• «հողէ աման» ժմ. յն. «խեցեմորթի կամ կրեայի պատեան» Վրք. հց. որիզ խե-ցագործ «բրուտ» Կոչ. Արծր. խեցանման Վեցօր. խեցակոյտ, խեցակարկառ Ագաթ. խեցատ «խեցիի կտոր» Վստկ. 40. Կոստ. երզն. էջ 158. խեցգետին Վեցօր. խեցգետի Արծր. խեցբեկ «կցկտուր, կոտրատած» (լե-զուի համար է ասւում) Ոսկ. մ. ա. 2. խեզ-բեկագոյն «խժալուր, անհարթ» Կորիւն. Ա-գաթ. խեցբեկոր նոյն նշ. Յհ. կթ. Պտմ. ռահ, 29.-խեց բառից -ի մասնիկով կազ-մուած է խեցի «թրծուած կաւ. 2. բրուտի աման» ՍԳր. «խեցեմորթի պատեան» Նիւս. բն. Մխ. առակ. «խեցեղէն» Վրդն. պտմ. Երզն. քեր. «կոկորդիլո՞ս» Վրք. հց. սրանից են կազմուած խեցեկոյտ Եւս. քր. խեցեայ Վրդն. պտմ. խեցեղէն ՍԳր. Վեցօր. Եւս. քը. խեցեմորթ Վեցօր. խեցեցուցանել «խեցիի պէս չորացնել, կարծրացնել» Եփր. մրգ. 360. Ոսկ. ես. 467. պղնձախեցի Նոնն.-խեցի նշանակում է նաև «կտոր, բեկոր». հմմտ. «Ջտախտակն Մովսէս խորտակեաց է բեկորք նոցա ոչ կցեցան և խեցիք նոցա իբրև զխեցիսն մարմնոյ ոչ յօդեցան». Եփր. համաբ։ Նոյն նշանակութիւնն ունի նաև խեց, որից կազմուած են գրախեց Իգնատ. ղկ. 318. նշանախեց Մտթ. ե. 8. Ղուկ. ժզ. 17. (գրուած նաև նշանախեղց ԱԲ). խեցխե-ղեփ «փոքր տառ» Յերոն. Մանդ։

• Հիւնք. խից բառից։ Մառ, O полож aбхaз. էջ 30 ափխազ. akəçակց «կաւ» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 180 պրս. [arabic word] xišt «աղիւս»։ Petersson, Ar. u. Armen. Stud. 123 խոց և խեճեպ բառերի հետ հնխ. khed-šk-արմատից. հմմտ. յն. σγέδη «տախտակ», սանս. skhadate «ճեղքել» ևն։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] hesfā, արամ. [hebrew word] hā-saf, արաբ. ❇ xazat, ասուր. hasbu, որոնք նշանակում են «խեցիէ աման»։

• ԳՒՌ-Ջռ. խեզիկ, Ալշ. Մշ. Մկ. խէցիկ, Ոզմ. խեցէկ, Ագլ. խա՛ցիկ՝, որ և Երև. Ղրբ. նտջ. Կր. Տփ. խէցատ, Մշ. խէսատ «կոտ-րած խեցեղէն աման՝ կուժ, որ դեռ իբրև աման գործածւում է». հմմտ. նաև խացակ բառի տակ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. კეცი կեցի «կաւ, ցեխ, բրուտի կաւ» (Դան. բ. 25). 2. «հաց եփե-լու յատուկ կաւէ աման». 3. «կրեայի և նմանների խեցին». սրա հետ հմմտ. նաև ափխազ. akəc «կաւ». (այս օրինակները ցոյց են տալիս խ և կ ձայների լծորդութիւ-նո, որի վրայ տե՛ս Աճառ. ՀԱ 1909, 160)։

• «տակառի ծակը կամ շիշի բերանը փակող բան». այս իմաստով գործածական է միայն արդի գրականում. հնից ունինք ո-ճով խից արկանել «փակել» Եզեկ. իա. 32. լա. 15. Ղևոնդ. այս արմատից են խցումն Ոսկ. յհ. բ. 28. խցանել Ոսկ. յհ. բ. խցել Մեսր. եր. Մագ. խցական Գնձ. խնուլ «փա-կել» (կտր. խցի, հրմ. խի՛ց) ՍԳր. Եզն. զու-գախնուլ «լաւ փակել» (յունաբան ոճով) Պղատ. տիմ. ունկնախից Նար. 128. Լմբ. խցկուկ «խցան, прoбкa» (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկտպետ. 1788, էջ 59) նոր բառեր են խցան, խցհան, խզահան. Տե՛-նաև խծկել։

• Հիւնք. հանում է խոց բառից։ Patru-bány SA 2, 242 նոյն է դնում խուղ և խուց բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 426 գոցել բառի հետ թթր. sus, sus «կենալ, մնալ»։

• ՓՈԽ -Հայերէնի՞ց է արդեօք թրք. [arabic word] xərčən, աղաւ. xərčəl «անընտել, անմար-

• ԳՒՌ.-Առհասարակ խցկել ձևից են, որի վրայ տե՛ս խծկել.-նոր բառ է խցբնուիլ Սվ. «խցուիլ, պապանձիլ, ախորժակը փա-կուիլ»։

• , ի-ա հլ. «երգ, երգի եղանակ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 19. Սեբեր. որից նուագել «նուագարան ածել կամ բերնով երգել» ՍԳր. նուագածու Դատ. ե. 11. նուագայարդար Եւս. քր. նուագարան ՍԳր. Եւս. քր. նուագաւոր Փիլ. Պիտ. քաղցրանուագ Վեցօր. Կոչ. սաղ։ մոսանուագ ՍԳր. Ագաթ. հոգենուագ Յհ. իմ. Արծր. բազմանուագ Սհկ. արմաւ. գեղեցկա-նուագ Յհ, իմ. ատ. նոր բառեր են նուագա-հանդէս, նուագախումբ, ցայգանւագ, նուա-գային, նուագայնութիւն ևն։

• = Միջին պհլ. nivāg «նուագ, երգ, եղա-նակ» բառից, որի ներկայացուցիչն է մանիք. պհլ. [arabic word] nvag (Salemann. ЗAH 8, 98). հին պհլ. ձևն է *nivāk, որից ծագում են պհլ. պ hunivākīh «երաժշտութիւն» (բուն «բարենուագութիւն»), [other alphabet] hunivākkar «երաժիշտ», պրս. [arabic word] navā «նուագ, եղանակ, երգ», navāsāz «նուագայարդար», [arabic word] avāyīdan «նուագել, բարձրաձայն հնչել»։

• ԳԴ համեմատեց նախ պրս. նէվա ձևի հետ։ ՆՀԲ նուագ «լծ. հյ. աւաչ, պոս. ավազ, նէվա, նէվայի, հէվա, հավա», նուագել «պրս. նիւվախդէն, նիւվազիյ-տէն»։ Lag. Urgesch. 421 պրս. nuvax-tan (արմատը nuvāz) «նուագել, փայ-փայել, գգուել»։ Justi, Dict. Kurde 376 և Kurd. Gr. 38, 75 պրս. nuvāz, քրդ. lavuž, lavəžk, lauk, lauže «երգ»։-Հիւնք. պրս. նէվա։-Հիւբշ. Arm. Gram. 2Ո7 մեռժում է պրս. navā ձևի համե-մատութիւնը, հայերէնի հետ ձայնական անյարմարութեան պատճառաւ։ Stachel-berg WZKM 17 (1903), 54-55 համե-մատում է պհլ. hunivākīh, hunivakkar ձևերի հետ։ Վերջապէս 1908-ին Sale-mann, Manich. Stud. դնելով մանիք պհլ. ձևը՝ հաստատում է նուագ բառի իրանեան ծագումը։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ნოვავი նովագի «նուագ, ե-ղանակ», ნოვაგობა նովագոբա «ուրախու-թիւն, զուարճութիւն», ნოაგი նոագի «լարա-ւոր նուագարան»։

• ՆՀԲ լծ. արաբ. vaqt, լտ. vicis. vires յն. ἅπας։ Մորթման ZDMG 26, 489 ռևեռ nuki «սկիզբ»։ Հիւնք. էջ 147 կցում է նախորդի հետ՝ նշանակութեանց զար-գացման համար համեմատելով եղանակ բառը, որ նշանակում է թէ՛ «երգի եղա-նակ» և թէ «տարւայ եղանակ»։

• , ի-ա հլ. «գաւաթ, բաժակ, գի-նու բաժակ» ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. ե. 32. Խոր. որից նուագաւորել «մատռուակել» Թէոդ. կուս.-ըստ ՋԲ նուագ նշանակում է նաև «խում, գինի»։

• = Պհլ. գւռ. մի ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց նրա հետ հմմտ. պրս. [arabic word] ︎︎ nilāγ կամ nufā̄γ «մեծ կթղայ գինւոյ, որով ի վախճան բազմականի խրախճանութեան՝ լի ինի ըմպեն», օսս. նուազին «խմել»։

• ՆՀԲ հաւակ բառից։ Հիւնք. պրս. nāv։ «աման գոգաւոր ի ձև նաւու»։ Հիւբշ. Arm. Gram. 207 սխալմամբ կցել է նուագել բային։ Ուղիղ մեկնեց նախ Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 200. նոյնը յետոյ, Աճառ. Արրտ. 1910, 269։ Karst, Յու-շարձան 406 սումեր. nag, nak «խմել»։

• ՓՈԽ?-Վրաց. ნოვაგი նովագի «պաշարե-ղէն», ნოაგი նոագի «համեղ ուտելիք», სანო-ვაგო սանովագո «սնունդ, ուտելիք, կերու-խում», მენოვავე մենովագե «միասին խմող, բաժակի ընկեր»։

• (յետնաբար ի հլ. ընտիր է յգ. նուազունք) «քիչ, պակաս, սակաւ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. «Բարակ, նուրբ» Դիոն. ածայ. որից նուազիլ ՍԳր. եզն. նուազեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 3. նուազութիւն ՍԳր. Սեբեր. Եւս. քր. նուազագոյն Յոբ. ժզ. 7. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. Սեբեր. նուազական Ոսկ. ես. նուազուն Մծբ. ևն։

• ՆՀԲ պրս. niyāz և հյ. նիազ «կարօտ»։ Böttich. Arica 84, 406 vah արմատից, իբր զնդ. nivazaiti «ցած է տանում»։ Հիւնք. պրս. նիյազ։ Patrubány SA 2, 34 նի մասնիկով վազել բայից։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] nufāδ «պարէնը նւազիլ՝ պակասիլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 450)։ Nyberg. Hilfsb. 2, 245<իրան. *ni-vaza-այն է vaz «տանիլ, քաշել» արմատից, որ ուրիշ հնդևրոպական լեզուների մէջ նաև «կըշ-ռել» նշանակութիւնն ունի. ինչ. հբգ. vāga, հիսլ. vág, շվէդ. vag, գերմ. Waage «կշիռ»։

• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մշ. Ջղ. Սլմ. նվազ, Ագլ. նվայզ «նիհար, վտիտ», Շմ. Տփ. նվազիլ, Մշ. նվազել «նիհարիլ», Մշ. նվըզ-րուգ=Ալշ. նվըժրուկ «նիհար, ճռզած» (մարդ, ցորենի հատիկ ևն)։

• , ի-ա հլ. «ընծայ և տաճարին ըն-ծայուած որևէ բան, երախայրիք պտուղ, նու-բար, զոհ, ձօն, գինու բաժակ կամ իբրև Աս-տուծոյ ձօնելու համար կաթեցրած գինի» ՍԳր. Եւս. քր. որից նուիրել ՍԳր. նուիրակ «բաժակ» Փիլ. ել. նուիրաբեր Ել. լզ. 3. նուի-րական Յես. զ. 8, 13. Սեբեր. Եւս. քր. Ոսկ. նուիրամսակ Փիլ. լին. նուիրանոց ՍԳր. ան-նուէր «ամռարիշտ» Հռովմ. ա. 3I. Բ. տիմ. գ. 3. դիւանուէր Անան. եկեղ. Նար. բազմա-

• , ի-ա հլ. «պալատական յատուկ պաշտօնեայ՝ որ արքունիք կանչուած անձե-րին առաջնորդում էր թագաւորի առաջ. 2 թագաւորի կամ իշխանի առաջից գնացող պաշտօնաւոր՝ որ նրա գալուստն է յալտա-րարում և ճանապարհ բաց անում» Գծ. ժզ. 35, 38. Ոսկ. ես. 439 (Առաջի իշխանաց յոր-ժամ սպասաւորն երթայցէ, կարապետք և նուիրակք և քարոզք մեծաձայն առաջի կար-դայցեն). Վեցօր. 86 (Աստի անտի նուիրակք հպարտացեալք ամբարհաւաճեալք ստիպեն ճեպեն, զխառնաղանճ ամբոխն ի բաց պար-զեն). Եփր. բ. 284. Լաբուբ. 30. Բուզ. 221. Գիրք թղ. 90. Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 156 (Չե-կաց ուրուք նոցա նուիրակ առ դուրս և ոչ կոչեցան պատուականք յարանց ի տաճարս նոցա). Մամիկ. էջ 25 (Վահան կոչեաց ըզ-նուիրակն և ասէ. Ե՛րթ կոչեա՛ զայս անուն իշխան). Անկ. գիրք նոր կտ. 58 (նոյնը մի քիչ ցած կոչւում է հրաւիրակ). «նոյն պաշ-տօնը կատարող եկեղեցական՝ կաթուղիկոսի մօտ» Օրբել. (Կաթողիկոսն Անանիա կոչէր նուիրակօք զՅակոբ և զՍահակ. Յուղարկէ նուիրակ... զՍտեփաննոս վարդապետ... հրա-ւիրական նամակօք) հրտր. Էմինի, էջ 201 և 321. «պտղի և եկեղեցական տուրքերը հա-ւաքելու համար կաթուղիկոսի կողմից ուրիշ երկիր կամ քաղաք ուղարկուած կրօնաւոր» (նոր բառ). որից նուիրակապետ Բուզ. 128 Պիոն 389. Յայսմ. Ճառընտ. (սխալ գրչու-թեամբ նուիրապետ Ուռհ. Ճառընտ. նուիրա-պետական Դիոն. երկն.)։

• = Պհլ. *nivēδak ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. զնդ. nivaēδayemi «ծանուցանեմ» և պրս. [arabic word] nuvīd «աւետիք, լուր». կազ-մուած են ni-մասնիկով vid=զնդ. vaed-«գիտել, ճանաչել, հասկանալ» արմատից.-ըստ այսմ նուիրակ բուն նշանակում է «ծա-նուցիչ, ազդարարող, յայտարարող», որ և ճշտիւ համապատասխանում է բառի իսկա-ևան նշանակութեան։ Նոյն vid-vaēd «գի-տել» արմատից paiti->pat-և fra-մասնիկ. ներով կազմուած ձևեր են զնդ. paiti-vaēδay-emi «ծանուզանեմ», fravaēδ-«նկատել», որոնց պհլ. ձևից փոխառեալ են հյ. պատ-ուէր, պատուիրել, հրաւէր, հրաւիրակ, հրա-ւիրել։ Այս բոլորի նախնական և հիմնական ռառափարն է «իմացնել, գիտցնել, ծանու-ցանել». այսպէս պատուիրել ո՛չ թէ «խրա-տել» է, այլ անելիքը նախապէս իմացնել, հրաւէրը ո՛չ թէ «կոչ» է, այլ «հանդէսը ծա-նըւցանել» և հրաւիրակը այն անձն է՝ որ հանդէսի մասին յայտարարում կամ ծանու-ցում է հրաւիրեալ անձին։ Նոյն իսկ նուիրել (որ այս արմատից է դարձեալ. տե՛ս նուէր), բուն իմաստով «աստուածներին մի բան ձօ-նել», ո՛չ թէ «պարգևել» իմաստով է, այլ «քուրմի կողմից ծանուցում տալ ժողովուր-դին՝ ընծայ բերուած իրի մասին» և նուիրա-գործել (կամ սրբագործել)՝ նշանակում է «սրբազնագործեալ անձի կամ իրի մասին» բարձրից ցած (ni-) ժողովրդին յայտարարել կամ ծանուցանել»։ Այնուհետև աստուածնե-րին միայն յատուկ նուէրը, իր սրբազան ի-մաստը կորցնելով, դարձել է հասարակ ըն-ծայ ամէն մարդու համար, ինչպէս եղել է նաև ձօն բառը։-Աճ.

• ՆՀԲ արաբ. և պրս. նէֆէր, նէֆէրաթ (իմա՛ արաբ. [arabic word] nafar «անձ, անհատ, զինւոր»), իբր «զինուոր սոսկական՝ հրա-մանակատար ևն»։ Պատկ. Maтep. дла арм։ cлов. II 20 ընդունում է արաբ. ռառի համեմատութիւնը և հասկանում է «գլխավոր կոմիսար»։ Ակինեան ՀԱ 1910, 9 տալով բառիս համար բազմա-թիւ վկայութիւններ, մեկնում է «արքայի անձնապահ, բարապան»։ Վերի ձևով մեկնեց ու բացատրեց Աճառ. ՀԱ 1910, 119։ Թիրեաքեան, ՀԱ 1912, 426 -ակ մասնիկով նուէր բառից, որ կցում է պրս. nūbār կամ naubar «նախախայ-րիք» բառին։

• ԳՒՌ.-Մշ. նվիրագ «վանքի կողմից պտղի հաւաքող կրօնաւորո»։

• (յետնաբար ի հլ.) «օգնութիւն. օժանդակութիւն» Ես. խա. 70. Գծ. ժը. 27 Կոչ. Եւս. քր. Մծբ. Ոսկ. որից նպաստամա-տոյց Կորիւն. Կոչ. նպաստութիւն Կորիւն. նպաստաւոր Իմ. ե. 8. Եւագր. նպաստաո-րութիւն ՍԳր. նպաստել Փարպ. աննպաստ, ռարենաաստ (նոր բառեր) ևն։

• = Հպրս. *ni-upastā «նպաստ» բառից, որ ևազմուած է ni-և upa-մասնիկներով՝ sta-«կենալ, կալ» արմատից. իրանական գրա-կանության մէջ աւանդուած չէ *ni-upasta ձևը, բայց ունինք զնդ. [other alphabet] ︎ upastā «օգնու-թիւն, նպաստ, օգուտ» [arabic word] upastābara «նպաստամատոյց, օգտակար. նպաստաբեր» (Bartholomae, Altir. Wört. 398 կարդում է upaštābara և թողնում առանց բացատրութեան. իմաստը ան-յայտ). հպրս. upastā «օգնութիւն, նպաստ». հին պարսկական բևեռագրութեանց մէջ յաճախակի գործածուած մի բանաձև է [other alphabet] Auramazdā-maiy upastām abara «Արամազդ ինձ նպաստ եռեռ». հմմտ. նաև ապաստան, որ պատկանում է նոյն ար-մատին։-Հիւբշ.

• ՆՀԲ լծ. ապաստան և հուպ աստ. իսկ պրս. նէվաստէն, նէվաշտէն «ջանալ ճգնիլ»։ Եւրոպա 1849, 200 հպրս. upas-tā «նպաստ» բառի հետ։ Müller ՏWAW 66, 275 հպրս. upastā, զնդ. upasta՝ ա-հած ni-մասնիկով։ Lag. Ges. Abhd. 228 յն. ὄταστόν «ընկերանալ»։ Նոյն Arm. Stud. § 1657 չի ընդունում Mül-ler-ի մեկնութիւնը՝ առարկելով թէ ni-և upa-միասին չէին կարող կցուիլ և թէ niu չի՛ կարող տալ ն։ Հիւնք. ապաստան բառից։ Müller-ից անկախաբար վերի մեկնութիւնը տուաւ Աճառ. Բազմ. 1897,

• 170. նոյնը խօսեց նաև Արևելագիտաց ԺԱ համաժողովին՝ Պարիզ (ՀԱ 1897, 310 և 316), ուր և նախագահ Հիւբշ. տուաւ իր հաւանութիւնը (անձնական)։

• , ու հլ. «շաբաթուայ եօթներորդ օրը» ՍԳր. «մի եօթնեակ» Ես. կզ. 25. որից շաբաթանալ «հանգչիլ» (ըստ եբր. ոճի, որի համեմատ է նաև յն. σαββατίζω) ՍԳր. շա-բաթացուցանել Ղևտ. իգ. 32. Ա. եզր. ա. 58. շաբաթաւոր Բ. մն. իզ. 12. շաբաթամուտ Դ. թագ. ժա. 5, 7, 9. շաբաթապահ Բ. մն. իգ. 4. Կոչ. Մծբ. շաբաթակրօն Բ. մկ. ժբ. 31. նաև շաբաթուայ օրերի անունները. ինչ. միաշաբաթի, երկուշաբաթի, երեքշաբաթի, չորեքշաբաթի և հինգշաբաթի կամ նաև միա-շաբաթ, երկուշաբաթ ևն։ (Նկատելի է որ օրերի անունները զանազան լեզուների մէջ կազմուած են կա՛մ երկնային մարմինների անունից և կամ թուականներից. առաջինին են պատկանում օրինակ՝ եւրոպական լեզու-ները. հմմտ. գերմ. Sonntag «կիրակի, արևի օր», Montag «երկուշաբթի, լուսնի օր» ևն. երկրորդին են պատկանում միւսները, ին. յունարէնը, պարսկերէնը, վրացերէնը, ռու-սերէնը և սրանց հետ նաև հայերէնը)։ Նոր բառեր են շաբաթաթերթ, երկշաբաթաթերթ, շաբաթօրեակ ևն։

• = Ասոռ. [syriac word] ︎ šabbəϑā, ն. ասոր. šäp't'ə «շաբաթ օր. 2. եօթնեակ» ձևից. այս էլ առնուած է եբր. [hebrew word] šabbāϑ «շաբաթ» ռառից, որ ծագում է սեմական šbϑ «դադա-րիլ, հանգստանալ» արմատից և բուն նշանա-կում է «հանգիստ»։ Եբրայական բառը փո-խառութեամբ անցած է նաև ուրիշ բազմաթի։ լեզուների. ինչ. պազ. šanbaδ, պրս. šanbaδ sanba, šanbih, քրդ. šembi, šambi, šambah «շաբաթ. 2. եօթնեակ», իսկ արաբ. ❇ sabt, յն. οάββατρν, լտ. sabbatum, իտալ sabato, ֆրանս. samedi, հբգ. sambaztac, գերմ. samstag ևն «շաբաթ օր»։ Յունարէնից տառադարձուած ձև է սաբբատ, սաբատ (ի-ա հլ.), որից միասաբատ «կիրակի». բոլորն էլ ըստ Տիմոթ. կուզ, էջ 318-322։-Հիւբշ. 312։

