sufficient, enough;
capable, able;
— է, it is enough, sufficient, it suffices;
— համարիլ, to be content, to content oneself;
— լինել յամս, to be adult, of age;
երբեք — ոչ ասէ, he never says, hold! enough!.
lentisk, mastic-tree.
Ընդ որո՞վ ծառով հասեր առ դոսա. եւ նա ասէ. ընդ հերձեաւն. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 54։)
Vulcan.
Զհուր հեփեստեաւ հանդերձ պատուեալ։ Տագնապ տոչորման պռոմիդեայ հասեալ հեփեստիւ պաշարեաց. (Մագ. ՟Խ՟Դ. ՟Կ՟Ը։)
strong, powerful, mighty, vigorous, valiant;
robust, lusty, stout;
potent, energetic, efficacious;
—ն, —ն երկնից եւ երկրի, the Almighty, Omnipotent;
—ք, the mighty of the earth;
— զօրութեամբ, very strong, most valiant, mighty;
— թեւարկու, a professed or open protector.
Աստուած հզօր։ Հզօր՝ որ զօրացուցանէ զիս զօրութեամբ։ Բան տեառն հզօր։ Հրեշտակն հզօր։ Այր կամ թագաւոր հզօր։ Ազգ հզօր։ Ոչ կարէ դատել ընդ հզօրին քան զնա։ Զտկարս աշխարհիս ընտրեաց աստուած, զի յամօթ արասցէ զհզօրս։ Մտանել ի տուն հզօրի։ Կապիցէ զհզօրն։ Աղեղունք կամ աւար կամ սեղան կամ ժողովք հզօրաց։ Մանուկ հզօր ուժով։ Զօրու մեծաւ եւ հզօրաւ։ Կորիւն առիւծու հզօր է քան զանասունս։ Հզօր իբրեւ զերկաթ։ Զջուր գետոյն զհզօր եւ զյորդ. (յն. հզօրի։) Զսուրն մեծ եւ զհզօր։ Հզօր ձեռամբ։ Զձեռանէ քումմէ հզօրէ։ Զբազուկս հզօրս։ Զհզօր գործ պատերազմաց նորա։ Քաղաք հզօր։ Իբրեւ զձայն հզօր որոտման։ Զգէրն եւ զհզօրն (ի հօտից)։ Հզօր (կամ բուռն) է իբրեւ զմահ սէր։ Ի դրունս հզօրս, եւ ի նիգս հաստատունս։ Ի պարիսպս ամուր՝ յաշտարակս հզօրաց. (յն. պարսպաւ մեծաւ եւ հզօրաւ, եւ ամուր աշտարակօք). եւ այլն։
cf. Հզօրագոյնս.
Հզօրք հզօրապէս պատուհասին. (Գէ. ես.։)
marauder, rover, robber, brigand;
— ծովու, sea-robber, pirate, free-booter, corsair, sea-rover;
—ք, marauding, plundering;
piracy;
հինից պարապիլ, to become a highwayman, to rob, to plunder;
հինի or հինիւ ելանել, to take to the highway, to over-run or scour, to make incursions;
զի՞նչ քան զայն — եւ աղաղակ կայցէ, what can be more grievous or more barbarous than that ?.
to wonder, to marvel, to be astonished, surprised, amazed;
to fall into ecstasies or raptures, to fall from the clouds;
հիացեալ զարմանամ, I am lost in wonder, I am filled with admiration.
Հիացան զօրք երկնից ընդ քո յանձն առնուլ զծառայի կերպ։ Զարհուրեալ հիացայ ընդ քո ընդ անհաս մարդասիրութիւնդ. (Շար.։)
founder;
institutor.
Որ դնէ զհիմն իրիք, կամ հաստատէ, կամ նորոգէ.
foundation;
establishment, institution.
Մայր հիմնադրութեան հաստատութեան եկեղեցւոյ. (Նար. կուս.։)
to be founded, established, built.
θεμελιόομαι fundir. Հիմնիլ. հաստատիլ ի վերայ հիման կամ որպէս զհիմն. հիմն լինել, դնիլ.
ի հաստատութիւն յուսոյդ հիմնացեալ անսասանելի։ Որ ի բան քո զօրեղ հիմնացեալ ունիս զամենայնսն. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Կ՟Գ։)
Աւանդութեամբ հարցն առ մեզ հաստատեալ հիմնանայ. (Կանոն.։)
Յորոյ վերայ երկիրս հիմնացեալ հաստատեալ է. (Կիւրղ. ծն.։)
Զամբիծ հաւատս հիմնացեալ հաստատեաց. (Յհ. կթ.։)
fundamentally, thoroughly, to the bottom.
Հաստահիմն հաստատութեամբ. ի հիմանց. հիմամբ.
cf. Հիմնեմ.
ՀԻՄՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ θεμελιόω fundo. որ եւ ՀԻՄՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Տալ հիմնանալ. հիմնաւորել. հիմնել. հիմնարկել. հաստել. հաստատել, ամրացուցանել.
Յայսմ ի սուրբ լերանս վերայ տէր մեր հաստատեալ հիմնացոյց զեկեղեցի իւր. (Եպիփ. սղ.։)
Հիմնացուցեալ եւ հաստատեալ եղեւ եկեղեցի քրիստոսի իվերայ վիմին հաւատոյ. (Խոսրովիկ.։)
cf. Հիմնեմ.
old, worn, decayed;
ancient, antique;
-ք, the ancients;
antiquity;
ի հնումն, anciently, formerly, a longtime since, in days of yore;
ի — or ի հնոց ժամանակաց, ի հնոց ժամանակաց հետէ, ab antiquo;
— կտակարան, the old testament;
— մատեանք, ancient codes;
ի հնումն եւ ի նորումն, in ancient and modern law;
— լուսին, waning moon;
հին աւուրց, old aged in years, grown old;
— աւուրցն, Ancient of days, the Eternal, the Most High;
— աւուրց մանուկն, the Eternal Son;
— աւուրց զօրական, a veteran;
անտառ — աւուրց մայրեաց, a forest of ancient cedars;
— աւուրց ատելութիան, rancour, inveterate hate.
east-wind;
east-side;
shady place between mountains, cool & moist valley.
Ծմակ տեղեաց, որ արեւն ի յինքն սակաւ հասնի. (Վստկ.։)
umbrageous, shady, cool, fresh.
Թորգոմ զծմակային աշխարհ հիւսիսոյ ետ քարթլոսոյ ... Փորանկեալ պատմուճանն եհաս ծմակային երկրին, եւ կայ ի քաղաքն մցխիթայ. (Պտմ. վր.։)
to be grieved, cast down, disheartened, unnerved;
to take to heart, to fret;
ծմրեալ ի տրտմութենէ, weighed down with sadness, sorrowful, oppressed with grief.
Յարտասուս եւ ի դէմս տխուր, եւ ի ծմրեալ կերպարան հասակիդ նայիցիք. (Պիտ.։)
knotty, gnarled, jointed, full of knots;
garter.
Ի կատարեալ հասակի (ցորենոյն) ծնկակապ կազմածոյ զօղոյն՝ կատարի հասկն նորա։ Հաստատեալ վերանայ ծընկակապ կապօքն։ Ծնկակապ կապօք հանգոյց առ հանգոյց. (Վեցօր. ՟Ե։)
ascendant, birth, nativity.
Զի զծննդաբախտն ի ծննդոցն հաստատեսցեն. (Վեցօր. ՟Զ։)
twin-born, twin;
coeval, of the same age;
innate, inborn.
Ժամանակակից ծննդեամբ. հասակակից.
childbirth, confinement, delivery, lying-in;
birth, nativity, filiation;
origin, rise, source;
generation, race, offspring;
infant or child;
fruit, production;
effect;
horoscope, nativity;
—ք, posterity, children, descendants;
խթումն ծննդեան, Christmas-eve;
— Քրիստոսի, Christmas, nativity of our Lord;
—ք or գիրք ծննդոց, Genesis;
վերստին —, regeneration, renewing;
միւսանգամ —, resurrection;
— մտաց, conception, conceit;
— լուսնի, new moon;
— փոխոյ, interest;
usury;
— կենդանեաց, brood, litter, covey;
մերձ ի —, near lying-in;
about to bring forth young;
կալ ի ծննդոց, to cease from bearing, to become sterile;
օր ծննրոց, anniversary of birth-day;
երկիր ծննդեան իմոյ, my native country or soil, birth-place, home.
Ի թանձրացեալն. ἕκγονον, γέννημα, ἑπιγονή, ἁπογόνος, παιδίον, natum, faetus, proigenies, progenitus, oriundus, puer եւ germen, fructus, effectus. Զաւակ. որդի. սերունդ, եւ Բերք. արդիւնք. արգասիք. պտուղ. (իրօք. եւ նմանութեամբ.) օղուլ, եվլատ, պար, հասըլ. եբր. եէլէտ, ախերիթ, տօռ, ֆէրի.
Եւ անդ լուսնին իսկ հասանէ ժամ ծընընդեան. (Երզն. ոտ. երկն։)
that cuts, divides, cleaves or ploughs the sea.
running, flowing, liquid, fluid;
flow, flowing, running out
Կացոյց զերկինս իբրեւ զկամար, որ ի ծորան ջուրց բազմութենէ (կամ բնութենէ) անտի անշարժեւ անէջ զերկինս հաստատեաց. (Կոչ. ՟Թ։)
cf. Ծորիմ;
to mow.
