to be limited in quantity.
· Calfa
Տեղի եւ ուրական մարմինք ըստ ինքեանց՝ ըստ պատահմանց ի թանձրութեան քանականայ. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
ποσόομαι quantitatem habeo, sive sortior. Քանակաւորիլ. քանակիլ. ընդ քանակաւ լինել. չափ ունենալ, չափուիլ.
having a quantity.
· Calfa
Ժամանակական բերմամբ առլցեալ քանակաւոր ձեւով ըստ հասարակաց բնութեան մարդկան։ Քանակաւորն. եկաց ադամ այնքան, եւ այսքան մանասէ, եւ այնպիսիքն. (Զքր. կթ.։ Երզն. քեր.։)
πεποσώμενος quantitatem habens. Ունակ քանակութեան. ընդ քանակաւ անկեալ. չափաւոր. չափելի.
to assign the quantity;
to measure;
to contain, to comprehend.
· Calfa
ποσόω quantum facio, quantitatem attribuo. Ընդ քանակաւ արկանել. չափել. քատակել. ամփոփել. պարագրել . ձեւացուցանել. յարմարել. յօրինել. իսկ կր. իբր ձ. cf. ՔԱՆԱԿԱՆԱՄ.
Չի՛ք մարդկան կարելի բնաւ զսահման աստուածային գիտութեանն երագմամբ մտաց քանակել։ Զբանսն ի ձգեալ քանակէ։ Սակաւ բանիւք եւ փոքումբք զմեծ ամեծսն քանակէ։ Եւ դու ի քեզ միայն կամիս զշնորհս նորա քանակել. (Լմբ.։)
Ի կշիռս բանից իմաստից խօսից զյոդունս քանակեցին։ Ամփոփեցար անսահման, քանակեցար անքնին, շօշափցար անքանակ. (Նար. խչ. եւ ՟Լ՟Դ։)
in how many ways?.
· Calfa
Ոչ է ասել, որպէս վարկանիմ, թէ քանակի. յաստուածաբանութենէն ի վերայ հօր եւ որդւոյ յայտնագոյն ասի տէր. այլ՝ տէր է եւ հոգին սուրբ. (Դիոն. ածայ.։)
ՔԱՆԱԿԻ՞. Քանի՞ օրինակաւ. քանաբա՞ր. եւ Ի քանի՛ տեղիս. որպէս ποσαχῆ;
quot locis?
quantity.
· Calfa
Քանակութեամբ բազմութեամբ անդր բանի ձգեալ. (Փիլ. լին.։)
Առանց թուոյ եւ քանակութեան համարոյ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ընդ քանակութեամբ եւ ընդ քննութեամբ արկանել զանճառելի խորհուրդն. (Սարգ. ՟բ. յհ.։)
Սակաւ է սա քանակութեամբ, եւ յոգնակի՝ ունակութեամբ. (Շ. այբուբ.։)
Վասն է՛ր ոչ ունի ընթացս բանք աղօթիցս ընդարձակգոյն, այլ՝ ի քանակութիւն տանց է բաժանեալ։ Աստուած ի յօդուածոց քանակութենէ մարմնական անդամոց օտար է. (Լմբ. սղ.։)
Քանակութիւն այսր սրբոյ իրի ասել կարելի է. իսկ յաղագս որակութեան անկա՛ր է ճառել. (Կլիմաք.։)
ποσότης quantitas. Քանակ. չափ. չափաւորութիւն. որքանութիւն.
cf. Քանանիտ.
· Calfa
Առ ի բարին փոխարկութեան՝ քանանացւոցն փրկութեան։ Տէր որ գթացար ի կինն քանանացի. (Նար. ՟Կ՟Գ։ Շար.։)
Երեւէր ապստամբութիւնն քանանիտ գնութւոյն վասկայ. (Յհ. կթ.։)
ՔԱՆԱՆԱՑԻ ՔԱՆԱՆԻՏ. որ եւ ՔԱՆԱՆԻԴԱՍ. χαναναῖος, -α, χανανίτης, -ις chananaeus, -ea. Որ է յերկրէն եւ յազդէն քանանու.
adj. s. Canaanite.
