq 291)։-Ըստ այսմ հյ. է (
• ՆՀԲ «որպէս թէ յար և նման ոստ ոգելոյն. լծ. և յստակ և շիտակ կամ ոստ եբր. արաբ. սատըգ, որ է արդար»։ Böttirh Arira 65 54 ստուար բառի հետ սանս. sthavira ձևին է կցում։ Տէրվ. Altarm. 36 և Նախալ. 113 հա-մեմատում է լտ. di-stinguere «բաժա-նել, որոշել» ձևի հետ. հայը ծագում է *ստաւգել <*ստանգել ձևից. բոլորն էլ հնխ. stag, stig «խայթել, սրել» ար-մատի տակ։ Մորթման ZDMG 26, 531 çtā արմատից է դնում հյ. ստոյգ=բևեռ. istuiguni։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1902 ըստ+ոյգ (հմմտ. առ-ոյգ)։ Քիւփէլե-ան, Բազմ. 1910, 153 արաբ. [arabic word] sidq «ճշմարտութիւն»։ Karst, Յուշար-ձան 409 սումեր. zid, zida «ուղիղ, ճշմարիտ»։ Petersson KZ 47, 269 յն. στύω «բարձրանալ, կանգնիլ», լիթ. stugti «վեր բարձրանալ», լտ. re-stau-
• rāre «վերանորոգել», սանս. sthā̄yará-«ստուար» ևն բառերի հետ հնխ. stēn-«հաստատ կանգնիլ» արմատից։ Մեր-ժում են Pokorny 2, 608 և Meillet MSL 22, 61-62։ Վերջինս տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը։
• ԳՒՌ.-Սեբ. ըսդուք. ասւում է օր. «ըս-դուք գիտե՛ս»։
stoical;
stoic;
— աղանդ, stoicism.
• = Յն. στωἰϰός «ստոյիկեան», որ կազմու-ած է στοά «սրահ» բառից և նշանակում է բուն «սրահական» (այսպէս կոչուած, որով-հետև Զենոն փիլիսոփան այդ վարդապետու-թիւնը քարոզում էր յայտնի մի սրահի մէջ)։-Հիւբշ. 382.
bottom, the under or lower part;
ի —, under, underneath, below;
ի —է, from under, from below or beneath;
downwards;
ի ստորեւ, ի ստորէ, cf. Ստոր.
• , ի հլ. «տակը, ներքև, վայռ» Նա-նալ. Վրք. հց. Մագ. Նար. մծբ. (մէկ ան-գամ ընտիր մատենագրութեան մէջ ունինը բց. ի ստորէ կամ ի ստորուէ Սղ. ժգ. 37, որի դէմ այլ ձ. ի ստորև. նոյնպէս ի ստորէ ձևն ունի Նորագիւտ բ. մնաց. ի. 6՝ ըստ սրբա-գրութեան Վարդանեանի՝ ՀԱ 1911, 49)։ Այս արմատից են ստորին ՍԳր. ստորնեայ կամ ստորնետւք Եռն. 92 (տպ. ասորնեայք), Ոսկ. յհ. ա. 9. ստորոտ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17. ստորաքարշ Կրչ. 231. ստորև Փիլ. Մեկն. ղգ. Նար. Մագ. կիսաստոր Գրչ. արիստ. գետնաստոր «խսիր» Փիլ. տես. ստորնակ «տակի պատմուճան» Փիլ. ել. ստորանալ, ստորացում, ստորացուցիչ, ստորնայարկ (նոր բառեր) ևն։-Յետոսկեդարեան մատե-նագրութեան մէջ ստոր դարձած է նախա-մասնիկ՝ համապատասխան յն. Նπο-և ϰατα-մասնիկներին. հմմտ. ստորաբաժանել = ύπομερίζω, ստորագրել =ύπογράφω ստղրա-ռասել =Նποτασοω ϰατατασσω, ստորակէտ = ύποστιγμή, ստորասել =ϰαταφήμι ևն։
• ՆՀԲ «իբր ըստ որմէ, այսինքն լետ. որոյ ըստ կարգի... լծ. յն. ϰατά ըստ և նατω ի ստոր»։ Böttich. Arica 65, 53 štar արմատի տակ։ Lag. Urgescn. 263 թերևս սանս. uttara, յն. ὅστερος «յետին»։ Հիւնք. աշտարակ բառից։
• Մառ. Гpaм. др. арм. яз. 33ը նա-խաձայնի անկումով (հմմտ. սաղ-մոս) պրս. [arabic word] past «ցած» բառից փոխառեալ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 155 լտ. posterus «յետագայ» բառի հետ, ինչպէս ըստ=լտ. post։ Յիշում են կասկածով Walde 604 և Pokorny 2, 7Չ. Բռւոռոփին մերժում է Meillet (նա-մակ 18 դեկտ. 1931 թիւ)։ Patrubány IF 14, 59 յն. στόρνυμι և լտ. sterno «տարածել» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Կայ միայն ստորել Ղրբ. «վայր իջ-նել, խոնարհիլ (արևի)»։
weaver's beam or roller.
• «ջուլհակի այն գլանը, որի վրայ փաթաթւում է գործուած կտաւը» Բ. թգ. եա-1Չ. Ա. մն. ժա. 23. ի. 5. որից վերստորի՝ որ նոյն բառի փոխարէն գործածուած է նո-րագիւտ Ա. մն. ժա. 23 և ի. 5։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. stor-«ծառի կամ փայտի կոճղ» արմատից, որի բարձր ձայն-ռարձն է ster-. հմմտ. յն. στεῖρα «նաւի առջևի կոր ու հաստ գերանը», στήριγς «նե-ցուկ, յենարան», հբգ. storro և մոր. storre եծառի՝ փայտի կոճղը»։ Հնխ. ster-նշանա-կում է նաև «ամուր, պինդ, հաստատուն» և յետոյ «ամուլ, չբեր, ստերջ». երկուսի միու-թիւնը ցոյց է տալիս յն. στεῖρα «նաւի գե-րանը», որ միևնոյն ժամանակ նշանակում է «ամուլ, չբեր». միւս օրինակները տե՛ս ստերջ բառի տակ (Pokorny 2, 627-8, Bo-isacq 906-7)։-Աճ.
• Հիւնք. յն. ἰστόπιδες «կտաւը ոստայ-նանկաց գործարանին մէջ ձգտող փայ-տերը»։ Աճառ. Հայ. նոր բառեր Մնաց. գրոց. մէջ 32 վերստորի բառից հետևցը-նելով՝ հանում է վեր և ստոր բառերից, իբր «վերև ներքև, բարձր ու ցած»։
cf. Սոճի.
• «մի տեսակ ծառ». մէկ ան-գամ Ճառընտ. և մէկ անգամ էլ Անկ. գիրք առաք. 25. ուղիղ ձևն է ստրոբողոն «սոճի, վայրի պիստակենի» Եփր. երաշտ. 203 (մէև անգամ), որ ՀԲուս. § 2837 գրում է ստրո-փողոն։
• = Յն. στρὸβιλος, στροβιλέων «մի տեսակ սոճի», որից էլ լտ. strobilus «սոճիի պտուղ». բուն նշանակութիւնն է «ծուռ ու մուռ». հմմտ. στρεβλός «ծուռ ու մուռ», στράβων «շիլ» ևն (Boisacq 918)։-Հիւբշ. 382։
cf. Հոյն.
• «հոյն պտուղը, cornus, տճկ. գը-զըլճք» Բժշ. որից չմենի «հունի ծառը» ՓԲ.
• = Թաթարական բառ է. հմմտ. քումուք. čum «հուն» (Mоxирa, Kумькско-русcк. cлов. Cборн. Maтep. Kавк. հտ. 17). որի հետ նոյն է պրս. ❇ čum «ալոճ» (ԳԴ)։ -Աճ.
