diligence, haste, speed, hurry;
— զ—ի, —ի —ոյ, —ով, diligently, in haste;
hastily, in a hurry, hurriedly, precipitately;
— շտա —պոյ, haste, alacrity;
— տալ, —ս կացուցանել, cf. Ճեպեմ.
• , ո, ի-ա, ի հլ. «աճապարանք, շտա-պումն» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. ես. և մ. բ. 5, 18. որից ճեպ ի ճեպոյ Եփր. թգ. 428, 430, 455. Մծբ. ճեպ զճեպի Արծր. ճեպս կացուցանել «շտապեցնել» Կոչ. ճեպել ՍԳր. Մծբ. Եւս. պտմ. ճեպել կարկուտ «առատօրէն կարկուտ թափել» Եփր. յոբ. (ՀԱ 1912, 670), ճեպե-ցուցանել Ոսկ. յհ. բ. 26. ճեպընթաց Երզն, մտթ. ճեպումն Ոսկ. յհ. բ. 39. Վրք. հց. հապճեպ Յհ. կթ. հապճեպել Խոր. արագա-հեպ Ոսկ. գծ. 239։-Ճեպել և փութալ բա-ռերի երանգը որոշելով՝ Սարգ. բ. պետ. բ. 420 գրում է. «Ճեպելն քան զփութալն առա-ւելագոյն է. վասն զի փոյթն է արտաքոյ պղերգութեան՝ յօժարութեամբ սրտի զիրս ինչ կատարել. իսկ ճեպելն է ամենայն ին։ պնդութեամբ զհետ ընթանալ և հասանել իրացն»։
race, descendants, posterity, generation, progeny.
• ԳՒՌ-Ու. ճէտ «փորրիկ», Վն. ճետ «վառ-եակ», Խն. «փոքրիկ աքլոր», Մկ. ճիտ «հաւի ճուտ» (առանց սեռի որոշման), Ալշ. Բլ. Խլ Հզ. Մշ. ճեդ «աքլոր», որից ճետնոց, ճետխօ-սոց, ճիտու արիւն «շատ կարմիր», ճտլօզ «փոքրիկ աքլոր, աքլորաճուտ»։ Հին վկա-յութեամբ ունինք ճետանոց «աքլորների հա-ւանոց» Վրդ. առ. էջ 122։-Հմմտ. նաև ճուտ «ձառ, վառեակ», որ նոյն բառի ձայնդարձն է. տե՛ս գւռ. բռ.։-Մառ, Վրդ. առ. 1. էջ 203 հետ «աքլոր» կցում է ճուտ բառին, բայց նաև ծիտ! որ այստեղ գործ չունի։-
cf. Սպիտակ;
— երիվար, a white horse.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «սպիտակ» (գործած-ուած միմիայն ձիու համար) Բուզ. Սեբ. Մեսր. Եր. Նար. խչ. որից ճերմակածի «սպի-տակ ձի հեծնող» Բուզ. ճանճաճերմակ «պի-սակաւոր սպիտակ գոյնով, ճանճկէն» Մագ. արևմտեան գրականում՝ գաւառականների համաձայն՝ գործածւում է ընդհանրացած «սպիտակ» նշանակութեամբ. իսկ սպիտակ բառը անսովոր է. ճիշտ սրա հակառակը, արևելեան հայերէնում գործածւում է սպի-տակ և անսովոր է ճերմակ։-Գրուած է հար-մակ Անկ. գիրք հին կտ. 379, 381-2
• Klaproth, As. polygl. 106 վօգուլ, sarni, սամոյէդ syr ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. չէրմէ։ Հիւնք. «ձի» նշանակու-թեամբ=պրս. ճէրմէ, իսկ «սպիտակ» նշանակութեամբ՝ նոյն ընդ գերմակ։
young, tender;
— հասակ, tender age, childhood.
• «դեռաբուսիկ, մատղաշ» (մանկա-կան հասակի համար ասուած) Ոսե. եևես. էջ 904. որից կրկնութեամբ՝ ճղճիմ «փոքրո-գի, կծծի, ժլատ» Ոսկ. մտթ. բ. էջ 706, 708 709 (=յն. (σ)μιϰρολόγος «փոքրոզի, չնչին բաների ուշադրութիւն դարձնող. 2. կծծի, ժլատ»), ճղճմագոյն «ագահագոյն» ԱԲ. ճըղ-ճըմիլ «ժլատութիւն անել» Ոսկ. կող. 1, էջ 529 և մ. բ. էջ 447 (յն. μιϰρολογέω, ձեռա-գիրն ունի բաղաձայնների խճողմամբ՝ ճըղմ-ճըմճիցին. ՆՀԲ դնում է ճղճմճիլ, ճղմճմճիլ, իսկ հրատարակիչը իրաւամբ ուղղում է ճղճմիցին). «ծերութիւնից թառամել, կնճռիլ, քաշուիլ» Պիտ. «ճշդել» Մագ. գամառտ. (գրուած ճմղճել. տե՛ս Նորայր, Բանաս. 1900, 135). այստեղ է պատկանում նաև ճղճասիրտ «փոքրոգի, սիրտը ճղճիմ» Սի-րաք. ժդ. 3 (յն. μιϰρολόγος. վերինների համեմատ ուղղելի ճղմասիրտ կամ աւելի լաւ՝ ճղճմասիրտ)։
just, exact, precise, correct, punctual, regular;
strict, rigorous;
sparing, scanty;
sordid, niggard;
cf. Ճշդիւ.
• , ի հլ. «ուղիղ չափով, ո՛չ աւելի ո՛չ պակաս» Բուզ. ե. 7. «ճշտութիւն» Բրս. ճգն. որից ճշդիւ (կամ նաև ճշդով) «ճիշտ ու ճիշտ, ուղիղ» Դ. թագ. իգ. 35. Եզն. (սխալ գրուած ձևով՝ ճշդիւք). Եւս. քր. Կոչ. «խնա-յելով, կծծիութեամբ» Նար. ճշդել «ճշտել, ճշմարտել» Բ. մակ. բ. 29. «ժլատութեամբ վարուիլ» Բ. կոր. թ. 6. Առակ. ժա. 26. Մանդ. ճշդութիւն «ուղիղ չափը» Դատ. ե. 15. Կոչ. «ագահութիւն, ժլատութիւն» Սիր. ժա. 18. ճշդապահանջ Ոսկ. գծ. ճշդավաճառ Եւա-գըր. ևն։ Գրուած է ճշդութեամբ Տիմոթ. կուզ, էջ 201. արևմտեան գրականում ընդունուած է ճիշդ, ճշդել, իսկ արևելեան գրականում ճիշտ, ճշտել ևն, ուր տ աւելի համապա-տասխան է նախորդ ջ-ին (հմմտ. միշտ, վիշտ, կեշտ, տաշտ, դաշտ, վաշտ ևն)։ Նոր բառեր են ճշդապահութիւն, անճշդապահ ևն։
monster;
phantom, spectre;
night-mare, incubus;
—ք դըժոխայինք, the Furies;
— շառաչեմ, to drone, to hum, to buzz, to whiz.
• , ի-ա հլ. «հրէշ, առասպելական ռազան» Երեմ. ծ. 39. Ոսկ. յհ. ա. 1. Եւագր որից ճիւաղաբարոյ Ագաթ. Կորիւն. ճիւաղու-թիւն Ագաթ. Կորիւն. ճիւաղական Զքր. կթ. ճիւաղացեալ Ճշ. ասւում է նաև ճուաղն, ն հլ. (-ղան, -ղանց) Մագ. որից ճուաղաբա-րոյ Յհ. կթ. ճուաղական Մաշտ. մէկ անգամ էլ կայ ճևեղիկ Միս. խչ. (Բազմ. 1911, էջ 260բ)։-Նշանակութեան տարօրինակ զար-գացմամբ կայ ճիւաղեալ «հնացած, փլփը-լած» Արծր. էջ 276։-Վերջին ճևեղիկ բառը Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 499 և 208 գիտէ իբրև «թիթեռնիկ»։ (Այս նշանակութեան հա-մար հմմտ. խիպիլիկ բառի ծագումը)։
branch, bough;
stump, stock, stem;
finger;
— գետոց, arm of a river;
ի —ս բաժանիլ, to branch out, to ramify;
թուել ի —ս մատանց, to count on the fingers.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ճուղ, Ախց. ճէղ «ճղուած մի կտոր՝ փայտի ևն», Ագլ. Ղրբ. ճէ՛ղնը, Ակն. Խրբ. Պլ. ջէղ, Ննխ. ջուղ, ջուխք, ջըղ, Ասլ. ջէ՞ղ, ջէօ՞ղ, Գոր. Ղրբ. ճօ՜ղնը, Շմ. ճըղ-նը, Ոզմ. ճող, Մկ. Սլմ. Վն. ճօղ, Ռ. ջուղ, Երև. Ջղ. Տփ. ճուխկ, Տիգ. ջիղ, Հճ. ջեղ, Սվեդ. ջէօղ, Հմշ. ջուխք, իսկ Սեբ. կրկնու-թեամբ՝ ձառ-ջէղ «մացառ, խռիւ»։-Նոր բա-ռեռ են ճղակոտոր, ճղատ «ճեղքռտուք», ճը-ղատիլ «մորթը ճաքճքիլ», ճղատկել, ճղաւել «ճիւղերով շինուած աւել», ճղել «պատռել, ճեղքել», ճղիկ ճղիկ, ճղլակ, ճղլկել, ճղճղել, ճղճղատել, ճղճղուիլ, ճղճղոտել, ճղնանի, ճղնակոտոր, ճղքնակոտոր, ճղնահան, ճղովի, ճղոտել, ճղուակ, ճղրտել, ճրղտել, ճղրտո-տել, ճղճղնուիլ, ճղճղնոտուիլ, ճղքճղքնոտիլ, ճղօն ճղօն անել, ճղքցու, ճղքնաշատ։ Այս ձևերից մի մասը պատկանում է ուղղակի ճիւղ «ոստ» ձևին (ճիւղ, ճիւղն, ճիւղք), մը-նացեալը գալիս է պարզական ճեղ, ճեղել արմատից։
cf. Ճճուեմ.