Զամենայն պտուղն յառաջ քան զհասանել՝ ծորել եւ ի բաց թօթափել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 10։)
to set running, to cause to flow;
զմտաւ իսկ ածելն —նէ զբերանս, the mere thought of it makes my mouth water.
Զամենայն պտուղն յառաջ քան զհասանել՝ ծորել եւ ի բաց թօթափել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 10։)
smoke;
fume, vapor, exhalation;
tobacco;
սիւն, ստեղն ծխոյ, — ծառացեալ, pillar of smoke;
մրրիկ ծխոյ, clouds or masses of smoke;
ընդ — գալ, to be in tbe smoke;
—ս արձակել, to emit smoke;
— ծխել, ձգել զ—, to smoke tobacco;
— որ ընդ մէջ մօրուին եւ ըրջուաց ծխիցի, unpleasantness or discord engendered between step-mother & step-children.
family, hearth, home.
Եւ են ի միասին ամենայն հոտք՝ ծուխ, եւ կամ մրրիկ. եւ ի սոցանէ այն՝ որ յօդոյ ի ջուր հասանի, մրրիկ է. եւ այն՝ որ ի ջրոյ յօդ, ծուխ. (Պղատ. տիմ.։)
to grow or become round;
to surround, to enclose.
Մերձեալ խոնաւութեան (ի լուսինն կոյս), եւ ի նա չհասեալ, բակ առեալ ծրանայ շուրջ զնովաւ. (Եզնիկ.։)
to fluctuate, to ebb flow, to undulate;
to foam, to grow rough;
to be troubled, agitated, harassed;
to be undecided in purpose, to fluctuate, to waver.
ըստ օրինակի խռովութեան մրրկաց ծովու ծփեցայ։ Ի կոծ մրրկաց ծփիմ։ Թէ զծփեալս հաստատեսցես. (Նար.։)
to strengthen, to corroborate, to sustain, to give strength to;
to repair, to restore to vigour good health, to re-establish;
to encourage, to give heart to;
to recover, to regain one's strength, to get well again, to be restored;
to take heart, to cheer up.
ԿԱԶԴՈՒՐԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԿԱԶԴՈՒՐԵՄ, եցի. ն. ԿԱԶԴՈՒՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. գրի եւ ԿԱՍԴՈՒՐԵԼ. յն. ստիրի՛զօ, στηρίζω statuo firmiter, stabilio, fulcio եւ այլն. եւ այլն. Կացուցանել ի հաստատութեան. հատատուն առնել. ամրացուցանել. զօրացուցանել.
Կազդուրեցուսցէ (կամ կազդուրացուսցէ), կարողացեւսցէ, հաստահիմն արասցէ. (՟Ա. Պետ. ՟Ե. 10։)
cf. Կազդուրացուցանեմ.
ԿԱԶԴՈՒՐԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԿԱԶԴՈՒՐԵՄ, եցի. ն. ԿԱԶԴՈՒՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. գրի եւ ԿԱՍԴՈՒՐԵԼ. յն. ստիրի՛զօ, στηρίζω statuo firmiter, stabilio, fulcio եւ այլն. եւ այլն. Կացուցանել ի հաստատութեան. հատատուն առնել. ամրացուցանել. զօրացուցանել.
Կազդուրեցուսցէ (կամ կազդուրացուսցէ), կարողացեւսցէ, հաստահիմն արասցէ. (՟Ա. Պետ. ՟Ե. 10։)
cf. Կազդուրացուցանեմ.
ԿԱԶԴՈՒՐԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԿԱԶԴՈՒՐԵՄ, եցի. ն. ԿԱԶԴՈՒՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. գրի եւ ԿԱՍԴՈՒՐԵԼ. յն. ստիրի՛զօ, στηρίζω statuo firmiter, stabilio, fulcio եւ այլն. եւ այլն. Կացուցանել ի հաստատութեան. հատատուն առնել. ամրացուցանել. զօրացուցանել.
Կազդուրեցուսցէ (կամ կազդուրացուսցէ), կարողացեւսցէ, հաստահիմն արասցէ. (՟Ա. Պետ. ՟Ե. 10։)
restoration, re-establishment, recovery, convalescence.
cf. Կազդուրութիւն.
construction;
preparation, furniture, ornament;
— գրոց, binding of books;
ready, quite ready, prepared;
active, diligent;
disposed;
— լինել, to be ready, prepared;
to be disposed to.
Ի հաստատութեան միտս կայր կազմ. (ՃՃ.։)
apparatus;
preparing, preparation;
goods, furniture, household effects;
moveables, utensils;
equipage;
armour;
cf. Կազմութիւն;
— մարմնոյ, constitution, temper;
- պատերազմականք, military stores;
- ձիոյ, harness, caparisons, trappings;
— նաւու, rigging;
astronomical instruments.