· Calfa
Առ ի բարին փոխարկութեան՝ քանանացւոցն փրկութեան։ Տէր որ գթացար ի կինն քանանացի. (Նար. ՟Կ՟Գ։ Շար.։)
Երեւէր ապստամբութիւնն քանանիտ գնութւոյն վասկայ. (Յհ. կթ.։)
ՔԱՆԱՆԱՑԻ ՔԱՆԱՆԻՏ. որ եւ ՔԱՆԱՆԻԴԱՍ. χαναναῖος, -α, χανανίτης, -ις chananaeus, -ea. Որ է յերկրէն եւ յազդէն քանանու.
cf. Քանասարիկ.
· Calfa
(յետնաբար ի-ա հլ.) բուն նը-շանակութիւնը անյայտ է. գործածւում և իբր մակդիր արաբացի վայրագ գայլի. Նար. կթ. էջ 177, Ճաշոց 231 ա (կտկ. չրչ.), Սիմ. ապար. 51 (սեռ. քանասարաց), որ և քանա-սարիկ Ոսկ. մ. ա. 22 (յն. չարագոյն), քաննասարիկ, քաննասարեան Տօնակ.։
Հին բռ. մեկնում է «քաջասիրտ», ՀՀԲ «քաջասիրտ, յանդուգն, դժնեայ», ՆՀԲ «որպէս անյագ բերանաբաց, երա-գոտն և յափշտակիչ, չար յոյժ», ՋԲ
«գիշատիչ, վայրագ», ԱԲ «վազուև. յափշտակող, վնատակար»։-Աւետի-քեան, Մեկն. Նար. Վենետ. 1859, էջ 352 պրս. քէմ «չար, ժանտ» + sar «գլուխ» բառերից՝ իբր «չարագլուխ» և կամ յն. քա՛ննօս, քանտօս «պատա-ռող»։ Տէրվ. Altarm. 61-62, Մասիս 1882 յուլ. 24, Լեզու 160 բուն «շնագը-լուխ», իբր սանս. çvaçīrša, պրտ sak-sar «շնագլուխ», կազմուած *քան «շուն» =սանտ. çvan, յն. ϰιων, լտ. can-և պրս. sar «գլուխ» բառերից։ Հիւնք. լտ. canis «շուն»+ պրս. sar՝ որ ստացել է «ծայր» նշանակութիսնը։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. քանասար «գայլ»։
ՔԱՆԱՍԱՐ ՔԱՆԱՍԱՐԵԱՆ ՔԱՆԱՍԱՐԻԿ. գրի եւ ՔԱՆՆԱՍԱՐ, եւ այլն. (մարթի համեմատիլ այլեւայլ բառից եւ երբ. բայց ստոյգն է անյայտ) Մակչիր արաբացի գայլոյ՝ որպէս անյագ բերանաբաց, երագոտն եւ յափշտակիչ, չար յոյժ.
Գազանութեամբ քանասար գայլոցն արաբացւոց. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Հրամայէ ի շանց եւ ի խոզից զգուշանալ, եւ ի միւսոյ եւս քանասարիկ ազգէն գայլոց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։) (չարագոյն)
Քաննասարեան գայլաբերան եւ խարդաւանօղ։ Գայլաբարոյ քաննասարիկ հերձուածողք. (Տօնակ.։)
Քանասար, քաջասիրտ։
cf. Քանասարիկ.
· Calfa
ՔԱՆԱՍԱՐ ՔԱՆԱՍԱՐԵԱՆ ՔԱՆԱՍԱՐԻԿ. գրի եւ ՔԱՆՆԱՍԱՐ, եւ այլն. (մարթի համեմատիլ այլեւայլ բառից եւ երբ. բայց ստոյգն է անյայտ) Մակչիր արաբացի գայլոյ՝ որպէս անյագ բերանաբաց, երագոտն եւ յափշտակիչ, չար յոյժ.
Գազանութեամբ քանասար գայլոցն արաբացւոց. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Հրամայէ ի շանց եւ ի խոզից զգուշանալ, եւ ի միւսոյ եւս քանասարիկ ազգէն գայլոց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։) (չարագոյն)
Քաննասարեան գայլաբերան եւ խարդաւանօղ։ Գայլաբարոյ քաննասարիկ հերձուածողք. (Տօնակ.։)
Քանասար, քաջասիրտ։
wolf-like, ferocious, fierce.