• «կնիւն, սէզ, պրտու» Լծ. նար. (ՀԲուս. § 1883 համարում է լտ. calamus odorans կամ acorus calamus. Քաջունի, Գ. էջ 153 carex, laiche). հմմտ. կղեմ. իբր դեղ գործածական է սրա ջուրը, որ կոչւում է ճղեման ջուր, սխալ գրչութեամբ ջրման ջուր ՀԲուս. § 2655, ճջեման ջուր Հբղ.. § 1ვვհ (տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1923, էջ 64)
cf. Կնիւն.
• «կնիւն, սէզ, պրտու» Լծ. նար. (ՀԲուս. § 1883 համարում է լտ. calamus odorans կամ acorus calamus. Քաջունի, Գ. էջ 153 carex, laiche). հմմտ. կղեմ. իբր դեղ գործածական է սրա ջուրը, որ կոչւում է ճղեման ջուր, սխալ գրչութեամբ ջրման ջուր ՀԲուս. § 2655, ճջեման ջուր Հբղ.. § 1ვვհ (տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1923, էջ 64)
now, at present.
• ԳՒՌ-Հեմ. հԻմ արմատի վրայ նախապէս աւելանալով ակ, իկ նուազական մասնիկը ձևացել են՝ հիմակ, հիմիկ. որից Պլ. հիմագ, Ակն. հմագ, Երև. հիմիկ, Շմ. հիմիգ'.-այ. նուհետև կ ընկնելով՝ Արբ. Պլ. հիմա, Ակն. հմա, Ախց. Հմշ. Տփ. հիմի (բայց սեռ. Տփ հիմիկվա), Երև. հմի, Հճ. հումմօ, Սվեդ. հա-մօ. -երկրորդ և երրորդ անգամ աւելանալով նուազականը՝ Ակն. Զրս. հիմայէգ, Բզ. հի. մայէգս. Ակն. հմայէգս, շրթնականի ձևա. ցումով՝ Սչ. հիմբի, Հնգ. հիմբիգ, Ակն. հմա-յէգուգս, տճկ. նուազականով՝ Պլ. հիմաշուգ, կրճատմամբ՝ Որմ. մկը, Բլ. Նբ. Մկ. Սլմ Վն. Մրղ. մկա, Մշ. մգա, հմգա, Ալշ. մգա, համգա, շրջմամբ՝ Ղրբ. մհէկ, Յղ. մէկ'։ Նուազականների յաւելումը և կ-ի կրճատու-մը ճիշտ այն ձևով է, ինչպէս այս>աս, ա. սիկ, ասիկակ, ասիկա, իսիկ, իսի։
bodkin;
awl, pricker.
• , ն հլ. (հնապէս հոլովւում էր հերեան, հերեամբ, յետնաբար ի-ա, ո հլ, ինչպէս՝ հերիւնաւ, հերիւնով ևն. ռամկական հնչումով գրուած է՝ հերոյն, հերուն, հերին) «ծակելու գործիք, մախաթ, բիզ» Օր. ժև-17. Ել. իա. 6. Նխ. օր. Վրք. հց. Յայսմ. ար-դի գրականի մէջ նշանակում է «կօշկակարի բիզ»։
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. per-«ծակել» արմատից՝ -իւն մասնիկով. ցեղա-կիցներից հմմտ. յատկապէս յն. πείρω «ծակել», περόνη «ծակելու գործիք, ճար-մանդ, գնդասեղ և նսաններ», նյն. περούν «պատառաքաղ» (որից փոխառեալ են Ախց. Կր. Երզ. Զն. էվ. բերոն և Սվ. բիլոն «պա-տառաքաղ», Եւդ. բերոն «գդալ», լազ. pe-rōni և գնչ. beruli «պատառաքաղ»), περο-νω «ծակել», հսլ. na-perja, na-periti «ծա-կել», ալբան. š-boroǰ «ծակել, խթել», š-puay «պատը ծակել, քանգել»։ Նոյն արմատի «միւս կողմը անցնիլ, թափանցել, երթալ, ճամբորդել, նաւել ևն» նշանակութիւնների և սրանցից բխած բառերի վրայ տե՛ս Boi-sacq 757, Pokorny 2, 39։-Հիւբշ. 467։
alkanet, red dye;
henna.
• , ի հլ. «մի տեսակ բոյս և նոա ներկը. լտ. ligustrum nigrum՝ ըստ հին բուսաբանների, իսկ այժմ՝ lawsonia iner-mis L» Բժշ. նմանութեամբ «արմատների մազմզուքին կպած կարմիր հողը» Վստկ. 129, 139, 153, 178։
• = Արաբ. [arabic word] hinnā «հինայ». այս բառը անցել է նաև շատ ուրիշ լեզուների (al յօդով կամ առանց յօդի). ինչ. գերմ. Hen na-Kraut, սպան. alcanna, alhena, alfena, իտալ. alchenna, ֆրանս. henné, բուլռ. kê-na, ռուս. xнa (Berneker 530), արևել. թրք. ❇ ︎ xina, տճկ. [arabic word] qəna, քրդ. hene, xene ևն, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։
• ԳՒՌ.-նոր փոխառութեամբ սովորաբար հինա, որից կազմուած են հինադրէք, հի-նադրօնք, հինամօն, հինայտուք, հինայուան, հինայուել, հինահան, հինաւուն։
sulphur, brimstone;
պտաել, օծանել ծծմբով, to dip in, or to mix with sulphur.
• , ո հլ. «քուքուրդ» ՍԳր. Յհ. կթ. գրուած է նաև ծծում Մեկն. ղկ. Իրեն. ցոյցք 33, Վրք. և վկ. Ա. 650. Կնիք հաւ. էջ Չ ბրծում Ճառընտ. որից ծծմբաբեր (գը-րուած ծծմաբեր) Շնորհ. Եդես. ծծմբախառն Նչ. եզեկ. (գրուած ծծմախառն Եփր. խոստ. Արծր.), ծծմբածին Յս. որդի. ბծմբահամ Մխ. երեմ. ծծմբաքար Վրդն. ծն. ծծմբեայ, Մագ.-նոր բառեր են ծծմբահոտ, ծծմբա-յին, ծծմբափոշի, ծծմբաթթու, ծծմբատ ևն։-Երեք ձևերից հնագոյնը կարծում եմ ծծում, որի վրայ ետոյ աւելացել էբ, ինչպէս բեմբ, պատշգամբ բառերի մէջ։
hinge;
pivot;
— տփոց, hinges.
• ՓՈԽ.-Չգիտեմ թէ կապ ունի՞՝ սրա հետ վրաց. საძალნი սաձալնի «դռան փայտէ նիգ կամ սողնակ». (այս նշանակութեամբ է նաև մեր արդի գաւառականներից Խն. ճը-խան.)-վրացի բառը կարող է կազմուած լինել սա-ձալնի, բայց მალნი ձալնի ա-ռանձին նշանակում է «ուժ» և ո՛չ «ծխնի կամ սողնակ»։
idle, lazy, slothful, sluggish, cowardly, dastardly.
• Պատկ. Изcлeд. էջ 14 լծ. թոյլ։ Մառ ЗВО 5, 317 ծանր բառից՝ ան>ո ձայ-նափոխութեամբ։ Հիւնք. յն. ζἡλος «նախանձ» բառից։ Patrubány SA 1, 193 յն. γαυλός «կլոր աման» բառի հետ, իսկ ՀԱ 1906, 367 յն. τεύομαι, լտ. gustare «ճաշակել»։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 հյ. կեղ, կեղեքել, կողոպտել և իռլ. col «մեղք, յանցանք», գալլ. čwl «յանցանք» բառեբին է կը-ցում։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. sula, բուրյաթ. sula, hula, թունգուզ. sul «թոյլ»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 94 լեթթ. lalaka «անփոյթ երի-տասարդ», laltens «ծոյլ, դատարկա-պորտ», սանս. lālmá-«անառո. հասա-րակ» ևն բառերի հետ հնխ. g'oljo-ձե-ւից։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 89 վրաց. զարեբա «ծուլանալ»։
crooked, bent, distorted, oblique;
— առնուլ, to wind round many times.
