vital.
vivifying, salutary;
alive, lively.
cf. Կենդանատու.
fond of life.
cf. Կենդանատու.
cf. Կենդանատու.
cf. Կենդանացուցանեմ.
life containing.
salutary, wholesome.
mundane, worldly-minded, fond of life, of this world.
• «կեռաս պտուղը, քիրազ, գիլաս» Մարթին. Վստկ. 156. Առաք. պտմ. 418, ո-րից կեռասենի «կեռասի ծառը» Վստկ. 44, 143։
• = Յն, ϰέρασος, նյն. ϰερασηά «կեռասենի», ϰεράσιον «կեռաս» բառից, որ Արևելք և Արևմուտք ընդհանուր տարածուած մի բառ է. համեմատել լտ. cerasus, սպան. čereza, իտալ. ciriegia, ֆրանս. cerise, անգլ. cherry, հգերմ. chirsa, մբգ. kèrsc, գերմ. Kirsche, հունգ. cseresznye, հսլ. cersin'a ռուս. цepeщня, սերբ. tréšnja, չեխ. strešnč, լեհ. trzes'nia, czeresznia, լիթ. čeresna, ռում. ceráse, գնչ. čiras, ալբան. k'erši, ֆինն. kirsi, էստն. kirs, թրք. kiraz, արևել. թրք. gilas, քրդ. gilas ևն։ Նախա-պէս կարծւում էր՝ որ այս բառը ծագած է Փոքր-Ասիոյ Kερασοῦς (Կիրասոն) քաղաքի անունից, ուր Հռովմայեցիք առաջին անգամ Լուկուլլոսի ժամանակ ճանաչեցին այս պր-տուղը և իրենց հետ Եւրոպա տանելով՝ տա-րածեցին ամէն կողմ։ Այսօր ընդունում են՝ որ բառը Փոքր-Ասիական, թերևս Թրակօ» Փռիւգական է, պատկանում է հնխ. qer-ար-մատին և ցեղակից է յն. ϰράνος, լտ. cor-nus, լիթ. *kirnas ևն բառերին։ Յունարէնից անցել է լատիներէնի և յետոյ ուրիշ լեզու-ների (Berneker 149, Boisacq 439, Kluge 256, Pokorny 1, 411)։-Հիւբշ. 356։
• ՆՀԲ յիշում է միայն ռմկ. քիրաց։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը ունին Մսեր մագ. ամռառիր չափածոյ 176, Justi, Dict. Kurde 374, Հիւնք. 331 ևն։
• ԳՒՌ.-Սչ. գեռաս, Ասլ. Ննխ. գէռաս, Սեբ գէ՝ռաս, Բլ. գեռյազ, Մշ. գըռյազ, Խրբ. գիյ-րազ, Զթ. գէռօս, գէռոս (ծառը կոչւում է գէռիսե, գէռիսինե, գէռասինե), Վն. գիլազ, Պլ. քիրազ, Ախց. քիրmզ, Սվեդ. քրուզ ևն. վերջինները նոր փոխառութիւն թուրքերէնից կամ քրդերէնից։
—ք cherry orchard.
kirsch-wasser.
wife's father-in-law, husbands father.
whale;
cetus.
fond of eating, dainty-mouthed;
— լինել, to feast, to revel, to give oneself up to feasting.
to feign sickness.
stupid, dull-witted, idle, lazy, slothful.
fond of refined living.
eloquent;
cf. Խօսուն.
conversing with another;
— լինել, to have an interview, to converse, to talk, to discourse, to have a chat together, to hold a conversation with.
cf. Խօսակից լինիմ.
conference, dialogue, conversation, parley, interview;
interlocution;
discourse.
mouth, tongue;
*parlour.
betrothed.
cf. Խօսեալ.
speaking, that speaks.
to cause to speak.
to speak, to talk, to discourse, to converse;
to confer, to treat, to negotiate;
to betroth, to affiance;
— լեզուս, or ի լեզուս, to speak many languages;
— — եզակի, to thee-thou;
— ուղիղ, to speak out, distinctly — ի սրտի, to think, to meditate, to ruminate;
— սպառնալեօք, to speak threateningly or sharply;
— զքաղաքականութենէ, to talk politics;
տալ — զանձնէ, to be talked of;
to get a bad name;
— զումեքէ ի մահ, to compass a person's death;
— չարութիւն, to speak ill of, to slander;
— հաւու, to crow;
նա խօսեսցի առ ի քէն, he shall be thy spokesman;
— ումեք զկին, to betroth, to promise or to give in marriage;
— իւր զկին, to espouse, to marry;
կոյս խօսեցեալ առն, a vergin espoused to a man;
խօսեցայց ինձ զքեզ, I will marry you;
cf. Ընդ վայր.
mediator, intercessor, advocate;
messenger, announcer;
chanticleer.
speaking;
mediator.
herald, messenger, negociator;
flag of truce;
— լինել, to parley, to negociate, to treat.
betrothed, affianced husband, intended.
speaking, rational;
speaker, orator.
faculty of speech.
betrothal, betrothing.
gifted with the faculty of speech;
endowed with reason, rational.
word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.
to sit cross-legged.
cryptogamy.
cf. Ծածկաբար.
that sees secrets.
cf. Ծաղկազգեաց.
interwoven with flowers;
— պսակ, garland.
crowned with flowers;
wreath of flowers.
fond of flowers;
amateur florist.
enamelled, strewn with flowers.
laughter-loving, humorous, jocose, waggish.
to be held up to public scorn.
merry faced, jocund, laughing.
coriander.
• , ո հլ. «մի տեսակ բոյս և նրա հա-տիկները. coriandrum» Ել. ժզ. 14, 31 Թուոց ժա. 7. որից գնձահատ ԱԲ, գնձաջուր ԱԲ.
• = Բնիկ հայ բառ, որ յառաջացած է գինղ «կլոր» բառից. այսպէս է կոչուած բոյսը սերմի կլորիկ ձևից առնելով. այս նախնա-կան նշանակութեան համար հմմտ. վրաց քինձի, որ է «գինձ», բայց քինձիս-թավի «գնդասեղ» (բառացի. «գինձի գլուխ»). Նոր-Ջուղայի բարբառով էլ գինձը կոչւում է բո-ւորգինձ։-Աճման ձևի համար հմմտ. փո-խինդ-փոխինձ, խեղդ-հեղձ, պիղծ-պղտոր, խայծ-խայտ ևն։-Աճ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Մշ. գ'ինձ, Ագլ. գაինձ, Ղրբ. կինձ, Սլմ. Վն. կ'ինձ, Տիգ. քինձ, Ոզմ. գ'էvնձ, Մրղ. կ'ինձ, ծինձ։-Վրացերէնից փոխառեալ է Տփ. քինձ։-Նոյն է և գինձ Ղք «մանր ալոճ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. քինձի «գինձ», ჭინძის-თავი քինձիս-թավի «գնդասեղ (հմմտ. գւռ. գնծիկ «գնդասեղ»), ჭინძის თეხლი քինձիս թեսլի «գինձի սերմը, հատիկը», թուշ. ჭინძ քինձ «ռինձ»։
fur-coat, pelisse.
• «աբեղայի յատուկ մաշկեայ հա-գուստ կամ վերարկու» Լմբ. առ Լևոն, տպ. Վենետ. 1865, էջ 218, 240 (ռմկ. գրծ. գշտով), որից գշտիլ «մաշկեղէն հագուստ հագնիլ, ա-բեղայ դառնալ» (նորագիւտ բառ) Արշ. վերջ, «ի Կարմեղոս լերինդ անապատացեալ ուլե-նեաւ գշտի»։
• ՆՀԲ գիշտ բացատրում է «աբեղայի գդակ կամ հագուստ», ՋԲ միայն «հան-դերձ ի մորթոյ կենդանեաց, մուշտակ»։ Ուղիղ է միայն «մաշկէ հագուստ» նշա-նակութիւնը, որովհետև Լամբրոնացու կրկին օրինակներումն էլ այս մասին է խօսքը։ Վերջին վկայութեան մէջ էլ ՆՀ1 գշտի կարծում է թէ գիշտ բառի սեռա-կանն է։-Հացունի, Պատմ. տարազի, 418 գիշտ հանում է քշտել «յապաւել» բայից, իբրև թէ «կարճ հագուստ»։
delicate, soft, downy, tender, genteel.
• «գիրուկ, փափուկ մեծացած» Սր. իը. 54, 56. ես. խէ. 1. ա. տիմ, ե. 6. Ոսև. ա-տիմ. «յոյր, դատարկապորտ» Եղիշ. Կանոն. էջ 368, որից՝ գրգել «խնամք տանիլ, վրան գուրգուրալ, փայփայել» Սիր. լ. 7, Բ. մակ, ժա. 25. Եզեկ. ժզ. 13, գրգիլ Մծբ. 128, Եփր. ծն.. գրգալ Եփր. ծն. Կիւրղ. ծն.. «րօեամ Եփր. աւետ. 316, գրգանք Բ. մակ. ժդ. 24. Ե-րեմ. լա. 20, գրգանալ «յօրանալ, փափկա-նալ» Գր. սարկ. լուս., գրգարան «փափկու-թեան վայր, եդեմ» Պիտ., գրգիչ Եփր. ծն., գրգութիւն Օր. իը. 56. Գ. մակ. զ. 19, ան-գիրգ «անսաստ» Վրք. հց. Բ. 461, գրգուանք «գրգանք, փափկութիւն» ԱԲ (կառմուած ու մասնիկով. հմմտ. ցց-ուիլ, դր-դուիլ)։
notch of an arrow
• , ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. էջ 152 «Ո՛չ եթէ նե-տիւ կռուիմ, այլ գղզրկով պողեալ զբոլորս ցնդեմ»։ Բառիս ուղղականը պիտի լինի կա՛մ գղզիկ և կա՛մ գղզուկ, նշանակութիւնը (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) «նետի ծայրը, կոթը» կամ «նետի ծայրը՝ փետուրի վրայի ճեղքը, որ աղեղի լա-րին է անցնում»։
• ՆՀԲ յիշում է յն. γυφίς «նետի կոթ»։ -Եթէ ուղղելի լինէր *գազկով, ուղղա-կանը կարելի էր դնել գազիկ կամ գա-զուկ և համեմատել պրս. ❇ gaz «տե-սակ ինչ անփետուր և անսլաք նետի, ո-րոյ միջին տեղին է ստուար». որից արե-վել. թրք. ❇ gez «անփետուր, անսայր նէլր»։
cf. Գղզիկ.
• , ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. էջ 152 «Ո՛չ եթէ նե-տիւ կռուիմ, այլ գղզրկով պողեալ զբոլորս ցնդեմ»։ Բառիս ուղղականը պիտի լինի կա՛մ գղզիկ և կա՛մ գղզուկ, նշանակութիւնը (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) «նետի ծայրը, կոթը» կամ «նետի ծայրը՝ փետուրի վրայի ճեղքը, որ աղեղի լա-րին է անցնում»։
• ՆՀԲ յիշում է յն. γυφίς «նետի կոթ»։ -Եթէ ուղղելի լինէր *գազկով, ուղղա-կանը կարելի էր դնել գազիկ կամ գա-զուկ և համեմատել պրս. ❇ gaz «տե-սակ ինչ անփետուր և անսլաք նետի, ո-րոյ միջին տեղին է ստուար». որից արե-վել. թրք. ❇ gez «անփետուր, անսայր նէլր»։
cf. Գխտոր.