· Calfa
ՔԱՆԱՍԱՐ ՔԱՆԱՍԱՐԵԱՆ ՔԱՆԱՍԱՐԻԿ. գրի եւ ՔԱՆՆԱՍԱՐ, եւ այլն. (մարթի համեմատիլ այլեւայլ բառից եւ երբ. բայց ստոյգն է անյայտ) Մակչիր արաբացի գայլոյ՝ որպէս անյագ բերանաբաց, երագոտն եւ յափշտակիչ, չար յոյժ.
Գազանութեամբ քանասար գայլոցն արաբացւոց. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Հրամայէ ի շանց եւ ի խոզից զգուշանալ, եւ ի միւսոյ եւս քանասարիկ ազգէն գայլոց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։) (չարագոյն)
Քաննասարեան գայլաբերան եւ խարդաւանօղ։ Գայլաբարոյ քաննասարիկ հերձուածողք. (Տօնակ.։)
Քանասար, քաջասիրտ։
table.
· Calfa
Որպէս թէ Քանոնակ. տախտակ.
Բեւեռեա՛ զքեզ ընդ երկիւղն Աստուածոյ իբրեւ զբեւեռ ի քաննակս վարսեալք. (լոկ. առբեւեռեալ) (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
lightfooted, nimble.
· Calfa
Ժիր եւ քաջագնաց երիվարօք հասանէր ի քաղաքն տիսբոն. (Կաղանկտ.։)
male bird, cock.
· Calfa
Ո՞վ ոք զոսկեփետուր վարուժանն իմ հաւահար առնել կարողանայր, զբարձրաթիռ արծիւն. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Հապա առաքինիք՝ վարուժանակք իմ ապականիչք՝ խառնեցէ՛ք զմագիլս ձեր յաղաւնի միամիտ. (Վանակ. յոբ.։)
Որսական թռչնոց արականք. կանդ ... կամ վարուժանակ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Բոլորովիմբ ըմբռնի իբրեւ զճնճղուկ ի վարուժանակէ (բազէի կամ ցնոյ). (Մաշկ.։)
cf. Վաւաշիմ.
· Calfa
Վաւաշանալ անչափ պակշոտութեամբ։ Շամշեալ վաւաշէր ըստ օրինակի երիտասարդի անարգել տարփաւորի։ Քրիստոնեայք միշտամեղք՝ որք ընդ անօրէնս վաւաշին. (Փիլ. իմաստն.։ Խոր. ՟Բ. 60։ Մանդ. ՟Ի. կամ Պիտառ.։)
ՎԱՒԱՇԱՆԱԼ ՎԱՒԱՇԵԼ ՎԱՒԱՇԻԼ. ἁκολαστέω, ἁσωτέουμαι , ἁσελγέω, λαγνεύω luxurio, -or, lascivio եւ այլն. որ եւ ՎԱՒԱՇՈՏԻԼ. Մոլիլ զհետ հեշտ ցանկութեանց. անառակիլ. շամբշիլ. խենէշանալ.
to be exalted, ennobled or elevated.
· Calfa
Վեհ կամ վեհագոյն լինել. մեծանալ. բարձրանալ. լաւ եւս լինել.
endowed with supernatural excellence, most glorious.
· Calfa
Տիրամայր, հուպ երրակին, լոյս գերազանց, լուսոյն արփի վեհինաճեմ (կամ վեհիցնաճեմ). (Նար. տաղ.։)
sixteen years old.
· Calfa
Էր սա վեշտասանամեայ (կամ վեցտասանամեայ). (Կլիմաք.։)
analogical.
· Calfa
Պատուականագոյն է քան զմարգարիտ, զոր (ինչ) կամիմ ածել ի վերաբանական անդնդոց. (Ոսկ. խչ.։)
ἁναλογικός analogicus, proportionalis. Համեմատական. նմանական. խորհրդաւոր.
going, rising up.
· Calfa
Որ գնայ կամ դիմէ ի վեր. վերաթռիչ.
Զլուսոյն մասն ինչ ի վեր արձակէին, մանաւանդ թէ զմեծ մասն ի վեր, որչափ վերագնացքն են. (Կիւրղ. ծն.։)
Տու՛ր զինչս աղքատաց, ու ա՛ռ ըզխաչ ճըգանց, եւ լե՛ր վերագնաց. (Գանձ.։)
cf. Վերակնեմ.
· Calfa
ՎԵՐԱԿՆԱՐԿԵՄ ՎԵՐԱԿՆԵՄ. Ի վեր ակնարկել, ամբառնալ զաչս յերկինս.