• patrubany ՀԱ 1908, 277 հայերէնից փոխառեալ է դնում հունգ. som։
• ԳՒՌ.-Ննխ. չում։
rare, curious, admirable, charming, superb, excellent.
• ՀՀԲ «չիք ի նա աղտ»։ ՆՀԲ «չիք այլ որպէս զնա» (ուրեմն իմանում է չիք-նա-այղ՝)։ Տէրվ. Altarm. 3, Նախալ. 119 չիք «չկայ» ձևից (բայց առանց ռա-ցատրութեան է թողնում -նաղ վերջա-ւորութիւնը)։-Հիւնք. էջ 349 աչք և ա-ղաւնի բառերից։
cf. Ցանց.
• «թռչուն բռնելու ծուղակ». ունին միայն ԱԲ և Նորայր, Բառ. ֆր. (rets բառի տակ)։
• ԱԲ յիշում է իբր կասկածական բառ. բայց համարում է յունարէն։ Կայ յն. παγίς, παγίδος «ցանց. 2. մուկ բռնելու ակնատ», որ ի հարկին կարող է բա-ցատրել հյ. պաժիտ բառը (հաղորդեց Ատ. Մալխասեան)։
palace, hall;
court;
hotel.
• , ն հլ. (սեռ. տան՝ «ապարանք, արքունիք, թագաւորա-կան կամ իշխանական բնակարան» Եւս. քր. Բուզ. Փարպ. Խոր. յետնաբար ասւում է պա-ղատ կամ պալատ, ի հլ. «արքունիօ» Աս-կիփ. Ճառընտ. Վրք. հց. Պտմ. վր. «արքունի գանձը» Վրդն. պտմ. էջ 141. «թագավորա-կան վրան» Կիր. 94. Վրդն. 141. նոր գրա-կանում գործածւում է միայն պալատ «ար-քունիք», որից պալատական, պալատանը-ման։-ԱԲ ունի և պալատատուն բառը, որ ըստ Նորայր, Բառաք. 58՝ կազմուած պիտի լինի Վրք. հց. բ. 254 ի պալատատանն ձե-մից. բայց այս ձևը գրչագրական սխալ է՝ փոխանակ ի պալատանն։
• = Յն. παλάτιον, παλάτιν հոմանիշից, որ փոխառեալ է լտ. palatium բառից. սա նա-խապէս Հռովմի Պալատինեան լեռան անունն էր. թերևս ծագում է լտ. pālus «ցից» բառիս և նշանակում է բուն «ցցապատ տեղ» (Wal-de 554). յետոյ ստացաւ «արքունիք» նշա-նաևութիւնը. անցած է նաև շատ ուրիշ լե-զուների ինչ. իտալ. palazzo, ֆրանս. palais, անգլ. palace, հբգ. phalanza, pfalanza, մ. բ. գ. palas, նբգ. Palast, Pfalz (Kluge 365), հսլ. polata, ռուս. палата, հունգ. palota, վրաց. ბალატი պալատի, արաբ. [arabic word] balāt, ասոր. [other alphabet] palātī̄n ևն։ Հայերէնի «վը-րան» նշանակութեան համար հմմտ. ռուս. nалаткa «վրան»։-Հիւբշ. էջ 370։
• ՀՀԲ «բառ այլազգ.»։ Ուղիղ մեկնեց նախ S։ Martin. Mémoires 2, 279, յե-տոյ ՆՀԲ, Peterm. 21 ևն։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Ղրբ. Շմ. Տփ. պա-լատ, Սչ. բ'ալադ՝ (վերջինը նոր փոխառու-թիւն ռում. palat, palatù ձևից, իսկ առա-ջիններն էլ ռուս. nалата բառից)։
aposteme, imposthume, abscess, suppuration, pustule;
— երանաց, bubo.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «մարմնի վրայ մի տեսաև վէրք, խաղաւարտ» Ղևտ. ժգ. 2, 10, ժդ. 56. «խարան, դաղած նշան» Փիլ. Պտմ. աղէքս. որից պալարաբար «պալարի պէս» ԱԲ. պա-լարանալ «պալարի պէս լինել» Լմբ. սդ. ան-պալարոտ «անախտ, անսպի» Փիլ. լին։-Տե՛ս նաև յաջորդը։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bol-«ուռիլ, ու-ռուցք» արմատի ստորին bկ-ձայնդարձից, ար մասնիկով. ցեղակիցների մասին աւելի ինդարձակ տե՛ս պղպջակ։
• Bugge IF 1, 456 հնխ. bhlā̄-արմա-տից. հմմտ. լտ. flare, յհբգ. blatara «բշտիկ, խաղաւարտ», հհիւս. bladra։ Patrubány ՀԱ 1903, 221 ap-մասնի-կով *vel-«գլորիլ» արմատից, իբր գերմ. aufwallen «եռալ, պղպջալ»։ Նոյն, ՀԱ 1907, 89 p (
• ԳՒՌ.-Բլ. պալար կայնիլ, պալրիլ «հար-ուածից մարմինը ուռիլ», Ալշ. Մշ. պալար «երկարաձիգ ձևով ուռեցք»։ (Ըստ Ամատու-նի, Հայոց բառ ու բան 546 պալրել Տր. «ծնկան վրայ դրած ոտի թմբրիլը, ընդար-մանալը»)։
• «գարդ». արմատ առանձին ան-ռործածական. գտնւում է հետևեալ բառերի մէջ. պալարակապ «զարդարուն (ձի)» Ես. կզ. 20. Ագաթ. պալարափայլ «զարդարուն» ԱԲ։
pallium.
• «քահանայապետական եմիփո-րոն» (նկարագրութիւնը տե՛ս Հացունի, Պտմ. տաբազի 408) Լմբ. Յիշատ։ Նոյն բառն ու-նի և Սմբ. պտմ. 130՝ հետևեալ ձևով. «Բա-ցին զհողքն... կաթողիկոսին. նա գտան զշուրջառն փտած և զպավլին խայտնին շէն և զգաւազանն և զմազն. և ոսկր ամենևին չգտան». ուր պավլին խայտնին «պալիունի գունաւոր ժապաւէնն» է։
• = Լտ. pallium «երկար ու նեղ՝ սպիտակ բուրդէ խաչազարդ մի տեսակ վերարկու» (որ առաջին անգամ Լուկիոս Գ. պապը նուի-րեց Գրիգոր տղային, և յետոյ հետզհետէ տարածուեց մեր մէջ)։ Սոյնից է և յն. πάλλι-ον, παλλίον։-Հիւբշ. էջ 369։
sodden, boiled;
boiled beef.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «խաշած միս» Ել. ժբ. 9. որից պախեփ «լաւ խաշած» Հին բռ. պախել «եփել» Բառ. երեմ. 262. այսպէս էլ Տաթև ձմ. ճժէ պախ եփեալ ջրով մեկնում է «որ է քաջ եփեալ»։
• ԳՒՌ.-Թւում է թէ սրանից է պաղմիս Վն. «խաշած ու սառեցրած միս», որ յետոյ շը-փոթուած է պաղ բառի հետ։
• «բաց, արձակ». անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ ունի Պտմ. աղէքս. 69. Ընդ դրունս ելանեն պախս և ընդ անվթարս։
• «պատռել, ճեղքել, վնասել». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են պախումն «պատռուածք, ճեղքուիլը» Փիլ. լին. և ել. Նիւս. կազմ. անպախ «անվթար, անեղծ» Փիլ. իմ. և լին. Անյ. բարձր. ան-պախելի «անվնաս» Տօնակ.։
female ornament.
• = Իրանեան փոխառութիւն է, որ կազ-մուած է պախճ-(պախին կամ պախուճ) + ւանդ բառերից, առաջինը անհետացած է իրանեանում, երկրորդն է պհլ. պրս. band «կապ», որ գտնում ենք նաև բահուանդ, մե-հեւանդ, դանդանաւանդ բառերի մէջ։-Աճ.