• Օրուայ անունների մասին տեղեևու-թիւն տալիս է մեզ հներից Վրք. սեղբ. 703, որ նրանց անուանակոչութիւնը վե-րագրում է Հռովմի հայրապետ Սեռռես-տրոսին. «Աստուստ դէպ եղև առ ի դըպ-րացն բաց ածել թերևս զշաբաթուն փոխանուանակոչութիւնս զառ ի հեթա-նոսացն անուանեցելոց աւուրցն. նախ և առաջին զարեգական, զլուսնի, Արէոսի. Ափրոդիտի, Կրոնի, (Հերմեայ և Դիոսի]՝ Ս. Սեղբեստրոս փոխանուանակոչեաց զԼուսնոյ ահա (l) զօր երկշաբաթի, իսկ զԱրէոսին երեքշաբաթի, (զՀերմո-սին չորեքշաբաթի), զԴիոսին հինգշա-բաթի, իսկ զԱփրոդիսին Ուրբաթ, և զԿրոնին առ ի հին կտակարանաց՝ շա-բաթ. բայց զԱրեգական՝ որպէս տիրա-կանաւն զարդարեալ յարութեամբ՝ կի-րակէ կոչեաց»։ Սրանից է առնում նաև Յայսմ. յնվ. 2. «Եւ եղև յետ վախճանի Մենտեատոնի հայրապետին, ձեռնադը-րեցաւ Ս. Սեղբեստրոս յաթոռ նորա՝ պապ Հռոմայ. և կարգեաց լինել յեկե-ղեցիս ինն դաս կարգաւորաց ըստ նմա-նութեան երկնաւորացն, և եդ անուանս շաբաթուն աւուրց։ Զարեգակ օր կիրա-կի անուանեաց, որ է տէրունի. և զլու-սինն՝ երկուշաբաթ, զԱրէսինն՝ երեքշա-բաթ, զԵրմոսին՝ չորեքշաբաթ, զԴիոսին՝ հինգշաբաթ, զԱփրոդիտայն՝ ուրբաթ, և զԿռոնայն՝ շաբաթ»։-Հին և նոր ազգերի տոմարական դրութեան, օրերի և ամիս-

• ների անուանակոչութեան վրայ շատ ըն-դարձակ մի մենագրութիւն ունի Nilsson, Primitive time-reckoning, Paris 1921։ -Շաբաթ բառի մեկնութիւնը տալիս են հներից՝ Երզն. մտթ. էջ 611 «շաբաթն ըստ եբրայեցւոցն հանգիստ թարգմա-նի».-Գիրք առաք. 680բ մեկնում է «Շաբաթն թարգմանի հանգիստ և նշա-նակէ զխաղաղութիւն».-Յայսմ. մարտ 23 «Շաբաթն հանգիստ թարգմանի».-Տաթև. ձմ. ճլդ «շաբաթն հանգիստ լսի յեբրայեցւոցն ի մերս».-այսպէս և Բրս. մրկ. 376, Խոսր. 126։-Նորերից նախ Schroder, Thesaur. 45 և յետոյ ՀՀԲ, ՆՀԲ, Müller SWAW 38, 578 դրին եբ-րայեցերէնից։

• ԳՒՌ.-Ախց. Խրբ. Ջղ. Սչ. շաբ'աթ, Ակն. Երև. Կր. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. շափաթ (Պլ. սեռ. շափտու, շափտվան), Ասլ. շափաթ. շափա*, Զթ. լաբ'օթ, շաբ'ոթ, Հճ. շաբ'բ'օթ, Ագլ. ըm՛բmթ, Մկ. Սլմ. Վն. շmպmթ, Ալշ. Մշ. շապատ, Տիգ. շmփmթ, Մրղ. շmպպmթ. Շմ. շmպmտ, Գոր. շէ՛բէթ, շm՛փmթ, Ղրբ. չէ՛բէթ, շէ՛բmթ, Սվեդ. ըmբ'ութ։-Նոր բառեռ են շաբաթական, շաբաթավար, շաբթամիջի։ Էնկիւրիի թրքախօս հայոց մէջ eršapdə «եր-կուշաբթի», šapatsəz «անշնորհք» (Բիւր. 1898, էջ 789 և 865)։-Գաւառականների մէջ շաբաթ (օրը) և շաբաթ (եօթնեակը) չշփոթե-լու համար կատարուած է տարբերացում. այսպէս շաբաթ (եօթնեակ) և շաբաթօր, կի-րակմուտ (շաբաթ օրը), որից և Տիգ. շփթօր «շաբաթ օրը»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. მაბათი շաբաթի կամ მაფათი շափաթի «շաբաթ օր. 2. եօթնեակը», որից ორმაბათი որշաբաթի «երկուշաբթի», ოთեმა-ბათი ոթխշաբաթի «չորեքշաբթի» ևն.-թուշ. მაბათ շաբաթ, ավար. šamat, ուտ. šamat «շաբաթ օրը, եօթնեակ», որից xibšamat «երեքշաբթի».-չեչէն. šuot' «շաբաթ օրը». քրդ. Աւետարանի մէջ գործածուած է շաբաթ. ինչ. Նա ժի լը ռօյա շաբաթէ. «Մի՛ ի շա-ռաթու» (Մտթ. իդ. 20).-Պօլսի տաճկաց շուկայական լեզուի մէջ էլ հայոց ձեռքով մը-տել է šapat gunū «շաբաթ օրը».-իսկ լահճ. šambi (Աղուանից երկիր և դրաց. 1893, էջ 91) ծագած է պրս. šambih ձևից և լազ. sa-batoni<յունարէն σάββατον-ից։

• , ի հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ու հլ. բայս առանց վկայութեան) «օգուտ, վաստակ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. դ. «դրամագլխի և կամ փոխ տուած դրամի տոկոսը» Կանոն առաք. 316 (Որ փոխ տայ և առնու վաշխ և տոկո-սիս և շահի շահս ագահութեան). որից շա-հիլ ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. շահաւոր Եզն. Ոսկ կողոս. շահաբեր Առակ. լա. 14. շաճազաւակ Ագաթ. շահավաճառ ՍԳր. շահաւէտ Ոսկ. մ. բ. 3. գ. 11. Սեբեր. շահաւետիլ Ազաթ. Կո-ոիւն. անշահ Երեմ. բ. 8. Ոսկ. մ. բ. 3. Ա-գաթ. բազմաշահ Ոսկ. եբր. Եփր. պհ. Վե-ցօր. հոգեշահ Ոսկ. յհ. ա. 20. Եփր. պհ. մե-ծաշահ Վեցօր. բարեշահութիւն Պիտ. դան-գաշահութիւն Սարկ. քհ. վաճառաշահ Եզեկ. իէ. 3. Ոսկ. մ. բ. 21. վաճառաշահիկ Պիտ-շահեստ «շահ» Վրք. հց. բ. 537. գրուած է շայել Եփր. ծն. էջ 99. հմմտ. նաև շայեկան։ Նոր բառեր են շահագրգռել, լահադիտութիւն, շահագրգռութիւն, շահադիտական, լահաբա-ժին, շահասիրական, անշահասէր, անշահա-խնդրութիւն են.

• «խաղ, պար». մէկ անգամ ունի Մծբ. 241. «Խաղացին վերտեցին և շահս արարին առաջի որթագլխոյն»։ Զգօնի վկայութեպն մէջ ասորի բնագրում (հրտր. Graffin, էջ 747) գտնում ենք ըստ համեմատութեան Վևեննա յի միաբան Պ. էսապալեանի (անձնական) «տօն կատարեցին»=շահս արարին։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «պետ, իշխան, պահա-պան». այսպէս ունինք՝ շահապետ արքայի Ոսկ. բ. կոր. Գէ. ես., շահապետ այգեաց (ձի-թենեաց և ամենայն ծառոց) Ոսկ. ես. 274 շահապետ գերեզմանաց Ագաթ., լահապետ վայրաց Եզն. (վերջին երկուսը յատկապէս նշանակում են «մի ոգի, պարիկ»). յետնա-բար շահապետ քաղաքի «քաղաքապետ» Վրդ. առ. 50։

• -Պհլ. šahrpat ձևից. հմմտ. զնդ. šoiϑra-naiti-«գաւառապետ», šōiϑrapānā (յգ. ուղ.) «դաշտաբնակ, բուն՝ դաշտապահ», սանս. kšetrapati-«դաշտապետ, հողապետ», kšā. trapa-«դաշտերը պահպանող մի աստուա-ծութիւն», kšetrapala՝ նոյն նշ.։-Հիւբշ. 208։

• ՆՀԲ իբր նահապետ և նոյն ընդ շա-հապ։ Lag. Urgesch. 1118 զնդ. xšaϑra-paiti և Ges. Abhd. 68 սանս. kšatrapati sōiϑranaiti, xšaϑropaiti։ Բազմ. 1895, 148 զնդ. xšaϑrapaiti ձևից, հինը շահ-րապետ։ Հիւբշ. 208 դժուար կարող է լի-նել հպրս. *xšaϑrapati-, սանս. kšatrá-nati,-որ է «երկրապետ»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 10 պհլ. շատուրիար, պրս. šahriyār բառերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. ❇ šahām «խոխ, բոբոխ, մանուկներին վախեցնելու էակ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 493)։

• , ի հլ. «ցօղ, խոնաւութիւն, շիթ, կա-թիլ» Երգ. ե. 2. Յոբ. լը. 28. Վստկ. 215. որից շաղալից «ցօղալից» ԱԲ. շաղել «ջրով թրջել, թրմել, շաղախել» Մաշտ. Կիլիկ. Զքր. կթ. (իմաստի զարգացման համար տե՛ս և հմմտ. թրել). արմատի երկրորդ ձևն է *շող, որից շողիք «լորձունք, թուք» Վստկ, ընդ-հանուր իմաստն է «թացութիւն»։ Հմմտ. նաև ջաղախ։

• ԳԴ պրս. žal, žāla «ցօղ»։ ՆՀԲ պրս. ժալ, ժալէ, որպէս և թրք. չըղ, չըյ «ցօղ»։ Տէրվ. Նախալ. 72 հյ. սառ, ցուրտ, պրս. žāla. sard, զնդ. sarəda, լիթ. szalti «սառեւ». szalna, szarma «շաղ, եղեամ, ձևերի հետ՝ հնխ. çar «սառիլ» արմա-տից։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 215 կպդովկ, šavi, սանս. savam «ջուր», sunomi «քամել», ումբր. savitu «անձրև» ևն։ Հիւնք. պրս. žāl։ Justi, Dict. Kurde 261 և Kurd. Gram. 251 հալ. շաղել ռա-ռի հետ դնում է քրդ. šelen «շաղուել, հեղուկի մէջ թաթախել ևն», որ բայի անորոշ ձևն է. արմատը šel։ Սագրզեան

• ՀԱ 1909, 334 սումեր. seq «անձրև», suk «աղբիւր», suk «ճահիճ», šagar «ցեխ». թրք. yaγmur «անձրև», č̌aγmur «ցեխ», sel «հեղեղ», saγanaq «տարափ», հյ. շաղախ, շողիք ևն։ Lidén IF 44, 191 շաղել, շողիք և շաղախ իբր բնիկ հայ՝ կցում է հանգլ. hwelian «թարախոտիլ» և լիթ. szvelnus «կակուղ» բառերի հետ։ Նոյնը Pokorny 1, 473 հնխ. k'uel-ար-մատի տաև։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ասլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ռ. Սլմ. Վն. Տփ. շաղ, Զթ. շօղ, շող, Ագլ. շէհ «ցօղ».-2. Երև. Պլ. շաղէլ, Գոր. Ղրբ. Տփ. լա՛ղիլ «անձրևը բարակ ցօղել», Ալշ. Հճ. Ջղ. Մղ. շաղել, Զթ. Խրբ. շաղիլ, Տիգ. շmղէլ «ալիւր կամ ցեխ շաղախել, շաղուել». որ և Ակն. շէղիլ.-այս երկու իմաստները զանազանելու համար կազմուած է յետոյ, շաղվել «խմորը շաղախել», որից ունինք Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Սեբ. շաղվէլ, Հմշ. շաղ-վուշ, Ռ. շաղվէլ, շավղէլ, Ակն. շէղվիլ. (հին գործածութիւնը ունի Քուչ. 63).-ցօղի պատ-կերով է շաղ տալ Ախց. Երև. Տփ. «ցանել ցրուել»։-Նոր բառեր են շաղիկ, շաղաթա-թախ, ըաղակալել, շաղակոլոլ, շաղամէջ, շաղայրեց, շաղատար, շաղափուք, շաղոտիլ, շաղուիլ։

• ՓՈԽ.-Կապադովկ. յն. šaγi, šāvi «ցօղ, շաղ»։ (Չուր է աշխատում Karolides, Iλ ουγϰρ. 62, 98, 215 կցել սանս. savam «ջուր» և մինչև անգամ փռիւգ. Ջαβαζιος «Աստուած» բառին1)։

• «կապ, զօդ, կցում, կապակցութիւն». այս նշանակութեամբ առանձին գործածուած գտնում եմ մէկ անգամ Այրիվ. 8ա. վկայու-թիւնը տե՛ս տարփ (Յաւելուածում), որից կազմուած են շաղել «պատատել, փաթա-թուել, կապուել» ՍԳր. Սեբեր. 209. Արծր. Բրս. հց. Նիւս. բն. շաղապատիլ «պատիլ, փաթաթուիլ, միանալ» Կոչ. Ոսկ. ա. կոր. Լաբուբ. 42. Փիլ. «թակարթի մէջ բռնուիլ» Յոբ. ժը. 8. շաղաշարիլ «կապուիլ, միանալ» Ճառոնտ. «խառնակիլ, զուգաւորիլ» ։ Նոնն. Երզն. մտթ. 118. շաղամանութիւն «յարակ. ցութիւն» Փիլ. լին. շաղկապ Նար. Նիւս. բն Արշ. կամ շաղակապ Սանահն. շաղկապական Ոսկ. յհ. բ. 36. այստեղ է պատկանում նաև շաղիպատուկ «բաղեղ, պատատուկ» Գա-ղիան. (ունի միայն ՀԲուս. § 2263)։

• Հիւնք. յն. συν-ձևից։ Pedersen, Հայ դր. լեզ. 102 անապահով է գտնում կցել հաղ «կից» բառին։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 28 սանս. çulba-«կապ» և հյ. շեղ, շղթայ բառերի հետ հնխ. kul--արմատիռ։

• (յետնաբար ի-ա հլ. գրծ. շա-մանդաղաւ Սարգ. բ. պետ. բ. էջ 488 (բ. տպ. «մէգ, մշուշ» Իմ. դ. 2. Փիլ. Եւագր. 204 Պտմ. աղէքս. 168. «մթին, նսեմ» Տօնակ. «հոգ, մտատանջութիւն» Ոսկ. հռովմ. 80, «աչքին պատած փառ» Յայսմ. մրտ. 21. որից շամանդաղութիւն Թէոդ. խչ. շամանդաղաձև Ոնյ. բարձր. շամանդաղատեսիլ Անան. եկեղ, շամանդաղիլ Մագ. անշամանդաղ Նար. 6. -նոր գրականում շամանդաղ ստացել է «corpuscule, հիւլէ, մասնիկ» գիտական նը-շանակութիւնը (տե՛ս Քաջունի, Ա. 565)։

• Հիւնք. թերևս պրս. [arabic word] samand «մոխիր, մոխրագոյն» բառից՝ -ար մաս. նիկով. (այս նշանակութիւնը սխալ է. պրս. samand նշանակում է «ձի, մոխ-րագոյն ձի»)։

• , ո հլ. «աղաչանք, պաղատանք, քաղցր և համոզիչ խօսքեր» Առակ. ժը. 23. Ագաթ. Բուզ. «աղաչական, աղերսական» Ա-ռակ. ժե. 1. Ոսկ. ես. որից յողոք անկանել Բ. կոր. ժբ. 19. Եզն. Ոսկ. գաղ. յողոք ածել «հաւանեզնել» Ոսկ. յհ. բ. 1. ողոքել ՍԳր. Ոսկ. Եզն. ողոքանք ՍԳր. ողոքումն Ժող. ժ. 4. ողոքիչ Իմ. ժ. 9. Ոսկ. մ. գ. 38. անողոք Պիտ. փիլ. ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. lok2-«խօսիլ, մա. նաւանդ լավ խօսիլ», որի այլ ժառանգներն են՝ լտ. loquor, loqui «խօսիլ, արտայայ-տուիլ», loquax «շատախօս», eloquor «ար-ուեստով ու ճարտարութեամբ խօսիլ», elo-quentia «ճարտարախօսութիւն», իռլ. -tluch-որ գտնում ենք ad-tluch-«շնորհակալութիւն հայտնել» և to-tluch-«աղաչել, խնդրել» բա-ռերի մեջ (Ernout-Meillet 532, Pokorny 2, 377 Boisacq 559)։ Հայերէնի մեջ ո հաւել-ուած է ղ-ի պատճառաւ (հմմտ. լերկ և ո-ղորկ) և ք համապատասխանում է ճշտիւ լտ. զ-ին (հմմտ. լքանել=linquo)։ Լտ. և կել-տական բառերի համեմատութիւնը ցույց է տալիս որոշ դժուարութիւններ. հայերէնը ձե-ւով նույն է գալիս լատինականի և նշանա-կութեամբ՝ կելտականի հետ։

• ՆՀԲ «ողորմ աղերս, որպէս ողողա-նօք (ողիկ ողիկ գալով)»։ Տէրվ. Al-tarm 30 ո յաւելուածով *ղոսք արմա-տից, որի հետ հմմտ. հսլ. ласка «ողո-քանք, շողոմանք», лаcкати «ողոքել. շողոքորթել», лacкавьць «շողոքորթ»։ Նոյն, էջ 72 ղոք արմատից, որի հետ յի-շում է շողոմ, շողոքորթ, զնդ. ram «հանգչիլ, ուրախանալ», սանս. rāma «հաճուք, ուրախութիւն» ևն։ Նոյն, Նա-խալ. 63 արմատական ձևը ողոք (որից բողոքել և շողոքորթ) ծագում է հնխ. ark կամ rak արմատից. հմմտ. սան. arč «մռնչել, գոչել, երգել», յն. λάσϰω, ἔλαϰον, λέλαϰα «հնչել, երգել, խօսիլ», լտ. loqui «խօսիլ», հսլ. rekti «խօսիլ»։ Հիւնք. եղեռն բառից։ Pedersen, Հայ.

• դր. լեզ. 91 կցում է հյ. աղաչել, լտ. lo-quor? Մառ, Ocновн. Taбл. էջ 6 հա-մեմատում է եբր. [hebrew word] xlq «հարթել, շողոմել», արաբ. ❇l︎axlaq «հարթ», [arabic word] halq «սափրել», որոնց արմատն է սեմ. xlk. սրա յաբեթականն է sla հմմտ. վրաց. սլեքա «հարթել, կակղել», ենա-մոսլեքիլի «շողոքորթ». իսկ հայ-կականում՝ արմատը դարձել է ulk', šlk', որից ողոքել և շողոքորթ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91, բայց վերիվերոյ և առանց բաւարար բա-ցատրութեան, որով մատնուել էր անու-շադրութեան։

• , ո հլ. «առողջ, կենդանի» ՍԳր. Ոսկ. ես. և եփես. «ամբողջ, անթերի, բոլոր, բովանդակ» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. Եզն. Ոսկ. ես. «ողջամիտ, ողջախոհ, մաքուր» Փիլ. Վանակ յոբ. Լմբ. առակ. որից ողջամբ «ողջ և առողջ» ՍԳր. Փարպ. «ամբողջ» Ճառընտ. Նար. խչ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 187 (Վճարեաց զամեն այն գինն ողջամբ). ողջանալ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 14. ողջացուցանել «լաւացնել, բժշկել» Տոբ. ժբ. 3. Ովս. զ. 3. Ոսկ. եփես. «ամբող-ջացնել, լրացնել» Գ. թագ. ժը. 30. ողջոյն «բոլոր, բովանդակ» ՍԳր. Եղիշ. «մէկի որ-պիսութիւնը հարցնելը, բարևում, բարև» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. նախողջոյն Մրկ. ժբ 38. Ղկ. ժա. 43. առողջ Ղևտ. ժգ. 10. Եզն. Ոսկ. ես. ամբողջ (տե՛ս առանձին), ողջա-խոհ Փարպ. Յճխ. բղջախոհ (տե՛ս այս բա-ռը), անառողջ, ողջերթ (նոր բառեր) ևն։

• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ջ մասնի-կով (հմմտ. անուրջ, ստերջ, գաղջ, շուրջ)՝ պարզական *ող արմատից, որ *ոյղ ձևի միջ-նորդութեամբ գալիս է հնխ. olyo-ձևիզ. հմմտ. հիռլ. uile «բոլոր, ամբողջ», կիմր holl «ամբողջ, բոլորովին», կորն. holl «ամ. բողջ», գոթ. alla-( <*alna-), գերմ. all, հբգ. al, հհիւս. allr, անգսք. eall, անգլ. all, հոլլ. al «բոլոր, ամբողջ, ամէն». հմմտ. գոթ. alamans «բոլոր մարդիկ»։ Այս երեք ընտա-նիքից դուրս նոյն արմատը ուրիշ տեղ գո-յութիւն չունի (Kluge 11)։ Pokorny 1, 80, գերմանական բառերը դնում է հնխ. alo-alno-«բոլոր» բառից, չի յիշում հայ ձևը։ «Առողջ» և «ամբողջ» գաղափարների յարակ-ցութեան համար հմմտ. թրք. [arabic word] saγ «կեն-դանի, ողջ. 2. գւռ. ամբողջ, բոլոր», ասոր. [syriac word] ︎ xəlīmā «ողջ. 2. ամբողջ»։-Հիւբշ. IF 19, 476։

• Այվազովսքի, Յղ. հնչման 16 յն. δλος Տէրվ. Altarm. 84 սանս. ūrǰ «սնունդ, ուժ առնելը, զօրանալը», ūrja «ոյժ կեանք»։ Մորթման ZDMG 26, 516 բևեռ. ulduitni «ողջ, ողջոյն»։ Հիւնք. ջաղջախել բայից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուին Müller, Armen. VI 5 և Meillet MSL 8, 237։ Հիւբշ. Arm. Gram 481 այս մեկնութիւնը յիշելով հանդերձ՝ ա-ւելի լաւ է համարում սանս. sárva, զնդ haurva, յն. ὄλος, ούλος<*ὄλfο-ς, լտ. sal-vos, sollus, salus «ողջոյն», salve «ո՛ղջ լեր» բառերի համեմատութիւնը։ Բայց աւելի յետոյ՝ IF 19, 476, հյ. թրգմ. ՀԱ 1907, 251 ընդունում է վերի մեկնու-թիւնը։ Karst, Յուշարձան 422 կազի-կում. culdu «ողջ, ամբողջ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին մոնգոլ. [arabic word] oljas «մոնղոլական ողջոյն, որ կատար-ւում է մէկ ծունկը գետին և մէկ ձեռքը գլխին դնելով և համբուրելով պատուե-լիք անձի ծունկը», չաղաթ. [arabic word] olčas «յարգանք», olčamaq «յարգել, մոնղոլական ողջոյնով ողջունել»։