• (գրուած նաև գխթոր, գխտոր. բուն ձևը յայտնի չէ) «վայրի կաղնու (quercus lusitanica Lam.) վրայի ուռեցքները, որոնցից լաւ ներկ կպատրաստուի. լտ. galla turcica Խռո. աշխ. 607. Վստկ. 114, 163. Մխ. դտ. էջ 326. Մխ. ապար., որից գղտորահամ կամ գխտորահամ «տտիպ, փոթոթահամ» Վեցօր. էջ 101, 102։
• ԳՒՌ.-երև. գխտօր, Ալշ. Մշ. գ'խտոր, Վն. կ'ըխթոր, Ախց. Կր. կխտօր, Խրբ. գ'խդ'օր. Ղրբ. կ'ըխտօր, Ակն. գ'խղէօր, Ագլ. Ոզմ. գ'ըխտուր, Մկ. գխթուր, Սլմ. կըխտէօր, հփ. կխտուր, Տիգ. քխթուր, Զթ. գ'էօխդիւր, գ'էօխդիւյ։
dry cow-dung.
• «աթար. չորացած թրիք» Վստկ 30, 72, 76, որից գշկուրմուխ «աթարի ծու-խը» Վստկ. 193, գշկրհոտ (քակոր հոտող, քակորի հոտ ունեցող) Վստկ.։
• Lag. Beitr. baktr. Lexicogr. 29 զնդ. geuš «կովի» սեռականից բարդուած. -կուր մնում է անծանօթ. բայց հմմտ. հյ. քակոր։ Ըստ Հիւբշ. 127 պատահական նմանութիւն ունին աֆղան. γōšāk «կո-վի քակոր», սանս. gōçakrt-«կովի աղբ»։
• ՓՈԽ.-Ունինք քրդ. [arabic word] pəškul «ոչ-խարի կամ ուղտի աղբ». սրա դէմ կան հայ դաւառականներից Մշ. բ'շկուլ «էշի թրիք», բ'շկլել «էշի թրքել», Ալշ. բշկուլ, փշկուլ «էշի, ձիու, ոչխարի թրիք»։ Այս բառերը կարող են քրդերենից փոխառեալ լինել. բայց աւելի հաւանական եմ կարծում այն, որ այս բառե-րը յառաջացած են վերոյիշեալ գշկուր ձևից տարանմանութեամբ, որից յետոյ էլ փոխա-ռեալ է քրդերէնը։
Մէզ.
• «մէզ, շեռ, ջրվաթ» Վստկ. 30, 42. Մխ. Բժշ. 10, որից՝ գոզել «միզել» Վստկ. 29, գոզ-բերան «միզանցք» Վստկ. 194, գոզարգել «միզարգելութեան հիւանդութիւնը» Վստկ 208, գոզգոզել «քիչ և ստէպ միղել» մհյ. բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 946 ա)։
• Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 404 սումեր gas, kas «մէզ» բառի հետ.-Սագրզեան նաև թրք. kā. sanmak «անասունների միզելը»։ Pe-tersson, Ar. u. Arm. Stud. 93 արմա-տը դնում է գո (զ յառաջացած մեզ հոմանիշի նմանութեամբ), որ է հնխ. uoso-և կցում է հբգ. wasal «ջուր, գետ», waso «խոնաւ գետին», նորվ. vesl «աղբիւր», լեթթ. wasa «հողի թացութիւն» բառերի հետ։-Պատահա-կան նմանութիւն ունին ֆինն. kusi, սիրյ. kudz, հիւս. օստյ. xos-jing հո-մանիշները (վերջինիս մէջ jing «ջուր»). Շէֆթէլովից, KZ, 54, (1927), 241 կցում է սանս. vaha «հոսուն», յն. ὄχετος «ջրանցք», պրս. bazγ «աւազան», իռլ. fūal «մէզ» բառերին։ Առաջին երկուսը պատկանում են հնխ. weg'h. «շարժել, քաշել, վարել» արմատին (Pokorny, 1, 249), որ ձևով համաձայն, բայց նշանակութեամբ տարբեր է, երկրորդը weg2 «թաց» արմատին (Pokorny, 1, 248), որ նշանակութեամբ համաձայն, բայց ձևով տարբեր է և ընդհանրապէս բոլորը միասին մէկ արմատի չեն պատկւյնում։
• ԳՒՌ -︎ «'ոց, Ննխ. Պլ. Ռ. գօզ, Ախց. Կր. Երև. գ'օզ, Սեբ. գ'էօզ, Շմ. կէօզ, Հմշ. կէօ՝զ, Սլմ. Քէօզ, Ղրբ. կիւզ. Ակն. գ'օս.-նոր բառեր են՝ գոզլան, գոզկապ, գոզահոտ, գոզողահոտ, գոզոտ, գոզոտել, գոզոտիլ։
content, easy, satisfied;
— լինել, to be content, satisfied, to take it kindly.
• «գոհունակ» Ագաթ. Եզն. Ոսկ. ա. թես., որից՝ գոհանալ ՍԳր, գոհութիւն «շնոր-հակալութիւն, գոհունակութիւն» ՍԳր, «Հա-ղորդութիւն» (թրգմ. յունարէնից) Ոսկ. մ. ա-25. Ագաթ., գոհացողութիւն Սիր. ժէ. 25. լթ. 20, գոհաբանել Շար. խոսր. Նար. կուս., դժգոհ Ոսկ. մ. ա. 25. Եւագր. գրուած է նաև տժգոհ Ոսկ. Կող., տժգոհիլ Փիլ. Յս. որդի, որոնք յետին տառադարձութեան արդիւնք են։ Նոր բառեր են՝ գոհունակ, գոհունակութիւն, անգոհունակ, ինքնագոհ, գոհացուցիչ, անգո-հացուցիչ ևն։
• Նոյնպէս և Թիրեաքեան, Հայ-երան. ու-սումն. էջ 151 ծան.։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Սեբ. գ'օհ, Ակն. գ'օյհ, Ոզմ. գ'օհանալ, Ալշ. Մշ. գ'օյ, Տիգ. քoհmնmլ', Տփ. գուհանակ, Զթ. գ'օհօթը՝ն, գ'ուութը՝ն.-իսկ Պլ. ջէշգուհալ, Եւդ. Պլ. ջուշգուհալ, Խրբ. չուչգ'օհանք, Ասլ. ջօշգ'ալ «դժգոհիլ, գանգա-տիլ, տրտնջալ» ծագում են դժգոհ բառից ջժգոհ ձևի միջնորդութեամբ։ Ակն. ջրշգօհալ, Ախց. ջ'ըջ'գուհիլ «դժգոհիլ»։ Գւռ. ջշգոհալ ձևի նախնականն է տժգոհալ, որ երկու ան-գամ գործածում է Գիրք առաք. 433բ (փո-խանակ դժգոհիլ ձևի)։
• , որ և գոնամակ, գանաման. սամ-ճակ «մի տեսակ բոյս». Բժշ. Գաղիան.-ըսա Խ. Ուղուրիկեան, Մասիս, 1881 նոյ" 23 և ՀԲուս. § 312 ,daphne gnidiuni*, որ մի տե-սակ դափնի է. Նորայր, Բառ. ֆր. 192 ա հա-մարում է ❇camélée*, Տիրացուեան, Cont. ributo alla flora dell' Armenia, § 82 daphne oleoides Schreb.։?
buffalo.
• , ո կամ ի-ա հլ. «գոմէշ» Օրին. ժդ. Խոր. աշխ. Յայսմ. Վրք. հց. Բ. 420. Վրդն. ծն. Ոսկիփոր.։
• + Պհլ. gāvmēš «գոմէշ», պրս. [arabic word] gāvmeš, [arabic word] gāmūš, փարս. gomis, ո-րոնք բուն նշանակում են «եզնախոյ», իբր զնդ. *gao-maeša, բարդուած gao «արջառ» և maeša «խոյ» բառերից։ Պհլ. gā̄vmēš պիտի տար հյ. *գաւմէշ> *գօմէշ. ուստի պէտք է կարծել, որ կա՛մ հյ. գոմէշ ուղղելի է գօմէշ և կամ թէ պհլ. gāvmēš բառի դէմ կար նաև գւռ. պհլ. *gōmēš ձևը (հմմտ. փարսին), որից ուղղակի հյ. գոմէշ։-Իրանեաններից փոխա-ռեալ են նաև աֆղան. gāvmēš, բելուճ. gvameš, gāmēš, ասոր. [syriac word] ︎ gomisa, արաբ. ❇ jāmūs, քրդ. gaumis, games, komiš, վրաց. aამემი գամեշի, კამბემი կամ-բեշի, კამბეჩი կամբեչի, ուտ. gōmiš, g'a-տնš, ինգ. կամմեչ, սվան. կամբեզ, մինգը. կամբեչի, լազ. gomuš, jamusi, ափխ. akan-baš, չեչէն. gamuš, խիւր. gāmuš, ավար. kamyš, garmuš, gainuš, կար. կայտ. անդ. կիւր. ագաւլ. gamiš, տարաս. gamuš, gay-nuš, ռատ. jemis, դիդ. gamuš, ջեկ. բուա-gomus, թաւշ. օսս. kambeč ևն. ըստ այսմ ամբողջ Արեելքի մէջ տարածուած մի բառ է։ -Հիւրշ. 128։
• ԳՒՌ.-Ննխ. Ջղ. Տփ. գօմէշ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Սեբ. գ'օմէշ, Ոզմ. գ'νօմէշ, Վն. գէօ-մէշ, Զթ. Մշ. գ'ումէշ, Ղրբ. կ'ո՛ւմաշ, Շմ. գիւ-մmշ, Մկ. կ'իւմէշ, Հւր. գիւմէօշ, Գոր. կի՛մmշ, Ասլ. գ'ամէշ, Մրղ. Սլմ. գmմէշ, Ալշ. գ'մէշ (յգ. գ'մշտան, գ'մշտանք «գոմէշներ»)։-Նոր բառեր են՝ գոմշածաղիկ, գոմշակով, գոմշա-ձագ, գոմշասայլ, գոմշավազ, գոմշաեզ, գոմ-շագայլ, գոմշաբերան, գոմշանոց, գոմշանակ, գոմշաքշի, գոմշենի, գոմշաքար, գոմշեղէն, գոմշավարի, գոմշարած, գոմշատէր, գոմէշ-կոտրուկ, գոմշուճակտիկ։
lamentation, complaint accompanied with groans and cries;
sad news;
— առնուլ, — ի բերան առնուլ, — դնել, to lament, to deplore;
— արկանել, առնել, տալ, to bring bad news, cf. Գուժեմ.