• Հառունի. Պատմ. տարազին 129 պրս. պախջիտէն «շրջապատել»+ band «կապ», որով հասկանում է մի երկար երիզ, որով կանայք լանջքը պատում էին՝ սեղմիրանի պէս։
halter, bridle;
թափել զպակուց or պախուցաթափ լինել, to break from the halters.
• , ո հլ) «սանձ, երասանակ» Յռբ. խ. 20. Պտմ. աղէքս. 23. Գէ. ես. Յայսմ. գրուած է նաև պախոյրց, պախուրց, պախ-ցոյք, պահցոյցք, պահցոյք (բոլորն էլ Պտմ. աղէքս. 23), պահուց Շնորհ. առ. 57. արդի գրականի մէջ գործածւում է պախուրց ձևով, որ ըստ ՆՀԲ և ՋԲ գաւառական է, որից պա-խուցաթափ Գր. երէց. -սրանի՛ց է նաև պահ-րացի (ձիուն տրուած ածական) Սասն. 31.-Rivola, Բռ. հայոց2 311 ունի պախոնցք ձե-ւով, բայց նաև պախուրցկոթ «սանձի չուա-նը»։
• Տէրվ. Altarm. 104, Երկրագ. 1884, 53, Նախալ. 91 իբր բնիկ հայ՝ հնխ. paç «կապել» արմատից. հմմտ. սանս. pā̄ça «առասան, կապ», զնդ. pas «կապել», գոթ. fahan «բռնել», գերմ. fangen, լտ. paciscor «դաշինք կռել»։ Հիւնք. ց(ոկա)կապ բառից համառօտուած։
• ԳՒՌ.-Հճ. բախույցք, Սվեդ. բախօոցք։
female jewelry.
• «մի տեսակ կանացի զարդ» Վրդն. ել. ուրիշ վկայութիւն չկայ. (Հին բռ. մեկ-նում է «պսակ», Քաջունի՝ Գ. էջ 198 «bi-ǰou-գոհար»)։
• ԱԲ ռնում է բառ «գղ.»։
• «պէս, կերպ». արմատ առանձին ան-գործածական, որից կազմուած է ո՛րպակ «ո՛րպէս, ի՛նչպէս» Մագ. թղ. 205. Արիստ. քանակ. Պորփ. էֆիմ. 318, 320. բառս ուրիշ տեղեր չի պատահում։
• «վախ, երկիւղ». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են պակ-նու «վախենալ, ապշիլ, սարսափիլ» Բ. մկ. ր. 16, ժե. 23. Ագաթ. պակեցուցանել Փիլ. ել. պակուցանել Փիլ. Խոր. պակչիլ Իմ. ժէ 14. Ոսկ. եբր. ա. եւագր. Եփր. օրին. էջ 267. պակումն «վախ» Նիւս. բն. Վրդն. ծն. «կե-րակուրից յափրանալով խորշիլը» Կլիմաք.։ Սրա հետ նոյն է պախ «վախ», որ տես վե-րր։
• ՆՀԲ պախիլ բառի հետ? Հիւնք. պրս. bāk «վախ» ձևից։ Scheftelovitz BВ 28, 309 յն. φέβομαι «վախենալ, փախ-չիլ», հսլ. bèg «փախուստ» ևն բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ (Ճիշտ չէ, որովհե-տև այս բառերի արմատը դրուելով հնխ. bhega-(տե՛ս Boisacq 1019, Berneker 55), սպասելի էր հյ. նախաձայնբ և ո՛չ թէ պ)։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 41 և Բաոմ. 1912, էջ 263 պրս. bak և հյ. պախ, վախ, ահ բառերի հետ։ Կուր-տեևեան (տե՛ս Յ. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. 17) պրս. ինչ որ պուք ձևից, որ է թերևս՝ պաք=bāk։ Ղափանցեան ЗВО 23, էջ 356 պրս. bāk և հյ. վախ բառերի հետ միասին հնխ. vak արմատից. (բայց պրս. bāk<արիական *bhāyaka-ձևից, արմատը bhay-(Horn § 170), որ պի-տի տար հայերէնի մէջ գոնէ բայ), պա-տահական նմանութիւն ունի ասուր. pakū «վախ, վախենալ» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 801ա)։
impudent, salacious, lascivious, libidinous, lewd, lecherous, licentious, libertine, obscene.
• (որ և պագշոտ), ի-ա հլ. «ցոփ, շոսայտ, լիրբ, անառակ» Ոսկ. յհ. բ. 15 և խչ. Ագաթ. որից պակշոտիլ Առակ. է. 10. Մծբ. 228. Ոսկ. մ. բ. 9 և Եբր. փարպ. պակ-շոտութիւն Ոսկ. յհ. բ. 13. Պիտ. պակշոտե-ցուցանող Լմբ. իմ. սրանց արմատական ձևն են ներկայացնում պակշիլ «զմայլիլ տես-քից» Լմբ. իմ. պակշեցուցանել «զմայլեցնել» Լմբ. իմ. որոնք ենթադրել են տալիս պակշ-(պակիշ կամ պակուշ) արմատր. որով պակ-ոտ կազմուած պիտի լինի -ոտ մասնիկով։
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 235 -շոտ մասնիկով պագանել բայից, իբր «համ-բուրելու հետամուտ». հմմտ. լեզուա-շոտ։ ՆՀԲ «պակուցեալ և ափշեալ շուայ-տութեամբ կամ որ պագանէ զօշոտաւ-թեամբ»։ Էմին, Քերակ. էջ 51 նոյնպէս -շոտ դնում է մասնիկ, որով արմատը պակ։ Lauer (տե՛ս Տէրվ. Alarm. էջ 39) պագանել բայից։ Տէրվ. անդ՝ (քն)-քուշ, (փաղա)քուշ բառերի քուշ արմա-տին միացնելով՝ դնում է gus ձևից հմմտ. լտ. gustare, գոթ. kiusan, kaus-van, յն. γεύω «ճաշակել»։ Հիւնք. յն. βαϰ-xευω «անկղիտանալ ի հեշտութինն մարմնոյ»։
guard, garrison;
guard-house.
• «պահակ, պահապան» բ. թգ. ը. 14. Եւս. պտմ. գ. 6. Ոսկ. ա. Թես. ա. հին ձևն է պարհակապան «բերդապահ» Նռ-րագիւտ Ա. մնաց. ժը. 13 կամ հ-ի անկու-մով էլ՝ պարեկապան «դէտ, պահնորդ» Ա. մկ. ժբ. 27։
• = Պհլ. *pahrakpān «պահապան» բառից, որ կազմուած է pāhrak և pān բառերից։ Այս պհլ. ձևը, ինչպէս նաև նրա ներկայացուցիչ պրս. *pahrabān չեն աւանդուած գրականու-թեան մէջ. բայց նոյնն են հաստատում իրանեանից փոխառեալ ասոր. pahragbān «պահպանութիւն», թալմ. [hebrew word] parhag-banā «ոստիկանական տեսուչ» ձևերը։-Հիւբշ. 218։
overseer, surveyor;
tutor;
cf. Պահայոյզ.
• -Պհլ. *pahrkar «պահապան» ձևից, որ բարդուած է pahr «պահ» և kar «գործել» բառերից։-Աճ.
• Peterm. 25 հյ. պահ բառից՝ -կեր մասնիկով։
iron or wooden tie-piece, binding-piece, notched-rail, brace;
buttress, flying-buttress.