• , ո հլ. «ո՛չ-ուղիղ, թիւր, կոր» Եւագր. Վեցօր. 144 (սեռ. ծռոց), Ոսկ. յհ, բ. 9. որից ունինք ծռել Սիր. իէ, 26. Կոչ. Ոսկ. մ. բ. 19 և յհ. բ. 8. ծռութիւն Առակ. ը. 8. Ոսկ. յհ. ա. 27. ծամածուռ Պտմ. աղէքս. ծա-մածռել Յհ. իմ. պաւլ. ծեքածուռ Ճառընտ. ծուռքիթ «քիթը ծուռ» ԱԲ. ծովիզ «վիզը ծուռ» Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 30 (չունի ՆՀԲ, բայց կայ ծռավիզ ԱԲ). ոճով ասւում է օձի համար ծուռ առնուլ «գալարիլ» Ոս-կիփ. կրկնութեամբ՝ ծուռումուռ Տաթև. ձմ. իդ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ծուռն, Տփ. ծուրը, Երև. ծու-ոը, ծուռն (տե՛ս Աբովեանի երկերը, էջ 232, տող 2 և էջ 306, տող 5), Ալշ. Ախզ. Կր. Մշ. Մրղ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն. ծուռ (որոնցից Ալշ. Մկ. Վն., ինչպէս նաև ուրիշ գաւառա-կաններում, ծուռ «խենթ, յիմար, գիժ». ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. պրս. [arabic word] xul «թիւր, ծուռ», որ Թեհրանի արդի բարբառում դարձել է xol «խև, խենթ, խօլ. յիմար»). Խրբ. Ակն. Զթ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ձուռ, Հճ. ձուր, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. ծօռ, Ասլ. ձիւռ, նոր բառեռ են՝ ծուո-աչքանի, ծուռբերան, ծռուկ, ծուռիկ, ծռա-զատիկ, ծռանց, ծռատօն, ծռմռել, ծռոտիլ, ծռմռկել, ծռմռատել, ծռմշտկել, ծուռտիկ ևն։ Յատևապէս ծուռն ձևից են ծագում ծուռնումուռ Կր., ծուռնիծուռը Ակն., ծռնու-թիւն Երև. Տփ., ծուռնի Ննխ., ծուռնիմուռնի Աժտ., ծռներես Երև։ Անգորայի թրքախօս հայերն ունին zur «ծուռ», zradun «ծռան-ղամ, խեղանդամ» (Բիւր. 1898, էջ 789)։-Ննխ. Պլ. Ռ. զռազադիգ<ծռազատիկ (վկա-ւուած Լծ. պրպմ. 607, 612) յառաջացած է զ-ի ազդեցութեամբ նախաձայն ծ-ի վրայ. ինչպէս ծառզարղար> զառզարթար։
fluctuation, undulation, wave, billow, surge;
agitation, trouble, vacillation, wavering;
care, anxiety, torment;
examination, question;
ընդ ծուփս մկանանց, on the surface of the waves;
ի ծուփս լինել, to be agitated;
ծուփ ի մտի դնել, to care, to be concerned, thoughtful;
ի ծուփս տարակուսանաց ընկղմել, to be in great perplexity, to be uncertain or undetermined what course to take, to remain in suspense.
• ԳՒՌ.-Զթ. ձէօփ «ծփանք», Ոզմ. ծփալ, Մրղ. ծպպալ, Խրբ. ձփալ «ծփալ», ձփէլ «հարել» (այս իմաստից է գրբ. ծփոց «խնո-ցի»), Ակն. «զարնել», Ակն. Պլ. «խմել, ևոն-ծել», Պլ. ձփալ «մի հեղուկի երեսին լողալ», որից փխբ. Պլ. «վխտալ», Արբ. Կր. Պլ. «մաքրութիւնից փայլիլ». այս իմաստով նաև Ռ. ձփալ.-իբրև բնաձայն և կրկնու-թեամբ՝ Պլ. ձը՛փ-ձը՛փ ձփալ «մաքրութիւ-նից փայլիլ», Երև. Ղրբ. Սլմ. ծփծփալ=Ալշ. Մշ. ծփալ «ծուփ ի ծուփ, տատանիլ», Ախց. ծփծփալ «մաքրութիւնից փայլիլ»։-Հմմտ. նաև Դրնղ. 184՝ «Իբրև զփայլակն կու ծփայ կու փայլատակէ»։
construction;
preparation, furniture, ornament;
— գրոց, binding of books;
ready, quite ready, prepared;
active, diligent;
disposed;
— լինել, to be ready, prepared;
to be disposed to.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ❇მა կազմա, კაზმვა կազմվա, ამა ակազմա «զարդարել, պատրաստել, յարդարել, ձին թամբել», დაკაზმა դակազմա «ձին թամբել, նաւր յարդարել ևն», გამოკაზმება գամոկազմե-բա «ճանապարհ ընկնել», φეკაზმული շե-կազմուլի «զարդարուած», აღკაზმულობა աղկազմուլոբա «պճնանք, զարդարանք», რხენის აკაზმულობა ցխենիս ակազմուլոբա «ձիու զարդ, կազմած», տեղափոխութեամբ նաև յმაზვა կմազվա «կազմել», შეკმაზული շեկմազուլի «պատրաստ՝ թամբած ձի»։
drop;
— մի, a —, a little;
— մի ջրոյ, a — of water;
— մի քուն, a nap, short sleep.
• գութուր, թէգէթթուր «կայլակել, կաթկը-թիլ» (արմատը gatra «կաթիլ»)։ Pe-term. 20, 22 լծ. հյ. շիթ և լտ. gutta։ Հիւնք. կաթ և կաթիլ հանում է լտ. gut-ta բառից, իսկ կաթոտ, կաթոգին, սրտակաթ ևն կատաղի բառից։ Հիւբշ. ZDMG 35(1881), 660 և Arm. Gram 162 պրս. [arabic word] kāt «կաթիլ» բառին է կցում, իբրև իրանական փոխառու-թիւն։ (Այս բառը թէև ո՛չ ԳԴ գիտէ և ոչ Horn, բայց կայ Բուրհանի մէջ «կա-թիլ» նշանակութեամբ)։ Patrubány ՀԱ 1908, 188 կաթն «կաթ, lac, γάλα» բառից՝ -իլ նուազականով։ Մառ ЗВО xIx, 0157 յաբեթական ղյթ արմատից. հմմտ. վրաց. ბվեթի «կայլակ», ծթոլա «կայլակում», որի տուբալկ. ձևը պիտի լինէր *ճվիթի>*ճիթ, որից փոխառեալ է հյ. շիթ։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. gad «մզիլ, կաթիլ կաթիլ վազել»։ Meillet BSL 21, 201 կարծում է որ նոյն է լտ. gutta բառի հետ. բայց այս մասին վճռական բան չի կարելի ասել, որովհետև լտ. բառի ստուգաբպ-նութիւնը յայտնի չէ. տե՛ս Walde 357։ Petersson, Heteroklisie 62 և LUA 1922, 11 (չեմ տեսած) հնխ։ g2et-ար-մատից է հանում հյ. կաթ, կաթն, լիթ. gintarās «սաթ», յն. δετή «ջահ», սանս. játu «խէժ», լտ. bitumen «ձիւթ» ևն (տե՛ս Pokorny 1, 672)։ Meillet, Dict. etym. It. էջ 420 կրկնում է իր մևևնութիւնը, լատին բառի նախաձևը դնելով g29t-, որին կցում է հյ. կաթ։
• ԳՒՌ.-1. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Ջղ. Տփ. կաթ, Խրբ. գ'mթ, Ագլ. կօթ «կա-թիլ», մուն կօթ «մի կաթիլ, մի քիչ». կօթ կօթ «կաթիլ կաթիլ», Հճ. գօթ, Սվեդ. գութ.-2. կաթիլ «կայլակ» կամ կաթիլք «տան կը-տուրը կաթիլը» իմաստի համար ունինք՝ Կր. Մկ. կաթիլ, Ախց. կաթիլք, Ոզմ. կաթիլք, Սեբ. Սչ. գաթիլ, Տիգ. գmթիլ, Հմշ. Ռ. Սեբ. գաթիլք, Զթ. գաթըլ, գաթըլք, Խրբ. գ'mթիլ, Ալշ. Մշ. կատիլք.-3. բայական ձևով՝ Վն. կաթել, Մրղ. կաթէլ, Ախց. Գոր. Երև. Մկ. Ոզմ. Տփ. կաթիլ, Հճ. Սչ. գաթել, Ասլ. Ննխ. Սեբ. գաթէլ, Պլ. գաթէլ, գաթիլ, Հմշ. գա-թուշ, Ղրբ. կmթիլ, Խրբ. գ'mթիլ, Մշ. կա-տալ, Ագլ. կըթթօլ։ Նոր բառեր. և նոր ի-մաստներ են՝ կաթիլ «պտուղը հասունանա-լով ծառից ինքնին ընկնել. 2. վայր ընկնել գետին, գլորուիլ», կաթուկ «հասունպնալով ինքնին ընկած պտուղ», կաթինք, կաթունք «անձրևից կտուրի կաթիլը», կաթլանք «կայլակ», կրկնութեամբ՝ կաթկթիլ, կաթկը-թուք, կաթկթեցնել։ Կրճատ ձևով է Ղրբ. մի՛կա «մի քիչ» (իմա՛ մի՛ կաթ)։
contrary, opposed to;
bale, bag, sack, pack.