• , ի հլ. «վատ լուր, բօթ» ՍԳր. Բուզ. Եւս. քր., «ողբ, վայնասուն» Ես. կե. 19. Գ. մակ. գ. 3=6, Փարպ., որից՝ գուժել «լալ, ճչել» ՍԳր. «լացի՝ կոծի ձայնը հնչել՝ բարձ-ռանալ՝ լսելի լինել» ՍԳր, գուժկան «բօթա-բեր» ՍԳր. «ողբացօղ, լացօղ» Ես. իբ. 22. «գոյժ, դժբախտութիւն» Եղիշ., գուժումն ե-րեմ. լա. 15, գուժիւն Ոսկ. ա. տիմ., գուժաւոր Բուս.. գուժիկ «բօթաբեր» Փարպ. 125 (ՆՀԲ ունի, բայց ԱԲ ջնջած է), հրապարակագոյօ Ոսկ. մ. բ. 10, մահագոյժ Նար., աշխարհա-գոյժ առնել «ամէն տեղ յայտարարել» (լաւ բանի համար ասուած!) Ոսկ. մ. ա. 393։ Նոր դրականի մէջ չարագոյժ, դառնագոյժ ևն։
• Հիւնք. գուսանից հանում է գուժկան. որից էլ կրճատուած գորժ։ Սազըզեան, ՀԱ. 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 4ns սումեր. gug'i «լուր» բառից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 72 և 81 հանում է զնդ. ga-təz «ողբալ», պրս. [arabic word] gila «գանգատ», պհլ. [arabic word] gilak (գրուած իբր girδ) «ողբ, լաց», պազ. gila<*gilöak<*girzak< *grza-ka ձևերից, իբր թէ հյ. գոյժ<*guž <*gurž, որ *guzd ձևով գտնվում է նաև գժդմնիլ բայի մեջ։ (Անճիշտ է. ինչպես զնդ. harək տալիս է հյ. արկ և զնդ. harəz հյ. արձ-ակ, նոյնպես և զնդ. garəz պիտի տար գարզ կամ զարձ)։
cf. Գոյշ.
• «միակտուր փայտեայ տաշտ» Նչ. խնդ. Դրնղ. 483-4. յիշում է նաև Բառ. ե-րեմ. էջ 138՝ խան բառի բացատրութեան մէջ. գրուած է գոշ Մագ. թղ. 88, որ անշուշտ պէտք չէ գրչագրական սխալ համարել, քանի որ նոր գաւառականների մէջ էլ ունինք գոշ ձևը։
• Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. ibgušur «վահան» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Պլ. գուշ, Ալշ. Ախց. Կր. Մշ. Սեբ. գ'ուշ, Հմշ. կուշ, Ռ. քուշ, Ղրբ. կիւշ, Ասլ. գ'իւշ, Խրբ. գ'օշ։ Նոր բառեր են՝ գուշթաս, դուշկուրիկ։
• ՓՈԽ.-Կապադովկ. լն. kuši «δογεῖον, μέ-γα σϰάφη, աման, մեծ տաշտ» Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. էջ 39, որ համեմատում է սանս. koša «ամէն տեսակի աման» բառի հետ։ Վրաց. ვუმი գուշի «111/, ֆնտանոս չափ». այլ է վրաց. კომი կոշի «փայտէ կամ դդումէ աման», որ կապւում է գւռ. სoი հո-մանիշի հետ։
scurfy.
• «խեղանդամ կամ հաշմանդամ». մեկնուած է զանազան ձևերով. Բառ. երեմ. էջ 68 դնում է «գոթի, ուրուկ կամ անտաշ փայտ», էջ 327 կցում է քաղթնատ, կակազ, թոթով բառերին. ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են իբր «խեղանդամ, բորոտ, գլուխը կեղոտ՝ կունտ» Երզն. քեր., որից՝ գոնջանալ «գոնջ դառնալ» Ագաթ. Ասող. գ. 8, գոնջութիւն Կանոն., գոն-ջացեալ Ոսկ. հռովմ. 165 (Եւ որպիսի ինչ իցէ մարմին արբելոյն. գոնջացեալ և լու-ծեալ). գրուած է նաև գունջ, գունչ, գոնճա-նալ։
• = Իրանական փոխառութիւն է հմմտ. պրս. [arabic word] gunj «այն՝ որոյ ի ներքս երթեալ է նեալ է» (ԳԴ)։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Սեբ. գ'ոնջ'-գ'լուխ «գլուխը տձև ու այլանդակ կերպով մեծ, որի վրայ անհարթ ուռուցքներ էլ կան».-նոյն բառն է դարձեալ Ալշ. գօննօ «խոշոր գլուխ ունեցող» կամ նաև գոնչագլուխ, գոնչ, գոնչոյ (Երև. Շիր. Մշ.) «մեծ գլուխ ունեցող, մեծագլուխ, հաստա-գլուխ» Ամատունի, Հայ. բառ ու բան, էջ 148։-Վերջապէս միևնոյն բառն է Ջղ. գ'ոնջ «ածուխի խոշոր կտոր՝ որ քուրսու տակն են դնում», Պլ. գօնջ «որևէ բանից ջարդած խո-շոր ու տձև կտոր»։ Այս զանազան առումնե-իի յառաջացման համար հմմտ. անճոռնի, որ գրաբարում նշանակում է «շատ մեծ». այժմ «տգեղ», անդամալոյծ, որ գրաբարում նշանակում է «խեղանդամ», Պօլսի արդի բարբառով «անշարժ լինելու չափ մեծ»։
• «քարձ, քօսա». մէկ ան-ռամ գործածում է Կիր. տպ. 1865, էջ 114, Մխիթար Գոշի մականունը մեկնելու հա-մար՝ «Այսպէս կոչէին զնա մականուամբ, զի հեգգագոյն եկին ալիք նորա»։ Ուրիշ վը, կայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ լժ. գօս «չոր» և քօշ «այծ»։ Մառ, Վրդ. առ. I, էջ 66 գոշ=պրս. [arabic word] kōsa=վրաց. քոսա, իբրև յաբեթական «ճաղատ»։ Karst, Յուշարձ. 423 թրք. kóse «քարձ»։ Նոյնը նաև Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 340։-Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] quš «կարճահասակ մարդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 347)։
fierce, bold, haughty, warlike, martial;
noise, anger, crash, attack, assault.
• «գոչիւն, բոռալու ձայն, բղաւոց» Մագ. «կռիւ, պատերազմ» Խոր. Ասող. Լաստ. «խրոխտ, սարսափելի» Բ. թագ. ը. 10. Ղևոնդ. «բառ» Բառ. երեմ. էլ. 68, որից՝ գոռալ «խի-զախել, խրոխտալ, հպարտանալ, կռուիլ» Ա. մակ. ժա. 40. Եւս. քր. Ագաթ. Եզն. «մեծա-բանել» Եղիշ. Ոսկ. մ. բ. 23, Եբր. «գոչել (գե-տի, առիւծի, ցուլի համար ասուած)» Երզն, քեր. Վրդն. խրատ. Ոսկիփ., գոռական Ոսկ. ես., գոռութիւն Իմ. ժա. 19. Եզն., գոռումն Մագ., չարագոռ ԱԲ։
• է կցում սանս. ghar, ռուս. гоpeть, քրդ. guri «զոհ, բոց», որոնք բնաւ հա-րաբերութիւն չունին։ Հիւնք. գոռոզ բա-ռից. Jensen, Hitt. u. Arm. հաթ. gu-rás? «գոռ, մեծ» ձևով մի բառ է գըտ-նում՝ եռր ածաեան թագաւորի և համե-մատում է մեր բառի հետ։ Աճառ. ՀԱ, 1899, 204 համարում է բնաձայն, իբր գ արմատական ձայնից կազմուած. այսպիսի բնաձայններ գտնում ենք շատ ուրիշ լեզուներում, բայց հայերէնի մէջ գոռ բառը բնաձայն չէ. այլ՝ ինչպէս վե-րի վկայութիւններից երևում է, առաջին իմաստն է «խիզախ, հպարտ, ահաւոր» (այսպէս է ոսկեդարեան գրականու-թեան մէջ) և յետոյ միայն դարձել է բնաձայն՝ նշանակելով «գոչիւն, բղա-ւոզ»։ Scheftelovitz, BВ, 28, 310 սանս. grsu «առոյգ, աշխոյժ» բառի հետ. Գառանճեան, Արև. մամ. 1907, 935 համեմատում է թրք. gurlemek «որոտալ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձ. 401, 405 սումեր. gur «աղմկել», 416 հմմտ. ոռնալ։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 թրք. gur-lemek, gūrultu «գոռալ, գոռոց»։ Սանտալճեան, ՀԱ. 1913, 400 խալդ. kuri «կռիւ»։ Պատա-հական նմանութիւն ունի ջավայ. gora «մեծ աղմուկ», gheroq «գոռալ», մալայ. geroh «մռնչել, խռկալ», guruh «որոտ», արս. [arabic word] γurridan (Շահն. Է. 1190) «գոչել, գոռալ», քրդ. korin «մռնչել», սանս. ghora «սարսափելի, ահաւոր. գոռ, սոսկում», ghorā «զարհուրելի գի շեր, մթին», բոհեմ. goru «սոսկալի», յն. γαυρόω «հպարտացնել», γαυριάω «հպար-տանալ», լազ. gor «բղաւել, հալհոլել»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. գ'ոռալ, Պլ. գօռալ, Ալշ. Ախց. Երև. Մշ. Սեբ. գ'օռալ, Սչ. գ'օռգ'օռալ, Խրբ. գ'օռալ, գ'ուռալ, Ղրբ. կ'օռալ, Ռ. քօռալ, Տփ. գօրալ, Գոր. կմօռռալ, Շմ. կ'օռռօց տալ, կ'օռ-կ'օռալ, Ասլ. գ'էօռալ, Ոզմ. գ'ըռալ, Ագլ. գ'ըռ-ռօլ, Մկ. գ'ըոգ.ըռալ, Մրղ. գիւռռալ, Զթ. գ'ըռդադիլ, որոնք նշանակում են «բարձր բղաւել», բայց մանաւանդ «երկնքի որոտա-լը»։ Այս իմաստն ստանալու համար թերևս նպաստած լինին թրք. gurlemek «որո-տալ», կիրգիզ. kurgura «որոտ»։-Նոր բա-ռեր են՝ գոռացնել, գոռգոռալ, գոռգռտալ, գոռգոռոց, գոռգռտուկ, գոռոց, գոռուկ, գոռ-ռոզ, գոռուբչոց ևն։
• «մահմետականի գերեզման». յետ-նաբար գործածուած բառ, ինչպես ունի Զքր. սարկ. Բ. 120. որից գոռել «մահմետականի դիակը թաղել» Զքր. սարկ. Բ. 120 (երկուսն էլ գրուած օ գրով)։
• = Պրս. [arabic word] gor «գերեզման»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. գօռ, Պլ. գօռէլ (այսպէս նաև Արբ. Եւդ.-չգիտեմ սակայն թէ ո՞րտեղից է յառաջացած այս -էլ վերջաւորութիւնը)։
wasp;
gad-fly;
horse-fly.