• (սեռ. փ) «պատր ամուր պահելու համար մէջն ագուցուած գե-րաններ» ՍԳր. Եփր. թգ. 423. Վեցօր. 169. Ոսկ. ես. և կողոս. 579. Մծբ. 39. «գրահ, պահպանակ» Թղթ. դաշ. որից պահանգա-կապ Սիր. իբ. 19. Մծբ. 39։
• ՆՀԲ «անկուած առ ի քաջ պահել, կամ ի պահել անկ», Lag. Urgesch. 378 san( արմատից։ Հիւնք. վահան բառից։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 307 պրս. [arabic word] vahang «փայտեայ օղակ կամ շրջանակ՝ որ բեռների վրայ են անց-կացնում՝ ամրապնդելու համար»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] pahāna «դռան յետևի փայտէ սողնակը, նիգ, գամ»։
credit-side, credit;
cf. Պահանջումն.
• «բռնի ուզածր», արմատ առան-ձեն անգործածական. գտնւում է արդի գրա-կանի մէջ՝ «առնելիք» նշանակութեամբ. որից պահանջել «բռնի ուզել, բռնադատել որ տայ» ՍԳր. պահանջանք Սեբեր. Վեցօր. Եւագր. պահանջիչ Եւս. պտմ. պահանջող ՍԳր. պահանջումն Սիր. լդ. 42. Ոսկ. ես. զօ-րապահանջ Պտմ. աղէքս. ճշդապահանջ Ոսկ. գծ. հարկապահանջ Խոր. յորդորապահանջ Թէոդ. կոյս. օրէնսպահանջ Եւս. պտմ. ոգե-պահանջ Գնձ. Նար. խստապահանջ, պա-հանջկոտ, պահանջատէր (նոր բառեր)։ Գըր-ուած է պարհանջել Եփր. եբր. 204։
• ՆՀԲ «որպէս թէ զ'ի պահեստ եդեալն կամ զաւանդն և զփոխն յետս նահան-ջել»։ Հիւնք. պրս. պազխասթ (իմա bāz-xvāst) հոմանիշից։ Meillet REA 1, 9 և II. 6 փոխառեալ իրանական կորած մի ձևից, որ կազմուած է pa-նախա-մասնիկով՝ պհլ. սոգդ. hanǰ, հպրս. զնռ. Banj «քաշել» արմատից. հմմտ. պհլ, āhanǰītan, պրս. [arabic word] āhan ǰīdan «քաշել, յետ քաշել» (Bartholo-mae, Altir. Wört. 784-5, Horn. § 58 Gauthiot, Gr. sogd. 156), ինչպէս նաև
cf. Պահանջումն.
• «ձեռքի ապարանջան». մէկ անգամ ունի Օրբել. ողբ. ժե. «Պահանջանքն իմոյ բազկին և ապարանջանքն իմոյս ո-տին»։
guard, guardian, inspector, superintendent, overseer;
sentry, sentinel;
—ք, guard, guards, garrison;
cf. Հմայեակ;
— այգեստանի, vineyard-keeper;
cf. Հրեշտակ.
• , ի-ա հլ. «պահող» ՍԳր. Եւս. քր. «պահպանութիւն» Սղ. լը. 2. ճխ. 3. ա. մկ. (ստէպ). Եղիշ. «հմայեակ» Կանոն. որից պահապանապետ Պղատ. օրին. Պտմ. աղէքս. տահապանութիւն Ճառընտ. կամ առանց լօ-դակապի՝ պահպան Գ. մկ. գ. 16. Փիլ. պահ-պանապետ Եսթ. բ. 20. պահպանակ Խոր. Կանոն. պահպանութիւն ՍԳր. Բուզ. պահ-աանել Փիլ. ևն։ Բառիս հին ձևն է *պարհա-պան։
• = Պհլ. *pahrapān<զնդ. *pāϑrapāna-բառից, որ կազմուած է pahr<զնդ. pāϑra «պաշտպանութիւն, պահպանութիւն»+pān «պահող» բառերից։ Վերի բառերը աւանդ-ուած չեն թէև, բայց կան նրանց այլ գաւա-ռական ձևերը. ինչ. պհլ. pāspān=պրս. pās-bān «պահապան»։ Տե՛ս նաև պահ։-Հիւբշ. 217։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառութեամբ ունինք Ալշ. Մշ. պահաբան, Երև. պրհապան, Մկ. պmխmպան, Պլ. բահաբան ձևերով՝ միայն «պահապան հրեշտակ», «Աստուած պահա-պան» ձևերի մէջ։ Մինչև անգամ էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառում կայ bahaban «պահապան հրեշտակ». ինչ. bahabanəm esirgedi «պահապան հրեշտակս ինձ պահ-պանեց» (Բիւր. 1898, 865)։ նը (Օրբել. 1861, էջ 268), որ ճիշտ այն է. ինչ որ այլուր Պարտիզացփոր.
• = Նոյն է պարտէզ բառի հետ և ծագում է կա՛մ պհլ. գւռ. մի ձևից, և կամ հայերէնի մէջ րտ>հ ձայնափոխութեամբ (իբր եր-թալ>էհա*լ)։-Աճ.
• Պահառ տես Պակառ։ Տակառ-
cf. Համետ.
• «համետ, թամբ» Յայսմ. փետր. 6 (երկիցս). Առաք. պտմ. 330, 331 (կուր-դինն, որ է պաղանն). որից պաղանե «հա-մետել» Վրք. հց. ա. 496. պաղանաւոր «ձիա-ւոր» Կաղանկտ. պաղանակար «համետա-գործ» Դրնղ. 324։
• = Պրս. [arabic word] pā̄lān «համետ», որից փո-խառեալ են նաև թրք. palan, վրաց. ბალანი պալանի և φალანი փալանի հոմանիշները։ Բառիս ստուգաբանութիւնը և հին ձևերը յայտնի չեն։
cf. Պաղատանք.
• «թախանձանք, աղաչել խնդրելը» մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած այս արմատական ձևով աղաչանք և պաղատ կրկնականի մէջ՝ Եփր. յես. էջ 317 (որի հետ հմմտ. գւռ. աղաչ-պաղատ). նոյն արմատից են կազմուած պաղատիլ «աղաչել, թախան-ձել» ՍԳր. «լալով աղաչել» Մանդ. Շար. պա-ղատանք ՍԳր. պաղատախառն Մծբ. պաղա-տումն Խոսր. Նար. Արծր. պաղատաւոր Սկևռ. աղ. աշխարհապաղատ Բուզ. բազմապաղատ. Պհ. կթ. մեծապաղատ Յհ. կթ.-բառիս երկ-րորդ ձևն է պաղէտ «աղաչանք» Մծբ. էջ 305, 339. Եփր. յես. էջ 317 և մնաց. էջ 475 (ոստ այլ, ձեռագիրների. հմմտ. ՀԱ 1911, 504 և 1912, 547)։
• ՆՀԲ «թախանձել յաղեաց վասն աղե-տից»։ Աճառ. Արրտ. 1911, 418 համե-մատում է լազ. պալակար, օպալակա-րու «խնդրել, աղաչել» բառի հետ։ Այժմ սակայն գտնում եմ որ սոյն լազ ձևռ փոխառեալ է նյն. παραϰαλω «աղաչել, պաղատիլ» ձևից (p-λ>l-r սովորական շրջմամբ), որով ո՛չ մի կապ չունի հա-լերէնի հետ։
• ԳՒՌ.-Մող. պաղատ, Տփ. պաղատիլ, Ախց. պաղատէլ, Ննխ. բաղադէլ, Սվեդ. բm-ղmդիլ, Ախց. Երև. Շմ. Ջղ. պաղատանք, Ղրբ. պղա՛տանք, Տփ. պաղանտաք, որից կրկնութեամբ Երև. Մրղ. Սլմ. Շմ. աղաչ-պաղատ լինել, Սեբ. ախջէլ-բաղդէլ «շատ աղաչել»։
dried fig, string of dried figs, a frail.
• ՆՀԲ «նոյն բառ է և ի յն. բալա՛թի»։ Հիւնք. յն. παλάϑη «կողով թզոյ», պրս. falāta «պտուղ չորացուցեալ, քաղցու թանձրացեալ, պաստեռ».
oscillating, swinging, shaking.