• ԳՒՌ.-Պլ. օխջ, Խրբ. Կր. օխչ, Ալշ. ոխչ, Մշ. ոխջ՝, Ասլ. էօխչ, էօխջ, Ջղ. Սլմ. Վն. վոխչ, Ախց. Երև. Ննխ. Ռ. Սչ. Տիգ. վօխչ, Շմ. վօխճ, Տփ. վուխչ (վերջինս նշանակում է նաև «ամբողջ»), Սեբ. վէխչ, իսկ Մրղ. զանազանութիւն դնելով երկու իմաստների մէջ՝ վուէխճ «առողջ», վըիխճ «բոլոր»։-Կրօ-նական լեզուից փոխառեալ բառ է Կր. օխ-ճուն, Խրբ. օխջ'ուն, Ալշ. Մշ. օխջ'ում, Պլ. օխջում, Սլմ. վոխչում, Ջղ. վողջ'ում, Վն. օխճում, Շմ. վօխճում, Ննխ. վօխչում, Տփ. վուխչում, թրքախօս հայերից՝ էնկ. օխջօմ (Բիւր. 1898, 866) ևն։-Նոր բառեր են ողջ-մեռ, ողջով, ողջանձ (Մկ. տխչանօ «առող-ջութիւն»), ողջանք, ողջնձև, ողջունաքոյր. ողջունեղբայր։

• ՓՈԽ.-նըր կտակարանի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ է մտած ողջակէզ. ինչ. Ժր հէմի ողջակէզան ու ժը կըրպանան բէթըր ա (Ա-ռաւել է քան զամենայն ողջակէզս և զզոհս), Մարկ. ժբ. 33։ Վրաց. ოեჩუმობა օխչումոբա «եղբայրանալ, ողջումախպէր դառնալ» (հյ, ողջոյն գւռ. օխչում բառից). ունի Գրիշաշ-վիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 246 (հա-ղորդեց Գ. Ասատուր)։

• , ո հլ. «ծղօտ, ցողուն». ՍԳր. «ծղօտ-ներից հիւսուած կողով, կթոց» Երեմ. զ. 9 «արտավար, մէկ օրավար» Միխ. ասոր. էջ 81. «կարգաւորեալ դասաւորութիւն, կարգ-կանոն» Ոսկ. ես. «գրութեան ձև, շարառա-սութիւն, խօսքի կարգը» Ագաթ. Խոր. «կրօ-նաևան կարգ, վարդապետութիւն, ղաւանու-թիւն» Եւս. քր. Ոսկ. եբր. «ընթացք կենաց, կեանք, վարք» Ոսկ. մ. ա. 15, 16. որից ոճով «կարգով, շարքով, հերթով» Ոսկ. ես. 51 (Որպէս և հրդեհ զի ոճով ուտիցէ զամենայն) անոճ «անկապ-անկանոն» Խոր. Մագ. ոճա-բանութիւն, ոճաւոր (նոր բառեր)։

• ՆՀԲ աճել բայի՞ց։ Muller, Armen. VI սանս. ոնդ. vača-«ոճ բանի»։ Հիւնք. արաբ. huqqa «թանաքաման» բառից է հանում։ Patrubány ՀԱ 1908, 85 հնխ. *podyo>ոտն բառից։

• «մէկը, մի մարդ». հոլովւում է ուրումն կամ որումն, ումեմն կամ ուրեմն, հմամբ, ոմանք, ոմանց, ոմամբք. (կայ նաև եզ. սեռ. ոման Պղատ. տիմ.), որից ոմն ոք, մի ոմն, նաև հոլովեալ ձևերով՝ ո՜յք ոմանք, ո՞յց ոմանց (իբր յոգնակի ձև ո՞ոք բառից)։

• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -մն ածան-սիչով ո անորոշ դերանունից. հմմտ. իմն (որ է ի-մն). աւելի ընդարձակ տե՛ս ռ. Meillet REA 5 (1925), էջ 2 դնում է հնխ. som-n ձևից, որի ժառանգները տե՛ս մից ոման-ք, ոման-օ մատնում են հին ձևը։ Սրա օռև նակով էլ կազմուած են երբեմն, ուրեմն, իմն։-Հիւբշ. 481։

• Windischi 38 ո յարաբերականից+մն = մի, մէկ, մէն թուականից։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 67 կապադովկ. ἀἰμισε «ոմանք», յուն. ἀμόϑεν «ուստեքէ», ἀμῶς «մի կեր-պով» և հյ. միւս։ Հիւնք. ն յօդով մի ռառից։ Meillet ՀԱ 1897, 316 և MSI, 10, 267 ոման-ք, ոման-ց հոլովաձևերից հետևցնում է թէ բառը կազմուած չէ ո+մն, այլ արմատն է ոման, որի հետ հմմտ. գոթ. sums «ոմն» կամ նաև գոթ. sama «ինքն», յն. άμο-ևն. նշանակու-թեան կողմից գոթ. sums ճիշտ համա-ձայն է մեր բառին. ինչ. wasuh ֆan sums siuks Lazarus=էր ոմն հիւանդ Ղազարոս (Յհ. ժա. 1)։ Այս մեկնութիւ-նը առանց պատճառաբանութեան մեր-ժում է Բազմ. 1897, 591։ Zanolli, Յուշարձան 276 -մն մասը մեկնում է հնխ. -mo-+-no-մասնիկներից, ինչ. յն. [arabic word]

• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո+չ. վեր-ձենո անորոշի նշանն է, որ գտնում են» նաև ինչ բառի ծայրին. իսկ ո բուն բացասականն է, որ պէտք է կցել հսլ. otu, սանս. áti «հա-կառակ» բառերին. սրանց իբրև բացասաևան գործածութեան համար էլ հմմտ. սանս. áti uratám «ընդդէմ օրինի», հսլ. ot-rokԱ=ռուս отрокъ «մանուկ» (իբրև լտ. in-fans «ան-խօս=մանուկ»)։ Ըստ այսմ ոչ նշանակում է բուն «ո՛չ մի», իսկ սղեալ չ ձևի մէջ մնացել է միայն «մի, մէկ» գաղափարը։

• ՆՀԲ լծ. թրք. yοq, յն. ούϰ, ούχι «ոչ»։ Յոյն բառի հետ են համեմատում նաև Windisch. 9, Lag. Urgesch. 197, Պատկ. Изслвд. 18 ևն։ Տէրվ. Altarm. 3 և Նա-խալ. 119 կցում է ka յարաբերականի հետ. հմմտ. սանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε. լտ. qui, que, գոթ. hvas, h, հյ. քա-նի, քան ևն։ Հիւնք. ոճ բառից։ Յն. օύϰ ձևի հետ վերջին անգամ Bugge KZ 32, 31, որ մերժում է Հիւբշ. 481 (նրա հետ

• և Boisacq 725), որովհետև հայր ո՛չ թէ ծագում է *աւչ նախաձևից, այլ են-թադրում է հնխ. ok2i։ Patrubány SA 1. 212 ո «ով»+ հնխ. k2e։ Նոյն ՀԱ 1907, 90 լտ. ex, յն. ἐէ «-ից» ձևերի հետ։ Pedersen KZ 36 (1900), 341 և 321-22 կցում է յն. ούϰ և ալբան. s. as «ոչ» բառերին։ Scheftelowitz BВ 28 (1904), 306 լտ. secus «թէ ոչ», յն. ήσσων «նւաստագոյն» բառերի հետ։ Karst Յուշարձան 424 թթր. yok «չէ», žoki «ստախօս», čogul «սուտ գանգատ», čikai «կարօտ» (=հյ. չկայ, չիք)։ Gūn-tert IF 40, 186 մերժում է ոչ=յն. ❇ համեմատութիւնը։ Gštir, Btrg. alarod. 123 և 129 բասկ. ez «ոչ», չեչէն. -ac, հ. աւբան. as «ոչ»։ Pedersen ՀԱ 1929 185 վերադառնում է ալբան. s «ոչ» հա-մեմատութեան։ Վերի մեկնութիւնը տու-աւ Meillet MSL 23, 224։

• ԳՒՌ-Առհասարակ փոխանակուած է չէ ձևով. այսպէս՝ Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սլմ. Սչ. Սվեդ. Տիգ. Տփ. չէ. նոյ-նը ձևափոխուած՝ Ջղ. չե, Ասլ. չէ՝, Խրբ. չm. Վն. չի.-բուն ոչ ձևը պահում են՝ Զթ. օչ «ոչ», Տփ. օչ օվ «ոչ ոք», վուչ մէ «ո՛չ մի» վունչիչ, վունչինչ «ոչինչ», վո՛ւնց մէկը «ո՛չ մէկը», Երև. վօչ, վօնչ, Ռ. վօչ, Ագլ. ուչ. ունչ, Հմշ. Ակն. ուչ, Մշ. վուչ, Ղրբ. Սեբ. վէջ, Սչ. վօչինչ (իբր ածական գործածեալ), Ջղ. վոչինչ, մոնչիչ, Մշ. մըչ (պահուած միայն «Բաց ասիմ, մըչ ամաչիմ» առածի մէջ (ըստ Բենսէի), թրքախօս հայերից՝ էնկ, օչինչ «ոչինչ» (օր. օչինչ օլդու «ոչինչ եղաւ-փճացաւ». Բիւր. 1898, 866), Ատն. օչինչ գօրինչ օլմաք «ոչինչ դառնալ, կորչիլ, փճա-նալ» (Արևելք 1888 նոյ. 9)։ Նոր բառերից յիշելու արժանի են ոչուփուճ, չնհաւան «ոչ մէկ բանի չհաւանող», չնչաւատ «անպիտան, անհաւատ», չնչոտ «ոչինչ, անպիտան»։

• ՓՈԽ.-Karolides, Γλ. συγϰρ. 88 և 175 հյ. չէ բառին է կցում կապադովկ. čo, ké «ոչ» (բայց սրանց է միացնում նաև լատ. que, սանս. ča, յն. ϰε «և» ձևերը, որոնց իմաստը բոլորովին ուրիշ է)։

• , ի-ա հլ. «ոչխար» ՍԳր. «Դ2 ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 528). որից ոչխարակ Ա. թագ. ժե. 28. ոչ-խարավաճառ Ոսկ. եբր. ոչխարիկ Ոսկ. մ. բ. 26. ոչխարութիւն Զքր. ծործ. ոչխարենի Վրք. հց. ոչխարազեն «մահմետականների ոչխար զոհելու տօնը, գուրպան պայրամը» Յայսմ. յնվ. 30. ոչխարաբուծութիւն, ոչխա-րապահ, ոչխարային (նոր բառեր) ևնւ

• = Փոխառեալ է հարաւային կովկասեան մի լեզուից. հմմտ. լազ. ჩեური չխուրի, მհեური մչխուրի, մինգ. მხურօշխուրի, վրաց. ცხოვარი ցխովարի, ცხუარი ցխուարի, աշխ. վրաց, მլხვარი մցխվարի, ինգիլ. ցխօր «ոչխար» Կարելի չէ ասել թէ այս ձևերը փոխառեալ են հայերէնից, որովհետև, մինչդեռ ոչխար հայերէնում չունի ստուգաբանութիւն, կով-կասեան բառը ծագում է ցխով «կեալ, ապ-րիլ» արմատից և բուն նշանակում է «կեն-դանի, ապրող». հմմտ. վրաց. ცხოველი զխո-վելի «շնչաւոր, անասուն», ცხოვრება զխով-րերա «կեանք, կենսագրութիւն, պատմու-թիւն», საცხოვარი սացխովարի, საცხოვრებ, ელი սացխովրեբելի «կենսական, ուտելիք, սնունդ, բնակութիւն, բնակարան», საცხურე սացխուրե «ոչխարային, փարախ», სამაცხო-ვარებო սամացխովարեբո «փրկարար». მეլხ-ვარე մեցխվարե «ոչխարների հովիւ»։ Հայե-րէն բառի չ ձայնին համապատասխան է գա-լիս լազ. չ, որ վրաց. ց-ի սովորական ձևն է. հմմտ. վրաց. ცა ցա=լազ. ჩა չա «եր-կինք», վրաց. լხრა ցխրա=լազ. հხორო չխօ՜րօ «ինը», վրաց. ცრემლი ցրեմլի=լազ. ჩერაძულე չերամուլե «արցունք»։-Աճ.

• Klaproth, Asia pol. 1823, 104 վօ-գուլ. oš, թրք. koč, kockar ձևերի հետ։ ՆՀԲ «որպէս ոչ խարեալ մալեալ կամ որոճօղ զխար. վրաց. ցխովարի»։ Մորթ-ման ZDMG 26, 563 բևեռ. huzi ձևին է կցում հյ. խոյ, ու-խար, թրք. quzu. qoc։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 92 կցում է չաղաթ. qocqar, qočqor «վայրի խոյ» ձևերին և համարում է աևևառեան փոխառութիւն։ Հիւնք. պրս. աշ խօր «կերակուր ուտելի»։ Վերի մեկնութիւնը

• ԳՒՌ.-Ախց. Բլ. Հմշ. Ննխ. Սչ. օչխար, Կր. օչխար, օխչար, Մշ. օչխար, օխչար, օխճար, Բլ. Խրբ. Հւր. Շմ. Տփ. օխչար, Ալշ. օճխար, օխճար, Մժ. օխճար, Պրտ. Ռ. Սեբ. օշխար, Ասլ. էօշխար, Ագլ. է՛խչmր, Վն. վոչխար, Սլմ. վոխչար, Երև. վօխչար, Մկ. տխչար, Ջղ. վոխջ'ար, Մրղ. վուէխչար, Գոր. Ղրբ. վըխճար, վրէ՛խճար։ Նոր բառեր են ոչխա-րախոտ, ոչխարած, ոչխարահամար, ոչխար-աչք, ոչխարապան, ոչխարատեղ, ոչխարծա-ղիկ, ոչխարատէր։

• ՓՈԽ.-Հայերէնից կրկին յետ է փոխառեալ վրաց. ოჩხარი ոչխարի կամ ოհեარობა ոչխրո-բա «փոքրիկ խնջոյք, որտեղ մի աղքատ մարդ մի ոչխար է մորթում և հարուստնե-րին բաժանելով, փոխարէն պարգևներ է ստանում, իր վիճակը բարելաւելու համար»։ -Pedersen հայերէնից է համարում չաղա-թայ. kočkar, արև. թրք. [arabic word] qočqār, որոնց վրայ ընդարձակ տե՛ս խոյ։

• , ր հլ. (-կեր, -կերք, -կերաց, -կե րօք) «ոսկոր» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ. Եղիշ. դտ. որից ոսկերոտի Ագաթ. կամ ոսկրոտի Փարպ. ոսկրաքանց Եփր. վկ. արև. հաստ-ոսկր Եփր. վկ. արև. ոսկրկուլ Բժշ. փղոսկո Խոր. Նիւս. երգ. փղոսկրեայ ՍԳր. նոր գրա-կանում՝ ծղոսկր, ճակատոսկր, կրծոսկր, զստոսկր ևն։

• = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. ásthi ոնդ. ast, asti-«ոսկոր», ascu. «սրունք, ոլոք», պրս. ast, ustuxvan, պհլ. ast քրդ. hesti, hestik, esk, yesk, օսս. stag, štäq (Horn § 81, 85), յն. ὄστέον «ոսկոր». ὄστραϰον «խեցի», ὄσφός «զիստ, ազդը», կա-միս haštāi «ոսկոր. 2. դիմադրութեան ուժ» (BSL հտ. 38, л 99, էջ 139), լտ. os, oss, ossis, հլտ. ossu, ossua, ալբան. ašt, ašte, կիմր. ascorn, բրըտ. askourn (Pokorny 1, 186. Walde 548, Ernout-Meillet 628, Boi-sacq 723, Berneker 583)։ Ըստ Meillet MSL 23, 259-260 բառիս նախաձևն է es, որ իր չափազանց կարճութեան պատճառաւ ո՛չ մև լեզուի մէջ անվթար չէ պահուած. նոյն իսկ լատիներէնում բաղաձայնի կրկնութեամբ դարձել է oss։ Այս բառը, «լեզու» և «փայ-ծաղն» բառերի նման, մէկն է այն ժողովըը-դական ձևերից, որոնք ենթարկուած են շատ մեծ փոփոխութեանց՝ իւրաքանչիւր լեզուի մէջ։ Շատերի մէջ ստացել է ost-ձևը, որի վրայ աւելացել են նոր մասնիկներ. այսպէս յն. ὄσφός <*ost-bhū, կիմր. asgwrn, կորն. ascorn<*ost-cornu. Սլաւականը սկզբին ռրել է k յաւելուածը, որի ծագումը անյայտ է. այսպէս հսլ. kosti, ռուս. коcть, լեհ. kos'c ևն, ճիշտ ինչպէս «այծ» բառի ծայրին-koza (Meillet, Rev. des études slaves, 1925, էջ 9), որ և գտնւում է յունարէնում. ինչ. յն. ϰάπρος =լտ. aper, հբգ. ebur «վարազ»։ Հյ, ոսկր ենթադրում է *ostw-er նախաձևը (Meillet, Esq. 14, 28), որի մէջ w համա-պատասխանում է լտ. u-ին (ossu, ossua) և թերևս գտնւում է նաև յն. ὄστέον բառի մէջ, ուր ε և o ձայների միջև կար s կամ y կամ w։ Նախալեզուի stw ձայնախումբը տուած աիտի լինի հյ. սկ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև իսկ<հնխ. istwo-ձևից։-Հիւբշ. 482։

• Klaproth, Asia pol. էջ 102 լտ. os, վալերէն asgurn և բրըտ. askurn ձևե-րի հետ։ ՆՀԲ յիշում է յն. և լտ. ձևերը։ Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Pe-term. 25, Böttich. ZDMG 1850, 359. Arica 68, 117, Muller SWAW 38, 576, 593, Justi, Zendsp. 37 ևն։ Müller հյ, ր համարում է մասնիկ։ Տէրվ. Երկրա-գունտ Ա, էջ 20 ցեղակիցների t ձայնը մեր մէջ դարձած է համարում կ, իսև ը դնում է ւ ու ձայնից. ինչպէս մանր-մա-նու։ Հիւրշ. բառիս համար երկու մեկ-նութիւն է տալիս. նախ՝ իբր ὄσքίა, ascu. (չի ընդունում Meillet MSI 8 294) և երկրորդ՝ իբր ὄστέον, ásthi ևն (ըստ Bugge KZ 32, 30, Bartholomae IF 3, 164, Meillet MSL 8, 296). (բայց այս երկու խումբերը ըստ նորագոյն քննու-թեանց իրար հետ նոյն են և կմեկնուին վերոնշանակեալ ձևերով)։ Հիւնք. յուն. σϰωριά (ρωϰσ, σϰωρ) «փրփուր՝ կղկղանք մե-տաղաց»։ Մառ, Яз. и Лит. I. 272 բասկ. asur, gesur, չուվաշ šəmə, սվան. ǰiǰv, վրաց. ձվալի, լազ. xvīlī, յն. ὄστεον, պրս. ustuxvān ևն հոմանիշների հետ.

• ԳՒՌ.-Երև. Կր. Ննխ. Տփ. օսկօր (Տփ. մնկ. օ'կօր), Ալշ. Մշ. օսկոռ, Խրբ. Սչ. օսգ'օր, Ախց. օսկօռ, Ակն. Ռ. օսգօր, Պլ. օսգօռ (մնկ. օգօր), Վն. ուսկոռ, Հմշ. օսկէօր, Տիգ. օս-քուռ, Ասլ. ըսգէօ՜ր, Ղգլ. սկօռ, Սլմ. վըս-կոռ, Մրղ. վըսկօռ, վուսկօռ, Մկ. տսկուր, Ագլ. ո՛ւսկուռ (յգ. ըսկըռա՛տիք՝), Ջղ. վոս-կուռ, Շմ. վօսկուռ, Գոր. վօ՛սկէռ, Ղրբ. վըէ՛սկըէռ, վըսկըռ, Սեբ. օսգէր, Հճ. ուսգոյ, Զթ. իւգիւյ, իւգիւր, Սվեդ. իւգիւր։ Նոր բառեր են անոսկոր, ոսկորկոտրէք, ոսկորոտ, ոսկորտանք, ոսկրագլուխ, ոսկրախաղ, ոսկ-րահան, ոսկրահաստ, պետառսկոր, ոսկրա-ջուր, ոսկրացաւ, ոսկրթփել։

• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. osgor «ոսկոր» (ըստ Բիւր. 1898, 627)։-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 մեզանից է դնում ալբան. koske «ոսկոր», հայերէնի նախաձևը ենթադրելով *կոսկր!