• «իշամեղու, վայրի մեղու» Եզն. Վրք. հց. Վրք. և վկ. Բ. 10, 105. Ճառոնա Վրդն. առ. 316. Յայսմ. դեկ. 15։ Գրուած է նաև գոռող Վրք. հց. Ա. 90, գոռոխ, գոռեղ, գոռեհ Ուռհ. տպ. էջմ. էջ 405.-հին հոլով-մամբ՝ ո հլ.։
• Հիւնք. պրս. [arabic word] xarak «ջորեակ» բառից։ Oštir, Worter und Sachen 3 205 ենթադրում է երկու հայերէն համանե» ռառ՝ *գոփ (<հնխ. uobhsā գերմ. Wespe) և *սառել (<հնխ. k'ǰ-sel-, լտ. crabro, լիթ. szirszlys) և ալս երկուսի գումարումից դնում է գոռեղ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 -եղ դնում է մասնիկ։
arrogant, proud, haughty, imperious, insolent;
tyrant.
• , ի, ի-ա հլ. «խրոխտ, հպարտ. 2. բռնակալ. 3. սատանայ. 4. թագաւոր, կայսր» Փիլ. Պիտ. Խոր. հռիփս. Յհ. իմ. ատ. Նար.. որից՝ գոռոզութիւն «ամբարտաւանութիւն» Ես. ժդ. 25. «բռնակալութիւն» Փիլ. Պղատ. օրին. Պորփ., գոռոզանալ Փարպ. Եղիշ. Կիւրղ. ղկ., գոռոզաբար Ոսկ. մ. բ. 23. Կիւրղ. ղկ., գոռոզասաստ Ուխտ. հտ. Բ. էջ 51։
• ՆՀԲ հանում է գոռ արմատից, կամ (հպարտանալ բառի տակ) լծ. թրք. xoroz-lanmaq «աքլորանալ, այսինքն հպարտանալ» և կամ լծ. լն, γαῦρος «հպարտ» (պերճ բառի տակ)։-Mul-ler, Armen. VI հսլ. grozinu «զար-հուրելի»։ Հիւնք. պրս՝ xorōs «աքլոր» բառից։ Karst, Յուշարձ. 405 սումեր. gurus «բարձր, տէր»։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բառ. 120 պհլ. khrusitan «գո-չել», պրս. [arabic word] xruš «յուզում»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի յն. ϰόρος «գոռոզութիւն»։
testament, will.
• «ետակ» Ասոր. դատ. 9. Մխ. դատ. (էջ 407 ծան. մէկ ձեռ. ունի տիատիք, իբրև բացատրութիւն կտակ բառի, իսկ բնա-գրում միայն կտակ), «մանկութեան աւետա-րան» Սամ. անեց. 77 (տպ. դիաթէկ). գրուած է նաև տիաթիկ Սկևռ. պատ. 82. Ասոր. դատ. 15. Վրդն. աւետ. Բրս. մրկ. 16, 435, որից անտիաթիկ «անկտակ» Անսիզք 21։
• = Յն. διαϑήϰη «կտակ. 2. հին կամ նոր կտակարան». գալիս է τίϑμι «դնել» բայիղ՝ ბια-մասնիկով և բուն նշանակում է «տրա-մադրութիւն, կարգադրութիւն»։ Սրանից է փոխառեալ նաև վրաց. დიათიკა դիաթիկա «կտակ»։-Հիւբշ. 346։
deacon.
• «սարկաւագ» Լմբ. մատ. 84. Օր-բել. իզ. հրտր. Էմ. էջ 80։
• = Յն, διάϰονος «ծառայ, սպասաւոր. 2 սարկաւագ», որից փոխառեալ են նաև լտ. dlaconus, ֆրանս. diacre «սարկաւագ» ևն։ -Հիւրշ. 346։
• Ուռիղ մեկնութեանը ծանօթ էր հնե-րից Լմբ. մատ. էջ 34՝ «Վեցերորդ դաս եկեղեցւոյ՝ դիակոնք, որ թարգմանին սպասաւորք, այսինքն սարկաւագունք»։ Ուղիղ մեկնեցին նորերից նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
didrachm, piece of money;
cf. Երկդրամեան.
• (սեռ. ի) «երկդրամեան» ՍԳր. Եւս. քր. Շիր. Երզն. մտթ. 376. գրուած է դիդրաքմեան Պրպմ. 330 (ըստ Մանան-դեան, Տեղեկագիր ինստիտուտի, 1, 11 Շի-րակացու ժամանակ դիդրաքման հաւասար էր արդի 25 կոպէկին)։
• = Յն. δίδραμα, որ յոգնակին է δίδραχμον «երկդրամեան» բառի. այս էլ կազմուած է δίς «երկիցս» և δραχμή «դրամ» բառերից. ւոյնից է փոխառեալ նաև լտ. didrachma, didrachmum։ -Հիւբշ. 346։
dictator.
• (կամ նաև դեկատոր), ի-ա հլ. այս բառը չորս անգամ ունի Եւս. քր. Ա. էջ 395-6, Բ, էջ 204, 206, որ և մեկնում է «դի-կատորք, որ են ճարտարախօսք». սրանից առնելով և միևնոյն մեկնութեամբ Սամ անեղ. 40, ուղիղ ձևն է դիկտատոր «հռռմմա-յեցոց մէջ ժամանակաւոր իշխանապետ», ինչպէս ունի Մխ. այրիվ. էջ 51 (մէկ անգամ). «Ռամկապետքն, դիկտատորքն, հիւպատքն մենչև ի Գայիոս Յուլիոս»։
• = Յն, διϰτατωρ «հռովմայեցոց մէջ ժամա-նակաւոր իշխանապետ». փոխառեալ է լտ. dictator հոմանիշից, որ ծագում է dirtare «ասել, խօսիլ, հրամայել, ճառել, շարունակ խօսիլ» բայից և սրա համար է որ Եւսեբիոսի մօտ մեկնուած է «ճարտասան»։-Հիւբշ. 346.
gold stuff, brocade.
• , ի-ա հլ2 «մետաքսեայ մի տեսակ ոսկեթել գործուածք և նրանով շինուած հա-գուստ» Ես. գ. 21, 24. Եզեկ. իէ. 7. Կղնկտ. Ա. 321. Ղևոնդ 62. Ասող. 129, «դիպակից շի-նուած» Յայսմ., որից՝ դիպակագործ Ոսկ. ես., ղիպակազգեստ Վրք. հց., դիպակակի-տուած Նար.-Բառ. երեմ. 78 դիպակ մեկ-նում է «ծայր», որ ճիշտ այնպէս է՝ ինչպէս ճոթ, որ մեր արևմտեան բարբառներում նշա-նակում է «ծայր», իսկ արևելեան բարբառ-ներում «կերպասեղէն կամ այլ գործուածք»։
• = Պհլ. dēpāk «դիպակ», որ և պրս. [arabic word] dēbā, [arabic word] dēba, [arabic word] ︎ dēbāh, աֆղան. dēbā, քրդ. dība։ Իրանեանից փոխառեալ ևն նաև ասոր. [arabic word] ︎ dībagā «ոսկեթել հանդերձ», արար. [arabic word] dībāq կամ [arabic word] drbāǰ, վրաց. დიბა դիբա, սերբ. diba, dl-va, ռում. diba, լեհ. dyba ևն հոմանիշ բա-ռերը։ Իրանեան բառը Horn, § 591 ստա-ռաբանում է սանս. dīp «փայլիլ, ցոլալ» ար-մատով, բայց կասկածում է, որովհետև սանա-կրիտի մէջ նոյն արմատը ē ձայնավորով աւանդուած չէ։-Հիւբշ. 143։
• Առաջին անզամ Շրէօդեր, Thes 42 պրս. (իմա՛ արաբ.) dībāǰ ձևից փո-ևառեալ։ Ուղիղ մեկնեցին ԳԴ, ՆՀԲ, Bötticl. ZDMG. 1850, 353, Arica. §8, 440, Lag. Urgesch. 928, Muller, SWAW, 38, 572 ևն։
arrest;
prison;
ի դիպահոջ, arrested, prisoner;
դնել՝ արկանել ի դիպահոջ, to arrest some one;
to make prisoner;
լինել ի դիպահոջ, to be arrested, detained or under arrest.
• «արժամեալ բանտ». առանձին բործածուած չէ, այլ միայն ներգոյական ձե-վով՝ ի դիպահոջ Ծն. խբ. 16, Ոսկ. ես. Եղիշ Յհ. կթ. (Ոսկ. ես. գրուած է ի դիպահւոջ), ո-չից՝ դիպահաւոր «բանտարկեալ» Ոսկ. եբր.։
• ՆՀԲ «ղէպ պահ, դիպօղ տեղի պա-հեստի»։ Հիւնք. համարում է կազմուած ղի և պահ բառերից. առաջինը՝ յն. διατή-ջին երկու տառերն են!
court, seat of justice;
chancery;
archives;
library;
control, register;
court of records.
• , ի-ա հլ. «դահլիճ, արքունի սրահ, ատեան» Ես. իբ. 15. Երեմ. լզ. 12. Կորիւն, «դպրոց» Գծ. ժթ. 9, «մատենադարան» Խոր., որից՝ դիւանապան Կոչ., ղիւանապետ Նար. դիւանադպիր Վրդն. սղ. Ճառընտ., դիւանա-տուն (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. լէ., դիւանագիր Խոր.։-Դիւան բառը նշանակում է նաև «մի տեսակ հարկ», որին իբրև վկայութիւն ունինք Օրբել. 360 հետևեալ հատուածները. «Ազատ յամենայն հարկաց և ի դիւանէ անդաւի և ան-հաշիւ յամենայն կողմանց. եւ արդ՝ մի ոք իշխեսցէ իշխանութիւն վարել ի վերայ այս շինոյս և կամ հարկ կամ դիւան կամ մալ կամ այլ ինչ դնել ի վերայ»։
• = Պհ։. dēvān «արխիվ», պրս. [arabic word] di-wán «ատեան, դիւան, դատարան, խորհրդա-րան, ժողովածոյ գիրք բանաստեղծական երգոց և տաղից», քրդ. [arabic word] dīvān «Ոս-մանեան դատարան»։ Իրանեան բառը փո-խառութեամբ տարածուած է շատ հեռունև-րը. այսպէս ասոր. ❇ dīvan «օրինա-գիրք», վրաց. დივანი դիվանի, მდივანი մդիվանի «դիւանական քարտուղար, դիւա-նադպիր», թուշ. მდივა մդիվա «քարտու-ղար», ավար. դիվան. «դատ», արևել. թրք. [arabic word] divan «նախարար, պաշտօնեայ». սերբ. divana, ռուս. оиванъ «գահ, դիվան, բազմոց», լեհ. ὄywan «ծածկոց», ուկր. oy-van «դորգ», սպան. divan, duan, նյն. δι-βάνι, ֆրանս. divan «բազմոց», նաև ֆր. oouane «մաքսատուն», սպան. aduana, ի-տալ. ōоgana «մաքսատուն» (ըստ Marcel Devie, Dict. étym. Paris, 1876).-թուրքե-րէնի միջոցով կիլիկեան շրջանին փոխա-ռեալ էր տիվնցի, տիվանպայշի (<թրք.