• «հակառակ» Լծ. սահմ. այս արմա-տից են հակիլ «ծռիլ, միտիլ» Իմ. թ. 15, հակերգ «վիճաբանող» Մծբ. հակառակ «դէմ, ընդդէմ, ներհակ» և փոխաբերաբար «սա-տանայ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. Եզն. հակառակա-գնաց Վեցօր. հակառակասէր Ագաթ. հակա-ռակել ՍԳր. Ոսկ հակառակորդ ՍԳր. Եփր. Թուոց. հակառակութիւն ՍԳը. ինքնահակա-ոակ Կլիմաք. խոնարհահակ Վեցօր. էջ 56 ներհակ Արիստ. ստորոգ. սրտառակիլ Լմռ. սղ. ներհակօրէն Հայել. 303 (նորագիւտ բառ), հակակիլ «հակառակիլ» (չունի ԱԲ) Խսրվկ. էջ 158. «Եւ նոքին անուանքն մարդ-կայինք, որք հետևին մարմնոյն Քրիստոսի, հակակեալք լինին նմա»։ Այստեղ է պատ-կանում նաև հակ «բեռան կապոց» Մանդ. Ոսկիփ. Վրդն. առկ. 152, այսպէս կոչուած՝ ակնարկելով ձիու երկու կողմը՝ իրար դէմ դրուած կապոցները։ Մի ուրիշ ընդլայնաց-մամբ ունինք հակ «պատասխան (հմմտ. Ննխ. դարձ «պատասխան»). 2. զուգորդ» ըստ Բառ. երեմ. էջ 172։ Նոյնից է յառաջա-նում վերջապէս հակակ «հաւասար, նման», որ մէկ անգամ ունի Մագ. թղ. 60՝ բա-ցատրութեամբ միասին. «Ո՞ւր Հայկակ, որ ըստ հաւուն իւր հակակ, որ է հարթակ հա-ւասար». հմմտ. Վստկ. 198՝ Հալեաց ի ւն-ձին մեծութիւնն և զգլուխն ըստ անձինն մե-ծութեան հակակայ արա՛։-Յետոսկեդարեան հայերէնի մէջ հակ դարձած է շատ գործա-ծական նախամասնիկ՝ համապատասխան յն. ἀντι-ձևին. այսպէս՝ հակադարձ= ἀντίστρο-φος Արիստ. հակակիր= άντιπαϑής Սահմ, հակատրամատել= ἀντιδιαί́ρεοις Անյ. ստոր. հակադրել= ἀντιτίϑημι Արիստ. ևն։ -Մի-ջին հյ. ունինք հակառ՝ գործածուած 994 թուի մի արձանագրութեան մէջ (տե՛ս Վիմ. տար. էջ 11)։ -Նոր գրականում կազ-մուած են բազմաթիւ բառեր, որոնցից յի-շենք՝ հակաականանաւ, հակաառաջարկ, հա-կադաշնակցական, հակազդեցութիւն, հակա-թոյն, հակաթոռ, հակակարծիք, հակակղե-րական, հակակրութիւն, հակահարուած, հա-կահրէական, հակամանկավարժական, հա-կամարտութիւն, հակայեղափոխութիւն, հա-կայեղափոխական, հականեխել, հականե-խական, հակապետական, հակաառողջապա-հական, հակասահմանաղրական, հակասա-կան, հակուղիղ և այլն։
• ԳՒՌ.-Տփ. հակ տալ «հակուիլ՝ ծռիլ» (յատկապէս կշիռքի նժարի համար է աս-ւում), Երև. Տփ. հակ, Զթ. հօգ, հոգ. Հճ. հօգ, Ջղ. խակ «բեռան հակ, բարձուած բեռան մէկ կողմը, թայը», Շմ. հակ, Ղրբ. հա՛կնը, Ագլ. հօ՛կնը «պայուսակի մէկ աչքը», Այն, Վն. հակառ «յամառ՝ հակառակ մարդ», Մկ. խակառ, Նբ. հակառ կանգնիլ, Երև. հակաս ընգնէլ, Վն. հակառ իյնալ, Ալշ. Մշ. հագառ կէնալ «հակառակիլ, մէկի հետ բռնուիլ, կռուիլ».-Ջղ. հակառակ «ընդդէմ» և խակա-ռակ «դռան փականք».-«հակառակ», բայռ աւելի փխբ. «սատանայ» նշանակութեամբ ունին Ախց. Երև. Կր. Շմ. Ոզմ. Սլմ. հակա-ռակ, Ալս. Մշ. Ննխ. Պլ. Սչ. Տիգ. հագառագ, Ասլ. հագառագ, հագառայ, Զթ. հագառօգ, հագառոգ, Տփ. հակարակ, Հճ. հագարօգ, մի-այն հակառակի պէս դարձուածի մէջ.-Ննխ. հագրոգէլ «հակառակիլ».-Ղրբ. նէ՛րհակ, Ապ. նէ՛հրակ «ներհակ, հակառակասէր», Ջղ. ներհակել «հակառակիլ»։ -Շրջմամբ ունինք ճաճակառութիւն (Ակն. Պլ. ևն), իբր գրական հակաճառութիւն ձևից փոխառեալ։-Նոր բա-ռեր են հակառակու «ի հեճուկս», հակկալ «մաճ ևամ բեռը պահելու փայտ», հակու հա-կու անել, հակուն տալ «երկու կողմ կաղալ, յերկուս հետս կաղալ»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Եւդ. և Կս. hāg (Յուշար-ձան 329բ), heγ (Բիւր. 1898, 713) «հակ, բեռան հակը»։ Ուտ. հակարակ «բնաւորու-ռեամբ հակառակ». օր. hakarak adamar «հակառակ մարդ»։
content, contented, pleased, satisfied;
consenting;
satisfaction, contentedness;
— առնել, to content, to satisfy;
— լինել, to be content, satisfied, pleased.
• , ո հլ. «հաճեալ, հաշտ, բարեհամ-բոյր» Բ. մակ.բ 23. Ոսկ. ես. Մամբր. «հա-ճոյական բան, հաճոյք» Ուռհ. «հաճութիւն» Կիւրղ. ել. որից հաճիլ «հաւանիլ, ախորժիլ, սիրել, հաշտուիլ» ՍԳր. հաճել «սիրտը շա-հիլ» ՍԳր. Կոչ. Եւս. պտմ. Ագաթ. Ոսև. ես «մեծահոռութեամբ ներել» Ոսկ. հռովմ. 86, հաճոյ ՍԳր. Ոսկ. հաճոյք Սղ. ճե. 4. հաճո-յակատար Ագաթ. հաճեցուցիչ Ագաթ. հաճո-յութիւն Ոսկ. գաղ. Եփր. ղևտ. հաճութիւն ՍԳր. դժուարահաճ Փիլ. բարեհաճոյ Փիլ. տհահ Ոսև. ես. տհաճել Ոսկ. եփես. անձնա-հաճ Փարպ. Խոր. մարդահաճոյ ՍԳր. Եւս. պտմ. մտահաճոյ Կոչ. հաճակից Իրեն. հերձ. 95, 102. ինքնահաճ Խոր. կամահաճոյ Մաշտ բազմահաճոյ Ոսկ. սղ. հաճոյախօսութիւն (նոր բառ) ևն։
• = Իրան. hae-ձևից փոխառեալ. հմմտ. զնդ. hač-, պհլ. sačītan, պրս. ❇ sazī-dan, արմատի բուն նշանակութիւնն է «հե-տևիլ», ինչպես ունին յն. ἔπομαι լտ. sequor, հիռլ. sechim, sechur, լիթ. seku, սանս. sá-čatē ցեղակիցները։ Այս նշանակութիւնը հե-տրզհետե զարգանալով՝ դարձել է «յարիլ. յարմարիլ, պատշաճիլ, վայլել, սազիլ», և վերջապէս՝ «դուր գալ, ախորժիլ». այսպէս՝ զնդ. hačaintē «պատշաճում են, համաձայն են» (հմմտ. noit daenā noit urvanō hacain-tē̄ հատուածի մէջ՝ Եասնա խե. 2). պրս. sa-zidan «արժանանալ», sazā «արժանի, պատ-շաճ, վայելուչ», պհլ. sačītan «արժանի լի-նել», sačāk «արժանաւոր», և paiti->pat. նախամասնիկով՝ pat-sac, որից հյ. *պատ-սաճ>պատշաճ «յարմար, վայելուչ». լն. ἐπω «հետևիլ», բայց նաև «պատշաճիլ, յար-մարիլ, համաձայն լինել»։ Հայերէնի մէջ էլ կայ «համաձայն, հաւան» իմաստը. հմմտ. Հաճք և հաւանք և միաբանք. Մամբր. Հա-ճել և հաւանեցուցանել զմարդիկ. Եւս. պտմ. բ. 10։ Այս «պատշաճիլ» իմաստից ածանց-ւում է «ախորժիլ, դուր գալ», որ թէև չէ՛ ա-ւանդուած իրանեան գրականութեան մէջ. բայց կարող էր գոյութիւն ունեցած լինել և կամ յառաջացած է հայերէնում. հմմտ. գերմ. behagen «յարմարիլ, պատշաճիլ, ա-խորժիլ, հաճիլ»։
cf. Գորշախայտ.