• -Յն. παλματιας հոմանիշի համեմատ կազ-մուած է πάλμα «սասանում, դող» բառից՝ հյ. -ական մասնիկով։-Հիւբշ. էջ 370։
cattle;
—ք, means, expedient, device;
—ս պաճարել, to seek the means to, to resort to all sorts of expedients, contrivances or shifts.
• , ի-ա հլ. «նախիր, արջառ, եզ, կով, կամ լայնաբար՝ ամէն անասուն» Կա-նոնք սահ. 126. Տիմոթ. կուզ 327. Փիլ. Խոր. Պտմ. աղէքս. 13. որից պաճարաբուծ «հ--վիւ» Պիտ. պաճարամիտ «անմիտ» Լմր. մատ. 56, 95. պաճարեղէն «անասուններ» Նիւս. կազմ. պաճարարօտ Փիլ. Ասող. պա-ճարապէս «անասնաբար» Անյ. հց. իմ. քա-ջապաճար Փիլ.։ Այս արմատից են գալիս նաև աաճարանք «ինչք, ապրուստ, պաշարե-ղէն» Ագաթ. Պիտ. Յհ. կթ. Ղևոնդ. «ճար, ճա-րակ, հնարամտութիւն, հնարք» Ոսկ. մ. ա. Չ. Փիլ. յովն. 590. պաճարք «հայթայթանք. մեջոց, հնարք» Ոսկ. մ. ա. 22. պաճարել կամ պաճարիլ «հայթայթել, նիւթել, միջոց կամ հնարք գտնել» Ոսկ. մ. ա. 22. Փիլ. Պիտ. անպաճարան «անհնարին, շատ դըժ-ուար» Փիլ. իմաստն. նշանակութեան զար-գացման համար հմմտ. պախրէ։
• ՆՀԲ աաճար «տաւար» բառի համար թուի թէ յիշում է եբր. պաքար «պախ-րէ». իսկ պաճարել՝ լծ. և նոյն թրք. be-ǰermek և ռմկ. ճարել։ Lag. Urg. 479 ճարակ բառի հետ։ Հիւնք. պաճար «տա-ւար»=պրս. čārpā «չորքոտանի» (շըրջ-մամբ), իսկ միւս նշանակութիւններով վաճառ բառից։ Գազանճեան, Արևել. մամ. 1907, 934-5 պաճարել=թրք. bejer-mek։ Meillet, Rev. d. ét. arm. 2, 6 պա-մասնիկով իրան. ճար (cār), ճարակ (čārak) բառերից փոխառեալ։
delicious condiments.
• , անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փիլ. ել. 481. «Գինեզինութիւնք և խա-հակերութիւնք՝ որ ի ձեռն անյագութեան և որովայնամոլութեան լինին, ի պաճիտակ լի-նելոյ գործեն հիւանդութիւն»։ (Աւգերեան լտ. թրգմ. ob abusum expletionis զեղծումն գոհացման)։ ՆՀԲ մեկնում է «աւելորդ պա-ճուճանօք և հանդերձանօք յօրինեալն», ՋԲ «աւելորդ պաճուճանք կամ հանդերձանք կե-րակրոց», ԱԲ. «աւելորդ զարդարանք կամ կերխում»։
• ՆՀԲ պաճուանք բառից։ Lag. Arm. Stud. § 1801 և էջ 182 սանս. upaci, ասոր. [hebrew word] psi dg? և պրս. guzi-dan «ընտրել»։
adorned, beautified, set off, decked, elegant;
jewel, trinket;
cf. Պաճուճան.
• = Հաւանաբար իրանեան փոխառութիւն է, ինչպէս ցոյց են տալիս կրկին ճ-երը. հմմտ. նոգդ. p'γwch «պաճուճեալ»։ Այս բառի ստու-գաբանութիւնը ծանօթ չլինելով՝ յայտնի չէ թէ ինչի՞ց է յառաջ գալիս այս երկուսի մէջ շ և ճ ձայների տարբերութիւնը և հետևաբար ի՞նչ է հայերէն բառի բուն մեկնութիւնու
• ՆՀԲ լծ. թրք. beze-mek «զարդարել»։ Մորթման ZDMG 26, 535 բևեռ. bar-çudibiduni մեկնում է պարսպատուն կամ պաճուապատան։ Հիւնօ. պճնել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233 իբրև կրրկ-նական՝ *պաճ արմատից. հմմտ. պա-րոյր, փաթոյթ, պատուտակ։ Վերի մեկ-նութիւնը տուաւ Meillet, REA 2, էջ 5։
fairy, elf.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «առասպելական մի էակ, որ մարդուց է յառաջանում և երէների հետ է արածում» Եզն. 98, 99 (և զպայն իմն ի մարդկանէ. ի մարդկանէ ելեալ պայն, Չպայն իսկ). Ոսկ. պօղ. Ա. 602. Եղիշ. հրց. էջ 50. որից պայիկ (յիշում է ՆՀԲ պայ բա-ռի տակ՝ իբր հոմանիշ, բայց առանց վկայ-ութեան. տարբեր է պայիկ «պահապան», որ ռես առանձին). մարդապայ քաղ Ոսկ մ. ա. 4. էջ 58 (ձեռ. վարդապայն քաղից. այսպէ՛ս է սրբագրում Հ. Ա. Բագրատունի, Որատիռ-սի Ար. քերթ. էջ 31, որ ընդունում են նաև Նորայր, Քննասէր Ա. էջ 10 և Գալեմքեար-եան, Մասիս 1900, 403), նաև Պայապիս Քաղեայ յատուկ անունը՝ Խոր. Ա. ժդ. (կազ-մուած պայ+ապիս (կովը) և քաղ բառերից ըստ Աճառ. Արրտ. 1912, 838, իսկ ըստ Markwart, REA 8 (1928), 221 եգիպտ. παάπις անունից, որ էր հայր իմաստունն Ամենովփիսի)։-Եզնիկի առաջին վկայու-թեան մէջ (զպայն իմն) չի կարող պայն լի-նել որոշեալ ձև՝ յաջորդ իմն անորոշի պատ-ճառաւ. ուստի պէտք է ենթադրել պայ բառի հետ նաև պայն ձևը, որ հաստատւում է նաև տակի գւռ. ձևերով (տե՛ս այս մասին Աճառ. REA 3, էջ 7)։ թիւնը յաջորդութեամբ ստանալ, յաջորդել» եւս. օր. Խոր. «տիրել, իշխել» Յհ. կթ. պա-յազատութիւն Եւս. քր. անպայազատ «բնա-ջինջ եղած, սերունդը անճիտած» Խոր. յար-մարեալ ձև է պայ-ազն Մագ. թղ. 63 «սին-լըքոր» (ըստ ՆՀԲ), «իշխան» (ըստ ԱԲ)։
• Հիւնք. պայիկ=պրս. պիուք բառից։ որ է [arabic word] biyūk «հարսն». հմմտ. յա-ւերժահարսն. կրճատեալ ձևով պայ։ Ե. եպս. Դուրեան, Մասիս 1900, 436 յտ. pan «սրինգը հնարող առասպելական էակը»։ Գալէմքեարեան, անդ 475 արի-ական pāti «պահապան» ձևից։ Ալիշան, Հին հաւ. 185 վարդապայ կցում է հնդ. վարտապա՛յ ձայնարկութեան հետ։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 310 պարիկ բառի՞ց։ Mariès, REA 3, 7 յօդուածից առթիւ խօսելով՝ ՀԱ, 1927, էջ 767-72, հաստատում է պայն ձևը և գտնում է որ հակառակ օրինակները արժէք չունին. այսպէս պայ Ոսկ. պօղ. Ա. 602 յետին նորամուծութիւն է, որ չկայ յունարէ-նում, մարդապայ սրբագրում է մար-դասպան, իսկ ՆՀԲ-ի պայիկ բառի գո-յութիւնը ժխտում է։
• = Պհլ. *payāzāt ձևից, որ է հպրս. *pati azāta «յաջորդ յազատութեան, որ է ազ-նուականութեան», կազմուած pati մասնի-կով՝ āzāta-«ազատ» բառից։-
• ՆՀԲ «լծ. փայէ և զաթ (իմա՛ պրս. [arabic word] nāya «պատիւ, աստիճան» և արաբ. [arabic word] dāt «անձ»). ուստի առ մեօք առին բմանք որպէս պէյզատէ»։ Lag. Arm. Stud. § 1802 վերջի մասը դնում է պոս. zād=zāda «ծնեալ»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 205 պրս. [arabic word] beyzād, ❇ [arabic word] bey-zāda «բէկի ծնունդ»։ Muler WZKM 10, 356 pat-մասնիկով zāt «ծնեալ» բառից՝ ընդունելով պայ-ազատ՝ իբր «agnat» նշանակութեամբ։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ նախ Ա. Խա-չատրեան (անձնական. նամակ առ Հիւբշ. 1898 թ.)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 310 մերժելով իր առաջին կարծիքը (ըստ որում [arabic word] bāy, beg թուրքերէն է), դնում է պայ «պարիկ»+զատ, իբր թէ «պարիկներից ծնեալ՝ քաջ»։ Նոյնը Հայ-Երան. Ուսումն. էջ 83 դարձեալ փոխելով իր կարծիքը՝ պհլ. vehzād-պրս. [arabic word] behzad «վեհածին»։ Ան-կախ Խաչատրեանից՝ վերջին անգամ վերի ձևով մեկնեց Benveniste ՀԱ 1927 762։
• ԳՒՌ.-Ագլ. տնպայն, Աստ. տնպան «տան պահապան բարի ոգի»։ (Ագուլիսի բարբա-ռում հին հյ. այ մնում է այ և չի վերածւում ո՛չ ա և ոչ է. օր. հայր, մայր, փայտ> Ագլ. հայր, մայր, փայտ)։
successor, heir, inheritor, descendant;
noble, nobleman, prince, lord.