• ՓՈԽ.-Ըստ Մառ, Иппoль. 63 հայերէնից է փոխառեալ վրաց. დივანი դիվանի «դատա-րան»։
charmer, enchanter, sorcerer, magician.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «վը-հուկ, կախարդ» Բ. մնաց. լե. 19. Ոսկ. ես. Կոչ. 270, «դիւթական, կախարդական» Եփր. ծն., որից՝ դիւթել ՍԳր. Կոչ. Եփր. գ. կոր. Եւս. պտմ., դիւթութիւն ՍԳր. Ոսկ. ա. թես. գ, դիւ-թական Իմ. ժէ. 7, ալիւրադիւթ Մխ. երեմ. Վահր. յայտ., գարեդիւթ Մխ. երեմ. Տօնակ., խտրողադիւթ Մանդ. էջ 197, չարադիւթ Մանդ., դիւթիչ (արդի գրականում)։
• Հիւնք. հանում է դիտել բայից։-Ալի-շան, Հին հաւ. էջ 377 հյ. դև, դիք և ե-գիպտ. թոթ «չաստուած» բառերի հետ։
• (սեռ.-ի) «երէկ չէ՝ նախորդ օրը» ՍԳր. Փարպ., որից՝ եռանդեան «նախորդ օրուայ» Մագ. Ճառընտ. ունինք նաև յնախ-դիրով՝ յեռանդ, յեռանդեան Վրք. հց., յե-ռանդուստ «նախորդ օրուանից» Եփր. ել. էջ 140 (չունի ՆՀԲ)։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ հանում են եռ «երեք» և անդ բառերից (երիւք աւուրբք անդը. կամ յերիկէ և անդր)։ Այսպիսի կաղ-մութեան համար կարելի էր համեմա-տել յն. τρίτη ἡμέρα, լտ. nudius ter-tius «նախորդ օրը, եռանդ» և հյ. վաղ-
• անդ «վաղը չէ՝ միւս օր» (վաղիւգանղ բառերից)։ Բայց հին հայերէնի մէջ կա-րելի էր եռ ձևը սպասել. եռ «երեք» ռա-ռով բարդուած բոլոր բառերը յետոսկե-դարեան շրջանին են պատևանում։-Հիւնք. լտ. heri «երէկ» բառից։
• ԳՒՌ.-Վն. յեռանդ «մի քանի օր առաջ», Սլմ. յէռանդ, Մկ. հէռանդ, Մրղ. յառանդ, սեռ. յառատվա «նախորդ օրը»։
• aբթ -եռանդ Ղզ. «սարերի վրայ գրտ-նուած երկու արտերի սահմանը կազմող թումբը», Ղք. «լեռնալանջերի վրայ հողի բնական թումբ. terrasse»։
musician, composer;
music;
—քն, the Muses.
• (լետնաբար ի, ի-ա հլ.) «երգիչ և կամ նուագող» Փիլ. լին. «նուագ. երաժըշ-տռութիւն» Սիր. իբ. 16. լե. 4, որից՝ երաժըշ-տական Սիր. լե. 8. Յայտ. ժը. 22. Եղիշ., երաժշտապետ Սհկ. կթ. արմաւ. Ճառընտ., երաժշտակ Փիլ. լիւս. Սահմ., աներաժիշտ Փիլ. երաժշտասէր «երաժշտութիւն սիրող» (ի ոչ թէ «երաժիշտ սիրող) (նոր բառ)։
• Հիւնք. պրս. ֆէրաշթու «ծիծառ» բա-ռից։ Աճառ. Բանաս. 1899, 252 -իշտ դնում է մասնիկ (հմմտ. նաժիշտ) և ար-մատը երաժ-, որ կցում է երգ բառին՝ գ և ժ ձայների փոխանակութեամբ, հմմտ. ոյժ և առույգ, տուգանք և տու-ժել, արգ և արժել, բագ և բաժին։ Ny-berg, Hilfsb. 2, 191 իբան. *raji-sta ձևից, որի հետ կապում է սանս. rajya-te «գրաւուիլ, հրապուրիլ, սիրահարուիլ», պհլ. ranǰak, պրս. [arabic word] ranj «ցաւ». սը-րանց հետ նաև հյ. երախտիք, ատե-րախտ, պատարագ։ Նշանակութիւնը անյարմար է և չի թոյլ տալիս այս միա-ցումները։
mouth, muzzle.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-ւութեան) «բերան» Ա. մակ. թ. 55. Ոսկ. ես, որից՝ խստերախ «անսանձ (ձի)» Սարգ. ա. պ. Լմբ. մատ. էջ 329, «խեռ, անհլու (մարդ)» Ագաթ. Եփր. աղ., բրտերախ Ոսկ. յղ. սգ., փափկերախ Պրպմ. Մեկն. ղև., փրփրերախ Յհ. իմ. պաւլ., երախանք «բերան կամ շըր-թունք» Մագ. թղ. 136, երախակալ «սուրի կոթ» Դատ. գ. 22, երախաձգութիւն «սանձով ձիու բերանը թօթուելը» Պիտ., երախճան «ա-նասունի սանձ» Նիւս. երգ., կարծրերախ Նար.։
• Canini, Et. etym. 171 նոյն արմա-տից՝ որից երգ=սանս. arka։ Հիւնք. յն. ἀάϰνη «սարդի ոստայն» բառիո. Schef-telowitz, BВ, 29, 67 փոխառեալ է պրս. [arabic word] rux «այտ» =պհլ. *rax բա-ռից, որ ըստ Andreas =սանս. srakva «բերան, երախ» բառն է։ Patrubáns, ՀԱ, 1908, 152 «գոցող» նախանշա-նաևութեամբ՝ կցում է արգել բառին. հմմտ. նաև գերմ. Rachen «երախ, կո-կորդ»։ (Յիշեալ գերմաներէն բառի աւե-լի հին ձևերն են հբգ. rahho, անգլսք. hraca, բայց այս բոլորի ծագումը ան-յայտ է՝ ըստ Kluge, 383։-Մեր բառին նման է հնչում նաև պրս. [arabic word] rax «պա-տառուածք, ճեղքուածք, բացուածք», բայց սրա ծագումն էլ անյայտ է)։ Ny-
• berg, Hilfsb. 2, 46 կասկածով պհլ. dahān (գաղափարագրով գրուած [hebrew word] pummeh) <*δafan, *zafan, զնդ. za-far կամ zafan, պրս. [arabic word] dahān կամ zafar «բերան»։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. ռէխ, ռըխ, Երև. Շմ. ըռէխ, Հւր. ըռաէխ. նոյն բառը գիտեն նաև Ագլ. Գնձ. Դվ. Լ. Ղզ. Ղրդ. յատկապէս գործած-ւում է «անասունի բերան» նշանակութեամբ, բայց նախատաբար նաև մարդոց համար։ (Այս ձևի աւելի հին գործածութիւնն ունի Զքր. սարկ. Բ. 69, 120 ռեխ, սեռ. ռխի, բց. ռխէ ձևերով)։-Նոր բառեր են՝ ռեխալի. ռե-խակալ (կամ ըոկալ), ռեխակալել, ռեխա-հարուստ, ռեխել, ռեխաւոր։
• «քահանայական հանդերձի պճըղ-նաւոր սպիտակ շապիկը». Լմբ. թգւրօրհ. (հրտ. Սիսուան). ունի միայն Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 246։
glorified;
delighted.
• «փառաւորուած, պա-տիւ գտած կամ ուրախ». մէկ անգամ ունի Ե-ոիշ. գ. էջ 64 «Առատաձեռն պարգևօք եռա-հիկք (կամ երահք) լինէին ի նմանէ»։ Սրա-նից է թւում րահաւետեալ «ի բացուստ հիա-ցեալ», որ ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 315.
• ՆՀԲ պրս. ֆերահ, ֆէրախ։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ, 315 արաբ. [arabic word] rahī «անդորր, խաղաղ (կեանք), շարունակ կերպով տրուած (պարէն)»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] rah «ուրախութիւն» (Будaговъ, 1, 586)։ Ա-կինեան, Եղիշ. վրդ. Ա. 237 կարդում է երանիկ և հասկանում է «իրանցի»! Այս ռէաքում ի՛նչ միտք ունի ասել «Առա-տաձեռն պարգևօք երահիկք լինէին ի նանի»։
cf. Երահ.
• «փառաւորուած, պա-տիւ գտած կամ ուրախ». մէկ անգամ ունի Ե-ոիշ. գ. էջ 64 «Առատաձեռն պարգևօք եռա-հիկք (կամ երահք) լինէին ի նմանէ»։ Սրա-նից է թւում րահաւետեալ «ի բացուստ հիա-ցեալ», որ ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 315.
• ՆՀԲ պրս. ֆերահ, ֆէրախ։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ, 315 արաբ. [arabic word] rahī «անդորր, խաղաղ (կեանք), շարունակ կերպով տրուած (պարէն)»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] rah «ուրախութիւն» (Будaговъ, 1, 586)։ Ա-կինեան, Եղիշ. վրդ. Ա. 237 կարդում է երանիկ և հասկանում է «իրանցի»! Այս ռէաքում ի՛նչ միտք ունի ասել «Առա-տաձեռն պարգևօք երահիկք լինէին ի նանի»։
dye, colour, hue;
— —, in many colours, variegated.
• . ո, ի-ա հլ. «գոյն, ներկ» Դատ. և. 3Ո. Եզն., որից՝ երանգ երանգ «գոյնզգոյն» Զքր. կթ., երանգաներկութիւն Փիլ., երանգել Լմբ. սղ., բազմերանգ կամ բազմերանկ Պիտ. Շնորհ. հրեշտ., երփներանգ Երոն լուս., կարմրերանգ Գնձ. Նար., խրթներանգ Երզն. մտթ. 502։ Արդի գրականում երանգ դործածւում է «նուրբ տարբերութիւն, nuan-če) իմաստով։
• = Պհլ. *rang «գոյն» բառից (Nyberg, HMfsbuch, 1, 51 և 2, 191). նոյն են պազենդ. rang, պրս. [arabic word] ︎ rang, քրդ. reng, renk, աֆ-ղան. բելուճ. rang, սանս. ran'ga-, բոլորն էլ «զոյն» նշանակութեամբ (Horn, § 623)։ Պարսիկն ունի նաև arang, ranj հոմանե» ձևերը։ Իրանեանից են փոխառեալ արևել թրք. reng, rang «գոյն, երևոյթ, տեսակ». սերբ. renk, renják «գոյն»։-Հիւբշ. 148։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ որ դնում է պրս. արէնկ ձևի հետ։ Böttich. ZDMG, 18S0. 354, Arica, 78, 289 ևն համեմա-տում են սանս. պրս. ևն ձևերի հետ։ Հիւնք. =ԳԴ։ Մագ. թղ. 51 «Ի ձի երաշխ արինադոյն հև-ծեալ». -ուրիշ տեղ չէ գործածուած։
cf. Բճիճ.