• , ո հլ. «բլուր, բլրակ» Խոր. (քանիցս). Վրդն. պտմ. էջ 135, Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 179։

• , ո հլ. «ծառի ճիւղ» ՍԳր. որից ոս-տախիտ Սիր. ժդ. 19. Ոսկ. կողոս. ոստա-քանց Յհ. կթ. ոստակոտոր Մխ. առակ. նըրբ-ոստ Մխ. առակ. մանրոստ Եպիփ. բարոյ. բազմոստ Վեցօր. 96. Մծբ. վեցոստեան Եփր. ղևտ. Սեբեր. դառնոստեան Նար. եօթնոս-տեայ Եփր. ել. խստոստեայ Վեցօր. 96. նաև ոստանալ «ծաւալիլ, աճիլ» Եփր. բ. Ռես. 184.-ուղ. *ոստի ձևն է ենթադրում գրծ. ոստեօք Վեցօր. 84, բայց հաւանաբար ուղ-ղելու է ոստիւք կամ ոստովք։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ozdos ձևից, որից ծագում են նաև յն. ὄζος «ճիւղ, ոստղ, գա-ւազան», գոթ. asts, գերմ. Ast և հբգ. ast «ճիւղ», քուչ. atstse «ճիւղ». երկար ձայնա-ւոր են ներկայացնում անգսք. ost, մ. հիւս-գերմ. ōst «ոստղ», որոնք տալիս են հնխ. ozdos ձևը. հմմտ. նաև լեսբ. ὅσδος։-Հնխ. ozdos դրւում է o մասնիկով sed. «նստիլ» արմատից, իբր «ծառի բնի վրայ նստած» (Pokorny 1, 95, 18ə-6 և 2, 486, walas 549, Boisacq 686, Kluge 26)։-Հիւբշ. 482։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, As. pol. 1Ո7 համեմատելով գերմ. Ast ձևի հետ։ ՆՀԲ «յորմէ ոստնուլ, ոստիկան, աստի-ճան, աշտանակ ևն. լծ. թրք. ust «ի վեր, ի վերայ»։ Pictet 1, 199 գերմ. ast-Պատկ. JAs. 1870, 186 սանս. astis։ Ուղիղ են մեկնում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. § 229, Bugge IF 1, 445։ Հիւնք. ստեղն բառից։

• ԳՒՌ.-Մշ. ոստ, Ալշ. տստ, Կր. օստ, Խրբ. ոսռ. Ախց. վօստ, Հճ. վոսդ, Զթ. իւսդ, Սեբ. վէսդ, Երև. վօստղ, կօստղ, որոնք նշանա-կում են «ճիւղը կտրելուց յետոյ ծառի վրա։ մնացած մասը, ծառի կամ տախտակի վրայի հանգոյց կամ երակ, այդ հանգոյցը ընկնե-լուց յետոյ մնացած ծակը», միայն Հճ. «շոճի ծառի մարխոտ ճիւղ»։ Հետաքրքրական է օստռուտ Սեբ. «ոստղերով լի (փայտ)»։ -ղ յաւելուածի մասին տես Ղափանցեան, Տե-ռեկ. ինստ. 2, 103։

• ՓՈԽ.-Վրաց. სტო ստո կամ შტო շառ «ծա-ռի կամ գետի ճիւղ», შტოებიანი շտոեբիանի «ճիւղաւոր», թուշ. რტო րտո «ճիւղ». սրանք կարող են ծագած լինել հիւսիսային Հայաս-տանի գւռ. *ոշտ ձևից. հմմտ. անոստ, որ կ անոշտ «որ չի ոստնում»։ (Վրաց. բառի նը-մանութիւնը յիշում է նախ Brosset JAs, 1834, 369)։

• , «ցատկել, դուրս ցատկել». արմատ առանձեն անգործածական, որից կազմուած ևն ոստնոս «ղատկել» Իմ. ե. 22. Ոսկ. յհ. ոստչիլ Խոր. Վրդն. ծն. ոստանիլ «դուրս ցատկել, ձեռքից պրծնել», Ոսկ. մ. ա. 22. յհ. ա. 9. ոստել «դուրս ցատկեցնել» Լմբ. իմ. ոստուցանել Խոր. Փիլ. ոստոստել «ցատ-կըռտել» Ղևտ. ժա. 21. Փիլ. ընդոստ Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 19. Փիլիպ. ժե. ընդոստչիլ Ոսկ. գղ. մտթ. բ. 24. ընդոստուցանել ՍԳր. ընդ-ոստնուլ Մաշկ. որոտընդոստ Եփր. աղ. Ա-գաթ. դիւրոստոյց, կայծոստ ԱԲ. ոստոստիւն (նոր բառ), անոստ Նար. կդ. 164, առաք. 428, որ և գրուած անոշտ Կոչ. 45 (անոշտ և անվազ)։

• ՆՀԲ ոստ «ճիւղ» բառից («որպէս ոստ

• ի դուրս ցցուիլ»)։-Տէրվ. Լեզու 1887, 150 արմատը ոս, նոյն ընդ վազ-ել։ Հիւնք. ոստ «ճիւղ» բառից։ Bugge IF I, 443 հնխ. g2ost-ձևից, որի հետ հմմա-հհիւս. kast «նետուածք», նորվ. kast «արագ շարժում, խայտալ», լտ. gestire «կայտռել, խայտալ», յուն. βαστάζω «բարձրացնել» ևն։ Scheftelovitz BВ 28, էջ 298 ոստ «ճիւղ» բառի հետ, ինչ. անգլ. spring «ցատկել» և «բուսնիլ»։ Patrubany ՀԱ 1908, 342 հնխ. o «վրայ» +sed «նստիլ»։

• , ի հլ. «ջուլհակի բանուածք» ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 6. «ոստայնանկութեան գոր-ծիք կամ գործարան» Պրոկղ. ի կոյսն. որից ոստայն սարդի կամ սարդիոստայն (նոր գրականում կայ նաև սարդոստայն) ՍԳը. Վեցօր. 121. Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկ ՍԳր. Եփր. թգ. Սեբեր. Վեցօր. Ոսկ. ա. տիմ. թ. ոստայնանկել Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկու-թիւն Յոբ. լը. 36. ել. լե. 35. լը. 23. Վեցօր. միոստայնի Նար. խչ. ևն։

• = Կազմուած է -այն մասնիկով ոստ պարզ արմատից, որ հին մատենագրութեան մէջ չէ աւանռուած. բայց կայ նոր գաւառպևաննե-րում. հմմտ. ոստ Ղրբ. Ղզ. Շշ. «իլիկի վրայ փաթաթուելով հաւաքուած դիզուած թելը»։-Աճ.

• Böttich Rudim. 39 ասորերէն [syriac word] ջ ձևից ուղղագրեալ [syriac word] «ոստայնանկի գործարան» բառի հետ է համեմատում հյ. ոստայնարան. բայց Lag. Arm. Stud. § 1739 մերժում է. որովհետև նոյն բառի ուղիղ ձևն է ըստ ձեռ. [syriac word] <յն. ἰοτόποδες։ -Հիւնք. յն. ἰστός «ոստայն» բառից։ Bug-oe IF 1, էջ 444 ենթադրում է որ ոստ-նուլ նշանակում է նաև «գցել», և այս նշանակութիւնից է հանում ոստայն։ (Նոյնպէս է և Գաբրիէլեան ՀԱ 1911, 109)։ Patrubány ՀԱ 1908, 342 հնխ. o-sed «վրան նստիլ»։

• = Բնիկ հայ բառ. ո՞ բառի կրկնակն է. նախապէս ո՞ գործածւում էր բաղաձաւնև մօտ (ինչ. ո՞ կարէ). ձայնաւորի մօտ՝ ներ-դաշնակութեան համար յառաջացել է վ ձայ-նը և այսպէսով ձևացել է ով ձևը. (ինչ. ո՞վ իցէ). յետնաբար երկու ձևերը շփոթուելով իրար խառնուեցան, մինչև որ պարզական ո ձևը բոլորովին ջնջուեցաւ՝ տեղի տալով ով-ին. այսպէս արդի գրականում և բոյրդ բարբառներում։ Ղարաբաղի բարբառն է մի-այն՝ որ գրաբարի ամենահին օրէնքը պա-հում է դեռ՝ գործածելով ձայնաւորի մօտ հո՞ւվ, բաղաձայնի մօտ և անկախ՝ հո՞ւ. ինչ. հո՞ւվ ա, հո՞ւվ ասից, հո՞ւ քէզավ, հու վէր «ո՛վ որ», հո՞ւ «ո՞վ»։-Ո ձևը (բայց ոչ ան-կախաբար) պահուած է նաև Ննխ. գիւղերը՝ վօ՜ գինա «ո՞վ գիտնայ, չգիտեմ» դարձուա-ծի մէջ։ Ըստ այսմ ով բառի վ ձայնը իր հա-մազօրը չունի ցեղակից ձևերի մէջ, որոնց վրայ տե՛ս Ո։

• Riggs, Քերակ. 1856, էջ 61 ո'վ=անգլ. who։ Տէրվ. Altarm. 3 kva-ձևից (=լտ. qua) նախաձայնի յապաւումով և վ ձայ-նի յաւելումով։ Bopp, Gram. comp. 2, 384 դնում է ո=սանս. kaya ևն. վ հա-մարում է ուղղականի նշան, իբր զնդ. o, որ -a յանգող բառերի ուղղականի վերջաւորութիւնն է։ Բանասէր. Բազմ. 1897, 591 ո բառից վ մասնիկով։ Հիւբշ. 481 ո բառի հետ։ Bugge, Lуk. stud 2 49 լիւկ. uve։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Meillet JAs. 1903 (2). sna. 1,

• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. Տփ. օվ, Հւր. Շմ. հօվ, Հճ. Վն. վով, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիռ. վօվ, Ասլ. վէօ՞վ, Ագլ. Սվեդ. ուվ, Զթ. իւվ Մկ. վէօվ, Գոր. Ղրբ. հուվ. Սլմ. Մրղ. վmվ, Ախց. Պրտ. վօվ, վէվ, Կր. Սեբ. վէվ, Հմշ. վօվ, վէօվ, Ակն. էօվ, վէօվ, վօվ, վէվ։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaprotlu As. pol.

• 1823, էջ 101. յետոյ ՆՀԲ, Peterm. 21, Gosche 23, Böttich. ZDMG 1850, 359. Arica 48, 35, Lag. Urgesch. 295. Mül-ler SWAW 38, 571, Տէրվ. Նախալ. 92 ևն։ Տէրվիշ. Մասիս 1881 սեատ. 15 նախաձևը դնում է *հոտն։ Մի առան-ձին քննութիւն էլ տե՛ս Meillet MSL 8, 156-7, ուր մեր բառի նախաձևը դըր-ւում է *podm։ Հիւնք. յն. ვვგ︎ «ճանա-պարհ» բառից։-Ենսէն ՀԱ 1904, 184 հաթ. hod(t), ot(d), at։ Karst, Յուշար-ձան, էջ 422 թթր. yat, թրք. ayaq, ույ-գուր. yatak, չաղաթ. yoyak, ալթայ. yoya «ոտք»։

• ԳՒՌ.-Մշ. ոտք (սեռ. օտկի), Մկ. տտ Ջղ. Սլմ. Վն. վոտ, Երև. Շմ. վօտ, Ախց. վօտք, Հճ. վոդք, Ննխ. Ռ. վօթք, Տփ. վուտ, Խրբ. օդք, Ակն. Պլ. օթգ (յգ. օդվի, օդվընէր), Ս. վօդ'գ՝, Ագլ. ուտ, ո՛ւտնը (յգ. ա՛տնար), Ալշ. չոդ, Մրղ. վըիտ, վրէտ (բայց վըիննէլ «ընդ-ռտնել»), Սվեդ. վըդդ, Սեբ. վէղգ, Հմշ. էօթք. Զթ. իդվէ, Գոր. վօ՛ննը, Ղրբ. վրէ՛ննը, վը՛ն-նը, Ասլ. վէօ՝*ք, վէօ՝*։ Նոր բառեր են ոտա-շոր, ոտատեղ, ոտնաբոբիկ, ոտնաման (հնիռ ունինք ոտից աման Բրս. մրկ. 221) ոտնա-մուտ, ոտնուրագ, ոտնուծոց, ոտքուկ ևն ևն։

• , ո հլ. (հոլովւում է որոյ, որում, յոր-մէ, որով, որք, որոց, զորս, յորոց, որովք) «որ, ով որ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. («զի» նը-շանակութեամբ հին, բայց անկանոն գոր-ծածութեան վրայ տես Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 67). որից զոր օրինակ ՍԳր. Եփր. ծն. որ որ «այն օրը որ» Ոսկ. յհ. ա. I. Եղիշ. որ... որ «մէկը (այսպէս), մէկը (այնպէս)» ՍԳր. յորոց «որովհետև» Իմ. ժե. 17. որ և, որ ինչ, որ զինչ և, որ և իցէ ՍԳը. որ միանգամ, որ հք ՍԳր. ո՞ր ոք Վրք. հց. որով «քանզի» Յճխ. (ստէպ), Վրք. հց. յորմէ Վրք. հց. յորմէ հե-տէ ՍԳր. յորոց հետէ Վրք. հց. ըստ որոյ, ըստ որում Դիոն. ածայ. ըստ որմէ Պիտ. և որ այլ, և որ ի կարգին Խոր. Պիտ. որ զի «իբր թէ» եփղ. ծն. որովհետև ՍԳր. որչափ (ռմկ. որ-չաք, որչան Թր. քեր.) ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ։ որչափ ևս, որչափ ևս առաւել ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որպէս ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. որպէս զի ՍԳր. Սեբեր. որպիսի ՍԳր. Ագաթ. որքան 2ϰ. ժա. 13. Գաղ. դ. 1. որպէտ Շիր. Կանոն որբար «ինչպէս» Արիստ. առինչ. որգունակ Եւս. քր. Ոսկ. յհ. բ. 21. Կիւրղ. ղկ. որգոն. որգովն, որկէն «ինչպէս» Պիտ. որզան Փիլ. Խոր. Նոնն. յորման «երբոր» Կեղծ-Շապհ. 60 այստեղ է պատկանում նաև որակ «տեսակ, որպիսութիւն» Յհ. իմ. երև. Փիլ. (նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. յն ποῖος «ո՞րր. 2. որակութիւն», ποιὄτης «որակ, յատկութիւն», լտ. qualis «ո՞րը, ո՞ր, որակ», nualitas «յատկութիւն». ձևի համար հմմտ. քանի, քան-ակ). որից որակութիւն Կիւրղ. գնձ. որականալ փիլ. Մաքս. ի դիոն կանաչ-որակ Մագ. յոգնորակական Մագ. որական «պատուական, ընտիր» (նորագիւտ բառ. Պարականոն շար. 1911, Վղրշպտ. էջ 4). նոր բառեր են լաւորակ, վատորակ, որակաւոր, որակաւորել, անորակելի ևն։

• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո<հնխ. kxo-բառից՝ ր մասնիկով. հմմտ. *ի-իր. աւելի ընդարձակ տես ո։-Հիւբշ. 481։

• Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. ra. romeli «որը» ևն։ ՆՀԲ լծ. յն. ὄς, ή, օ լտ. qui, quae և quod։ Windisch 37 սանս. kas, գոթ. hvas, գերմ. wer։ Մորթման ZDMG 26, 526 բևեռ. uru «որ»։ Տէրվ. Altarm. 3 հնխ. kva-r ձե-ւից. հմմտ. լտ. que. -ր մասնիկ է։ Bopp, Gram. comp. 1, 416 կցում է սանս. ya «որ» ձևին, ուր y>ր, իսկ ո յաւելուած է։ Meillet MSL 9, 53 դնում է ո+ր. վերջինիս հետ հմմտ. յն. ῥα հոմեր. ὄς ῥα, հյ. իբր<*ibi-r՝ ընդդէմ իւ, իւիք ձևերի։ Բազմ. 1897, 591 ռ, ով բա-ռից՝ ր մասնիկով։ Scheftelowitz BВ 29. 25 սանս. yatrā «որ», զնդ. yaϑra ձևերի հետ՝ իբր հնխ. yotrā։ Հիւնք. օր բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 սու-մեր. ur «մարդ, որ» և հյ. որ-եար։ Za-nolli, Յուշարձան 277 սանս. ya-s, փռիւգ. ιos, յն. ὄς։-Որակ բառը Boрp. Gram. comp. 2, 262 դնում է սանս. raga «կարմրութիւն» բառից։ Հիւնք.

• օրէն բառից։ Մատիկեան ՀԱ 1919, 32 հաթ. waraš, ումբր. uru ձևերի հետ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մկ. տր, Մշ. տր, օր, Խրբ. Պրտ. օր, Ջղ. Վն. վոր (սեռ. Վն. վուրու), Ագլ. Կր. Ախց. Երև. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. վօր, Սեբ. օր, վէր, Տփ. վուր, Ասլ. վէօ՜ր (սեռ. վէօրիւ), Գոր. վէր, Ղրբ. վըէր, վըր, Մրղ. Սլմ. վmր, Մղ. Շմ. հօր, Հճ. վոյ, Ակն. ուր, իւր։-Ակն ունի և -որակ մասնի-կը. ինչ. գարմրվօրագ «կարմրորակ», ջէր-մայվօրագ «ճերմակորակ» ևն։-Նոր ձևեր են ո՞րանկ, որի՞, յորի՞ «ինչո՞ւ», ո՞րանց «ո՞ւր, ո՞րտեղ», ո՞րման «ի՞նչպէս»։ -Հմշ. վէօ՞ր (հրց.), օր (շղ.)։

• ՓՈԽ.-Բոշայ. օր «որ, որպէսզի» անշուշտ հայերէնից է։ Բայց պատահական նմանու-թիւն ունին վրաց. რომ րոմ, რომე «զոր». რამე րամե «իմն ինչ, մի բան», რა րա «ի՞նչ»։

• (-դւոյ, -դւոց, կամ -դեաց. օր. Նորագիւտ բ. մնաց. իբ. 11 «Գողացաւ զնա ե միջոյ որդեացն թագաւորին», որ միւս թարգ-մանութեան մէջ որդւոցն ձևն ունի։ Նոյնպէս է Լմբ. մատ. 524.-գըծ. կայ որդեօք Մամիկ. 15) «սերունդ, զաւակ, մանաւանդ արու զա-ւակ, մանչ» ՍԳր. Եփր. գաղ. Եզն. (նշանա-կութեան համար հմմտ. Մալխասեան, Մշակ 1913, թ. 103 և Ս. Տէր-Մելքիսեդեկեան, անդ՝ թ. 146). որից որդեակ ՍԳր. որդեգիր ՍԳր-որոեծնութիւն Ա. տիմ. բ. 15. Եբր. ժա. 11. Կոչ. Եզն. որդեսէր, Ոսկ. մ. ա. 10. Եփր. ծն-անորդի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 23. Կիւրղ. Թուոց. եւս. քր. Կոչ. արքայորդի Դ. թագ. ժա. 12. Ոսկ. մ. ա. 6. կուսորդի Ոսկ. մ. ա. 5, 12. բոզորդի Եփր. ել. եղբօրորդի ՍԳր. դայեկոր-դի ՍԳր. հարճորդի Մծբ. Ոսկ. եբր. Եւս. քր. շնորդի Փիլ. փոխորդի «տոկոս» Սեբեր. փըղ-որդի «փղի ձագ» Մխ. առակ. յետնաբար կայ որդիասէր Լմբ. որդիացուցանել Յհ. կթ. ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. portiyo-ձևից. սրա պարզական արմատն է per, por «ծնիլ, ձագ բերել», ինչպէս ցոյց է տալիս յատկապէս լտ. pario, peperi «ծնիլ, երկնել, տղայ բե-րել». միւս ածանցները տե՛ս որթ «հորթ» բառի տակ, որ նոյն այս արմատից է ծա-գում։ Մեր որդի բառի հետ յատկապէս հա-մեմատելի են սանս. [other alphabet] prthuka-«ձագ» և «մանուկ, երախայ, տղայ», յն. πὄρτις «երինջ, ցլիկ» և «փոքր տղայ կամ փոքր աղջիկ», լտ. partus «զաւակ, ծնունդ ձագ»։ «Անասունի ձագ» կամ «մարդու որդի» գաղափարների նոյնութիւնը զարմանալի պէտք չէ երևի, որովհետև այսօր էլ գործած-ւում է մեր մէջ թրք. bala բառը միևնոյն ձե-տվ (մարդու կամ անասունի ձագ)։-Հմմտ. նաև տղայ, ուլ, յաւանակ բառերի նշանա. կութեանց զարգացումը։-Հիւբշ.

• ՀՀԲ (նոյնը նաև ՆՀԲ) «որ դիէ (զկա-թըն)»։ Klaproth, Asia pol. 105 կազի-կում. ers. E. Boré, JAs. 1841, 655 կարդալով vorti և դնելով v=b, են-վատ=պրս. bad, մեկնում է իբր զնդ puϑra, պրս. pusar «որդի»։ Windisch. 38 յն. πόρτις «հորթ, ձագուկ, տղեկ»։ Gosche 47, Böttich. Arica 64, 40, Jus-ti, Zendsp. 191, Պատկ. Изсльд. 27, նաև կասկածով Müller SWAW 35, 197 սանս. putra, հպրս. [other alphabet] puϑrah, պրս. [arabic word] pusar «որդի» ձևերի հետ։ Lag. Urgesch. 412 սանս. vrddha բա-ռի չեզոքը։ Müller SWAW 64, 456 զնդ. varəδa, պրս. gurd «աճումն»։-Lag. Arm Stud. § 1745 յիշում է պրս. [arabic word] rōd «որդի», հսլ. roditi «ծնիլ» ևն։ Boрp, Gram. comp. 2, 250 սանս. ardh, rdh, rudh «աճիլ», գոթ. lud «աճիլ», lauths «մարդ», հսլ. na-rodú «ժողո-վուրդ», հկելտ. rhodora «մի տեսակ բոյս»։ Bugge, Btrg. էջ 28 դնում է *gotrio-նախաձևից, որին է կցում լտ. uterus «արգանդ», գոթ. qiϑra «փոր. որովայն» (հմմտ. անգլ. child «տղայ» և գոթ. kilϑei «արգանդ»)։-Մառ. ЗВO 5, 317 զնդ. vareδa «հերոս» կամ fra-zainti, պհլ. frazand «որդի»։ Bugge IF 1, 452, ծան. 3 մերժում է իր նախորդ մեկնութիւնը։ Հիւնք. լտ. ortus «ծագեալ, սերեալ» բառից։ Վերջին անգամ Bugge, Lyk. stud. 1, 59 յն. ὄρϑός «ուղիղ», լիւկ. urtu «օրինական» բառերի և լիւկ. *Kρτιο ևն յատուկ անունների հետ։ Patrubány SA 1, 191 յն. ὄροϑύνω «յուզել, զուառ-ճաղնել», իբրև հնխ. ordh-ios «զուար-թացուցիչ» ձևից։ Հիւբշ. Pestschrift 70 տալիս է վերի ուղիղ մեկնութիւնը, որ անկախաբար ունին նաև Meillet MSL 2 46 և աւելի ուշ Շէֆթէլոմից [ethiopian word] 99 21. Wiedemann BВ 27, 221 (առ Walde և Pokorny 1, 149) հնխ. erədh «աճիլ. մեծանալ» արմատի տակ, որից և լտ. arduus «բարձր», հիռլ. ard «բարձր,

• ԳՒՌ.-Մշ. օրդ'ի, Սչ. օրդ'ի, վօրդ'ի, Ջղ. վորդ'ի, Ախց. Խրբ. Կր. Տիգ. օրթի, Ակն. օր-թի, վօրթի, օրթդի, Սլմ. վորթի, Երև. Շմ. վօրթի, Ննխ. օրթի, օշթի, Ռ. վօրթի, օրթթի, Պլ. օրթի, օրդդի, Վն. վորտի, Ագլ. վօ՜ռթի, Տփ. վո՛ւրթի, Մկ. տրտը՛, Ղրբ. վըէ՛րթի, Մրղ. վըիրթը՛։ Նոր բառեր են որդամեռ, որ-դետէր, վարպետորդի, տնորդօք «տնով-տե-ղով» (հմմտ. մհյ. տունորդօք Ուռհ. 315, 370)։

• ՓՈԽ.-Յոյն պատմիչներից Կոստանդին Պերփերոժէն կայսրը իր Պատմութեան մէջ երկու անգամ յիշում է հունգարացոց նախ-նական անունը՝ Zαβαρτοιάσφαλοι (կարդա՛ Սավարտիա՛սփալի)։ J. Türy հունգարացի գիտունը Századok թերթում (1897, էջ 317-403) աշխատում է ցոյց տալ թէ յոյն բառի առաջին մասն է հյ. Սևորդի, իսկ երկրորդը՝ յն. ἀσφαλεῖς «արի, ամուր»։ Ըստ նոյն հե-ղինակի՝ Սևորդիները Մաճառ ազգի նախնիոն են, հաստատուած էին Պարսկաստանում և երկար ժամանակ անկախ մնալուց յետոյ՝ Հայոց իշխանութեան հպատակեցան. 921-ին Կոստանդին կայսեր դէմ պատերազմի դուրս եկան (տե՛ս ՀԱ 1898, 88ա)։ Թօփչեան, Po-litische und Kirchengeschichte Arm. 1905, էջ 201 նոյն Սևորդիներին է կցում Կոստ. Պերփերոժէնի βερβότιοι ձևը (De Cerem. aulae Byzant. II, 48, 687) և արաբ պատմիչ Մասուդիի [arabic word] siyāvardī ձևը։ Ըստ Մասուդիի սրանք հայ էին և քաջ ժողովուրդ. նշանաւոր էր յատկապէս մի տեսակ պատե-з-րազմական կացին, որ իրենց անունով կոչ-ւում էր [arabic word] ︎ assāvardiyya։