• , ի-ա հլ. «ժառանգորդ, ցեղի մնացորդը, յաջորդ, գահաժառանգ» Եւս. քր. Ոսև. մ. ա. 9, 17. «ազնուատոհմ» Նար. Կե-չառ. աղէքս. որից պայազատել «իշխանու-
guard, guardian;
cf. Պայ.
• , ի-ա հլ. «բերդի պահապան, պա-հակ զինւոր, հետիոտն զինւոր» Խոր. Գ. 36. Փարպ. Ղևոնդ. ժ, էջ 37. Ասող. 126. ոռուած նաև պայեկ Օրբել. պահեկ Մեսր. եր. պայակ Խոր. Գ. 36 (մի ձեռ.)-Նոր ձևն է փայիկ «ոտքով վազող սուրհանդակ» Լծ. նար. («Սուրհանդակ, փայիկ և այնոքիկ՝ որ առա-ջի պարոնաց վազեն ոտիւք, յորժամ պարոնն ի ձի ելանէ»)։
• = Պհլ. paik «սուրհանդակ», paikān «հե-տևակ զօրք», պրս. [arabic word] paig «սուրհան-դակ և թղթաբեր», հին նշ. «հետիոտն, հե-տևակ զինւոր, ոստիկան, դահիճ», paigān -salār «ոստիկանապետ», սանս. nadiև» «հետևակ զինւոր». պրակր. pāikk։ Այս բո-լորը ծագում են սանս. pad-, զնդ. paδ-, պրս. [arabic word] pāy «ոտք» բառից, որի հալ. զեղակիցներն են հետ-ք և ոտն։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] paigā «հե-տևակ զինւոր», արաբ. [arabic word] faiǰ «թղթա-а-248 տար, սուրհանդակ», վրաց. ბაიკი պաիկի, უაიკი փաիկի «արագընթաց, արագոտն, гкороходъ. 2. ճատրակի խաղի մէջ հետևա-կը» (Horn § 359)։-Հիւբշ. 220։
• ՆՀԲ նոյն ընդ պահակ, լծ. պրս. paik։ Böttich. Rudim. 50, 189 ասորին դնում է պարսկերէնից։ Նոյն, ZDMG 1850, 360 հայ բառը կցում է սանս. և պրս. բառերի հետ։ Ուղիղ են նաև Böttich. Arica 80, 342, Lag. Ges. Abhd. 74, Պատկ. Изслед. 12, Maтep. II, 25։
bailiff, city magistrate, magistrate.
• «ֆրանկների կողմից Կիլիկիոյ, Հայոց մեծ իշխանին տրուած աատուռ։ տիտղոս» Հեթմ. պտմ. Յիշատ. Վահր. ոտ. 210. Սմբ. պտմ. Սամ. անեց. շար. 148, «պարոնի կամ ասպետի փոխանորդը» Ան-սիզք 9, 39. որիզ պայլութիւն Անսիզք 11-17 Մեխ. աս. 514, Պտմ. կիլ. 207։
• = Հֆրանս. bail «կառավարիչ, հսկող, դա-տաւոր», ֆրանս. baile «խնամակալ, դես-պան Վենետկեցոց ի Պօլիս», bailli «ոստի-կան դատաստանաց, դատաւոր», bailli-áge «դատաւորութիւն, սահման դատաւորի 2. ատեան, տուն դատաւորի», իտաւ. bailo balio «կառավարիչ, դատաւոր», balia «իշ-խանութիւն», balioso «զօրեղ, հզօր», որից նաև թրք. [arabic word] balyōz «դեսպան Վենետկե-ցոց ի Պօլիս», ռմկ. պալեօզ «մեծահարուստ անձնաւորութիւն»։-Հիւբշ. 390-1
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Նոյնը յետոյ Peterm. ZDMG 15(1861), էջ 403։ ԳԻՌ.-Տե՛ս բէլ։
condition, nature, state, quality, circumstance;
condition, term, measure, rule, limitation, close;
part, article, proposition, transaction;
stipulation, agreement, treaty, bargain, compact, pact;
— անհրաժեշտ, condition, sine qua non;
— ժամանակի, appointment, assignation;
— կենաց, condition, state, circumstance;
— նամակ, original draft of a treaty or contract;
հայցուածոյ —աւ, in an interrogatory manner;
—աւ, upon condition, on terms;
— դնել, to place or impose conditions, to make a contract, to contract, to bind oneself by contract;
cf. Ժամանակակէտ.