• , ի-ա հլ. (գրուած է նաև բճիճ) «մեղրահացի ծակերը» Սկևռ. լմբ. Պիսիդ. Վեցօր. տող 1168. Ածաբ. նոր. կիր. և առ-որս. «թոքի ցնցուղը» Պղատ. տիմ. 146. նոր գրականում «cellule», որից մի խումբ գի-տական բառեր, ինչ. բջջային, բջջանիւթ ևն։
• ՆՀԲ «որպէս թրք. պօռու «փող, շեփոր» և պօռալ ի ռմկ. են լծորդ, նոյնպէս և բջիջ (սրնգաձև) և բջել»։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233բ կրկնաւոր է համարում։
carried off by force;
tumultuous, troubled.
• «խռովայոյզ, խառնակ, շփոթ». մէկ անգամ ունի Բուզ. ե. 39. «գումառէ» զզօրսն իւր ըստ բռշոպ ժամանակին՝ որչափ և եկն ի ձեռն իւր»։
• ՀՀԲ, ՆՀԲ, ՋԲ և ՓԲ մեկնում են բուռն շոպեալ կամ բռնի շոպեալ։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 109 պրս. [arabic word] purāsōb «խռովայոյզ, շփոթալի». նշա-նակութեամբ չափազանց յարմար է սա. բայց նախաձայնը անյարմար։
potter.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «հողէ աման շինող» ՍԳր. որից բրտարան «բրուտի գործարան» ԱԲ. բրտեայ «հողա-չէն» Զենոբ. էջ 33. բրտեղէն «խեցեղէն» ԱԲ։
• ՆՀԲ բրել բառից (կաւագործ՝ որ ի բրա-ծէ հողոյ կազմէ անօթս)։ Հիւնք. բիրտ բառից (իբր ամանը բրտացնող, ամրաց-նող)։ Մառ ЗВО 25, 317 վրաց. բրուցա «ևոյր» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. բ'րուտ, Տփ. բրուդ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Սեբ. բ'րուդ, Ոզմ. բ'րօտ, Ղրբ. Մկ. Սլմ. պրիւտ, Շմ. պիւրիւտ.-Նոր բառեր ևն բրտին «աման շինելու հող», բրտնոց (Ռ. փրդընօց) «բրտի խանութ»։
• ՓՈԽ.-Գւռ. թրք. Եւդ. Կր. [arabic word] purud «բրուտ». քրդ. բըրուտ «բրուտ». Պր ուի զm-վիյէ բըրուտէ քըռին (Գնեցին այնու զագա-րակն բրտի). Մտթ. իէ. 7. Ու տանր աուէ ժը զmվիյէ բրուտռա (Եւ ետուն զնա յագարակն բրտի). Մտթ. իէ. 10. Լը սէր հարի հէօքմաթէ բրուտէ թո՞ւննա (Եթէ ո՞չ ունիցի իշխանու-թիւն բրուտն կաւոյն). Հռովմ. թ. 21։
sorrowful news.
• «գոյժ, վատ լուր» Եզեկ. իա. 7. Մամբր. 3Հ. կթ. Մաշկ. որից բօթաբեր Եփր թգ. Մամբր. Մաշկ. Ոսկիփ. բօթազրոյց Երզն. քեր. բօթալի Յայսմ. բօթալից Գնձ. բօթատու Յայսմ. յնվ. 26. Ներս. մոկ. բօթել «գուժել» և բօթիլ «գուժուիլ» Բրս. մրկ. 404։
• Տէրվ. Նախալ. 66բ բացասականով՝ աւ արմատից. հմմտ. աւետել, աւաղ, լտ. ovare, յն. αῦω, սանս. av։ Հիւնք, փոթորիկ բառից։ Գաղանճեան, Արև. մամ. 1902, էջ 75բ մասնիկով աւետել բայից։
• ՓՈԽ-Վոաց. ბავთი բավթի «բօթ», მთ-ბავთე մոբավթե «բօթաբեր գուժկան», სა-ბავთო սաբավթո «ողբալի, ցավալի». სა-ბავთო ხმა սաբավթո խմա «ողբագին ձայն»։
heap of sheaves or bundles of cut corn.
• = Ասոր. ❇ gədīša «խուրձերի դէզ, acervus manipulorum, stook» (Brock. 50 բ), որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] gaδiš «դէզ, բարդ, խուրձ», արաբ. [arabic word] kudsկամ [arabic word] kaddas «նոր հնձուած որաների դէզ»։ Բառը բնիկ սեմական է և ծագում է արամ. թալմ. [hebrew word] gdš «դիզել» արմատից. հմմտ. նաև արաբ. [arabic word] kudas «ձիւնի կոյտ». [arabic word] tadasa «դիզուած, շեղջակուտուած» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ, 282)։ Նոր փոխառութիւն է քրդ. [arabic word] gidis «դէզ, բարդ, խուրձ»։-Հիւբշ. 301։
• Առաջին անգամ ՆՀԲ յիշում է եբր. կատիշ։ Lagarde, Keliqq. gr. Vorrede 22 ասոր. և երր. ձևերից փոխառեալ։
milk-vetch;
cubit.
• , ի հլ. «մի տեսակ լեռնային բոյս, որ ամբողջապէս փշերից է բաղկացած և լինում է ընտիր կպչան» (ըստ Արթինեան, Տունկե-րը, Ա, էջ 311 astragalus tragacantha, ըստ Տիրացուեան, Contributo alla flora, էջ 59 astragalus denslfolius Lam. (սխալ է՝ էջ 74 acanthalimon echinus Bge.) արևել. թրք. g'avan) Բուզ. ե. 4. Բժշ., որից գա-զիխէժ կամ գազիխիժ, որ նոյն փուշից վա-զած խէժն է. տճկ. քիթրե. Բժշ. Գաղիան. Վստկ. 82։ Պետք չէ շփոթել յաջորդի հետ։
• ՆՀԲ դնում է «որ և այլազգերէն կէզ, խէս, խազ»։ Lag. Gesam. Abhd. 177 պրս. [arabic word] gaz, որ «մոշայ» բոյսն է և սրա հետ կապ չունի։ Ըստ Թիրեաքեան. Արիահայ բառ. 109 պրս. ❇ gaz «մա-նանայ» բառից։
• ՓՈԽ.-Թրք. gez «մի տեսակ փուշ. spina hirci» (ըստ ՀԲուս. § 393, որ այուստ ծա-նօթ չէ ինձ. չունի նաև Будaговъ)։
• = Պրս. [arabic word] gaz «մոշայ». ունի նաև հո-մանիշ ❇ kāz ձևը, որից գալիս է հյ. կազ գրչութիւնը, մինչդէռ առաջինը տալիս է գազ։ Նոյն է և բելուճ. gaz «մոշայ»։-Հիւբշ. 124։
• ՆՀԲ և Lagarde շփոթում են նա-խորդի հետ և նրան տալիք մեկնութիւնը վերագրում են երկուսին։
• «մի տեսակ չափ, կանգուն, արշին» յետին հայերէն բառ, որ քանիցս գործածում են Սռոստ. բաշ. 12, Առաք. պտմ. 234-5 (այժմ Պարսկաստանում մի գազը մի մետը -1'1 արշին է)։
• = Պրս. [arabic word] gaz, որից փոխառեալ են նաև քրդ. gez, չաղաթ. gez, kez, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։-Հիւբշ. 124։
• ԳՒՌ.-Երև. Ննխ. Ջղ. Տփ. գազ, Ալշ. Խրբ. գ'ազ, Ոզմ. գ'ազ, Շմ. Սլմ. Վն. գ.ազ, Ղրբ. կեզ, Ագլ. գեօզ. կենդանի է նաև ուրիշ բար-բառների մէջ. ինչ. Ապ. Գոր. Լ. Խ. Ղզ. Մկ Նբ. ևն։
• ըստ Քաջունի, հտ. Գ, էջ 42 նշանա-կում է նաև «pie», բայց ֆրանս. pie ունի եր-կու իմաստ՝ «կաչաղակ» և «ճանճկէն ձի»։ Յայտնի չէ, թէ Քաջունին այս երկուսից ո՞րն է ակնարկում, չէ յիշուած անդ, հտ. Բ, էջ 330 կրկնակ pie բառերի տակ։
• «menaille, աքցան». գիտէ միայն Քաջունի, հտ. Գ, էջ 42 և հտ. Բ, էջ 713. այ-լուստ անծանօթ։
embers;
ashes.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ և ՋԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «կրակի մոխիր» Ոսկ. մ. բ. 5. Եփր. փես. 411. Փիլ. լին. 267, որից գազաղադէմ «կրակից սևացած կամ մոխրոտ դէմքով» Փարպ., գազաղանալ «մոխիր դառ-նալ» Խոր. Սկևռ. աղ., գազաղացուցանել «մոխիր դարձնել» Սկևռ. աղ. 102։ Բառը յետնաբար գրւում է նաև գազախ (ինչպէս ունինք ածուղ>ածուխ), բայց ընտիր ձևն է գազաղ, թէև արդի գրականում գազախ ձևն է միայն, որ երբեմն գործածւում է։
• ՆՀԲ անորոշ կերպով պրս. [arabic word] ︎ջ. zīr «տաք մոխիր» բառից։ Նոյնո հաս-տատապէս Հիւնք.։ Bugge, KZ, 32, 34 յն. αὶϑαλος, αἰϑαλη «մոխիր» բառի հետ. հայերէնում գ ձայնը յետոյ է աւե-լացած։
wild beast;
brute, animal, beast.