• , ն հլ. (-դան, -դունք, -դանց) «որդ» ՍԳր. Փարպ. որից հնդիկ որդն «շերամ» Վե-ցօր. 176. որդան կարմիր կամ պարզապէս որդան Ես. ա. 18. Յայտ. ժը. 15, 12. Սարկ. քհ. որդնալից Գծ. ժբ. 29. Ոսկ. մ. ա. 4 և փիլիպ. իա. որդնածին Արծր. որդնահար Նար. որդնիլ Մամիկ. Ոսկիփ. Վրք. հց. որդ-նոտ, որդնոտիլ (նոր բառեր)։

• Klaproth, As. polyg. 106 դեռմ wurm և դան. orm հոմանիշների հետ-ՆՀԲ յիշում է թրք. qurd «որդ»։ Հիւնք. ւն. ὄρταλίς «ընդհանուր անուն ձագուց անասնոր»։ Patrubány SA 2, 12 յն. ἄρϑρον «յօդուած»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 406 սումեր. ruita «մի տեսակ որդ» և կամ «որդերի խումբ», թրք. qurt «որդ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 303 Vrtra յատուկ անու-նից։

• ԳՒՌ.-Մշ. որդ՝, Սչ. վօրդ՝, Սլմ. Վն. վորթ. Երև. Ռ. վօրթ, Գնձ. հօրթ, Խրբ. Կր. օրթ, ննխ. վօրթ, վօշթ, Տփ. Ախց. օրթունք (որ թէև յոգնակի ձևն է, բայց իբր եզակի է գործածւում)։ Պլ. օռթ, Ալշ. ւոռթ, Ասլ. էօ՜րթ, էօ՝ր*, Ղրբ. վըէ՛րթնը, Շմ. վէռթնը, Սեբ. վէրթ, Մրղ. վըիրթ, Սվեդ. վիրթ, Տիգ. վըրթ. Հճ. վոյդ՝, Զթ. իւյդ՝, իւրդ՝, Ագլ. իւռնը «որդ» (որից և է՛ռնիլ «որդնոտիլ, որդնիլ»)։

• , ու հլ. «կովի կամ եղնիկի ձագ. հորթ, մոզի» ՍԳր. որից որթագլուխ Եփր. թգ. 364, 427. Մծբ. որթուկ Ոսկ. մ. բ. 26. որ-թիկ Երզն. մտթ. որթագործութիւն Տօնակ, Վրդն. ծն. մատաղորթ Եփր. թգ. 365. Մծբ. եղնորթ Եւագր. նոր գրականում ընդունուած է գաւառական հորթ ձևը։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. porthu-ձևից հմմտ. յն. πόρτις, πόρτας «հորթ, երինջ, փոքր տղայ կամ աղջիկ», սանս. [other alphabet] prthuka-«մանուկ, տղայ, անասունի ձագ», կիմր erthyl «օրպակաս ձագ», erthylu «ժամանա-կից առաջ ծնիլ», հսլ. zaprútukü «մաշկա-ձու, թերակազմ ձու», չեխ. spratek «օրպա-կաս հորթ», ուկր. vyportok «վիժուածք», հբգ. far, farro, մբգ. varre, անգսք. fearr, հհիւս. farre, գերմ. Farre, հոլլ. var, varre «ցլիկ, մատաղ ցուլ», մբգ. verse, հոլլ. vaars, գերմ. Färse «երինջ» (գերմ. *farz, *fars նախաձևերից)։ Բոլորի նախնական արմատն է հնխ. per, por «ծնիլ, ձագ բե-րել». հմմտ. լիթ. periu «թխսել», յն. πόρις «հորթուկ, ձագուկ», լտ. pario, peperi «ծնիլ, երկնել, տղայ բերել» (Boisacq 804, Waldē 562, Pokorny 2, 41 և 49, Kluge 131, Pe-tersson KZ 47, 271-273)։ Այս նոյն խըմ. բին է պատկանում նաև հյ. որդի և որով-հետև հնխ. t տալիս է հյ. ր-ից յետոյ դ, ուս-տի հյ. որդի յառաջանում է հնխ. portiyo-ձևից, իսկ որթ<հնխ. porthu-ձևից, որի p նախաձայնը աւելի հաւատարմութեամբ պա-հում է դեռ գւռ. հորթ։-Հայերէնի հետ պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] fartā «փոքր ոչխար», արամ. [hebrew word] pārtā «կով», արաբ. [arabic word] farr «հորթ», եբր. [hebrew word] par «ցուլ», որոնց համար կարծիք կայ թէ փոխառեալ են հնդևրոպականից։

• ՆՀԲ որդի բառից։ Lag. Urgcsch 730 և Ges. Abhd. 172 կցում է սանս. և յն. ձևերին։ Muller SWAW 38, 579 ևն ն բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 232 ասում է թէ սպասելի էր հյ. *հորդ ձևը (նախաձևը ընդունելով port-)։ Bugge, Btrg. 10 նախաձևը դնում է *porthu-և ո՛չ *portu-։ Այս մեկնութիւնը անա-պահով է համարում Հիւբշ. 483։-Հիւնք. որոջ բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm կցում է հաթեան մի բառի, որից միայն pa... նախավանկն է կարողանում կար-դալ։

• -Բնիկ հայ բառ. կազմուած է փոխաբե-րաբար նախորդից. նշանակութեան զարգայ-ման համար հմմտ. յատկապէս հյ. երինջ, որ բուն նշանակում է «հորթ, կովի ձագ (էգը)», բայց Երև. նաև «խաղողի որթի մատ»։ Նման երևոյթ են ցոյց տալիս նաև յն, βλαστός «ծիլ, սերունդ մարդու կամ ա-նասունի» և յն. μόσχος «հորթ, անասունի ձագ. 2. ընձիւղ, շառաւիղ, ծիլ» (այս մասին տե՛ս մոզի բառի տակ)։

• ՆՀԲ ուռդ, յուռթի, ուռճացեալ. բայց յիշում է նաև լտ. vitis «այգի» և vitulus «հորթ», յն. μοσχίον «մոզի, հորթ, ճիւղ». որով ուզում է կապել որթ «հորթ» բառի հետ։ Ըստ այսմ ուղիղ մեկնութիւնը տուած կլինի նախ ՆՀԲ։ Նոյնը նաև Lag Arm. St. § 1746։ Հիւբշ.. Arm. Stud. § 232 տրամադիր է ընդունե-լու։-Bugge, Btrg. 28 հնխ. gothr-նա-խաձևից. հմմտ. յն. βότρος «խաղողի ողկոյզ». ըստ այսմ մեզ հետ գործ չու-նին ալբան. arδf, rδī, δri «որթատունկ», burδe. urδe, hurϑ «բաղեղ»։ Հիւնք. լտ. hortus «պարտէզ»։ Հիւբշ. 483 մեռժում է թէ՛ յն. βοτρος և թէ հյ. որթ «հորթ» բառին կապելը։ Pedersen BВ 20 (1894), 231 և յետոյ KZ 36, 341 իբր բնիկ հայ կցում է ալբան. harδf, arδf և δri «որթ» ձևերին։ Վերի մեկնութիւնը վերջին անգամ երինջ բառի համեմա-տութեամբ հաստատեց Միաբան SA I, 304։-Մառ ЗВО 25, 306 հյ. վարդ, յն. ῥοα «նուռ» ևն բառերի հետ յաբեթա-կան արմատից։ Petersson KZ 47 (1916), 271-273 հնխ. perth-«ձող, ցուպ» արմատից, որից դնում է նաև սանս. kaprth-«առնի, վարոց», լտ. per-tica «ձող», յն. πτόρϑος «ծիլ, ընձիւղ», հսլ. pratù «ճպոտ» (=ռուս. прутъ «ճիւղ, ձողիկ»), և հյ. որթ «հորթ» = սանս. prthuka «հորթ»։ oštir. Btrg. alarod. 47 ալբան. arδi «որթ» և բասկ. arϑo «գինի» ևն։ Pokorny 1, 183 ըն-դունում է Pedersen-ի մեկնութիւնը և դնում է հնխ. ort-«որթ» բառի տակ, իսկ 2, 49 ընդունում է Petersson-ի

• ԳՒՌ.-Մկ. տրթիկ, Վն. վորթիկ, Սլմ. վորթիկ, Ղրբ. վըէրթ, Մրղ. վըիրթիկ', Ախց. Կր. հօրթ, Ալշ. Մշ. հօրթիգ, Խրբ. հօրթ. հօր-թուգ, Տփ. հուրթ, Սվեդ. հիւրթ, Ասլ. հէօ՞րթ, հէօ՝ր* Հմշ. հէօշտ, Ագլ. ա՛ռթուկ, Երև. ֆօրթ, Սչ. ֆօրթ, ֆըրթ, Սեբ. ֆէրթ, Ննխ. (գիւղե-րում) ֆօրդ՝, ֆօշդ՝ (Արդուինում հորթ նշա-նակում է «արջի թոժիւն»)։ Նոր բառեր են որթանոց, որթկաթող, որթկանխոտիկ, հոր-թաթոկ, հորթաթող, հորթամայր, հորթատել, հորթատուն, հորթարած, հորթոտիլ։

• , ո հլ. «խաղողի տունկը, vitis vi-nifera L» ՍԳր. «խաղող» Մագ. մեծ են. էջ 10 (Ճաշէին յորթ, ի հաց և ի կոգի). որից որթատունկ. Մծբ. որթափայտ Եպիփ. բարոյ. որթիք Փիլ. լին. որթոց Թր. քեր.։

• ԳՒՌ.-Առանձին կայ միայն Ագլ. ուռթ «խաղողի որթ». բայց բարդուած ձևով ու-նինք որթյօտ «խաղողի յօտած ճիւղերը» (Բզ. Հզր. Խրբ. Մշկ. Չն. Սթ. Սվ. Ք. Տիգ. որոնցից Խրբ. օրթօդ, Տիգ. օրթօդ, վօր-թօդ.-իսկ Մշ. օռթօդ «խաղողի ճիւղ՝ որթե վրայ). որից Խրբ. օրթօդիլ «որթը յօտել»։

• ՓՈԽ.-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հաւերէնից է դնում ալբան. ourth «աատա-տուկ» (?»։-Հյ. որթյօտ ձևից է Այնթապի հայոց և թրքաց մէջ գործածուած օրթուտ հոմանիշը (Բիւր. 1900, 668)։

• . ո հւ. «կողով, քթոց» Սղ. ձ. 7. Խոր. գ. 27. էր ընդ եղբ. 44. որից որթաւոր «մէջ-քին կողովով մշակ՝ որ աղբ ևն է թափում» Ոսկ. եփես. 782։-Նորայր, Յուշարձան 168 ուղիղ ձևը համարում է որդ։

• ՆՀԲ հանում է որթ «խաղողի որթ» բառից, իբր սրա ճիւղերից շինուած։ Տէրվ. Նախալ. 70 կցում է սանս. kart, յն. ϰάρταλος «կողով», լտ. crates «հիւս-կէն գործուածք, վանդակ», գոթ. haurds «պատած տեղ, դուռ» բառերին, իբրև հնխ. kart «հիւսել» արմատից։

• , ի-ա հլ. «խարազան» Առակ, իզ 3. Բուզ. Ագաթ. Եզն. «խթան» Ածաբ. մա-կաբ. որից մտրակել Խոր. Խոսր. Արշ. մըտ-րակավար Վրք. ոսկ. գրուած է նաև մտրուակ Խոսր. պտրգ։

• = Ասոր. [syriac word] matrəqā «խարազան, խթան» (Brockelmann, Lex. syr. 142 ա) բառից, որի հետ նոյն են նաև ռաւմ [hebrew word] matraqā «գաւազան», արաթ. [arabic word] mitraq «բուրդ ձաղկելու փայտ, թակ, գաւազան», [arabic word] matraqa «գաւազան. մուրճ», [arabic word] mitrāq «գաւազան, սուր»։ Արաբերէնից են փոխառեալ վրաց. მათრახი մաթրախի «մտրակ», մինգ. მატრახი մատ-րախի, მართახი մարթախի, սվան. მრდაჟკ մրդաղ'կ, მ3დრაჟ մհդրաղ՝ «մտրակ»։ Սե-մական բառերի արմատն է trq «զարնել», որ թէև չգիտէ ասորին (Brockelmann դնում է ենթադրելի trq արմատի տակ), բայց ունի արաբը, որ է ❇ trq. «զարնել, ծեծել, ձաղկել» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 10)։ -Հիւբշ. 312։

• Brosset JAs. 1834, 377 վրաց. ձևի հետ։ ՆՀԲ մտրուկ կամ մտղել «քշել» ւբառերից։ Ուղիղ մեկնեց Müller WZKM 8, 283 (թրգմ. ՀԱ 1894, 294)։ Հիւնք. մկրատ բառից։

• ԳՒՌ.-Բլ. մտրակ «խարազանի կաշեայ մասը՝ որով անասունն են ծեծում» (ամբողջը միասին կոչւում է խարազան) Ազգ. հանդ. Ե. 56. -Երև. Տփ. մաթրախ՝ փոխառեալ վը-րացերէնից։

• , ի-ա հլ. «ծուխ կամ գոլորշի». այս իմաստով հմմտ. Մն. ժթ. 28 «և ետես և ահա ելանէր բոց երկրին իբրև մրրիկ հնո-ցի»=յն. ὥοεὶ ἀτμὶς ϰαμίνον «իբրև գոլորշի հնոցի». (այլուր ծուխ. հմմտ. Ել. ժթ. 18. Եւ ելանէր ծուխ նորա իբրև զծուխ հնոցի=յն. ὥοεὶ ϰαπνός ϰαμίνου)։-Այս իմաստից է յա-ռաջանում «մէգ, մշուշ, ամպ» նշանակութիւ-նը. հմմտ. Սարգ. բ. պետր. դ. էջ 454, որ մեկնելով բ. պետր. բ. 17 «Այսպիսևոն ևն աղբևրք անջրդիք և մէգք վարեալք ի մրրկէ» (իմա՛ փոթորկից քշուած ամպեր, անգլ. clouds that are carried with a tempest, յն. ձπὸ λαίλαπος ἐλαυνόμεναι) հատուածը, գո-րում է. «Աղբեր նմանեցուցանէ՝ որ զջուր ո։ ունիցի և մրրկի սաստկապէս վարեցելոյ ի հողմոյ՝ որ զցօղ երբեք յերկիր ոչ ցօղէ, այլ զոր օրինակ աղբիւր անջրդի ոչինչ օգտէ ծա-րաւելոց, և ոչ մրրիկ առանց ցօղոյ՝ ծարա-ւուտ երկրի»։ Սրանց մէջ մրրիկ նշանակում է «ամպ»։ -Երրորդ նշանակութիւնն է «փոթո-րիկ, ալեկոծութիւն» ՍԳը. որից մրրկիլ. ՍԳր. մրրկել Բ. մկ. ժբ. 22. մրրկածին Ագաթ. մրրկածուփ Նար. կուս. մրրկախառն Մծր. ևն։ -Կայ վերջապէս մրրիկ մսոյ «եփուող մսի փրփուրը, քափ» Վրք. հց. ա. 701 (նո-րագիւտ բառ)։ -Մրրիկ բառի առաջին և եր-րորդ նշանակութիւնները մեկնելով Սարգ. յկ. ժ. էջ 146 ա՝ գրում է. «Մրրիկ ասէ զայն որ յետ պարզոյ և ջերին ժամանակի յան-կարծակի երևի ի խստութենէ ամպոց և ի սաստկութենէ հողմոց և յամենայն կողմանց մութ և խաւար գործէ արգելեալ զճառա-գայթս արեգականն... և կամ դարձեալ մրրիկ ասէ զբորբոքումն հնոցին»։

• = Ծագում է հյ. մրուր բառից, ինչպէս ցոյց են տալիս վերի «ծուխ» և «ամպ» նշա-նակութիւնները. հմմտ. նաև Եփր. վկ. արև (Սոփերք Ի. 91) «Օդք սուգ զգեցեալ բարկու-թեամբ շնչէին և ի պարզ յստակութենէն յա-րամուր (Սոփերք աւելացնում է և ի մրուր) և ի մրրիկ դառնային (Եփր. չունի ի մրուր)». -հմմտ. նաև Երև. մրրած «փոթորկուած, մրրկուած (ամպեր)». նմանութեամբ՝ «խիստ նաւոազած, գազանացած». (Ամատունի, Հա-յոց բառ ու բան, էջ 495)։

• Klaproth, Asia polygl. էջ 105 ալ-բան. mura, հսլ. burja «փոթորիկ»։ ՆՀԲ «մրուր կամ մուր ցնդեալ յօդս»։ Տէրվ. Լեզու 1887, 45 և Նախալ. 99 մրուր բա-ռի նուազականն է։ Հիւնք. մրուր բառից։ Ալիշան, Հին հաւատք 216 հնդ. մարուտ «բարի հողմ»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 405 սումեր. imiri «մրրիկ»։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից փոխառեալ է դնում ալ-բան. mourē «հիւսիսի ծով», որ չի կա-րող կապ ունենալ։

• «մօտիկ, մերձ, ոչ հեռու» ՍԳը Ոսկ. որից ի մօտոյ ՍԳր. Եւս. քր. ի մօտէ Եզն. մօտ ընդ մօտ Ոսկ. ա. կոր. մօտիլ ՍԳր. Եւս. պտմ. մօտալուտ Գ. մկ. ե. 4. Ագաթ (սխալ գրուած մօտաշուտ). մոտակայ Ոսկ մ. գ. 12. Եփր. ծն. մօտակաց Ոսկ. ես. Կեւող. թգ. մօտակտուր Գղ. ե. 12. մօտաւոր ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. անմօտելի Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 79. մարդամօտ Ագաթ. շարամօտ Արիստ. մօտաւորապէս (նոր բառ)։

• = Բնիկ հայ բառ. նոյն է մատ (մատչիլ, մատուցանել) արմատի հետ, որի հետ ունի ճիշտ այն ձայնական յարաբերութիւնը՝ ինչ որ արածել և արօտ, յատանել և յօտ։

• Karolides, rλ. συγϰρ. 196 իրար է կը-ցում հյ. մօտ, յն. μετά «ընդ» և կա-պադովկ. μօτό։ Հիւնք. մատն բառից։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. muttu «ճակատ»։ Ուղիղ մեկնեց Pedersen KZ 39, 411 (առ Pokorny 2, 304)։

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Շմ. Վն. մօտ, Գոր. մօ՜տի, Ղրբ. մօ՛տըէ, Ոզմ. Ջղ. Սլմ. մոտ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. Տփ. մօդ, Զթ. մէօդ, Ասլ. մէ՝օդ, մէօ՝*, Սվեդ. մուդ, Մրղ. մըիտ։--իկ մասնիկի յաւել-մամբ են կազմւած՝ Ախց. Կր. մօտիկ, Ագլ. մօ՛տիկ', Շմ. մօտիգ՝, Տփ. մօդիկ, Հմշ. Ննխ. Պլ. Սչ. մօդիգ։ Զանազանութիւն դնելով այս երկու ձևերի մէջ՝ Տփ. ևն գործածւում է մօտ «օովը, կողքին, auprēs de», մօտիկ «մօտ, près de, ո՛չ հեռու»։ Նոր բառեր են մօտալ «դիպչիլ», մօտամօտ «շատ մօտ», մօտանց, մօտելիկ, մօտգամ, մօտիչ «ձեռքով դիպչիլ. շօշափել», մօտիկանալ, մօտկնալ, մօտիկցը-նել, մօտհառ։

• (յետնաբար ո հլ.) «կշտանալը լիութիւն» ՍԳր. Ոսկ. եբր. «կշտացած» Եփր. թգ. 358. որից յագիլ կամ յագենալ «կշտա-նալ» ՍԳր. Եփր. ծն. յագեցուցանել ՍԳր. Եզն. յագչիլ Սանահն. յեփր. յագուրդ ՍԳր, յագութիւն Մծբ. անյագ ՍԳր. Ոսկ. Վեցօր. 65. անյագաբար Եզն. վաղայագ, վաղայագո։ Փիլ. անյագօրէն (նոր բառ) ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sāw-արմատից սրա պարզական ձևն էր հնխ. sā-, sə-«կըշ-տառնեւ». որի ժառանգներն են յն. ἀο<ἀfω «կշտանալ», ἀατος «անկուշտ», ἀδην «ցյագ, բաւական», ἀμεναι «կշտացնել», ռնգականի ներմուծումով՝ վեդ. a-sinváh, á-sinvan «անկուշտ», t աճականով՝ լտ. satis «բաւա-կան», satur «յագեցած», լիթ. sotùs, գոթ. soϑ, saϑs «կուշտ», հբգ. sat, գերմ. satt «կուշտ», հիռլ. saith «յագուրդ», sathech «կշտացած». նոյնը u աճականով դարձել է *Su, որի վրայ աւելանալով նոյն t աճակա-նը՝ հսլ. sytu, ռուս. cытъ, լեհ. syty «լա-գեցած, կուշտ» (Pokorny 2, 444, Boisacз 2, 13, Walde 680, Ernout-Meillet 857. Trautmann 250)։ Հայերէնը յառաջանում է նոյն պարզական sā-արմատի աճած sau-, saw-ձևից w>գ սովորական ձայնափոխու-թեամբ և յ նախդրի յաւելումով, որ յետոյ, միացել է բառին, այնպէս որ կարելի է եղած ասել ցյագ։

• Lag. Urgesch. 994 հմմտ. զնդ. haghdhafhu «յագուրդ»։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ նախ Տէրվ. Նախալ. 6ճ. որ համեմատում է յն. άω և սանս. as բառերի հետ։ Հիւնք. հաց բառից։ Bug. ge KZ 32, 21 սանս. av, ávati «յա-

• ռաջել, հաճել, յագիլ»։ Karst, Յուշար-ձան 427 թրք. toq, toy «կուշտ»։ Վերի ձևով մեկնեց Meillet BSL 22, 20՝ Տէր-վիշեանից անկախաբար։

• . ի-ա հլ. «շատ, բազմաթիւ» Ոսկ. ա. կոր. «յաճախութիւն, ամէն օր շարունա-կելը» Բ. մակ. ա. 8, ժ. 3. «ստէպ, միշտ. ամէն անգամ» ՍԳր. որից յաճախել «շա-տացնել, աւելացնել» ՍԳր. Ազն. (տարբեր իմաստ ունի Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 670, տող 197), յաճախութիւն ՍԳր. յաճախաբար Ոսկ. ես. յաճախագոյն Ագաթ. Կորիւն. Եւս. քր. յաճախագունդ Եւս. քր. Ոսկ. ես. յաճախա-գութ Ոսկ. ես. և մտթ. Սեբեր. յաճախորդ (նոր բառ)։

• ՆՀԲ լժ. հյ. ճոխ, աճեցուն, թրք. čon «շատ», səq «խիտ»։ Հիւնք. յաչաղել բայից։ Lidén IF 18, 503, Arm. Stud. 76, Pedersen Հայ. դր. լեզ. 62 և Meil-let, Altarm. Elementarb. 198 հանում են աճել բայից յնախդիրով (բայց ա-ռանց մեկնութեան է մնում -ախջ։

• «երկար, շատ» (միշտ գործած-ուած է ամ բառի հետ. յամայր ամս «շատ տարիներ») Ես. լ. 27. Ոսկ. մ. ա. 10. «ուշ. անագան» Արիստ. գրչ. Նար. որից յամերամ = «յամայր ամ» Վանակ. տարեմ. Օրբել. յիշ.