• «բոլոր, բոլորովին, ամբողջ, ամ-բողջովին» ՍԳր. Եւս. քր. «միշտ, ամէն ժա-մանակ, յարաժամ» Ոսկ. մտթ. և եբր. Փարա որից համակել «ամբողջովին՝ բոլորովին պատել» Ոսկ. ես. համակիլ «բոլորովին պա-տիլ, թաթախուիլ, մալակոնիլ» Ոսկ. Փարպ. համակակոյր «բոլորովին կոյր», համակա-կոր «բոլորովին գլխակոր». երկուսն էլ մի-այն ԱԲ։
• = Պհլ. ❇ hamāk «ամբողջ, ամբողջա-պէս, բոլոր», մանիք. պհլ. [hebrew word] namāg (Salemann, Manichaische Stud. ЗАН 8 84), բելուճ. hamak, hamuk, hama «բոլոր. իւրաքանչիւր», պազ. hamā, պրս. [arabic word] hama «բոլոր, ամէնքը», [syriac word] ︎ hamagī̄ «բովան. դակ» (Horn § 1103). աւելի ընդարձակ տե՛ս ձամ.։-Հիւբշ. 177։
all, entirely, totally;
only;
always.
• «բոլոր, բոլորովին, ամբողջ, ամ-բողջովին» ՍԳր. Եւս. քր. «միշտ, ամէն ժա-մանակ, յարաժամ» Ոսկ. մտթ. և եբր. Փարա որից համակել «ամբողջովին՝ բոլորովին պատել» Ոսկ. ես. համակիլ «բոլորովին պա-տիլ, թաթախուիլ, մալակոնիլ» Ոսկ. Փարպ. համակակոյր «բոլորովին կոյր», համակա-կոր «բոլորովին գլխակոր». երկուսն էլ մի-այն ԱԲ։
• = Պհլ. ❇ hamāk «ամբողջ, ամբողջա-պէս, բոլոր», մանիք. պհլ. [hebrew word] namāg (Salemann, Manichaische Stud. ЗАН 8 84), բելուճ. hamak, hamuk, hama «բոլոր. իւրաքանչիւր», պազ. hamā, պրս. [arabic word] hama «բոլոր, ամէնքը», [syriac word] ︎ hamagī̄ «բովան. դակ» (Horn § 1103). աւելի ընդարձակ տե՛ս ձամ.։-Հիւբշ. 177։
well versed in the Persian religion;
coreligionary.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զրադաշտական աստուածա-բան, այսինքն կրօնի ամբողջ վարդապետու-թիւնը լաւ ուսած» Եղիշ. ը. էջ 112, 123. Արծր. «հաւատակից, կրօնակից» Եղիշ.։
• = Պհլ. *hamākden «համակ դենը՝ ամբողջ կրօնը գիտցող» բառից, որ աւանդուած չէ իրանեան գրականութեան մէջ. բայց կայ պհլ. [syriac word] hamāk dēn, մանիք. պհլ. hāmāg dm [hebrew word] (Salemann, Manichāische Stud. ЗАН 8, 81) «ամբողջ կրօնական վարդապետութիւնը, համակ դե-նը»։-Հիւբշ. 177։
whole, entire, total, complete;
all, entirely;
together, all together, together with;
even, yet, still;
—, —իւ, totally, completely, wholly, thoroughly;
— եւ այնպէս, even though, even if, however, nevertheless;
— եւ այնպէս ոչ յագեցա՞ր, what, and you are not yet satiated?
— ասել, ասացեալ, in short, in a word.
• , ի հլ. «ամբողջ, բովանդակ, բոլոր, ամէնքը» Պիտ. «բոլորովին» Նար. «համանռամայն, ամբողջովին, միանգա-մայն» Խոր. Պիտ. Սահմ. «ի վերայ այսր ամենայնի, բայց դեռ» Եզն. Փարպ. փիլ. որից համայնաջինջ Պիտ. Նար. համայնա-պատում Նար. համայնազնեան Տաղ. համայ-նացում (նոր բառ)։
cf. Կաթողիկեայ;
cathedral, basilic.
• = Յն. ϰαϑολιϰή «ընդհանրական, տիեզե-րական (առաքելական թուղթ կամ եկեղեցի), մայր եկեղեցի». կազմուած է ϰαβά «ըստ» և ὄ'ος «ամենայն» բառերից. փոխառու-թեամբ անցել է բոլոր քրիստոնեայ. ազգե-րի լեզուներին. ինչ. լտ. catholicus, ֆրանս. čatholique, վրաց. კათოლიკე կաթոլիկե ևն. նոյն իսկ տճկ. ասւում է ❇ ︎ qa-tolik «կաթոլիկ հայ»։-Հիւբշ. 353։
an oriental ecclesiastical dignity, patriarch of a people;
— Հայոց, Catholicos, Patriarch of the Armenian Church.
• = Յն. ϰαϑολιϰός «ընդհանրական, տիե-զերական» ածականն է՝ գոյականաբար գոր-ծածուած. որից փոխառեալ են նաև լտ. catholicus. արաբ. [arabic word] ǰāϑalīq կամ [arabic word] jatalīq, ասորի տառադարձութեամբ [arabic word] katulīka (Մառ. Гpaм. др.-apм. էջ 18), վրաց. კათოლიკოზი կաթոլի, կոզի (թերևս հայերէնի միջոցով)։ Տե՛ս նաև երը՝ կաթողիկէ բառը։-Հիւբշ. 353։
copper, caldron, kettle, pot;
boiler.