• , ի-ա հլ. «վայրենի և գիշատիչ ա-նասուն, 2. փիղ, Յ. օձ, վիշապ» ՍԳր. Եւս. քր., «գոռոզ, գազանաբարոյ մարդ» Սարկ. քհ., «բարկ կամ թունդ (աղջուր, քացախ)» Վստկ. 186, 188, որից՝ գազանաբար Բ. մակ, 4. 35, ժբ. 15. Ես. ե. 29, Մծբ.. գաօանա-բարոյ Եզն., գազանաբեկ ՍԳր., գազանագէշ, Գ. մակ. զ. 24, գազանագոյն Եզն. Ոսկ. մ. բ. 3. 12, գազանակեաց Բ. մակ. ե. 27, գազա-նակերպ Ոսկ. մ. բ. 24, գազանակուր Մն. խդ. 28, գազանամարտ Ա. կոր. ժե. 32, Ոսկ. եբր., գազանամիտ Ագաթ. Ոսկ. ես., գազա-նանալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 14, Եփր. թգ., գա-կանիլ Ոսկ. մ. ա. 13, Եփես. բ., գազանել Ոսկ. մ. ա. 16, չարագազան Ոսկ. տիտ. և ես., կիսագազան Եպիփ. բարոյ., խառնագազան Փիլ., չգազան Կիւրղ. ղևտ., գազանազուսպ (նոր բառ) ևն։
• Հներից Վրդն. ծն. հանում է գէզ «պա-տառուածք» բառից «Գազանք վասն աա-տառողութեան կոչին. գազանք՝ զի պա-տառողք են. գեզն պատռուած է»։ Այս-
• պէս նաև Յայսմ. մրտ. 22 «Գազանք վա-սըն երկուց պատճառաց ասին. նախ զի պատառողք են և են ոմանք՝ որ պատ-ռուածոցն զեզ ասեն»։ Տաթև. ձմ. ճթ. և հարց. 216 «Գազան՝ կա՛մ զի գեղօղ են և պատառող, կա՛մ զանազան և ահագին կերպարանս ունին»։ Ըստ այսմ և ՀՀԲ մեկնում է գզան, գզող։ Brosset, JAS 1834 383 ևն վրաց. խեցի։ Lagarde, Urgesch. 658 սանս. vahni։ Muller, Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 139 սանս. vähana, զնդ. vazana, հմմտ. նաև զնդ. vaci «կով»։ Մ. Մսերեան, Ճռաքաղ, 1861, 330 «Թէ ի ժանեղըն մօտիցիս ի գազան, զըզ է զքեզ, զի ի բնմէ է զզան»։ Պատկ., Փորձ, 1880 մարտ, էջ 84՝ պրս. [arabic word] gazidan «կծել» բայի [arabic word] gazān «կծող» դեր-բայից։ Այսպէս նաև Հիւնք.։ Bugge, KZ, 32, 35 գ յաւելուածով յն. αὶϑων «կատաղի՞» բառի հետ և կամ գազախ «մոխիր» բառին ցեղակից։ Pedersen, Նպաստ, էջ 8՝ հյ. ան մասնիկով պրս. gaz-i-dan «խածնել» բառից։ Petersson, Ar u Arm. Stud. 69 օսս. γazun, qazin «խաղալ», լիթ. gaszbus «պա-րարտ, գէր», gasznus «սիրուն, տաք, գրգռիչ» բառերին ցեղակից է դնում. բայց ընդունում է նաև, որ այսպիսի մի բառ հեշտութեամբ կարող է փոა խառեալ լինել։
• ԳՒՌ.-Տփ. գազան. Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Մշ. Ննխ. Ջղ. Սեբ. Սչ. գ'ազան, Շմ. կազան, Ոզմ. գ'νmզան, Մկ. կmզան, Սլմ. Վն. կ.mզmն, Տիգ. քmզmն, Զթ. Հճ. գ'ազօն, Ղրբ. կէ՛զան (վերջինս «բորէնի» նշանակութեամբ. -Մշ. շատ անգամ գործածւում է «շուն» իմաստով. Ջղ. «շատ» Բլ. «մեծ», ինչ. գազան փող ունի. գազան քաղաք է)։-Ղրբ. կայ նաև կզնուիլ «բարկանալ», որ թուի թէ ծագում է հին գազանիլ «բարկանալ, կատաղիլ» ձևից. հմմտ. «Իբրև զխթան ինչ ի ներքս կայ ի մեզ ցասումնն, զի սատանայի ընդդէմ ատամու-նըս կրճտիցեմք. զի նմա գազանիցեմք» Ոսկ պօղ. համեմատութիւնը ուղիղ է թւում, որով-հետև հին կ, գ>Ղրբ. կ, բայց սրան հակա-ռակ է դուրս գալիս Ագլ. կզնվիլ, որ ցոյց է տալիս, թէ բառիս նախաձայնը հին հայերէ-նի մէջ էլ կ էր. ըստ որում Ագուլիսի բար-բառում հյ. գ, կ մնում են գ, կ։ Այս պատճա-ռով ահա ճիշտ չէ կզնուիլ=գազանիլ համե-մատութիւնը և պէտք է գտնել մի ուրիշ նա-խաձև՝ կ նախաձայնով։ Իրօք էլ կայ Երև. Իգդ. կծնուիլ «բարկանալ», ձևացած կայծ բառից (իբրև «տաքանալ»), որ տալիս է Ղրբ. և Ագլ. կանոնաւորապէս կզնվիլ։
parsnip.
• «ստեպղին, հավուճ, drucus ca-rota L» Բժշ.։
• = Պրս. [arabic word] gazar «ստեպղին, գազար». որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] ia-zar. ասոր. [other alphabet] gczārā (Brockelm. 54ա) ն. ասոր. gizara, քրդ. ❇ gizir, չաղաթայ (Խիվայի բարբառով) [arabic word] kešir, գնչ. ge-Ն2r. վերջինիս հետ Paspati համեմատում է սանս. garjara, հինդուստ. [arabic word] gaǰur, աֆ-ղան. gāzara, բոլորն էլ «գաղար» նշանա-կութեամբ։ -Հիւբշ. 273։
grave, sepulchre, pit, tomb, monument, vault;
churchyard;
հանել ի —է, to dig out of the ground, to disinter.
• , ի-ա հլ. «գերեզման» ՍԳր. Եփր. ծն., որից՝ գերեզմանատուն Ուռհ., գե-րեզմանակրկիտ Ոսկ. մտթ. Կոչ. 402. Փարպ. (ՀՀԲ ունի նաև գերեզմանակիտր սխալ ձևը), գերեզմանակուր Սեբեր., գերեզմանահատ Ոսկ. յհ. բ. 39, գերեզմանատեղի Ոսև. մ. ա-9, գերեզմանօրհնէք Մաշտ. 760. նոր բառեր են՝ գերեզմանափոր, գերեզմանաքար, գե-րեզմաննոց, գերեզմանային ևն։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. պրս. [arabic word] garizmān, garazmān, փարս. garz-mān, պազենտ. garōθmān «երկինք», պհլ. garōtmān «մազդեզանց արքայութիւնը, երկինք», զնդ. sarō nmāna-, աւելի հին ձևով՝ oarō (lsmāna-, որ բուն նշանակում է «գո-վեստի տուն» և հասկացւում է «մազդաւա-կանների երկնային օթևանը, արքայութիւն երկնից» (Horn, § 706 b, Bartholomae, 512)։ Պահլաւ ձևը որոշ չէ և կարդացւում է մի ռա-նի տեսակ. մանաւանդ որ անծանօթ է հիւս պհլ. ձևը, որից փոխառեալ պիտի լինի հայե-րէնը։ Մեր բառը կարելի է մեկնել *əarezmau ձևով, որ *գարեզման դառնալուց յետոյ՝ ա-սաջին վանկի ա ձայնաւորը յաջորդ ձայնա-ւորի հետևողութեամբ դարձել է ե. հմմտ դալապր, փիլիսոփայ, երեխայ ևն։ Հնադոյն *գարեզման ձևը պահում է դեռ Ջղ. գ'արեզ-ման, որի առաջին վանկիա ձայնաւորը չի կարող ձայնաբանական օրէնքներով յառաջա-ցած լինել ե ձայնաւորից։ Գալով իմաստի տարբերութեան՝ գերեզման և երկինք գաղա-փարները համաձայնում են իրար հետ՝ առա-ջինը երկրորդի իբր նախադուռը համարելով հմմտ. նաև դժոխք, որ «գերեզման» նշանա-կութիւնն էլ ունի՝ «Եթէ ելանեմ յերկինս, դու անդ ես. և եթէ իջանեմ ի դժոխս, և անդը մօտ ես» Սղ. լր. 7, որի համար Յճխ. էջ 151 տալիս է այս մեկնութիւնը՝ «Դժոխս ասէ ըզ-գերեզմանն ապականիչ՝ որ Աստուծոյ խնա-մովքն պահի ի յոյս յարութեանն»։ Նոյնպէս և Եզն. 279 «Գերեզման երկրի. զոր Գիրք դր-ժոխք կոչեն»։
• Հներից Վանակ. վրդ. մեկնում է «դիր միոյ կամ գերոյ աման. պարսիկ բառ է. ներքոյ հողոյ կամ երկրի ասի գերեզ-ման»։ Տաթև. Յմ. ծը. «Այսպէս թարգ, մանի գերեզմանն. կամ գերոյ աման կամ գերէ զմինն կամ գերէ «ամենն»։ Նոյնպէս Տաթև. հարց. էջ 678 «գիր իմոյ (այս զէս ուղղել նաև վերը Վանակ. դիր միոյ) կամ գերւոյ աման կամ գերէ զա-մէն. պարսիկ բառ է՝ ներքոյ հողոյ» (ի-մա՛ziri zamin)։ Ուղիղ մեկնութիւնը ա-ռաջին անգամ տուաւ Lag. Urgesch. Չ33, համեմատելով garotman ձևի հետ նոյնը կրկնում է Gesam. Abhd. 178, իսկ Lag. Symmicta 48 ապահո-վապէս նոյն է դնում պրս. garazmān ձե-ւի հետ։ Մորթման, SBAW 1862, 21 փռիւգական մի արձանագրութեան մէջ կարծում է գտնել այս բառը։ Սռան հա-կառակելով Muller, SWAW 2, 575 կցում է սանս. brh, զնդ. bərəz «բառձ-րանալ» և հյ. բարձր բառերին։ Lag. arm Stud. էջ 170, Muller, WZKM, 5. 187 և 8, 277, Տէրվ. Մասիս. 1882 ապր. 19, л 3163, ընդունում են ուղիղ մեկնութիւնը։-Մ. փ., Մասիս, 1882 յուլ. 21 պրս. քարազման «աթոռ Արա-մազդայ» (այսպիսի բառ չունի ԳԴ)։ Գիւլղադեան, Արձաղանք, 1893. α։ գահ «դար»+րէզ «նետել» (հմմտ. ար-ձակել, ասպարէզ)+ման «մարդ», իբր
• թէ հին սովորութեամբ մարդոց դիակ, ները բարձր տեղից ցած՝ փոսերի մէջ էին գցում։ Սրա դէմ և վերի ձևով Խ. Յովհաննիսեան, Արձագանք, 1893, л 12։-Հիւնք. պրս. կիրիզման «երկինք»։ Ալիշան, Հին հաւ. 418 յն. ϰηρ, ϰήρες «մահուան ոգիներ», լտ. cerus-manus «Աստուած»։-Հիւբշ. 127 մերժում է հա-մեմատել վերի իրանեան բառերի հետ. Patrubány, SA, 1, 210 գերի+ պրս. zamin «հող» բառերից, իբրև «հողոյ գերի»։ Բառիս վրայ երկար խօսում է Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 119 և տալիս է վերի մեկնութիւնը։
• ԳՒՌ.-Ջղ. գ'երեզման, գ'արեզման, Տփ. գերէզման, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. գ'էրէզման, Ոզմ. գ'νէրէզման, Շմ. Սլմ. կէ-հէզման, Մկ. Վն. կ'էրէզման, Ասլ. գ'էրէզմա, Ակն. գ'էրըզման, Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. քէրէզման, Տիգ. քէրէզմmն, Ագլ. գըրէ՛զման, Ղրբ. կ'ըրէ՛զման, Հմշ. քէրէզմօն, Հւր. գիրէզման Գոր. կիրէ՛զման, Մրղ. կ'իրէզման, Հճ. գ'է-յէզմօն, Զթ. գ'իյիզմօն, գ'իրիզմոն, Այն. գեզ-ման (ըստ Բիւր. 1900, 671բ)։ Նոր բառեր են՝ գերեզմանուտ, գերեզմանաթումբ, գերեզմա-նատեղ, գերեզմանօրհնելչէք, գերեզմանա-թաղ, գերեզմանել։
• ՓՈՆ.-Ուտ. gǟrámzá «գերեզման», gä rámzálüγ «գերեզմանատուն», որ կազմուած է lüγ<թրք. ləq «-արան, -անոց» տեղա-կան մասնիկի յաւելումով, հմմտ. Էնկիւրիի թրքախոս հայոց լեզւով kerezmanlar gunu՝ Վարդանանց տօնի օրը, բուն «գերեզման, ների օր»։
casket, drawer, small box, till;
desk.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, առանց վկա-յութեան) «սնտուկ, արկղ, տուփ (արծաթէ, պղնձէ, փայտէ ևն)» Տիմոթ. կուզ, էջ 323. Սոկր. էջ 89. Յհ. կաթ. Պտմ. աղէքս. որից գզրոցիկ Արծր.։
• Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. 6։ ուզում է ուղղել *գղրոց և համեմատել յն. πληρωτίς «գանձանակ» բառի հետ։ ՆՀԲ գզիր «խսիրի սէզ» բառից, իբր սրանով հիւսուած սնտուկ։
humid, moist;
lewd, libidinous;
— ականջաց, ear-wax.
• , ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «խոնաւու-թիւն, թացութիւն» Երեմ. խը. 18, «խոնաւ, թաց» Եփր. երշտ. 200. Փիլ. Արիստ. Նիւս. կազմ., «վաւաշոտ, ցանկասէր, անառակ» Փիլ. Նիւս. կազմ. Յճխ., «ականջի աղտ» Վրք. հց. Ա. 57, որից գիջութիւն «խռնաւու-թիւն, թացութիւն. 2. ցանկասիրութիւն, պրղ-ծութիւն» ՍԳր., գիջագոյն «վազող (աչք)» Ծն. իթ. 17 կամ գիջակն Ոսկ. բ. կոր. Կոչ. 114, գիջագործ Կոչ. 404, գիջալից Մծբ., գի-ջին Խոր. Նեղոս., գիջանալ «ջրոտիլ (աչքը)ո Եղիշ. Վրդ. ծն., «խոնաւանալ (հողի)» Ա-րիստ. աշխ., «անառակիլ» Խոր. Փարպ. գը-րուած է գէճ Վեցօր. 173, որից ունինք գէ-ճակունք Կոչ., գիճագոյն, գիճական ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g2hoidh-io-ձևից սրա հետ հմմտ. հսլ. židukù «ջրոտ, թառ». židosti «խոնաւութիւն», սլով. židèk «հե-ղուկ, ջրալի, ճկուն, դիւրաթեք», խորվաթ. židak «հեղուկ», սերբ. židak, žitka «հե-ղուկ, ջրալի, ճկուն», židina «ջրալիութիւն, անխինութիւն (ապուրի, կաթի համար ա-նուած)», ռուս. жидкiи «հեղուկ, ջրալի, ճկուն», жижe «աւելի հեղուկ, ջրալի», жи-кa «հիւթ, հոյզ», жидять «հեղուկ ջրալի լինել, ջրիանալ», որոնք ծագում են հնխ. g'haidh-ձևից։
• Տէրվ. Altarm. 24 և Նախաւ. 106 ւտ. uveo, uvidus, umor, յն. υγρός, սանս. ukš, ukšan, հյ. գաղջ. տո-ոգ-անել, ոռոգել բառերի հետ հնխ. ūag «թրջել» արմատից։ Հիւնք. գետ բառից։ Patrubány, SA, 1, 194 հսլ. voda «ջուր», հյ. գետ ևն բառերի հետ, որոնք ջ-ի պատճառաւ սխալ են։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. § 51, որ շատ յաջող է գտնում և Meillet (անձնական)։ ԳԻՌ.-Տփ. գէջ, Բլ. Հճ. Մշ. գ'էջ, Ղրբ. Մկ. կ'էճ «թաց»։ Նոր բառեր են՝ գէջ Ղզ. «չա-փազանց կեղտոտ» (հմմտ. և գէջ ականջաց «ականջից վազած կեղտը» Վրք. հց. Ա. 57) գէջռիլ «բորբոսնիլ, մգլոտիլ» (գէջ-առնուլ), գիջկուտ «կեղտոտ»։
fat;
corpulent, plump, full.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «պարարտ, ճարպոտ» Եզեկ. ըդ. 16. Սղ. իա. 13. Յայտ. ժը. 14. Մծբ. 155. Երզն. մտթ. 466, «իւղահամ» Առաք. լծ. սահմ. 234, որից՝ գիրանալ Օր. բ. 15. Նէեմ. թ. 25 Եփր. հռ. 30 (վատ իմաստով), գիրու-թիւն Փարպ. Խոր., գիրապարար Նար., գի-րացուցանել Մաշկ., գիրացութիւն «գիրու-թիւն» Մանդ. սիր. 22. առանց ամփոփման գէրացուցանել Մաշկ., գէրութիւն Մաշկ. գրուած է գուեր Վստկ. կե. իբր գւռ. ձև։
• ՆՀԲ յիշում է հունգ. գեօվէր, որին կը-ցում է գւռ. գուեր, Canini, Et. etym. 234 քէշուա čer։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kurūt «գէր, պարարտ»։ Ղափանց. ЗВO, 23, 354 ռուս. жнръ «ճարպ» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Meillet (նամակ 21 ապր. 1927) կասկածելի է գտնում այս ստու-գաբանութիւնը. սլ. i ենթադրում է *ei, իսկ հյ. է՝ *oi. ըստ որում գ թոյլ չի տա-չիս ghe ձևը. այսպիսով բառը բոլորո-վին առանձին է մնում։-Պատահակա՞ն նմանութիւն ունին իռլ. g'eք, գալլ. gwer «ճարալ»։
• ԳՒՌ.-Ննխ. գէր, Ախց. Կր. Ջղ. գ'էր, Սչ գ'եր, Զթ. գ'էր, գ'էյ, Ռ. Տիգ. քէր, Մրղ. կէրցիւցէլ «գիրացնել», Տփ. գիր, Հմշ. կիր «գէր», կիյցավ «գիրացաւ»։-Նոր բառեր են գէրջուր, գիրուց։ Նոյն բառից է նաև գէր-հինգշաբթի՝ վարդանանց տօնի եշ. օրը, երբ կանայք լողանում են՝ գիրանալու նպատա-կով։
harsh, uupleasant.
• «դաժան, մարդու դժուարը գալու (խօսք)» Ոսկ. ես. 399. Գէ. ես. Վկ. արև. 153.
tail of a sheep.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. թէև առանդ վկայութեան) «ոչխարի պոչ» Ել. իթ. 22. Կա-նոն. 37. Մխ. առակ. Վստկ. 206, որից՝ դը-մակեղ «դմակի իւղ» Վստկ., գառնադմակ կամ գառնադմակիկ «մի տեսակ բոյս» Բժշ. Վստկ. 149։
• = Պհլ. *dumak հոմանիշից. այս ձևը աւանդուած չէ իրանեան գրականութեան մէջ, բայց կան նրա բազմաթիւ ցեղակից-ները, ինչ. զնդ. duma-, պհլ. dum, dumb, dumbak, dunbak, dunb, պրս. ❇ dum, dumm, [arabic word] dunb, [arabic word] dunba, [arabic word] dunbāl., բելուճ. dunbag, քրդ. dunk, duw. աֆղան. lam, մինջ. ləm, օսս. dumág, də-mag «դմակ» (Horn, § 573)։ Իրանեան բառերի նախաձևն է ըստ Bartholomae, Stud. II. 101 *dhumbhma-։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] ︎ dunbā «պոչ», վրաց. დუმა դումա «դմակի իւղ», დუმი դումի «դմակաւոր ոչխար»։ Pokorny, 1, 816 իրանեան ձևերից է կզում հբգ. zumpfo, մբգ. zumpi «առնի». նախաձևը դնում է հնխ. dumb-(կամ dumbh-?) «առ-նի, պոչ» և թերևս նախապէս «գաւազան, վարոց»։-Հիւբշ. 144։
• ԳՒՌ.-Տփ. դմակ, Ննխ. դմագ, Ախց. Երև. Կր. Ոզմ. Ջղ. դ'մակ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Սեբ. դ'մագ, Վն. տմակ, Ռ. թմագ (այս վերջինը գործածւում է միայն «յետոյք» նշանակու-թեամբ՝ ղմակս կեր հայհոյանքի մէջ). Ղրբ. Վն. տմmկ, Սլմ. տմmկ՝, Ագլ. դմօկ, Տիգ. թըմմmգ, Ասլ. դ'ամագ, դ'ամայ, Հճ. դ'ը'մօգ, Մրղ. տիւմmկ, Շմ. տիւմmգ.-գաւառական ների մէջ ստացել է մի քանի նոր նշանակու-թիւններ. ինչ. «յետոյք. 2. ականջի բլթակ. 3. դարբնոցի սալի յետևի լայն մասը».-նոր բառեր են՝ դմակաւոր, անդմակ, դմակալի, դմակաջուր.-թրքախօս հայոց մէջ կայ Ատն garn-dumbaq «գառնադմակիկ» (բոյսը), ո-րի երկրորդ մասը հյ. դմակ բառից ձևափո. խուած է (Արևելք, 1882 նոյ" 8-9)։
muscle.
• «մեան». կամ միայն յգ. դնդերք. դնդերս «մկանունք» ձևով՝ Նիւս. բն.։
• ՆՀԲ յն. ἔντερϰ «ընդերք, ներքինք»։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. tantri «աղեղի լար», dindira «լոք ձկան ոսկորը»։-ՓԲ բառիս եզակին դնում է դունդր։
contest, contrariety.
• . մէկ անգամ ունի Ոսկ. բ. տիմ. ա. էջ 168 «Մինչդեռ սկիզբն էր քարոզութեա-նըն, մինչդեռ ամենայն ինչ եղծ զեղծ էր, մինչդեռ կարի թշնամութիւնն էր, մինչդես յամենայն կողմանց դնդղանք (այլ ձ. դան-դաղանք) էին».-ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են «ա-յիք, ծփանք. 2. վէճ, հակառակութիւն» և ա-ռաջին նշանակութեամբ ուզում են կցել գւռ. դնդեղ, դնդող «ալիք» բառին։
queen, empress, princess.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «թագուհի» Սղ. խդ. 10. Մտթ. ժթ. 42. Ղուկ. ժա. 31. Փիլ ել., որից դշխոյութիւն Գնձ. գրուած է նաև դժխոյ Լաբուբ. 13. 14։
• Հիւնք. իշխան բառից։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 408 ռումեր. tisg'u «Իշթար աստուածուհին», 412 սումեր. tišu «տիկին, աստուածու-հի», քրդ. diš «մօրաքոյր»։ Kорщъ, թրգմ. Մշակ 1914, թ. 122 պհլ. են-թադրեալ *dixšway ձևից, որ կազմու-ած պիտի լինի սանս. dyukša «երե-նային»++vay «թռչուն» բառերից. նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. պհլ. humāyūn «օգոստափառ»