• , ի-ա հլ. «դաշն, դաշինք, ոճ, ձև, կերպ» ՍԳր. Եւս. քր. Կիւրղ. ծն. Ոսկ. մ. ա. 19 և յհ. ա. 27. որից պայմանաւոր Ա-գաթ. Վեցօր. պայմանել Խոր. Վրք. հց. տա-րապայման Բուզ. անպայման Ագաթ. յետ. նաբար գրուած է ըստ մհյ. պոման Զքր. կթ. Ուխտ. Բ. 86. Մխ. դտ. Մեսր. եր. Մարթին. Անսիզք 9, 13, 15, 47. պոմանել Կանոն. բարդութեամբ՝ պոմնթուխթ «պայմանա-թուղթ» Անտիզք 75։ Նոր բառեր են պայմա-նագիր, պայմանաժամ, պայմանադրու-թիւն, պայմանական, պայմանատրուիլ, նա-խապայման։ -Նոր գրականում (արևելեան բարբառ) անպայման ստացել է «անպատ-ճառ, անշուշտ» իմաստը (ազդեցութեամբ ռուս. бeзуcловнo ձևի), մինչդեռ հին նշա-նաևութիւնն է «չափից դուրս, չափազանց» (անպայման սքանչելի Ագաթ.), իսկ արև-
• = Պազ. paimān «չափ, սահման, խոս-տում, դաշինք, համաձայնութիւն, դաշնա-դրութիւն», պրս. [arabic word] paimān «պայման, ուխտ, դաշինք», [arabic word] paymāna «մի չափ է. 2. գինու մեծ կթղայ», պհլ. ❇ pat-mān, [arabic word] patmānak «դաշինք. համաձայնութիւն, չափ, աստիճան» ❇ [other alphabet] ápatmān «անպայման=չափազանց, ան-չափ»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ա-րաբ. [arabic word] faymān «պայման» (Կամուս, թրք. թրզմ. Գ. 532), արևել. թրք. [arabic word] paуman կամ [arabic word] paymanah «մի տեսակ չափ»։ Իրանեան ձևերը ծագում են paiti-մասնիկով՝ mā «չափել» արմատից. ըստ այսմ պրս. [arabic word] paymūdan, պհլ. pat-māyend, քրդ. piwán «չափել» (Horn § 363), որոնց հետ հմմտ. սանս. mana «չափ», յն. μέτρον (որից մետր) «չափ», լտ. mētior «չափել», ռուս. мepa «չափ» ևն։-Հիւբշ. 230։
• ԳԴ (յետոյ ՆՀԲ) դնում են պրս. փէյ-ման ձևից։ Böttich. ZDMG 1850, 360 սանս. pratimāna։ Նոյն, Arica 80, 344 սրա հետ նաև պրս. ձևը։ Lag. Urgesch, 139 պրս.-ից փոխառեալ է դնում։ Mül-ler SWAW 38, 555 յիշում է նաև եբր. [hebrew word] (patmān?) ձևը, որ չունի Ge-senius։ Մորթման ZDMG 26, 526 բևեռ. pini «պայման» և 544 vidimana «պայ-ման»։ Նորայր, Կորիւն վրդ. էջ 275 ան-պայման դնում է պրս. փէյմուտէն «չա-փել» բայից։
iron, horse-shoe.
• , ի հլ. «ձիերի կամ այլ կենդանինե-րի ոտքի տակ գամուած երկաթը, լուսին, նալ». ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ իբր գւռ. բառ. սովորական է արդի գրականում։
• Արդեօք յաջորդից ենթադրուած բռա-կան ձև' է. գաւառականների մէջ այս-պիսի բառ ծանօթ չէ։
horse-shoer, shoeing-smith, farrier.
• , որ և պայթար, բայտար, փայ-տար «կենդանիների ոտքին պայտ զարնող արհեստաւոր կամ ձիու բժիշկ» Վրդ. առ. 57. Ոսկիփ.։
• = Արաբ. [arabic word] baytār նոյն նշ. որ ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 769 գալիս է [arabic word] batr «պատառել, ճեղքել» արմատից, այսպէս կոչուած՝ պայտարի սմբակը ճեղքելու պատ-ճառաւ։ Սրանից են նաև թրք. քրդ. baytar, վրաց. ბაითალი բայթալի՝ նոյն նշանակու-թեամբ։
• ՀՀԲ և սրան հետևելով ՓԲ՝ մեկնում են պայտ առնող և այս վախճանի հա-մար էլ գրում են պայտառ։ Այսպէս նաև արդի գրողներից ոմանք։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, նոյնը յետոյ Հիւնք.։
debate, dispute, quarrel, strife, controversy;
գալ, մատչիլ, մտանել ի — ընդ ումեք, to open a question or controversy, to debate, to dispute.
• , ի-ա հլ. «կռիւ, վէճ» Բուզ. Եզն Եղիշ. «իրար հետ դատուիլը» Կանոն, էջ 64. որից պայքարել Մծբ. կամ պայքարիլ Եղիշ. Յհ. կթ. յետին ձևեր են փայքար Արձ. 901 թուից (Վիմ. տար. էջ 5), Օրբել. հրտր. Էմի-նի, էջ 131, փայկար Ոսկ. եփես. 876, փայ-քարիլ կամ փակարիլ Եղիշ. ը. էջ 123.-Բուզ. էջ 60 ցանկում գրուած է երկու անգամ փայքար, որոնցից մէկը էջ 98 վերնագրում դարձել է յանդիմանութիւն և միւսը պայ-քար։
• = Նպհլ. paykār ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] paikār կամ paigār «կռիւ, մարտ, պատե-րազմ», պազ. պհլ. [other alphabet] l patkār «վէճ. կռիւ, հակառակութիւն, պայքար», զնդ. *pai-tikāra (Horn § 360), որ կազմուած է paiti-մասնիկով kar «գործել» արմատից. հմմտ. զնդ. [other alphabet] paiti. akəra-naot «հակառակը գործեց, հակառակուեց» (Bartholomae, Altir. Wört. 447 բառիս ե-մաստը անյայտ է թողնում)։-Հիւբշ. 220։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბაეკრობა պաեքրոբա «վէճ» Միք. զ. 2. საბაეკრო սապաեքրո «մենամարտի տեղ», მემაეკრე մեպտեքրև «կռուող»։
round loaf, bread;
honeycomb;
hen-bane.
• , ի հլ. «կոլոր հաց, բլիթ, նկանակ» ՍԳր. (15 անգամ գործածուած). Վանակ. հց. Մեկն. ղևտ. Նար. էջ 93. «մեղրախորիսխ, մեղրահաց» Լմբ. առակ. Կլիմաք. Վստկ 192. յետնաբար գրուած է բան «բաղարջ փե-թակի, մեղրահաց» Վստկ. լա։
• = Յն. πάνις «հաց», որ փոխառեալ է լտ. panis (>ֆրանս. pain) «հաց» բառից։ Շատ կարևոր են մեր բառի փոխառութեան հան-գամանքները. պան յունարէնից կազմուաձ կեղծ կամ գիտական տառադարձութիւն չէ, որովհետև՝ նախ մինչև այժմ էլ կենդանի է բարբառներում, երկրորդ՝ ըստ Sophocles 836 յն. πανις քիչ գործածական մի ձև է և բնաւ չի գտնւում Ս. Գրքի յոյն թարգմանու-թեան մէջ։ (Ստուգեցի որ այն բոլոր դէպքե-րում, ուր հյ. օրինակն ունի պան, յոյնը դնում է αρτος սովորական ձևը)։ Այս բոլո-ռիզ կարելի է հետևցնել, թէ հյ. պան յունա-րէնից չէ՛ փոխ առնուած, այլ ուղղակի լա-տիներենից։
• Schröder, Thesaur. 58 մեզանից է դնում լտ. panis, ՆՀԲ լծ. լտ. ձևը, իսկ Հիւնք. հայերէնը լատիներէնից փոխառ-եալ։ Չէ յիշած Հիւբշման։
• ԳՒՌ.-Արբ. բան, Զթ. բօն, բոն, Սվեդ. բուն «մեղրահաց, չհալած մեղը», որից և կազմուած է մեղրապան Զթ. «մեղրախո-րիսխ»։
• (բոյսը) տե՛ս Բան. ձած է պանդոկ (սեռ. -ի), որ և որուաձ պանտոկ, բանդոկ Ճառընտ. Վրք. հց. Յս. որդի. Լմբ. ատեն. Գնձ. Մեկն. ռև. որից պանդոկապետ Ղկ. ժ. 35. Սեբեր. պանդո-կապան Պղատ. օրին. պանդոկապանութիւն Պղատ. օրին։ Նոր գրականի մէջ ընդունուած է միայն պանդոկ ձևը։
• = Յն. πανδοxεῖον «պանդոկ, հիւրանոց, հիւրատուն» ձևից, որի հետ կան նաև παν-ὄογεῖον «պանդոկ», πανδοχεύς «պանդոկա-պան». կազմուած է παν «բոլոր» և δέχομαι «ընդունիլ» բառերից։ Յոյնից է փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] ︎ funtuq կամ [arabic word] funduq «պանդոկ, խան» (տե՛ս Կամուս, թրք. թռոմ Գ. 44). վերջինից է հյ. փնտուկ յետին ձևը, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. էջ 370։
popular.