• , ի հլ. «խալ-կին, պղինձ, մէջը բան եփելու կամ եռազ-նելու մեծ աման» ՍԳր. Եփր. փես. 420-421, Վեցօր. 79, 80. գրուած է կատսանք Վկ. գէ. էջ 30. ստացել է «Հոնաց իշխան թագաւոր» նշանակութիւնը Կղնկտ. «Դար-ձոյց զերեսս իւր կատսայն հիւսիսոյ ւետս ընդդէմ որդւոցն իւրոց» (Շահն. Ա. 284. է-մին, էջ 133 կաթսայն.-Շահն. համարում է յատուկ անուն). այս նշանակութիւնը յառա-ջացած է Երեմիա մարգարէի մի այլաբա-նական պատկերից ազդուելով (Երեմ. Ա. 13). հմմտ. Լաստ. էջ 82՝ «Կաթսայն որ Երե-միայի յեռանդն ցուցաւ, որ ի հիւսիսոյ ի հարաւ ձգէր յայնժամ զցնցուղս եռանդեանն, այժմ ի հարաւոյ ի հիւսիսի ահագին եռան. դեամբ...» (տես Աճառ. Հյ. նոր բառեր հեն մատ. Ա. 19, Բ. էջ 286)։
• = Ասոր. [syriac word] qadsa բառից փոխա-ռեալ. այս ասորի ձևը ծագում է յն. ϰάδος բառից, որ նշանակում է «գինու կամ ջրի մեծ աման, 32 լիտր պարունակութեամբ մի չափ». յոյն բառն էլ ծագած է փիւնիկերէնից (Boisacq 398). հմմտ. եբր. [hebrew word] kaδ «դոյլ, կուժ, ջրաման», բաբել. kandu, ե-գիպտ. qd «պտուկ» (BSL հտ. 27, ж 21 էջ 88), արամ. [hebrew word] kaddānā հր. [hebrew word] kadda «փոքր կուժ»։ Նոյնից փո-խառեալ են նաև լտ. cadus, հսլ. kaϑι ռռւս. кадь, кадка, кадочка, кадушка, кадущечка, ուկր. кадкa, բուլգար. кána. kádos, kaca, սերբ. kärd, չեխ. kád', լեհ. kadz' «ևիսատակառ, կոնք կամ նմպն ա-մաններ», ռուսերէնից էլ վերջապէս լիթ. kodis «ջրի կուժ» (Berneker 467)։ Յունա-րէնից է դարձեալ արաբ. [arabic word] qadas «պղնձէ դոյլ, փարխաճ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 274)։ Հայերէնի մէջ ասորի բառը տուել է նախ *կադսայ, ուր դ ձայնը աց-ղուելով յաջորդ ս-ից՝ վերածուած է խու-լի։-Հիւբշ. 306։
threshing-floor, barn-floor;
corn-sheaves, rick, stack;
Halo;
արկանել, հոսել, սրբել զ—, to winnow.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Սլմ. Վն. Տփ. կալ. Ակն. Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Սեբ. գալ, Տիգ. զmլ, Զթ. գօլ, գոլ, Հճ. գօլ, Ագլ. կօյլ, Սվեդ. գուլ։ Նոր բառեր են՝ կալաթի, կալահաց, կա-լաձև, կալամաս կամ կալմաս (Վն. կալա-մաստ, Մրղ. կալամած), կալամօտ, կալա-մէջ, կալաչափ, կալապան, կալացեխ, կա-լաւել, կալաքաշ, կալաքաշել, կալմուխ, կա-լեկ, կալմաղ, կալոց, կալուկ, կալուկուտ. կալւոր, կալաւուրդ, կալթակ, կալակորկոտ, կալատակ, կալատէր, կալնորդ, կալատիզ (հյց. կալոտիս ձևից). իսկ կալսել կազ-մուած է կալ և կասուլ ձևերի միութեամբ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კალო կալո «կալ», კალო-ება կալոեբա «կամնել, կալսել», მეკალოვa մեկալովե «կամնող, կալսող», კალმაბი կալմախի, კალმახობა կալմախոբա «յօգուտ վանքի ցորեն հաւաքելը» (Չուբինով 590). վերջի երևու բառերը յառաջանում են հյ. կալմաս բառից և ըստ իր յառաջա-ցած են վրաց. ხ խ և ს ս տառաձևերի շփոթմամբ. ըստ այսմ ուղղելի են კალ-მ-სი կալմասի, յალმასობა կալմասոբա, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև საკალმახოდ սանալմասոդ «վանքի համար ցորեն և գի-նի հաւաքելու» (Չուբինով 1076).-թուշ, კალო էալո «կալ»։
charmer, enchanter, sorcerer, wizard, conjurer, magician.
• = Իրանեանից փոխառեալ բառ, որի պրս. ձևը աւանդուած չէ. հմմտ. ոնդ. kaxvaraδa-«կախարդ», իգ. kaxvarəiδī «վհուկ, կա-խարդ կին»։ Բուն նշանակութիւնը համար-ւում է «սև գոյնով սոսկալի մարդ կամ ժո-ղովուրդ՝ որ պարապում է կախարդութեամբ, գնչու, չինկանա» և այս իմաստով հմմտ. հբգ. swarz, գերմ. Schwarz, գոթ. swarts, հհիւս. svartr, անգսք. sweart, անգլ. swart, հոլլ. zwart «սև» բառերի հետ (Bartholo-mae, Altir. Wört. 462, Walde 726 Kluoe 444, Pokorny, 2, 535)։-Հիւբշ. էջ 162։
lane, narrow way, pathway, footway or footpath.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'ag'-արմատից, որի ժառանգորդներն են նսլ. gāz «ճամ-բայ, կածան, ձիւնի մէջ բացուած նեղ անցք», սերբ. gāz «հուն, անցք», բայական գործածութեամբ gaziti «հունով անցնիլ, կոխոտել, տրորել (աղբը, խաղողը, ձիւնը ևն)», բուլգար. gázъ «կոխել անցնիլ», հսլ. iz-gaziti «փճացնել, ապականել», ռուս. nзraжeнie «աղտեդում, ապականում»։ Հա-յերէնը ծագում է հնխ. g'äg'-կամ g2ag'-ձևից, իսկ սլաւեանները g'ag'-կամ g'og-ձևից։ Հունգ. gáz «հետք» և gázolni «կո-խել, անցնիլ» փոխառեալ են սլաւեաններից (Berneker 293)։
stammering, stuttering, lisping.
• ԳՒՌ.-Երև. Կր. Տփ. կակազ, Ալշ. Մշ. կա-գազ, Ննխ. գազազ, բայական ձևով՝ Ախց. կակազէլ, Վն. կակըզել, Կր. կակըզէլ, Ոզմ. կակըցիլ, Մկ. կmկmզիլ. սաստկականը Արբ. Սչ. գագզդալ, Ննխ. զագրզդըվիլ, Սչ։ գըգրզդալ. Դվ. Երև. Ղրբ. կզկզալ, Մշ. կնգըզդալ, Սվ. գագուզ-գուգուզ (ա-նել), Տիգ. գզգզmլ, որից կզկզան «կա-կազ», կզկզացնել «կմկմալ»։-Հմշ. քէքէq՝ փոխառեալ է տեղական թուրքերէնից, որ թւում է թէ իր հերթին ձևափոխուած է հյ. կակազ բառի ազդեցութեամբ։
• ԳՒՌ.-Կր. Ոզմ. Վն. կակաչ, Ախց. Մկ, կակաճ, Ալշ. կագաչ, Մշ. կագաճ, Ասլ. գա-գաչ, գագաշ. -ըստ Արրտ. 1915, 585 Ալշ. կարկաչա «կակաչ»։ Ժողովրդական լեզւով կակաչ նշանակում է նաև «խաշխաշ, papa-ver rhoeas L» (Տիրացուեան, Contributo § 170), Ատ. «պուտ, հարսնուկ, coquelicot» «հաւի կատար, crète» (Նուպարեան, Բառ. ֆր. 237), Մշ. կակաչ կամ կակաչին «մի տեսակ ուտելի վայրի բանջար» (բոլորն էլ նմանութեամբ)։
cf. Կակաչ.
• ԳՒՌ.-Կր. Ոզմ. Վն. կակաչ, Ախց. Մկ, կակաճ, Ալշ. կագաչ, Մշ. կագաճ, Ասլ. գա-գաչ, գագաշ. -ըստ Արրտ. 1915, 585 Ալշ. կարկաչա «կակաչ»։ Ժողովրդական լեզւով կակաչ նշանակում է նաև «խաշխաշ, papa-ver rhoeas L» (Տիրացուեան, Contributo § 170), Ատ. «պուտ, հարսնուկ, coquelicot» «հաւի կատար, crète» (Նուպարեան, Բառ. ֆր. 237), Մշ. կակաչ կամ կակաչին «մի տեսակ ուտելի վայրի բանջար» (բոլորն էլ նմանութեամբ)։
lame, halt, crippled, limping;
defective;
— ի —, կաղս ի կաղս, halting on one foot, hobbling along, with a halting gait;
so so, poorly, somehow or other, as well as may be;
— ի —ս ասել, պատասխանել, to say or reply undecidedly or doubtfully;
— ի — գիտել, to know imperfectly.
• , ի-ա հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ի հյ. բայց առանց վկայութեան). նշանակում է «որևիցէ անդամով պակասաւոր, խեղ», այսպէս՝ «լեզուաւ կաղ» Ոսկ. մ. ա. 17։ Եփր. արմաւ. 57. «կաղ բարբառ» Փիլ. լին, «կաղ խօսք» Ոսկիփ. բայց մասնաւորապէս «ոտքով պակասաւոր» ՍԳր. որից կաղ ի կաղ, կաղ ի կաղս, կաղս ի կաղս Ոսկ. մ. ա 24. Փաոպ. կաղալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 22 և ա. կոր. կաղագոյն Վեցօր. կաղանալ Մագ. Արծր. կաղիլ Ոսկ. եբր. կաղացուցա-նել Ագաթ. Եփր. ել. հնակաղ Մխ. դտ. կա-ոակրկին «երկու ոտքով կաղ». գործածուած է փոխաբերաբար «անհարթ, անարուեստ եճով» նշանակութեամբ. ինչ. «Եւ կամ կա-ղակրկին հիւսել զնորա զառաքինութիւնն» Վրք. ոսկ. էջ 5 «Զի ոչ կաղակրկին և կա-ղիկաղս և տամտարաբանս խօսեր ի պատ-մելն... այլ անփոյթաբար ճառէր» Վրք. ոսկ. 195 (ՆՀԲ դնում է եւ կամ տարաբան)-Այս արմատի երկրորդ ձևն է կեղ «թիւր, ծուռ, թերի». գործածուած է միայն կեղակարծ «կասկածելի, խիթալի, երկբայական» Յհ. իմ. Նանայ. Շնորհ. կեղակարծիք Սեբեր. կեղակարծել Լմբ. Նիւս. կեղակարծելի Փիլ. բառերի մէջ։ Թէ այս վերջինների արմատը կեղ՝ նոյն է կաղ բառի հետ. ցոյց են տալիս նոյնանիշ կաղակարծ Մծբ. 341, կաղակար-ծելի Ոսկ. ա. կոր. Թէոդ. խչ. կաղակարծու-թիւն Լմբ. ատ. ձևերը և վրաց. փոխառու-թիւնները, որոնք տե՛ս տակը։
den, lair, haunt.