Թէ երէցն զկազմած կնքոյն (զսպաս մկրտութեան) չունի, եւ զկազմածէ ուրեք երթալ չէ ձեռնահաս. (Կանոն.։)
to form, to mode, to fashion;
to construct, to erect, to build;
to furnish, to provide, to supply;
to fit up, to arrange, to set in order;
to adjust, to put in repair;
to adorn, to embellish;
to get ready, to prepaire;
to equip;
to arm;
գունդս —, to enrol soldiers;
— զկառս, to harness the horses;
պարս ուրախութեան —, to give a ball;
— գորս, to bind books.
κατασκευάζω, παρασκευάζω, ἐτοιμάζω , ἑπισάσσω, -ττω, ἀρμόζω եւ այլն. paro, apparo, struo, orno եւ այլն. Կազմս եւ կազմածս առնել. կա՛զմ գործել. յօրինել. յարդարել. զարդարել. կերտել. շինել. նորոգել. կարգել. յարմարել. առթել. հանդերձել. պատրաստել. հաստել. ստեղծանել. հաստատել. ամրացուցանել. սպառազինել. վառել. շինել. շտկտել. խորդել.
Յորոյ հաստատութիւն կազմեաց զբանս։ Աղերսիւ զբանն կազմեաց. (Երզն. մտթ.։)
cf. Կազմած.
construction, organisation, order, arrangement, mechanism, constitution, formation, structure, composition;
preparation, equipment;
— մարմնոյ, oonstitution, temperament, complexion.
Ի թիկունս հասանէին բուռն կազմութեամբ. (Ագաթ.։)
fed with milk;
— լինել, to suck, to be suckled.
Կաթնաբոյծ հասակաց. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
sucking;
suckling.
Կացոյց ի տեղի նորա զփառնաւազ սպարապետն իւր՝ կաթնակեր եւ համահասակ. (Պտմ. վր.։)
cf. Կաթնատու.
Զկաթնաջամբ լինելն, զաճելն հասակաւ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
babe, unweaned child, suckling.
Ճմլել զստինս մօրն կաթնկեր հասակացն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Կաթնարբու.
Ճմլել զստինս մօրն կաթնկեր հասակացն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
communicative;
communicable.
to communicate, to be communicated, to participate, to share, to be in communication with;
to conjoin, to have carnal connection with;
to be communicative;
to lead on, to be conducive;
cf. Հաղորդ առնում.
Աչք հաղորդի արեգական լուսոյ։ Որք նմին հաղորդին հասարակութեամբ. (Շ. մտթ. եւ Շ. բարձր.։)
to be contented, satisfied, pleased, gratified;
to agree, to acquiesce, to consent, to approve;
to be reconciled, to become friends again;
to deign;
to taste;
չ— ընդ, to disapprove, to dislike;
հաճեալ է նա ընդ քեզ, you please him;
հաճեսցի տէր իմ արքայ, may it please your Majesty.
Ընդ որս հաճի ոք, առ նոյնս եւ խաղաղութիւն հաստատէ. (Խոսր.։)
cf. Համագոյակից.
Որ համագոյից ես հաստիչ։ Համագոյից հաստիչ գոլով. (Շար.։)
consubstantiality.
Ոչ ի համագոյութենէ բնութեանն (հասարակաց) ամաչեն, եւ ոչ յանձինս իւրեան խնայեն։ Պատշաճ էր առաւել եւս հայցել զհամագոյութիւնն, եւ զոչ եւ մի ինչ տալն մխիթարութիւն յերթալն։ Վերստին եկեսցէ, եւ հանապազորդեսցի ընդ նոսա համագոյութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35։ ՟Բ. 29. 33։)
cf. Համագումար;
flocked together, gathered in crowds or in a mob;
in a united company, with all the company, in crowds;
— թռչիլ, to fly in flocks or swarms.
Համագունդ խուռնընթաց առ հասարակ ի վերայ դիմեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. յն. զուգընթանան։)
Առ հասարակ խմբեալ. միաժողով. համախումբ. համագումար. բովանդակ. միաբան.
ՀԱՄԱԳՈՒՆԴ. մ. ՀԱմօրէն գնդաւ կամ բազմութեամբ. միաբան առ հասարակ. պատերազմակից լինելով.
to gather or put together, to muster, to collect, to convoke.
Համախմբելով ընդ փայտին անշնչապէս՝ զառ ի փայտէն բառնայր զպատուհաս մեղացն ադամայ. (Յհ. իմ. եկեղ. այսինքն բեւեռմամբ միանալով։)