• -άն πανδημεί, πανδημι, πανδήμιος, πά́νδημος «համաժոռովրդական, հասարակաց» բառից, որ կազմուած է παν «ամբողջ» և δῆμος «ժո-ղովուրդ» բառերից։
cf. Պանդոկ.
• (սեռ. -կւոյ, -կւոջ) «իջևան, անցորդների օթևան, խան» Ղկ. ժ. 34. Եփր. ա. ևոր. 72. Սեբեր. Ոսկ. յհ. բ. 33. որ և պանդուկի Վրք. սեղբ. 710. յետնաբար դար-
hare-brained, stupid, silly, foolish.
• «անմիտ, տխմար, ապուշ» Ոսև. մ. բ. 23. Հին բռ. որից պանդուրութիւն Ոսկ. փիլիպ. 406 (չունի ՆՀԲ). ենթադրելի է նաև պանդորր ձևը, որից կազմուած է պանդոր-րութիւն Սիր. իբ. 16. երկու ձևերի փոխանա-կութեան համար հմմտ. անդոյր և անռորր.
• Հիւնք. հանում է անդորր բառից։
• ՓՈԽ.-Հալերէնի՞ց է փոխառեալ, թէ պա-տահաևան նմանութիւն ունի լազ. bunduri «ծոյլ, դատարկապորտ» (Աճառ. Արարատ 1911, 417)։
foreigner, emigrant, alien, stranger;
pilgrim.
• Տէրվ. Մասիս 1882 յունիս 24 հայե-ռէն բառ չի կարծում, բայց օտար լի-նելն էլ չի կարողանում հաստատել։ Նոյն, Լեզու 1887, 108 հնխ. bhandh «կապել» արմատից՝ -ուխտ մասնիկով՝
• պանդխտութիւնը իբր բանտարգելութիւն ըմբռնելով։ Հիւնք. պանդոկ բառից։ Մարքվարթ, Die Entstehung der arm Bistumer Roma 933, էջ 7, ծան. 1 դնում է յն. παγδόγος ձևից, որ մերժում է Adontz, ըստ որում նոյն յն. բառի հա-մապատասխանն է պանդոկ (հաղորդեց Հ. Պէրպէրեան, նամակ 1933 յունվ. 16)։
• ԳՒՌ.-Խրբ. բանդուխդ։
provision, viaticum, food, victuals;
victualing, providing, provisions, stores, equipment;
the Holy Sacrament.
• . ի-ա, ո հլ. «պահեստի կամ ճա-նապարհի պարէն, ուտելեղէն» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. որից պաշարադիր Եփր. պհ. 173. պա-շարաբարձ Վրդն. ծն. պաշարաման «պաշա-րի մեծ աման» Վրդ. առկ. 48. պաշարապինդ Սարգ. Վրք. հց. գրուած է պարշար Նար. յո-վէդ։
• =-Պհլ. *pašar հոմանիշ ձևից փոխառեալ, որ աւանդուած չէ. բայց որը հաստատում է նորագիւտ սոգդ. pš'ϑr «պաշար» (յիշա-տակուած է BSL 23, 107)։ Այս բառը Gauthiot, Gram. sogd. էջ 162 կարդում է fsāβar «ուտելեղէն, vivres» և կցում է զնդ. fšav-«սնուցանել, պարարտացնել» բա-ռին։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է «պաճարանք ուտե-լեաց»։ Lag. Urgcsch. 480 պաճար բա-ռի հետ։ Հիւնք. նոյն ընդ վանառ։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Աճառ. Kev. d. Et. arm. 3, 8։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ Մշ. Ջղ. Սլմ. Տփ. պաշար, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Սեբ. բաշար, Հճ. բաշօյ, բէշօյ, Զթ. բէշօյ, բէշոր, Սվեդ. բիշուր. բոլորն էլ նշանակում են յատկապէս «ճամբորդութեան ժամանակ հետը վերցրած ուտելիք».-իսկ թրքախօս հայերից Ատն. բէշէր «կնունքի ժամանակ բաժանուած մրգեղէն»։
appanage.
• , ի-ա հլ. «հարսի բերած օժիտը փեսային» Յես. ժզ. 10. Գ. թագ. թ. 16. Խոր. սխալ գրուած պաշտական, պաշա-տական ևն։ Նոյնից է նաև պաշտանակարել «պարգևել, doto» Ներսէսովիչ, Բռ. լտ.-հյ. 167բ։
• Հիւնք. պրս. pešdār «կանխագոյն տուեալ, կանխիկ հատուցեալ» բառից հյ. -ական մասնիկով։ Կոստանեան, Ազգ. հանդ. ժԳ. 133 յն. παστάς «առա-գաստ» բառի հետ։ Ադոնց, Aрм. Юстин. էջ 190 պրս. peš-dāta «առաջ-վանից տրուած?» Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 311 պրս. [arabic word] pis-dād «նախընծայ»։
defender, patron, protector, favourer;
minister, servant;
— սուրբ, patron saint, patron;
— դատի, advocate, attorney;
— կալ, լինել ումեք, to defend, to protect, to assist.
• , ի-ա հլ. «պահապան, պահող պահպանող» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 5. որից պաշտպանել ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 25. պաշտ-պանակք «թիկնապահ» Արծր. պաշտպանու-թիւն ՍԳր. պաշտպանումն Սիր. լա. 19. ան-պաշտպան, մաքսապաշտպան (նոր բառեր). ւետնաբար կապելով բառս պաշտել բայի հետ՝ գրուած է «ծառայել» նշանակութիւնը, այսպէս՝ պաշտպան «ծառայող, սպասաւոր» Լմբ. Սկևռ. աղ. պաշտպանութիւն «ծառաւու-թիւն» Պիտ. Լմբ. սղ.։
• -Պհլ. *paštpān ձևից, որ չէ ասանդուած. բայց ունինք սրա աւելի նոր ձևը՝ պհլ. [other alphabet] puste-pān-և պրս. [arabic word] pustbān, [arabic word] pustvān, որոնք ենթա-դրում են հպրս. և զնդ. *paršti-pāna-։ Նագում է հպրս. *prsti-=զնդ. ❇ naršti-> պհլ. [other alphabet] pušt և պրս. [arabic word] pušt, զազա pašt, աֆղան. pušt, քրդ. pišt, բելուճ. p'ut «թիկունք, կըռ-նակ»+pāna>bān բառերից, որով բուն նշանակութիւնը լինում է «թիկնապահ», յե-տոյ ըմբռնուած է ընդհանուր «պահապան. օգնական» իմաստով (Horn § 321)։ Հյ. պաշտպան փոխառեալ է արշակունեան շըր-ջանին. միևնոյն բառը սասանեան շրջանին երկրորդ անգամ փոխ է առնուած փուշտի-պան «թիկնապահ» ձևով (տե՛ս այս բառը) և վերջապէս երրորդ անգամ նորապարսիկ շրջանին փոխ առնուելով տուած է փեշտը-վան Ակն. «պատի մէջ պահանգ», որ է պրս. puštvān «պահանգ»։-Հիւբշ. 221։
• Müller SWAW 42, 250 պրս. pušl-bān ձևի հետ։ Էմին, Ист. Aсохика 1864, էջ 82 փուշտիպան բառից։ Lag Beitr. bktr. Lex. 57, 38 մերժում է ա-ի պատճառաւ։ Հիւբշ. KZ 23, 403 հայր պարսկից փոխառեալ։ Հիւնք. փուշտի-պան բառից. գործ չունի պաշտել բայի հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. Կր. Մշ. Սլմ. պաշտպան. նմ պաշտպանիլ, Խրբ. բաշբան, բաշբանիլ։