• (ներգ. ի կաղաղի) «գազանի որջ» Փիլ. նխ. բ. 113. Իրեն. ցոյցք 44. Խոր. Վրդն. ծն. որից կաղաղանք «որջանոց» հաստ. ժգ. ժէ. կաղաղացեալ «որջացեալ. բունեալ» Փիլ. լիւս. կաղաղոց «ամբարոց» Բառ. եռեմ. էջ 153. թւում է թէ բուն նշա-նակում է «հանգիստ», ինչպէս ցոյց է տալիս կաղաղանալ «հանգստանալ, խաղաղիլ» նո-րագիւտ բառը, որ մէկ անգամ գործածուած եմ գտնում Տիմոթ. էջ 93 «Եւ ի վերայ մկա-նանց ծովու ճեմեալ՝ ոտիցն ոչ գնացելոց, իսկ զկոհակացն այտմունս վերասաստելով մրրկին կաղաղանալ, աներկբայապէս է (գործ) Աստուծոյ»։ (Գիրք թղ. էջ 285 Սա-հակ վարդապետ առ Փոտ թղթի մէջ վկա-յութեան կոչելով Տիմոթէոսի յիշեալ խօսքը՝ գրում է «Վերասաստելով մըրկին խաղաղա-ցուցանել». այսպէսով կաղաղանալ «հան-գըստանալ» բառի գոյութիւնը կասկածելի է դառնում. սակայն շատ աւելի բնական էր կաղաղանալ հազուագիւտ բառը վերածել խաղաղանալ, քան ընդհակառակը։ Բացի սրանից «որջ» և «հանգստանալ» համապա-տասխան գաղափարներ են. հմմտ. դադա-րել «հանդարտիլ» և դադարք «որջ»)։
• ՆՀԲ լծ. է դնում խաղաղ և ղօղիլ։ Հիւնք. էջ 21 կախաղան բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 48, որ ընդունում է նաև Petersson KZ 47. 280։ Աճառ. ՀԱ 1909, 159 և Հայ նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 80 միացնում է խաղաղ բառին՝ խ և կ ձայների լծորդութեամբ։
inkstand;
— ձուկն, cuttle-fish
• ԳՒՌ-Ում. կաղամար «պարսկական դի-վիթ», Մշ. կաղամար, Պլ. Սչ. գաղամար, Ախց. Կր. կաղամպար, Ջղ. ղամբար։
calends, first day of month or year;
new-year's day;
շնորհաւոր -! a happy new-year to you, & many of them.
• ի, ի-ա հլ. (յատկապէս գոր-ծածւում է յոգնակի ձևով) «ամսամուտ, ամսագլուխ, տարեգլուխ» Եւթաղ. հրտր. Հև 1925, էջ 522, Իգնատ. թղ. 95 (սեռ. -իզ). Պրպմ. Յայսմ. Տոմար. (այժմ միայն «ա-մանոր, տարեգլուխ» նշանակութեամբ է զործուածւում և այն էլ միայն արևմտեան գրականում). որից կաղանդացոյց «օրա-ցոյց» Տոմար։
model, pattern, mould, cast;
standard;
— արկանել, to cite as example.
• = Յն. ταλιπόδιον «ոտքի փայտեայ կա-ղապար» բառից փոխառեալ. (նուազականն է ϰαλύπους (սեռ. ϰαλίπιδος) բառի, որ կազմուած է ϰάλον «փայտ, փայտէ բան» և πաς «ոտք» բառերի բարդութեամբ)։ Յու-նարէնից փոխառեալ են նաև պհլ. [syriac word] kalpat, kalput, պազ. kālbuδ, պրս. [arabic word] kālbad, kālbud «ձև, օրինակ, մարմին», ա-սոր. [syriac word] qalbīd, արաբ. [arabic word] qalib «կաղապար», որից թրք. qaləb (ռմկ. խա-լիպ) և սրանից էլ բուլգ. kalъp, սերբ. ká-lup, käluf, ռուս. калы՛бъ, չեխ. kadlub (Berneker 475) ևն։ Յոյն բառի հայ տա-ռադարձութիւնը պիտի լինէր *կաղոպոդ, ձայնաւորները կարող են առաջին ա ձայնի ազդեցութեամբ փոխուած լինել (հմմտ. դա-լապր, երախայ-երեխայ, երաշխաւոր-ե-րեշխաւոր), բայց կարող են նաև յոյն գա-ւառական մի ձևից յառաջացած լինել, ինչ-պէս որ իրօք էլ ունինք ϰαλάπους տարբե-րակը փխ. ϰυλόπους, սակայն ბ>ր ձայնա-փոխութիւնը ցոյց է տալիս՝ որ աւելի լաւ է, ինչպէս կաղապար, նոյնպէս նաև սրա կրկը-պհլ. մի ձևից (հմմտ. լամբար)։-Հիւբշ. 163, 354։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Տփ. կաղպար, Ալշ. Բլ. Մշ. կաղբար, Խրբ. գաղբար, Տիգ. գmղ-բmր, Զթ. գաղբօյ, գաղբոր, Հճ. գաղբօյ։ Նոր բառեր են կաղպարել «ձուլել» (Ռ. գաղբրէլ «ֆէսը կաղապարով արդուկել. 2. Ակն. Ռ. վարպետութեամբ մէկին խաբել),-կաղպարքաշ Խն. «հողէ ամանների կադա-պար», կաղպրուկ Բլ. «կաղապառուած»։
hazel-nut;
acorn;
hazel-tree;
արքայական —, filbert.
• Այվազովսքի, Յղ. հնչման 15 համեմա-տեց նախ ճշտիւ յն. γάλανος, լտ glans (բայց նաև թրք. գայըն) բառերի հետ։ Պատկ. Изслeдъ. 10 յն. ϰάονον «կաղին», նոյնը նաև Aрм. reorp. է» 45։ Ուղիղ են մեկնում Հիւբշ. ZDMG 1881, հտ. 35, էջ 655, Տէրվ. Նախալ. 80, Bugge, Btrg. 31, Bartholomae BВ 17 (1891), 92։ Հիւնք. լտ. glans բա-ռից կաղնի, որից էլ կաղին. «կայ և յն. βαλανος և դորացի հնչամբ՝ γαλανοςν
felt;
—ակուռ թաղիք, compact felt.
• , ի հլ. (գրուած նաև կայճ) «թաղիք» Խոր. Անյ. պորփ. որից կաճակուռ «թաղիքէ շինուած» Վրդն. պտմ. (տպ. Վենետ. էջ 45 կճաակուռ, հրտր. էմ. էջ 64 կճակուռ). կա-ճեաւ «թաղիքից շինուած» Խոր. (որ ՀՀԲ սխալմամբ մեկնում է «պատող»), կաճեդի-պակ Մխ. դատ. (ՆՀԲ առանձին առանձին գրում է կաճէ դիպակ, իսկ ԱԲ իբր մէկ բառ). այծենակաճ «այծի բրդից շինուած թաղիք» Անյ. պորփ։
• ՆՀԲ (որից և Հիւնք.) համեմատում ևն թրք. քէչէ հոմանիշի հետ։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 195 դնում է պրս. [arabic word] , տառադարձութեամբ kaǰ (այս-պէ՛ս և ո՛չ kač), առանց նշանակութիւ-նը որոշելու։ Բայց այսպիսի բառ չկայ. ԳԴ և Բուրհան գիտեն միայն [arabic word] ku︎ «թեփ ձկան»։
assembly, meeting;
academy, body, company, society;
— բանասիրաց, academy of belles-lettres;
ակմբահոյլ դիցն —, Olympus.
• , ի, ի-ա հլ. «հանդէս, ժողով, բազ-մութիւն, համախմբութիւն» Պիտ. Մամբր. Կոնկտ. որից կաճառանոց Ոսկ. եփես. 782. կաճառորդ «խմբուած մարդիկ» Ոսկ. եբր. 552. կաճառիլ «միաբանիլ, կենակցիլ» Ոսկ. յաւետ. 636. «հետը խօսքի բռնուիլ» Ոսկ. գծ. և ի կոյսն. Պղատ. օրին. կաճա-ռախիտ. Կղնկտ. կաճառական Մագ. բիւրա-կաճառ «բազմախումբ» Նար. խչ. երկնա-կաճառ Լաստ։ Գրուած կայ նաև կայճառ։ Արդի գրականի մէջ նշանակում է «գիտուն-ների ժողով, ակադեմիա»։
or.