• , ն հլ. (-ման, -մունք, -մանց) «ցորենին վնասող մի բոյս. zizania» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 21. որից որոմնաբեր Սանահն Կաղանկ. Տօնակ. օրոմնատեսակ Սարգ. որոմնացան Յհ. իմ. երև. Յհ. կթ. ևն։

• , ի հլ. «փոր» ՍԳը. որից որո-վայնակոչ Ես. ը. 19. որովայնապարար Ոսկ. ա. կոր. և յհ. ա. 42. որովայնամոլութիւն Ոսկ. ա. կոր. և յհ. ա. 44. որովայնախօս Փարպ. դժոխորովայն Նար. համորովայն «մէև մօր որդիք» ԱԲ. օձորովայն Պիտ.։

• = Բնիկ հայ բառ՝ կազմուած -այն մաս. նիկով՝ հնխ. qrop-արմատից. սրա հետ հմմտ. հոռ. hrêf, rēf «փոր, փոքրափոր, արգանդ», ֆրանք. ref «փոր», անգսք. hrif «փոր, փորոտիք, արգանդ, ստամոքս», միռլ. crī «մարմին», լտ. corpus «մարմին», յն. οραπίς «ստոծանի, սիրտ, հոգի», սանս. [hebrew word] krp «երևոյթ, գեղեցկութիւն», զնդ. [other alphabet] a kəhrpa (ուղ. kerefs) «կերպարանք, մար-մին», պհլ. [arabic word] ︎ kerp «մարմին, ձև, կերպ» (որից փոխառութեամբ հյ. կերպ. տե՛ս այս բառը)։ Սրանք ցոյց են տալիս հնխ. qrp-qrep-նախաձևերը. հայերէնը ներկայացնում է միջին ձայնդարձը՝ qrop-, ուր q նախա-ձայնը կորած է, իսկ բառասկզբի ր ստացել է իր յաւելուած ձայնաւորը, որ յաջորդ ո-ի պատճառով դարձել է այստեղ ո (Pokorny 1, 486, Walde 194, Ernout-Meillet 214 Boisacq 809)։

• ՆՀԲ «որով այն, զի նովաւ կեայ եամ ծնանի կենդանին»։ Տէրվ. Նախալ. 106 կցում է սանս. ulva, լտ. volva, vulv4 հոմանիշներին։ Մառ ЗВО 5, 319 և Արաքս 1890 Ա. 112 զնդ. uduϑwarə «փոր» բառի հետ՝ իբր *որոհվայն։ Bug-ge, Btrg. 26 և KZ 32, 2 համեմատում է սանս. gárbhas, զնդ. garewa, յն. δελφύς, δολφός «փոր, արգանդ» բառերի հետ, -այն համարելով մասնիկ, իսկ վ դնելով bh-ից։ Նոյնը կրկնում է Johans-son BВ 18 (1892), 22։ Հիւնք. էջ 202 դնում է լտ. vigor բառից կորով, որից կորովի, որից գորով, որից անագորոյն և որովայն. իսկ էջ 348 որովայն դնում է արմատ, որից գորով, որից կորով։ Bartholomae IF 5, 228 մերժում է զնդ. uruϑware «փոր» բառի հետ համեմա-տութիւնը։ Patrubány SA 2, 277 և Բա. նաս. 1902, 151 հնխ. srp «սողալ» ար-մատից, հմմտ. սանս. sarpati, լտ. serpo ևն. հայ բառի հին նշանակութիւնն էր «սոռառող»։ Pedersen, Յուց. դեր. 37, 40 ով և այն մասնիկներով՝ որ<իւր ար-մատից, իբր «իւր անձն». արմատի հա-մար հմմտ. որ-եար, մասնիկների հա-մար էլ հմմտ. հոլ-ով, ուն-այն։ Նոյն, Հայ. դր. լեզ. 90 հսլ. atroba «փոր» բա-ռի հետ է կցում։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 22։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. murub «փոր». Persson IF 35, 211 յն. ὄρύα «աղիք». լտ. arvīna «ճարպ», հոմեր. ούρός «փոս», լիթ. urvas «խոռոչ, ծակ» ռա-ռերին ցեղակից։ Pokorny 1, 182 հնխ. oreu «աղիք» ձևի տակ յիշում է այս մեկնութիւնը, բայց առաւելութիւն է տալիս Lidén-ի մեկնութեան։ ՈՐՈՏ «ամպերի գոռգոռոցը» Զքր. կթ. ք. հց. Յայսմ. որից որոտալ ՍԳր. Ագաթ. ոտաձայն Եղիշ. որոտընդոստ Ագաթ. Եփր.

• , ո հլ. «որսալը, որսորդութիւն. 2. որ-սացած անասունը» ՍԳր. Փարպ. Խոր. «ող-սի անասուն, վայրի կենդանի» Վրք. հց. ա. 715. «խայծ» Շնորհ. հրեշտ. որից որսալ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ծն. որսալի Եփր. մատ. Դ. 224. որսաբանել Եւագր. որսակից Ղկ. ե. 7, 10. որսող Սղ. զ. 3. ճիգ. 7. Առակ. ժա-8. որսորդ ՍԳր. Սեբեր. Եղիշ. որսորդախաբ Վեցօր. 163. հաւորս ՍԳր. ձկնորս ՈԳր. ձըկ-նորսութիւն Ագաթ. բանորսող Փարպ. դժուա-րորս Վեցօր. դիւրորսալի Խոսր. դժռխորսալի Բրս. հայեաց. մկնորսակ Յհ. իմ. պաւլ. շըն-չորսական Փիլ. նխ. գաղտորսակ Բենիկ. որ-սատեղ (նոր բառ) ևն։

• = Թերևս բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pork'os «ձկան որս» ձևից, որի միակ ժառանգն է յն. πὄρϰος «ձկնորսի ուռկան»։ Հայերէնի մէջ նը-շանակութիւնը յետոյ ընդհանրացած պիտի լինի։ Նախաձայն p-ի հետքը պահում է դեռ գւռ. հորս (Pokorny 2, 45, Boisacq 805)։

• Lag. Anmerkungen VIII յն. περϰνός «մի տեսակ արծիւ կամ բազէ» և սանս. prc բառերի հետ։ Հիւնք. որջ բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Patrubány KZ 37 (1904), 428, որ ընդունում է Pokorny 2, 45։ (Թերևս նոյնն է նաև Grammont MSL 20, 224, որ դնում է հյ. որսամ<*porcāmi)։ Scheftelowitz BВ 28, 282 վեդ. arc «հետապնդել», BВ 29, 52 յն. ἂρϰυς «ցանց» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Մառ ЗВО 18, 171 կցում է վրաց. ხორცეი խորցի «մես» բառին, հայերէնի նախաւոր իմաստր դնելով «միս»։-Պատահական նմանու-թիւն ունի զնդ. azra «որս»։-Ենթադրե-լով բառիս նախաձևը իբր pork'os, սը-րան առանձնապէս նման է դուրս գալիս հնխ. pork'os «խոզ», որի ժառանգներն են լտ. porcus (սրանից փոխառեալ յն.

• πὄρϰος), իռլ. orc, հբգ. farah, անգսք. feark, լիթ. paršas, հսլ. prase, ռուս. norosiá, լեհ. prosie, հպրուս. prastian հոմանիշները (Walde 600, Pokorny 2, 78)։ Կարելի էր հայ ձևն էլ դնել այս բառերի շարքում՝ նախաւոր իմաստը համարելով «խոզ»> «որսի կենդանի»> «որս»։ Այս կարծիքս յայտնել եմ Meil-let-ին, որ սակայն մերժեց, առարկելով թէ 1) հնխ. pork'os միշտ «ընտանի խոզ»ն է, հակառակ հնխ. sū-(>լտ. sūs, յն. όs, զնդ. hū-, ալբան. ϑi, քուչ. suwo, հբգ. su, անգսք. su, հհիւս. syr, աւելի յետոյ գոթ. swein, գերմ. Schwein, ռուս. cвинья ևն) բառին, որ նշա-նակում է թէ՛ ընտանի խոզր և թէ վայ-րենին. 2) հնխ. pork'os բառը պահուած է միայն իտալական, կելտական, գեր-մանական և բալթիկ-սլաւական լեզու-ներում, և չի գտնւում արիական, թո-խարական, յունական խմբերում. ըստ այսմ յատուկ է արևմտեաններին և ո՛չ արևելեաններին, հակառակ su-բառին, որ ընդհանուր է բոլոր հնդևրոպացոց. 3) եթէ ֆինն. porsas և վօգուլ. pūrys «խոզ» բառերը փոխառեալ են հնդևրո-պական լեզուներից, անհրաժեշտ չէ են-թադրել թէ փոխառութիւնը կատարուած է արիական խմբից. կարող է լինել և բալթիկ-սլաւականից (այս բոլորի մա-սին հմմտ. Meillet BSL հտ. 23, л 71. էջ 60, Esquisse lat. էջ 41 և Dial. ind. էջ 19)։

• , ի հլ. «ութը» ՍԳր. որից ութամեան կամ ութեմեան Գծ. թ. 33. ութերորդ ՍԳր. ութուտասն կամ ութևտասն ՍԳր. ութօրեայ Ան ժե. 12 ևն. լետնաբար՝ եօթն, ինն, տասն բառերի նմանութեամբ ձևացած է ութն Տօ-նակ. որից աշխ. ութը և ածանցման մէջ՝ ութներորդ, ութնամեայ ևն։

• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ok'tō ձևից, որի երկակին է ok'tou. ցեղակիցներն են՝ սանս. [other alphabet] ašlá, [other alphabet] aštáu, զնդ. ❇» ášta, պհլ. [arabic word] htšt, պրս. [arabic word] hašt, քրդ. hešt, աֆղան. ata, օսս. ast', թո-խար. okat, քուչ. okt, յն. ὄϰτώ (որից գնչ. octo, ofto, ochto, hto), լտ. octō, իտալ. otto. ֆրանս. huit, հիռլ. ocht, կիմր. wyth, ն. կորն. eath, բրըտ. eiz, հհիւս. átta, անգսք. eahta, անգլ. eight, գոթ. ahtau, հբգ. ahto, մբգ. ahte, գերմ. acht, հոլլ. acht, լիթ. astuni լեթթ. astuóni, հսլ. osmi, ռուս. воcемь, ալբան. tete ևն. բոլորն էլ «ութ» նշանակութեամբ (Pokorny 1, 172, Walde 536, Boisacq 696, Trautmann 15, Ernout-Meillet 663 Kluge 5, Horn § 1095)։ Հնխ. ok'tōu լինելով երկակի, հետևում է թէ հընդ-եւրոպացոց հաշուարկութիւնը չորսի վրայ էր. հաշւում էին իւրաքանչիւր ձեռքի չորս մա-տերը՝ առանց բթամատի։ Սրանից էլ հե-տևցնում են ոմանք՝ որ ok'tōu բառը ծառում է ak-«սուր, ծայր» արմատից, իբր թէ ձեռ-քի մատների սուր ծայրերն ի նկատի առնե-լով, բայց այս բացատրութիւնը այլևս ըն-ռունելի չի համարւում։ Հայերէնի մէջ հնխ. ok'to ձևը հնխ. septm «եօթը» բառի նմա-նողութեամբ դարձել է (դեռ նախահայ շըր-ջանում) optō, որից յառաջացել է հյ. ութ (հմմտ. svoрno>քուն, opi>ու «և» ևն)։ Նոյնպիսի ձևափոխութիւն են կրել նաև ել. όրτώ և ռում. opt «ութ»։-Հիւբշ. էջ 483։

• Ծանօթ հնդևրոպական ձևերի հետ են համեմատում նախ Klaproth, As. pol, 107, յետոյ ՆՀԲ, Peterm. 20, 33, 38, Windisch. 31, Böttich. ZDMG 1850, 359, Arica 62, 9, Lag. Urgesch. əré, Müller SWAW 35, 198, Հիւբշ. KZ 23 19, Տէրվ. Երկրագունտ Ա. 48, Լեզու 177, Նախալ. 76, 132, Հիւնք. ևն։ Չայ-նական բացատրութիւնը վերի ձևով տուաւ նախ Müller, աւելի յետոյ տե՛ս և Bugge, Beitr. 43, Bartholomae IF 2, 269։

• ԳՒՌ.-Երև. Մկ. Շմ. Վն. ութ, Ալշ. ութ (սեռ. ուտի), Մշ. ութ (ըստ Բէնսէի՝ ուտ, ևեռ. ուդ'ի), Ջղ. ութն, Ախց. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Հճ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. ո՛ւթը, Պլ. ո՛ւթը, ո՛ւթու, Սլմ. ո՛ւթթը, Տիգ. ո՛ւթթը, ո՛ւթթէ, Մրղ. ո՛ւթթա, Անտ. էօ՜թը, Սվեդ. էօթթը, Ասլ. ի՛ւթը՝, Ագլ. Գոր. Ղրբ. օթ։ Նոր ռառեր են ութանոց, ութնաչք, ութնում, ութ-օրէնք, ութուց «գութանի չորրորդ լուծը»։

• Հներից Համամ. քեր. 268 հանում է ուխ (1) նախդիրից։ ՆՀԲ «լծ. այլազս. ագթ, ահթ, ուհտէ, ուհտէթ, վատ, վա-նիէթ, լն. էւխի՛, որ և աղօթք, լտ. pactum»։ Peterm. 21, 27 լտ. nactum։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 447 փոխառեալ է դնում լտ. pactum բառից։ Lag. Urgesch. 343 զնդ. aoxta. սանս. ukta։ Riggs, Քերակ. 1856, էջ 60 ա-ռաբ. ahd բառի հետ։ Պատկ. Изсльа. էջ 9 զնդ. uxta և սանս. ukta։-Spiegel. Huzw. Gram. 191 զնդ. uxti։ Müller SWAW 42, 255 և 44, 565 զնդ. uxti, սանս. ukti։ Justi, Zendsp. 60 զնդ. uxti ձևի տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 403 փոխառ-եալ զնդ. uxti-ից։ Տէրվ. Նախալ. 105 համեմատելով զնդ. uxti և սանս. ukti ձևերի հետ՝ չի կարծում թէ բնիկ է։ Հիւնք. արաբ. ուհտէ, ահտ։ Մ. Ս. Դա-ւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գոթ. aiths, հիռլ. oeth, հ. բրըտ. ut «ուխտ» ռառե-րի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ (Այս ձևերը նոյն են ռեոմ. eid. հոլլ. eed, անգլ. oath ևն հոմանիշների հետ, որոնց նախնական նշանակութիւնն է ըստ Kluge I11 «գնացք, երթ» և ծագում են հնխ. i «եր-

• թալ» արմատից՝ d աճականով։ Այ-պէսով հայերէնը բոլորովին հեռանում է սրանցից)։

• ԳՒՌ.-Առլ. Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Մկ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Սլմ. Վն. Տփ. ուխտ, Ջղ. գուխտ, Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Պլ. Սեբ. Տիգ. ուխդ, Ակն. յգ. ըխդիւնաք, Սչ. ուխդ՝, Ռ. ուխթ, Ասլ. իւխդ, իւխ*, Գոր. Ղրբ. օխտ։-Նոր բառեր են ուխտական, ուխտամասիկ, ուխտատեղ, ուխտունաք, ուխտանալ։-Թոռ. քախօս հայոց մէջ՝ Ատն. ուխտ «մի տեսակ հաց»։

• «ընծայ, նուէր» Հին բռ. որից ու-նինք. ուղերձել «ընծայ տալով մի բան խընդ-րել, աղերսել, սիրտը իրեն քաշել» Իմ. ժը. 21. Եզեկ. ժզ. 33. Ոսկ. մ. բ. 10. «նուիրա-բերել» ժմ. 604. «քաջալերել, յորդորել» Սարգ. գ. յհ. ա. էջ 620բ տպ. (Որք մօտ եր-թան և ողերձենն առ նահատակութիւնսն). ուղերձումն Նար. խչ. գրուած է նաև օղերձ, օղերց, ըղերձել, ողորձել (Սարգ. անդ, ա տպ. 784,բ տպ. 620), ըղորձել, ողերձել։ Արմատի երկրորդ նշանակութիւնն է «դէզ. հակ, բեռ», որից ունինք օղերձեալ՝ փխ. ու-ղերձեալ «բեռնաւորուած» Վեցօր. էջ 129 (տե՛ս Աճառ., Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 163) և նախաձայն ու-ի կրճատմամբ էլ ղերձ, ի հլ. «հակ, վաճառքի կապոց» Ոսկ, մ. բ. 1 (հմմտ։ ուղղորդ>ղորդ)։

• ՆՀԲ «աղերսել... կարօղ էր և ստու-գաբանել՝ ուղի հերձել կամ հանդերձել առ խնդրելին»։ Մառ ИАН 1914, 363 հյ. իղձ և վրաց. մղդելի «քահանայ» ռառերի հետ։

• (յետնաբար ի-ա հլ.) «ճիւղ, ծիլ» Պիտ. փիլ. Անան. յովն. որից ուղեշարձակ ԱԲ. ուղիշաբերձ Երզն. քեր. գեղուղէշ Պիտ. բարձրուղէշ Երզն. լս. Ոսկիփ. գեղեցկուղէշ Վրք. հց. երկնուղէշ Նար. կուս. կակղուղէշ Մխ. առկ. յոգնուղէշ Սկևռ. աղ. գրուած է նաև ուղեշ, աղօշ ԱԲ, աղէշ՝ որից անգեղ-աղէշ Տիմոթ. կուզ, էջ 62։

• Հիւնք. ուղիղ բառից։ ուղի բառի հնագոյն արմատական ձևը, որին հայում են թերևս ուղարկել, ուղանցական բառերը՝ փխ. ուղերկել, *ուղենցական։

• , ո հլ. «շիտակ, լաւ, արդար, ճըշ-մարիտ» ՍԳր. որից ուղղել ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. Կիւրղ. ծն. ուղղաբերձ Մծբ. ուղղորդ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ուղղակի Սիր. դ. 20. ուղ-ղագիր Վեցօր. ուղղագործ Ոսկ. մ. բ. 9, 10 13. Սեբեր. ուղղական Ագաթ. ուղղահաւատ Բուզ. անուղղայ Իմ. բ. 1. Ոսկ. եբր. ես. մ. բ. 9, գ. 5. ուղղածել կամ ուղղապետել «ա-ռաջնորդել» Տիմոթ. կուզ, էջ 174. ուղղոտնիլ «կաղի ոտքը բժշկուիլ՝ շիտկուիլ» Տիմոթ. կուզ, էջ 135. նաւուղիղ Առակ. իգ. 34. Ոսկ յհ. ա. 9. թերուղիղ Խոր. դժուարուղիղ Պրպմ. -գրուած է նաև ուղիւղ, ուղևղ, ուղեղ։-Նոր բառեր են ուղղահայեաց, ուղղալար, հակ-ուղիղ, անուղղակի։

• Ինճիճեան, Եղան. բիւզ. 1819, 147 ուղեղ «խելք» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուղի և թրք. ulu «մեծ»։ Bugge, Btrg. 39 սանս. saralá «ուղիղ» բառի հետ։ Հիւնք. ուղի բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, էջ 20Բ համարում է կրկնուած *ուղ արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 196 ղ մաս-նիկով ուղի բառից. նախապէս նշանա-կում էր «խողովակաձև»։ Meillet, Al-tarm. Elementarb. 20 նոյն է դնում ուղեղ «խելք» բառի հետ, որի հին ձևը համարում է ուղիղ։

• ԳՒՌ.-Արմատը կորած է. կայ միայն ուղ-ղորդ բառը, որի մհյ. ձևերն են ողորդ Վե-ցօր. 135, Եղիշ. այլակ. 60, ղորդ Եփր. խոն, 217, էլ. արիստ. 18.-գւռ. ունինք Շմ. ու-ղօրթ, Ալշ. Մշ. օղորթ, Հւր. օղօրդ, Հճ. m-ղոյդ՝, Ջղ. չաղորդ՝, ղորդ՝, Սլմ. աղվորթ, Տեգ. ըղուրթ, Ագլ. ա՛ղուրդ, Մկ. mղուրթ, Սվեդ. իւղիւրթ, Զթ. իւղիւյդ՝, իպղիւրդ՝, Մրղ. աղվըիրթ, արվըերթ, ավրիրթ, Երև. ղօրթ, ըղօրթ, Ախց. Կր. ղօրթ, Գոր. Ղրբ. ղօրթ, ղէօրթ, Տփ. ղուրթ, Ննխ. խօրթ, խօշթ «ու-ղիղ, ճիշտ, ճշմարիտ», որից խօրթել, խօշ-թել Ննխ. «շինել, յարդարել»։ Նոյն բառն է նաև Սվ. աղօրթել «մարձել, խախտուած ոս-ևորները շփելով տեղը բերել». հմմտ. մհյ. յղորդիլ «շիտկուիլ, խանգարուած մի բան ուղղուիլ» Միխ. աս. 314։

• ՓՈԽ.-Մեր գւռ. խորդ ձևից են բոհեմ. (գնչ.) horto «ճիշտ, ուղիղ», horta «ճշմառ-տութիւն, ճշտութիւն, արդարութիւն» (տե՛ս Vaillant, Gram. des Bohémiens paris 1868, էջ 108). բոհեմերէնի մէջ խ տալիս է ճ հմմտ. han «իջևան» <պրս. xān բառից։-Հայերէնից է դարձեալ վրաց. უღაუარიուղա-փարի «ուղղափառ (հաւատքով)»։

• , ի հլ. (որ և ուխ) «առատ հոսող ջուր, հեղեղ, հեղեղատ» ՍԳր. Եփր. աւետ. որից ուղխաջուր Ա. մկ. ժէ. 37. ուղխել Պիտ. Բրս. ծն. ուղխացան Ագաթ. ուղխինահոս նար. տաղ. ևն։

• -Թւում է թէ փոխառեալ է հիւս. Կով-կասեան լեզուներից. հմմտ. կայ. ակ. խիւր. ուրխու «ծով», վար. կուբ. ուխու «ծով», ուտ. ox, ux, uxk «գետ», կուբ. ox «գետ»։-Աճ.