• = Պհլ. ❇ kām «կամք, կամեցողու-թիւն» բառից, որի հետ նոյն են հպրս. զնդ. սանս. kāma, պրս. [arabic word] «կամք», հինդ. kām «փափագ, նպատակ», գնչ. kamama «փափագիլ», օսս. k'om «կամք», պազենդ. kāmistan «կամիլ, ցանկալ», պհլ. kāmītan «կամիլ» ևն։ Նոյն արմատին են պատ-կանում նաև կա՛մ, կամակ, կամակար, կա-մայ, ակամայ բառերը, որոնք տե՛ս առան-ձին։ Իրան. kāma համարւում է կազմուած -mo-մասնիկով՝ պարզական qā-«դիւրը գալ, հաճիլ» արմատից (ինչ. զնդ. kā-«տեն-չալ, ցանկալ»), որից -ro-մասնիկով էլ լտ. carus «սիրելի», գոթ. hors, հբգ. huora, գերմ. Hure «բոզ», լեթթ. kā̄rs «որ շատ է սիրում, ցանկութեամբ լի, որկրամոլ», իռլ. гara և կիմր. car «բարեկամ», իռլ. caraim «սիրել» ևն (Pokorny 1, 325, Ernout-Meil-let 153)։-Կամաց բառի կազմութեան հա-մար հմմտ. հպրս. vasaiy «շատ», պհլ. vas, պրս. bas «շատ, բաւական», որոնք ծագում են «կամք» բառից և նշանակում են բուն «ըստ կամաց»։-Հիւբշ. 163։
will, desire;
— է ինձ, I will, I intend;
cf. Կամք;
cf. Կոր.
• = Պհլ. ❇ kām «կամք, կամեցողու-թիւն» բառից, որի հետ նոյն են հպրս. զնդ. սանս. kāma, պրս. [arabic word] «կամք», հինդ. kām «փափագ, նպատակ», գնչ. kamama «փափագիլ», օսս. k'om «կամք», պազենդ. kāmistan «կամիլ, ցանկալ», պհլ. kāmītan «կամիլ» ևն։ Նոյն արմատին են պատ-կանում նաև կա՛մ, կամակ, կամակար, կա-մայ, ակամայ բառերը, որոնք տե՛ս առան-ձին։ Իրան. kāma համարւում է կազմուած -mo-մասնիկով՝ պարզական qā-«դիւրը գալ, հաճիլ» արմատից (ինչ. զնդ. kā-«տեն-չալ, ցանկալ»), որից -ro-մասնիկով էլ լտ. carus «սիրելի», գոթ. hors, հբգ. huora, գերմ. Hure «բոզ», լեթթ. kā̄rs «որ շատ է սիրում, ցանկութեամբ լի, որկրամոլ», իռլ. гara և կիմր. car «բարեկամ», իռլ. caraim «սիրել» ևն (Pokorny 1, 325, Ernout-Meil-let 153)։-Կամաց բառի կազմութեան հա-մար հմմտ. հպրս. vasaiy «շատ», պհլ. vas, պրս. bas «շատ, բաւական», որոնք ծագում են «կամք» բառից և նշանակում են բուն «ըստ կամաց»։-Հիւբշ. 163։
agreeable, sweet, pleasing, delicious;
agreeably, pleasingly;
— լինել ի, to be disposed or inclined to;
dainties.
• , ի-ա հլ. «հաճոյք, ախորժելի բան» Բուզ. Փիլ. Յհ. կթ. «համով ուտելիք, մանաւանդ հիւանդի տանելու. հիւանդի սրտուզելիք» Մանդ. սիր. 13, Յհ. Սթ. 224 (ըստ յաջող սրբագրութեան Նորայրի, Հայկ բառաք. էջ 18՝ փխ. կատակ), Ոսկիփ. Կոստ երզն. 117. «ախորժելի, հաճելի, հաճոյա-կան» Փիլ. Պիտ. Նիւս. երգ. Յհ. կթ. «ա-խորժելի կերպով» Փիլ. Մամբր. որից կա-մակագոյն Փիլ. կամակութիւն Փիլ. անկա-մակութիւն Ոսկ. յհ. բ. 36 (հմմտ. նաև դժկամակ)։
docked, cropped, short-tailed;
mutilated;
circumcised.
• ՓՈԽ.-Վրաց. კოჭატი կոճատի գործա-ծաւած է անյայտ նշանակութեամբ. այսպէս նիչբիսա կոճատի «թիակի կոճատ» (Չուբի-նով 626), պէտք է մեկնել «թիի կճատ, կոտրած կոթով թե»։
shop;
tavern, wine shop or wine vault.
• , ի-ա հլ. «խանութ. 2. գինետուն» Գծ. Իր. 16. Ոսկ. եբր. Վրք. հց. -որից կըր-աականոց Լմբ. մատ. 107. կրպակամուտ Կոչ. 72. կրպակապետ Վրք. հց. կրպակաւոր Վրք. հց. Զքր. կթ. Ասող. կրպակաւորութիւն Սարգ. նոյնը նաև կուղպակ ձևով, որ առա-ջին անգամ յիշուած է 901 թուի մի արձա-նագրութեան մէջ (Վիմ. տար. 5) և աւելի յետոյ 994 և 1031 թուերից, ինչպէս նաև Մխ. ապար. Մխ. այրիվ. էջ 63. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 131, 289. յգ. կուղպականի կամ կղպականի Արձ. 1029, 1036, 1042 թուերից (տե՛ս Վիմ. տար.) և Յիշատ. կուպ-ղայք Կիր. 91։ Բառախաղով գրուած է գող-բակ (իբրև թէ գօղերի բակ) Դրնղ. 468, 343։ Արդի գրականում գործածւում է միայն կրպակ ձևով և «խանութ», յատկապէս «փո-քըր խանութ» նշանակութեամբ։
cf. Կրսեր.
• (խառն հոլովմամբ -ոյ, -աւ, -աց) ւտարիքով կամ կարգով յետինը՝ փոքրը, նուաստը, ստորին» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 3 և յհ. ա. 3. որից կրտսերագոյն ՍԳր. Ոսկ. բ. կոր. յհ. ա. 4. կրտսերանալ Մեկն. ծն. կրտսերութիւն Ծն. խգ. 33. Եփր. թգ. բաղաձայնների ձուլմամբ յառաջացել է կրցեր Նխ. ծն. հմմտ. արտասուք >արտը-սուք >արցունք. իսկ ատամնականի անկու-մով՝ կրսեր, որից կրսերադաս Երզն. քեր. կրսերարար Փիլ. իմաստն. ևն։
shabby, beggarly, mean, stingy, scurvy, niggardly, close-fisted, covetous, sordid, miserly.
• «կծծի, ժլատ» Ոսկ. մ. բ. 24, ո-րից կցրել «կծծիութեամբ խնայել, պահել» Ոսկ. մ. ա. էջ 77 և ես. էջ 415, «ատամ-ները սեղմել» Ոսկ. մ. բ. 23։
• =Կից արմատից. հմմտ. Ոսկ. ես. 415 հատուածր. «Ջառաջին վաստակոցն ասէ թէ ջանայիք, տառապէիք, ժողովէիք, ի վերայ կցրէիք և ևս չար նուազութիւնն լինէր. զի այնպէս իմն որ անօրէնութեամբ ինչ ժողո-վիցին ինչք, թէպէտ և շատ իցեն՝ սակաւք լինին»։ Սրանից երևում է որ ի վերայ կցրել նշանակում է «դիզել, հաւաքել». որով ար-մատը լինում է կից, կցել։-Աճ.
boot;
shoe;
drink-money;
ներկել՝ մաքրել զ—, to black, to polish or clean boots or shoes;
ագանել —ս , to put on one's boots or shoes;
հանել զ—ս, to take or pull off one's boots.
• = Արդեօք վերի կօշիկ բառի՞ց է՝ նշանա-կութեան զարգացմամբ. հմմտ. ռուս. нa čanожкn «վարձատրութիւն, նաչայ», բուն «կօշկի համար»։-Աճ.
cough;
անընդհատ, չոր —, — հիւծիչ, a continual, dry, churchyard cough;
շնչարգել — մանկանց, hooping or chin cough;
—ի դեղ, tussilago, colt's foot, horse-foot;
նեղիլ ի —ոյ, to suffer from a -;
դառն — կալաւ զիս, I caught a violent -.
• , ի հլ. «դժուարութիւն». անկախ գոր-ծածութիւն չունի. գտնւում է միայն հազիլ գործիականաձև մակբայի մէջ, որից հազիլ թէ, հազիւ իմն, հազիւ ուրեմն, հազիւ ուրեք, և բուն արմատի հետ կրկնութեամբ՝ հազիւ հազ. բոլորն էլ նշանակում են «դժուարաւ, դժուարութեամբ, դուն ուրեք, քիչ է պատա-հում որ» ՍԳր. Ոսկ. հազիւ բառից են ծագում հազիւախօս «ծանրախօս» Կոչ. 210 (չունի ՆՀԲ. գիտէ միայն ԱԲ), հազուադէպ, հազու-ագիւտ ևն (նոր գրականում)։