• ՆՀԲ լծ. հյ. հեղեղ, ողո՜ղ և թրք. oluy «ջրանցք» (իմա՛ «խողովակ»)։ Հիւնք. աղխ բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. ողող, ալիք, հեղուլ, սումեր. uš «թուք», ik «ակն», ak «ճահիճ», թրք. 5l, ul «ծով» ևն բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 423 թրք. oluq «խողովակ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. ուլխ, օլուք։

• ՓՈԽ.-Ըստ Պալեան, Բիւր. 1898, 713 հա-յերենից է փոխառեալ Կեսարիոյ հայ, թուրք և յոյն ժողովրդի գործածած ulx «ուղխ, հե-ռեղ» բառը. օր. jemaat ulx oldə aqdə «ժո-ղովուրդը հեղեղի պէս հոսեցաւ»։-Ըստ իս նմանութիւնը պատահական է. որովհետև 1) հայ գաւառական բարբառներում ուղխ բառը գոյութիւն չունի, 2) հյ. յետին ղ=γ հնչումից չէր կարող բխիլ 1 ձայնը, որ գըտ-նում ենք ulx բառի մէջ։ ժառանգները տե՛ս ողն և ուլն բառերի տակ. իմաստի կողմից հմմտ. յատկապէս լտ. ulna «գրկաչափ», գերմ. elle, անգլ. ell, հոլլ. el. հիսլ. oln, անգսք. eln «գրկաչափ»։ (Չափե-րի արժէքի փոփոխութիւնը շատ սովորական երևոյթ է լեզուների կեանքում)։-Աճ.

• Հիւնք. օղակ բառից։

• ԳՒՌ.-Ղրբ. հղօք (Ջրաբերդում՝ հղօկ) «քիլ, բթամատից մինչև ճկոյթն եղած բաց-ուածքը».-Բառ. երեմ. էջ 257 ուղուկ բա-ռո բացատրում է «թիզ կամ ղուկ», որիո երևում է որ 1698 թուին ղուկ՝ կենդանի ժո-ղովրդական ձև էր։

• , ն հլ. (-կան, -կամբ. գրուած է նաև ունգն) «ականջ» ՍԳր. Եփր. համաբ. «ամանի կանթ, բռնելատեղ, անգղ» Վրք. հց. բ. 324. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. ռմկ. խուլախլը «երկու ունկով մի տեսակ տափակ աման» <տճկ. qulaq «ականջ» բա-ռից)։ Որից ունկնդիր ՍԳր. Եւս. քր. սրունկն Կոչ. 24, 248, ունկնամուտ «ականջմտուկ մի-ջատը» Նար. էջ 257. ունկնախից Նար. Լմբ. առունկնճառ «քսու, բամբասող» Սրգ. Վրք. հց. ունկանող «հլու, հնազանդ» Տիմոթ. կուզ z72, որի հակառակն է ստունգանել «ականջ չդնել, ուշադրութիւն չդարձնել, անհնազանդ գտնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. Եզն.։-Հայ ունկն գոր-ծածւում է միայն իբր եզակի՝ մէկ ականջի համար. յոգնակին է ականջք, որ հին հա-յերէնի երկակիի թանկագին մի մնացորդն է՝ աչք (եզ. ակն) բառի հետ. «ամանի կոթ» նշանակութեամբ յետնաբար յարմարցուած է յգ. ունկունք ձևը։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ōsn-կամ usn-ձևից. սրա ցեղակիցներն են զնդ. uši «եր-կու ականջները. 2. խելք, հասկացողութիւն» (որից էլ պրս. [arabic word] hōš «խելք, միտք»> հյ. փոխառութեամբ ուշ), յն. οῦς, դոր. ὥς, լտ. auris (որ է <*ausis, որ շատ լաւ եռե-ւում է aus-cultō «լսել»>ֆրանս. écouter «լսել» բայի մէջ), գոթ. ausō, հբգ. ora գերմ. Ohr, հոլլ. oor, հհիւս. eyra, անգսք. éare, անգլ. ear, լիթ. ausis, լեթթ. auss. հպրուս. ausins, հսլ. ucho (սեռ. ušese, երկ. սši), չեխ. ucho, uši, ռուս. уϰо, уաи, հիռլ. áu, o, ալբան. veš, բոլորն էլ «ականջ» նշա-նակութեամբ (Pokorny 1, 18, Trautmann 19, Boisacq 731, Walde 76, Ernout-Meillet 88-9, Kluge 355)։ Նախաձևն էր հնխ. aus, us, ōus, ōs, որ թերևս ծագում է նախնական au «լսել» արմատից։ Հայերէնի մէջ արմա-տը աճելով n ռնգականով՝ դարձել է նախ osn-կամ usn-, որ տուել է ուն-(նոյնպիսի աճում ցոյց է տալիս նաև յն. ούατος <*aus-n-t). և յետոյ աւելանալով -կն մասը (իբրև մասնի՞կ. հմմտ. մուկն, ձուկն, արմուկն, և կամ յառաջացած ակն բառի նմանութեամբ՝ ըստ Meillet ZАPh 1, 147),, ստացուել է ունկն, իբր ու-ն-կն։-Հիւբշ. 484։

• Klaproth, Asia pol. 103 լեզկ. an, een, hanka բառերի հետ։ ՆՀԲ լծ. եբր. օզէն, յն. ούς, ὥτίον։ Տէրվ. Նախալ. 59 ականջ, անգեղ, անկանել բառերի, ինչ-պէս և սանս. ac, anč «կռել», յն. ὄγϰος «կոր, ճանկ», լտ. uncus, angulus ձևե-րի հետ՝ ak «ծռիլ, կորանալ» արմա-տից։ Ուղիղ մեկնութիւնն ունին Bugge, Btrg 24 (պատահական է համարում ավար. 'en, յգ. *'undul «ականջ»), Mül ler, Armen. VI, թ. 49, Meillet MSL

• 9, 369։ Հիւնք. անկիւն բառից։ Patruba-ny SA 1, 188 հնխ. onkos «ծռած» ձևից. հմմտ. յն. ἀγϰυ-λος «կորացեալ»։ Karst, Յուշարձան 422 ալթայ. uk «լսել, գի-տենալ», չաղաթ. ong, ang «միտք»։ Osthoff, Parerga 1, 308 հայերէնի նա-խաձևը դնում է us-on-ko-m «ականջ-իկ» նուաղականը։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 457 հաթ. uškinun «դիտել, լաւ նայիլ»։

• ԳՒՌ.-Ջղ. ունգն, Ալշ. Երև. Հմշ. Տփ. ունգ, կր. օնգ, ունգ, Ակն. ունք, Գոր. օ՛նգնը, Սվեդ. իւնգ, Ղրբ. օ՜յնը, Ախց. վօնզ, բոլորն էլ նշանակում են «ամանի կոթ». բուն «ա-կանջ» իմաստը կորած է. կայ միայն Շտ. ունք'տալ «լսել, ականջ տալ, ասածին կա-րևորութիւն տալ», բայց այս գաւառակա-նումն էլ այս ոճից դուրս ունկ իբր «ականջ» գոյութիւն չունի։ (Բառիս հետ պէտք չէ շփո-թել Խրբ. անգ, Սվեդ. իւնգիւղ ևն, որոնք պատկանում են անգղ արմատին)։ Նոր բա-ռեր են ընկնել, ընկնանի, ընկած կամ ունկ-նել, ունկանի, ունկնաւոր, ունկնած։ Նոյն է նաև ունկ Շլ. «աղբիւրի խողովակը, որից ջուրն է վազում». 2. Երև. «պատրուակ, սուտ պատճառ»։

• , ի, ո հլ. «միտք, խելք, մտադրու-թեւն, բանականութիւն» Ոսկ. եբր. Սեբեր. Մծբ. Վեցօր. աւելի յաճախ գործածւում է ուշ առնել, ուշ դնել, ուշ ունել, յու ածել ևն ոճերով. սրանից են ուշաբերիլ Ոսկ. մ. և ես-ուշի ուշով Մծբ. ուշակալ, ուշակալու Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 26, 28. ուշարար Սեբեր. ուլեղ Իւս. քր. ուշիմ Բ. մկ. է. 17. Փարպ. ապուշ ՍԳր. Սեբեր. Վեցօր. ապշիլ Սղ. ձէ. 16, հգ 20. Ագաթ. Փարպ. ապշեցուցանել Յհ. ժբ. 40, Գծ. ը. 9, 11 (գրուած նաև ափշիլ, յափ-շիլ, ափշուցեալ Անկ. գիրք Նոր կտ. էջ 145). յնախդիրով յուշ Փարպ. որից յուլարար Վե-ցօր. Ոսկ. մ. ա. 1. յուշարարութիւն Ոսկ. մ. գ. 32, յհ. ա. 17, չարայուշ Ոսկ. եբր. Վե-ցօր. ամենայուշ Ոսկ. կող. ա. 529. մշտա-յուշ Պտմ. աղէքս. յերկարայուշ ԱԲ. (յիշել, յիշատակ և լամբուշ բառերի վրայ տե՛ս ա-ռանձին)։ Այստեղ է պատկանում նաև ուռ «անագան» Ագաթ.1 բառը, որ անցած է նախ «ուշառիր» առումից. հմմտ. յուշիկ «հան-դարտ, կամացուկ, յամր» Վրք. հց. Մխ. բժշ. յուշախաղաց «յամրաշարժ» Շիր. Արշ. յու-շահալ «ուշ հալուող» Մխ. բժշ. 125. յուշա-նալ «անագանիլ» Ոսկիփ. յուշ «ուշ» Ոսկիփ. Վստկ. 200. Վրդն. սղ. 310. յուշ յուշ Պի-տառ. (հմմտ. կամաց՝ կամք բառից)։ Նոր բառեր են ուշագնացութիւն, ուշադիր, անու-շադիր, յուշատետր, յուարձան, յուշագիրք ևն։-Արևելեան գրականի մէջ յաճախ զա-նառանութիւն դնելով գործածւում է ուշ «ա-նագան» և ուշք «միտք, ուշադրութիւն»։

• = Իրան. uš ձևից. հմմտ. զնդ. [arabic word] uš։ «ուշ, հասկացողութիւն, խելք, միտք», պհլ. [other alphabet] oš=hōs., մանիք. պհլ. [hebrew word] oš= boš (Salemann ЗАH 8, 51) «միտք, բան-իմացութիւն, զգացողութիւն», պազ. hōš «բանականութիւն», պրս. [arabic word] hōš կամ hūs «խելք, միտք, խոհականութիւն», քրդ. hiš «դատողութիւն, միտք». որոնցից կազ-մուած են պհլ. [other alphabet] =մանիք. պհլ. [hebrew word] abīhōs (Salemann ЗАН g 43)=պրս. [arabic word] bē-hos, bī-huš «ա-պուշ, անմիտ, տխմար», պազ. hōsyār «ի-մաստուն, մտացի», պրս. hōšyār «արթուն. սթափ», hōšmand «ուշիմ, մտացի», hōšba «ընդմտատար», քրդ. behiš «խոհեմ, հան-դարտ»։ Իրանեան բառի նախնական նշա-նակութիւնն է «ականջ». այսպէս զնդ. uš «երկու ականջները. 2. հասկացողութիւն, ըմ. բռնողութիւն» (Bartholomae, Altir, Wor-terb. 414, Horn § 1111). ըստ այսմ ուշ դնե բուն նշ. «ականջ դնել» և հյ. ուշ միանում է ռուս. уաи «ականջներ» ձևի հետ։ Աւելի ըն-դարձակ տես Ունկն բառի տակ։-Հիւբշ. 216։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իբր պրս. հիւշ։ ՆՀԲ ուշ «խելք»=պրս. հուջ, ուս (իմա թրօ. [arabic word] us «խոհեմութիւն») ուշ«անագան»=լծ. թրք. իւշէնմէք «տա-տամսիլ», եավաշ «կամաց»։ Bottich, Rudimentā 39, 84 զնդ. uši, պրս. hoš, եբր. [hebrew word] hōzia «գիտուն»։ Նոյն իրանեան ձևերի հետ են դնում Böttich Arica 12, 4, Lag. Urgesch. 54, Müller SWAW 41, 8, Justi. Zendsp. 70, Հիւբշ. KZ 23, 16, Arm. Stud. § 237 ևն։ Հիւնք. ուշ «միտք»=պրս. հուշ, հիւշ, հուս, հպրս. ուշի, թրք. ուս, իսկ յոզիկ (որից ուշ «անագան»)=յն. ησυ-χία «խաղաղութիւն»։ Քիւփէլճան, Բազմ. 1910, 153 երկու իմաստով էլ ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան 422 պրս. hōš բառից, բայց ազդուած թրք. us բա-ռից. 424 յուշ «անագան»=չաղաթ. ja-vaš, yuvaš, ալթայ. yaboš «կակուղ» ևն։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 ուշ «անագան» կցում է հյ. շուշել և թրք. իւշէնմէք «ծուլանալ» բառերի հետ։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 457 հաթ. uš. kinun «դիտել, լաւ նայիլ»։ Autran. Sumér. et ind. էջ 131 վերիններին և հյ. բառին է կցում սումեր. [other alphabet] uš «հաս-կացողութիւն»։

• ԳՒՌ.-Ուշ. «միտք» բառն ունին Գոր. Ղրբ. օշ, Ախց. Երև. Կր. ուշք, Ալշ. Մկ. Մշ. Տփ. ուշկ. որից կազմուած են ուշագնաց, ուշա-թափ, ուշաթափուիլ, ուշկալ.-ուշ «անագան» բառն ունին Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Հմ». Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. ուշ, Ասլ. Մրղ. Սլմ. իւշ, Զթ. օշ. որից են ուշանալ, ուշաց-նել, ուշկեկ, ուշկիկ, ուշհասուկ։

• , ն հլ. (-ռան, -ռունք. -ռանոն «մուրճ, կռան» ՍԳր. Վեցօր գ. էջ 48. Ագաթ. Վև. արև. 80. Ոսկ. պօղ. ա. 416. որից ուդ-նաձև Անան. եկեղ. ուռնաւոր Վրդն. ծն. Ոս-կիփ. ուռնացեալ Ոսկիփ. ուռնած «երկաթ ծեծող, մրճաւոր» (կազմուած է ածել բայով) Զենոբ. 46. սրանց ռամկականն է ըստ ՆՀԲ վուռ (աւանդուած է միայն գրծ. վռով ձևով) Ոսկիփ. Վստկ. 130, 149, 150, 153, 182։

• ՆՀԲ լծ. հյ. ուրագ, թրք. ur, vur «զա՛րկ, հա՛ր»։ Lag. Urgesch. 284 սանս. par արմատին է կցում։ Տէրվ. Altarm. 76 վէր, վիրաւոր ևն ձևերի հետ՝ սանս. vadh «զարնել, սպանել», vadha «հարուած, վիրաւորում», զնդ. vadarə «զէնք» ևն բառերին է կցում։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vaeδa հոմանիշի հետ։ Հեւնք. ուռի բառից։ Lidén, Arm. Stud 53 հիռլ. ordd, գաէլ. ord, կիմր. gordd, հկորն. հբրըտ. ord, նբրըտ. orz. horz «մուրճ» բառերի հետ. կելտաևան նա-ևաձևը դնում է *ordo-, հայկականը *urdn, որից՝ միջին բաղաձայնի անկու-մով ուռն։ Նոյնը Per Persson IF 35 *08. Կրկնում է Petersson KZ 47. 259. Karst, Յուշարձան 422 թթր. ur, vur «զարնել»։ Бepидзe, სიტლვის კონაGIl. 1912, էջ 43 վրաց. գւռ. (Իմեր. և Ռա-չին.) ურატა ուրատա «փոքր մուրճ» բա-ռի հետ։ կեն զիս ի քո տեսուն։ Թերևս թուռնայ կամ դուռնայ. որ է թրք. [arabic word] turna, [arabic word] turna «կռունկ» (Будaговъ, Cpaвн. cлов. 1, 746). հենց բնագիրն էլ ունի «Աչերդ ուռնայի նը-ման», ուր դ-ի անկումը կարող է յառաջա-ցած լինել նախորդ դ-ի պատճառովս

• ԳՒՌ.-Ղրբ. օ՛ռնը «մեծ մուրճ».-Նոր բառ է Խրբ. ուռնագ «դռան մուրճ»։-Ռմկ. վուռ ձևից պէտք է դնել Երև. Վն. վովիլ «մէ-ջը խրուիլ, ինչ. ցիցը հողի մէջ», որ և Երև լովէլ։

• «սովորելը». արմատ առանձին ան-գործածական, որից կազմուած են՝ ուսանիլ «սովորիլ» ՍԳր. ուսած Ոսկ. յհ. բ. 12. ու-սումն ՍԳր. Եփր. ա. մն. ուսող Եւս. քր. ու-սումնական Սեբեր. ուսումնակից Բուզ. ա-սումնասէր Կոչ. Սեբեր. Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. ես. Կիւրղ. ել. ուսուցանել ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Սեբեր. մարտուսոյց Եզն. բազմուսումն Փիլ, լին. այլուսումն «օտարուսումն» (նորագիւտ բառ) Եփր. գծ. էջ 9. դիւրուսոյց Փիլ. լին, դժուարուսանելի Ոսկ. ղկ. ինքնուս Փիլ. լին. կնքնուսումն Ոսկ. ես. կանխուսեալ Լմբ. պտրգ. կենսուսոյց Վրք. հց. ճշմարտուսոյց Պիտառ. նորուսումն Նխ. գծ. Կանոն. նորուս Թէոդ. մայրագ. քաջուսացի Տիմոթ. կուզ. 31,-նոր բառեր են՝ անուսումնասիրութիւն, ուսանող, ուսանողուհի, ուսանողութիւն, ու-սանողական, թերուս, ուսումնածարաւ, ինք-նուսուցիչ, ուսումնասիրել, ուսումնարան, ու-սումնարանական, ուսումնաւարտ, ուսուզչա-կան, ուսուցչանոց, ուսուցչապետ, ուսուցչու-հի ևն։

• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. euk-արմատի ստորին ձայնդարձի uk-ձևից, որի ռնգային տիպարն է unk-. ցեղակից լեզուներիր հմմա. սանս. učyati «ախորժիլ, վարժուիլ», սոգդ. yočat «ուսուցանէ», հսլ. vyknati «վարժուիլ, սովորիլ, ուսանիլ», ukú «ուսում, վարդա-պետութիւն», učiti «ուսուցանել», ռուս. прց-выкать, при-выкнуть «վարժուիլ, ընտելա-նալ», учить «ուսուցանել», уцeникъ «աշա-կերտ», учитeль «ուսուցիչ». հպրուս. jaukint «վարժեցնել, հրահանգել», լիթ. iunkti «սո-վորիլ, վարժուիլ», լեթթ. jūkt «վարժուիլ», գոթ. bi-ūhts «վարժ, սովոր» (Pokorny 1, ll1, Walde 865, Trautmann 335)։-Հիւբշ. 484,

• ՆՀԲ լծ. պրս. ուստա «վարպետ»։ Lag. Urgesch. 531 paç արմատից՝ իբր գոթ. fahan, կտր. fuic։ Պատկ. Изсльд. 5 պրս. āmoxtan «սովորիլ» ձևի հետս

• Հիւնք. ուշ բառից, հմմտ. նաև թրք. ուս «միտք», ուսլու «մտացի», պրս. իւսթա «վարպետ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Տէրվ. Նախալ. 67 (կաս-կածով), նոյնը նաև Müller, Armen. VI, թ. 69, Bugge, Etrusk. u. Arm. 163, Meillet, Esquisse 80։-Scheftelowitz BВ 28, 307 հնխ. ōk'-«սուր» արմա-տից։ Patrubány SA 2. 12 ուս «épaule»l բառի հետ։ Karst, Յուշարձ. 422 թթր. us «միտք», 429 թթր. oq, og, ong «միտք, ուսանիլ»։-Պատահական նմա-նութիւն ունի չին. hsúe «ուսանիլ»։

• ՓՈԽ.-Մեզանից չի կարող փոխառեալ լի-նել թրք. ❇ us «ողջամտութիւն, խելք. զգօնութիւն» (որից uslu «խելօք, լուրջ, խո-հեմ», uslanmaq «խելօքանալ»), որովհետև բառը տարածուած է բոլոր Ալթայական լե-ռուների մէջ՝ այլևայլ առումներով. այսպէս՝ չաղաթ. ❇ us «ուսում, միտք», [arabic word] es «միտք», [arabic word] eslik «իմաստուն, խոհեմ», ❇ [arabic word] is «իմացականութիւն, հոտ, հոտառութիւն» ևն ևն (տե՛ս vámbery, Etym. Wört. էջ 62)։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մսի վրայից հագնելու կտաւ-եայ բարակ հագուստ» Մտթ. ե. 40. Ղուկ. զ. 29. «ռրսից հագնելու վերարկու, պատմու-ճան» Եփր. ծն. էջ 103. յետնաբար նաև «դը-պիրների և սարկաւագների բարակ վերար-կուն՝ որ արարողութեան ժամանակ են կը-րում». որից շապկել «պատել, ծածկել, շըր-ջապատել» Մարթին. շապկիկ Քուչ. 55 (չու-նի ԱԲ). նաև գրուած է շաբիկ, շապիք Պտրգ. էջ 476, 620։

• = Պհլ. [other alphabet] šapik «նուիրական շապիկ զրադաշտականաց», որից šapīkīh «նուիրա-կան շապիկը հագնելու արարողութիւնը». պրս. ❇ šabī «գիշերային, գիշերազգեստ», բելուճ. šapīg «գիշերային», սեմնանի ševī «շապիկ». այս բառերը ծագում են զնդ. [arabic word] μ ︎ xšapa=պհլ. [other alphabet] շ šap=պրս. ❇ šab «գիշեր» բառից։ Պարսկականից է փոխառեալ նաև (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 410) արաբ. ❇ sabuǰ կամ ❇sabuja «առանց օձիքի արաբական շապիկ, սև աբա կամ սև կապերտ»։ Ըստ այսմ շապիկ բուն նշանակում է «գիշերային (զգեստ)»։-Հիւբշ. 211։

• ՆՀԲ լծ. լտ. subucula «շապիկ»։ Lag. Btre. baktr. Lex. 42 պրս. šabī։ Տէրվ. Նախալ. 111 սանս. kšapa, զնդ. xsapa, պրս. šab «գիշեր», յն. σxέπω և հյ. խափ, խափանել, խափնուլ, խուփն ձևերի հետ հնխ. skap «ծածկել, փակել» արմատից։ Հիւնք. և Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գը-

• ԳՒՌ.-Սլմ. շապիկ', Շմ. շmպիգ՝ (եկեղե-ցու), Ախց. Կր. Ջղ. լապիք, Մկ. Վն. շա-պիք (սեռ. շապկի), Ագլ. շա՛փիկ1, Ալշ. Հմշ. Մշ. Սչ. շաբիգ, Տիգ. շmբիգ, Երև. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. շաբիք, Հճ. շmբիք, Խրբ. քաբիք (սեռ. շաբգի), Մրղ. շապրիկ1, Զթ. շաբրք, Ասլ. ըէբիգ, շէբի*, Սվեդ. շmբmք (վերջին-ներիս մէջ ք ձայնը յառաջացել է վարտիք բառի նմանութեամբ)։ Նոր բառեր են շապկ-ընկեր, ըապկացու, շապկահան, շապկանց, շապկահին, շապկիկ։

• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ պէտք է լի-նի քրդ. šapək «բաճկոն» (Շւոտ, Քրդերր Տաճկաց-Հայաստ. Ա. 129)։

• , ի հլ. «առատ, բազում» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ. ա. Փարպ. Եղիշ. «ստէպ, յաճախ, շատ, խիստ» ժղ. ե. 11. Ագաթ. Եւս. պտմ. Բուզ. ե. 44. որից ընդ ըատ և ընդ սակաւ կամ ընդ շատ և ընդ փոքր «աւելի կամ պա-կաս, մօտաւորապէս» Եւս. պտմ. շատ է «բա-ւական է» ՍԳր. շատաւ «գոհանալով, գոհ լի-նելով» Խոսր. պտրգ. շատ անգամ Փարպ. փոքր ի շատէ ՍԳր. Եղիշ. շատանալ «բաւա-կանանալ» ՍԳր. «բաւել» Վրք. հց. «կարող լինել, ձեռնհաս գտնուիլ» Ոսկ. գծ. «շատա-նալ, բազմանալ» Յայսմ. շատիլ «բաւաևան համարել» Ոսկ. բ. կոր. Կոչ. Եւագր. շա-տախօս Մտթ. զ. 7. շատակեաց Ագաթ. շա-տատես «աչքը լաւ տեսնող» Եփր. համաբ. 182. շատխօսել Ոսկ. մ. ա. 9. շատխօսութիւն ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. մ. ա. 19. ամենաշատ Ոսկ. ա. թես. ճարակաշատ Ոսկ. ես. արիւ-նաշատ Եփր. թգ. 417. մարդաշատ Բ. մկ. թ 14. Ոսկ. ա. տիմ. երիվարաչատ Սեբեր. 199. րնչաշատ Վեցօր. 85. շատօրաց «վաղուց, zա-տոնց» կեղծ-Շապհ. 39 (նորագիւտ բառ. տպ. շատորաց). ստացուածաշատութիւն Բուզ. խորհրդաշատ Վրդն. դան. խորանաշատ Կիր. պտմ. հրաշատ Վրդն. ծն. (շատ բառի հին գործածութեան վրայ տե՛ս Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 64)։

• -Պհլ. *šāt=պրս. *šad «շատ, առատ» ձևի՞ց. բայց այսպիսի ձև չէ աւանդուած. պրս. ❇šād=պհլ. [other alphabet] ) sāt սովորա-բար նշանակում է «ուրախ», որից պրս. [arabic word] ︎ sadī=պհլ. [other alphabet] ︎ šatih «ու-րախութիւն» = զնդ. šāiti-= հպրս. šiyati-(Horn § 767), պրս.. [arabic word] sābāš «ու-րա՛խ լեր» (որից ռմկ. շաբաշ «բանթող»)։ Ենթադրւում է սակայն որ բառս ունեցել է նաև հնապէս «առատ» նշանակութիւնը, որից կազմուած է պրս. šadāb [arabic word] «յորդա-ջուր, շատաջուր»։-Հիւբշ. 212։

• Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց պրս. šad «ջուր յորդ և բազում» ձևի հետ։ ՆՀԲ լծ. լտ. sat, satis «բաւական», հյ, լիթ, կաթն, թրք. sud «կաթ», եբր. շատ, սատ «ստին», որպէս լտ. uber է «ստին» և «առատ», շատիլ՝ լծ. լտ. satior «յա-գիլ»։ Müiller SWAW 78, 425, 430 և 84 (1877), 229 նոյն է դնում զնդ. šāiti, հին պրս. šiyāti. վերջինս ըստ Müller-ի պէտք չէ թարգմանել «ուրախ», այլ հա. մաձայն հայերէնի «առատ»։ Վերի ձե-ւով մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 1681։ Մորթման ZDMG 26, 541, 578 և 31. 413 բևեռ. šida, šadai «բազում, շատ»։ Հիւնք. շատ «բազում»=պրս. šad «ու-րախ», sad «հարիւր, բազում», յն. έϰατόν «հարիւր, բազում», οάττω «լնուլ, լը-ցուցանել», իսկ շատ «բաւական»=լտ. sat, satis.-Patrubány ՀԱ 1907, 305 հնխ. k'uo «ուռչիլ» արմատից, որի վրա տես աճել։ Էսգեթ, Արրտ. 1915, 785 արաբ. [arabic word] šadd «սաստկութիւն»։

• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. շատ, Ալշ. Ակն. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. լադ, Ասլ, շադ, շա*, Տիգ. շmդ, Ագլ. շօտ, Զթ. շօդ, շոդ. Հճ. շօդ, Սվեդ. շիւդ, Մղ. շէտ։ Նոր բառեր են շատադատք, շատազրոյց, շատանոց, շա-տախաչ, շատածին, շատարար, շատարարել, շատկեկ, լատւր, շատոնց։

• = Պրս. [arabic word] š̌ād «ուրախ» բառից, որի վո-րայ ընդարձակ տես նախորդը և յաջորդը։

• Ուղիղ մեկնեց Պոտուրեան, Կոստ. երզն. 141։

• = Պհլāt «ուրախ», որ պրս.❇ sad «ուրախ», հպրս. ( [other alphabet] siyāti-=զնդ. šāiti-(<հնխ. k2yē-ti) «հանգստութիւն, ուրախութիւն, երջան-կութիւն» բառն է։ (Սրանց հնդևրոպական ցե-ղակիցներն են լտ. quiēs «հանգստութիւն», tran-quillus «հանգիստ», ռուս. по-чить «հանռչեւ», գերմ. weilen «դադար առնել, մնալ մի տեղ», անգլ. while «ժամավաճառ լինել, ժամանակ, միջոց, մինչդեռ, երբ» ևն ևն. տե՛ս Berneker 166, Kluge 523, Walde 634 ևն)։ Այս բառը իրանեանների մէջ էլ ծա-ռայում էր տեղանուններ կազմելու. ինչ. saδ-sāpur, saδ-hurmuz քաղաքները։ Նոյն գործածութիւնն ունի նաև հոմանիշ rām «ու-րախ» բառը. ինչ. Rām-hormizd. Rām-arda-sīr հմմտ. նաև գերմ. Friedrichsruhe, Lud-wigslust ևն ձևերը, նոյն կազմութեամբ։-Հիւբշ. 211։

• Lae Gesam. Abhd. 46, 48, Beitr. bktr. Lex. 48, Sуmmic. 60 և Arm. Stud. § 280 և § 1680 համեմատում է սանս. kšatra, զնդ. xšaϑra, պրս. šahr «քա-ղաք» բառերի հետ, որին իբր ապացոյց է յիշում Արտաշատի արդի Արտաշար կոչումը։ Մորթման ZDMG 30, 428 Ար-տաշատի հին կոչումը համարում է բևեր. Ardiniasti, որից հետևցնում է թե շատ «քաղաք» բառի հին ձևն է asti=յն. ἀστ,

• (յետնաբար ի, ու հլ.) «շարուածք, կարգ» Սիր. զ. 31. Ոսկ. մ. ա. 5, 15, եբր. թ. «շարակարգութիւն խօսքի» Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 28. «խումբ, բազմութիւն (շների և ճանճերի համար ասուած)» Նար. Սարգ. որից լարել Ագաթ. շարումն Սհկ. կթ. արմաւ. շարուրել «իրար վրայ կամ կողք կողքի կարգ կարգ դիզել» ԱԲ. մարգարտաշար Վրք. հց. Գնձ. Շար. միաշար Ոսկ. ես. նախաշար Յայսմ. Գր. սք. շաղաշարել Յհ. կթ. Նոնն. զուգա--շարել Երզն. քեր. ղամբարաշար Խոր. վրդ. մտաշար Նար. կուս. յունաբան հեղինակների մօտ, դարձել է սովորական նախամասնիկ իբր։ համապատասխան յն. συν-և լտ. con-մասնիկներին. օր. շարագրել =συγγράφω, շա-րադասել =συντάσσω, շարադրել =συντιϑημι, շարունակել= συνεχω, շարաձայն= συμφωνία ևն. կասկածելի է շարայարել = συνάπτω Ոսկ. եփես. նոր բառեր են շարունակելի, շարահիւ-սութիւն ևն։

• ՆՀԲ լծ. թրք. səra, յն. σειρά, լտ. se ries. նաև թրք. súru «ջոկ. խումբ», Մորթման ZDMG 31, 434 բևէռ. siru «շարք», գերմ. Schaar «խումբ»։ Lag. Arm. Stud. § 1687 հյ. շարկայ «բա-ղադրեալ» բառը համարում է սեմական իբր ասոր. [syriac word] ︎ šarkā «λείπεται» և արաբ. [arabic word] ❇ širkat «ընկերանալ»։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 177 ցոյց է տալիս որ շարկայ ամենևին կապ չունի սեմաևանի հետ և կազմուած է յն. συγϰείμενος = լտ. constans հոմանիշից թարգմանաբար՝ հյ. շար և կայ բառե-րով։ Հիւնք. շար=յն. σειρα և թրք. səra «շարք»։ Մառ, Иппoл. 67 ասոր. šara «շղթայ» բառից փոխառեալ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 407 սումեր. sar, šar «գիծ, շարք», 422, 426 չաղաթ. sirgi, surgu, ույգուր. serge, ում. səra. եաքութ. särga «շարք, կարգ, գիծ»։ Մարտիրոսեան, ՀԱ 1924, 457 հաթ. šarnizki «տեղը դնել, լցնել, շա-րել»։ Պատահական նմանութիւն ունի ա-րաբ. [arabic word] širā «փռել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 847)։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. Սլմ. Վն. շարել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. շարէլ, Ասլ. շարէ՝լ, Մկ. Շմ. Տփ. շարիլ, Հմշ, շարուշ, Տիգ. շmրէլ, Խրբ. Սվեդ. ըmրիլ, Մրդ շառէլ, Հճ. շայել, Զթ. շայիլ, շարիլ.-Սլմ. շmրք' (թէև բայը շարել), Ագլ. ըօր, շօրք «շար, շարք»։ (Ալշ. Մշ. շարել նշանակում է նաև «գուլպայ գործել»)։

• «քօղ, շղարշ, տիւլ» Գնձ. Մաշտ. Տօ-նակ. Նար. առաք. որից շարեղէն շապիկ «բարակ տիւլէ շապիկ» Քուչ. 55 (Լուկ իւր շարեղէն շապիկն ի չորեք դիմաց կու խըզ-տէր), որ և շարեշապիկ՝ նոյն նշ. Պտմ. աղշ. էջ 171 (Յայնժամ աղջիկն եհան զհանդերձսն. ընդ նմին և զշարեշապիկն, զոր եդ ի ներքոյ սնարից գլխոյն), շարշապկանց «շարէ շապիկ հագած» Քուչ. 61 (տպ. շարշապկանք, որ յարմար չէ յանգին)։

• = Պրս. ❇ šār «նուրբ և գոյնզգոյն տիւլ» (Vullers), «սնդուս, զոր կանայք արկանեն զգլխովք իւրեանց, յորմէ և բազմիցս հան-դերձ կազմեն», որից պրս. օ ❇ šāra «աաս-տառ հնռևային, կարմիր կտաւ լապտերի», [arabic word] sārīča «ծածկոյթ զոր առնուն ի վե-րայ»։-Հիւբշ. 212։

• Ուռեո մեկնեց նախ ԳԴ։ ՆՀԲ սովր րական շարք «կարգ» բառի հետ է դրած։ Lag. Arm. Stud. § 1683 պրս. šār։-Հիւնք. պրս. sāra։ Մառ, Иппoл. 67 դը-նում է ասոր. ❇ šeryā կամ ի ❇ Հիւբշման պարսկերէնից է դրած։ (Որով-հետև բոլորովին նոյն է պարսկերէնի հետ. իսկ ասորերէնից լինելու դէպքում պիտի ունենայինք հյ. լերեայ. թո՛ղ իմաստի տարբերութիւնը)։

• ԳՒՌ.-Ակն. Ատն. Ռ. Սեբ. Ք. շար, Զթ. շօյ, շոր «շղարշ» (Ռ. նաև «սառոյցի բարակ խաւ՝ որ ջրի երեսն է պատում»), Զն. շար «վզի թաշկինակ», Սվ. չար «կանանց ծած-կած բարակ սաւանը», որից Ախց. Կր. շարէ շապիք, Պլ. լարէ շաբիք, Ալշ. Մշ. շալէ շա-բիգ։-Նոր բառեր են շարմաղ, շարեմաղ, շարմաղուն, շարմաղել, շարշապկած։

• ՓՈԽ.-Վրաց. მარი շարի «մի տեսակ կտաւ, xолстинка» ըստ Չուբինով 1394, իսկ բստ Մառ. Ипnoл. էջ 67 «մետաքս»։

• , ի հլ. «3600 տարիների մի շրջան» Եւս. քր. ա. 11, որից Խոր. Արծր. հրտ. Պատև. էջ 21. Սամ. երէց. Մագ. թղ. 179 ևն։

• ՆՀԲ յն. և լտ. ձևերի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 1684 յն. σάρος Հիւբշ. 313 դնում է ասորական փոխառութեանց մէջ և հա-մարում է թէ յունարէնի վրայից հայոց ձեռքով սեմականի ձև է տրուած! Jen-sen, Hitt. u. Arm. 213 որովհետև կարող չէ գալ ասորուց, ուստի դնում է հաթե-րէնի միջնորդութեամբ։ Հիւնք. դար բա-ռից։

• (որի ռմկ. ձևն է շարգոյր) «գդակի վրայ գցելու կանացի քօղ» Մաղաք. աբ. 7 (այսպէս ըստ տպ. Եմի. իսկ Պատկ. վարագոյր). «գրքի տուփ, կող կամ պատ-եան» Մաշտ. Վրք. հց. բ. 614. «գիրքը մէջը փաթթու շոր» Յիշատ.։ Հմմտ. նաև շագոյր.

• ՆՀԲ շար, որպէս վարագոյր կամ շարիէ ագուցեալ պատին։

• , ո հլ. (գրուած նաև շիղջ) «կոյտ, դէզ (յատկապես արմտիքների, ցորենի)» ՍԳր. Եփր. ել. Ագաթ. Բուզ. որից շեղջել «դի-զել, կուտել» Սեբեր. Եւագր. շեղջաշեղջ Իմ. ժը. 23. շեղջակոյտ Սիր. իա. 9. Եփր. ծն Եւս. պտմ. շեղջակուտել Բ. տիմ. գ. 6. Եւս. օր. ջրշեղջ կամ ջրլիղջ Ես. ժթ. 5. Եփր. ել. էջ 158. Վեցօր. ևն։ Յետնաբար գրուած է շեաղջ Նոր վկ. էջ 515 (Ժէ դար), սեղջ Զքր. սարկ. Ա. 68։

• Հիւնք. զեղչել բայից։ Աճառ. Հյ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 94 իբր նո-րագիւտ բառ է դնում Տիմոթ. կուզ, էջ 222. գործածուած շեղջ բառը՝ «դագաղ» նշանակութեամբ։ Բայց Հ. Պ. Ֆ. (ՀԱ 1910, 30) ցոյց է տալիս, որ այս բանը թարգմանչի մէկ սխալն է, որ յառաջա-ցած է յն. σορός «դագաղ» բառը σωρός «շեղջ» կարդալով։ Սրանով նորագիւտ շեղջ «դագաղ» բառը ջնջւում է։ Peters-son, LDA 1915, 7։ 1916, 40 (ըստ Po-korny 1, 367) հնխ. k'eu-«ուռչիլ» ար-մատից է հանում. հմմտ. հիսլ. hvāll «կլոր բլուր», շվեդ. գւռ. hvālm «խոտի դէզ» ևն։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. լեխջ՝, Մկ. շէղճ, Վն. շեղք, Երև. սեխճ «շեղջ, դէզ». նոյն բառը Ղզ. «վա-ռարանի մէջ դիզուած կրակ» նշանակու-թեամբ. որից Ջղ. չխչել «դիզել, հաւաքել». նոր բառեր են շեղջանակ Վն. «շեղջի նման դիզուած», շեղջակոլոլ Ղզ. «կրակախառն. կիսավառ»։

• , ի հլ. «փայտի ջարդած կտոր» Գ. թագ. ժը. 33-38. «պանրի կտոր» Ոսկիփ. Վրդն. առակ. 29. «որևէ բանի երկար կամ տափակ կանոնաւոր կտրուած կտոր (օր. հա-ցի, սեխի, պանրի ևն»), «խաւ (օր. հողի, կաւիճի, աւազի)» (այս երկուսը միայն արդի գրականում), «ցանկապատի ցից, ցանկ» ԱԲ, «տապար, կացին» (այս իմաստով երևում է միայն ածանցների մէջ)։ Սրանից են լերտել «շերտ շերտ կեղևել, գծել, ջարդել» Շնորհ. Բարձր. «ճեղքել» Յհ. կթ. 434. շերտակոտոր առնել (գրուած նաև շերդակոտոր) «տապա-րով ջարդել, կոտրատել» Պիտ. 408. շերտա-փակ «ցիցերով փակած՝ գոցած», շերտաւոր փակել «ցիցերով պատնէշ շինել» Եղիշ. ե. էջ 81 (ՆՀԲ չունի), լերտաւոր. «տապարաւոր զինւոր» Բուզ. Խոր. Յհ. կթ. (Հացունի Պատմ. տարազի 154 հասկանում է «շերտ շերտ զրահներ հագած» և ո՛չ թէ «վերտ կամ կողինաւոր»)։ Նոր բառեր են շերտա-արել, շերտաւորում, շերտաւորութիւն։

• Kiggs, Քերակ. էջ 61 անգլ. shred «մանրել, կտրտել» բառի հետ։-Տէրվ. նախալ. 112 հնխ. skard «ճեղքել» ար. մատից. հմմտ. գոթ. skreitan։ Հիւնք. շուրթն բառից։ Bugge KZ 32, 57 հա-մարում է շրջուած *շետր ձևից և կցում է յն. *σχέδη (որից լատ. scheda) σγεδαριον «գրքոյկ, թերթ, տախտակ». σϰεδάννυμι «ցրուել, ցանցնել» բառերին։ թէ շերտ ձևին նման ուրիշ մի խումբ բառերի համեմատութիւնը։ Այլսպէց՝ ❇) յն. σχέδη «տախտակ, թերթ», որ ա-ւանդուած է յետնաբար, փոխառեալ է ընդհակառակը լտ. scheda բառից. այս էլ յառաջանում է յն. σγίδη բառից, որ պատկանում է σχίζω բային (Pokornv 2, 558, Walde 684), որի համա-պատասխանն է հյ. զտել։ 2) յն. οϰεδάννυμι «ցրուել, σϰί́δναμαι «ցրուել, տարածել» նշանակութեամբ յարմար չեն շերտ բառին։ 2) Աւելի յարմար ևն նշանակութեամբ յն. σγίζω «ճեղ-քել», σγίζα «փայտի կտոր», šσγίδας «ճեղքուած փայտ», գերմ. Scheit «փալ-տի մեծ կտոր» ևն, բայց ձայնապէս ան. յարմար են (ծագում են հնխ. sk'hid ձևից, որ է հյ. ցտել)։ 4) Եթե ընդունինք թէ հյ. շ ց սրանք էլ պիտի տային հլ, շէրտ կամ շիրտ։ *) Վերջապէս յն. σνάζω գհևռձեւ», զնդ. sčind (իրանեան առմա-տո skand, sčand, skad), պրս. sikastan «կոտրել» չեն յարմարւում հայերէնին՝ նշանակութեամբ և ձայնապէս։ Հայերէն շերտ պահանջում է հնխ. sked-r-ձևը։ Միջին ճանապարհն է բռնում Pedersen,

• Նպաստ 18 և համեմատում է յն. σγίտ «ճեղքել» և σϰεδαννυμι «ցրւել» բառերի հետ, ենթադրելով թէ հնխ. sqheid-և sqhed-միևնոյն արմատի ձևափոխու-թիւններն են։ Patrubány SA 1, 195 լիթ. kertù «կտրել», յն. ϰρότος լտ. curtus ևն (որոնք սակայն կցւում են հյ. քերել ար.. մատին), Թիրեաքեան, Արիահաւ բռ. 3ՈՈ հյ. ըրտնում և սարտնում բայերին է միացնում։ Pokorny 2, 558 նորից է կր-ցում սանս. skhadatē «ճեղքել», պրս. škastan «կոտրել», յն. σϰεδάννυμι «ցրը-ուել», σxίδνημι «ցրուիլ», ալբան. tšan' tšai «ճեղքել, պատռել, հերկել», անգսք. scaterian «ցրուել», անգլ. shatter «ջար-դել, փշրել», լեթթ. škedens «ջարդած փոքր փայտ», լիթ. kedéti «ճաքիլ, ճաք-ճըքիլ», ռուս. шедрьи «առատաձեռն» ևն բառերին և բոլորը միասին հանում է հնխ. sq (h)ed-«ճեղքել, ցրուել» արմա-տից։-Այս բոլոր ձևերից ամենայար-մարն է Հիւբշմանի մատնանշած լիթ. škèdrá «տաշեղ», որ թէև պիտի տար հյ. 'ըէրտ, բայց այս էլ համաձայն հայերէնի ներքին ձայնական օրէնքներին՝ իսկոյն պիտի դառնար շերտ։ Անպատեհ է մի-այն այն հանգամանքը, որ լիթ. skêdra դրւում է հնխ. sqeid-արմատի տակ, որ տալիս է հյ. ցտել։ Ներկայ ենք թերևս ձայնաբանական մի առանձին օրէնքի, որի պայմանները անծանօթ են մեզ։-Petersson. Ar. u. Arm. Stud. 89 հսաքս. hvat, հբգ. hwaz «սուր, հատու», հհիւս. hváta «ծակել», հիռլ. cuit «մաս», կիմր. peth «իր, մաս», կորն. peth, բրըտ. pez «կտոր» բառերի հետ հնխ. k'ued-«ճեղ-քել» արմատից, որ աճել է -r-աճակա-նով։ Մառ, Яфeт. cбoр. 1, 124 յաբեթ. skor-«կտրել» արմատից։ -Պատահա-կան նմանութիւն ունին ասոր. [other alphabet] ։ šərat «պատառոտել» և արաբ. [arabic word] šart «մարմինը շառտել»։

• ԳՒՌ.-Մկ. շէրտ, շէրտիլ «մանր կոտորել». Ալշ. Մշ. շերդ, շերդել «շերտ շերտ կտրել». Սեբ. շէրդէլ «պատռել», Խրբ. շէրդ, Տիգ. շիրդ, Երև. շէրթ, Սվեդ. շիրթ, որից շիրթիլ «կացինով ճղրտել, քարով գլուխը ջարդել»։