Վերակնարկելով քեզ բարերարի՝ յանակնկալս կենաց վհէ արտաբերել ի լոյս անձկալի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
Այլ յուսով վերակնարկեմ քեզ, որ պետրոսի ձգեցեր յօգնութիւն զձեռն. (Գանձ.։)
Վերակնել յաստուածգիտութեան լոյս։ Յորս սակաւ ինչ կարէ վերակնել իմանալի մարդն իւր աչօքն միայն։ (Սկեւռ. ես.։ Վրդն. երգ.։)
to raise, to elevate, to lift up on high;
— զգլուխ, cf. Ըմբոստանամ, cf. Ընդվզիմ;
— յինքն, cf. Ըստանձնեմ.
· Calfa
Վերամբառնան զնա յերկինս՝ տեսանել զամենայն սուրբս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Զստորանկեալս յոտս քո վերամբարձցես ամենաթագաւորին աստուծոյ. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։ (կամ որպէս գրի, վերամբարձեսցես. գուցէ իբր՝ տացես վերամբառնալ)։)
Պահելով զպատուիրանն՝ յանապականութեան եւ յանմահութեան վիճակն մարմին վերամբառնայ։ Վասն որոյ եւ յայդպիսի պատիւ վերամբարձար։ Գետնաստորս սակաւ մի վերամբարձեալս ընդ արմկամբքն, զի յայն յեցցին։ Զխաղաղացեալ ոգին եւ յոյժ վերամբարձեալ՝ շրտուցանէ, որպէս զաչս լոյս կայծակեալ. (Լծ. ածաբ.։ Ճ. ՟Բ.։ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զի՞նչ երկին եւ աստեղք, ունիցի՞ս ինչ արդեօք ասել վերամբարձեալդ, որ զառ ոտսդ անգիտանաս։ Յոլովք զրկին ի ձէնջ, մանաւանդ թէ ամենեքին՝ որոց վերամբառնայք. (Առ որս. է. ՟Ը։)
Վերամբարձեալքն քան զկարիս կարօտութեան. ասմենայն ազատք. (Պիտ.։)
Որք բաւականք են տեսանել զվերամբարձեալսն, լուսովն, զամենայն ասեն զաշխարհս ուռճալրացեալ. (Նիւս. կազմ.։)
ՎԵՐԱՄԲԱՌՆԱՄ, բարձայ. չ. ὐπερέχω antecello, emineo, efferor. Վերանալ. բարձրանալ. գերազանցել. ամբարտաւանիլ.
ՎԵՐԱՄԲԱՐՁԵԱԼՔՆ. Անսովոր ոճով, որպէս յն. մէդէ՛օռա. μετέωρα meteora, res supra nos apparentes. Եթերականքն. օդային իրք ի վերոյ քան զերկիր. երկնայինք. բարձունք.
to rise, to soar, to ascend, to mount;
to vanish, to disappear;
to go away, to leave, to escape;
վերացեալ հպարտացեալ կալ, to swell with pride, to be puffed up, to become presumptuous.
· Calfa
Վերացաւ աստուած յաբրաամէ։ Վերանայր ամպն ի խորանէ անտի։ Վերացաւ սիւն ամպոյն յերեսաց նոցա։ Վերանայր յերկինս։ Այս յիսուս՝ որ վերացաւն ի ձէնջ յերկինս։ Ի վերանալ գազանացն յերկրէ՝ վերանային եւ անիւքն։ Գոռոզութիւն նոցա ի պարանոցէ ձերմէ վերասցի։ Գուցէ ոչ վերանայցէ ձեռն նորա ի ձէնջ։ Հոգի տեառն վերացաւ ի սաւուղայ։ Դու միայն վերացեալ հպարտացեալ կաս ի վերայ մեր.եւ այլն։
Արեգակն ծագելովն եւ վերանալով եւ ի մուտս դառնալով. (Եզնիկ.։)
Ի վերանալ հայոց թուականութեանս յամս նձ. (Ուռհ.։)
ἁναβαίνω, ἁναλαμβάνομαι ascendo ὐπερυψόομαι revelor ἁφίσταμαι extollor, elevor ἁπαίρομαι discedo ἁφαιρέομαι auferor. Ի վեր եւ ի վերայ ելանել. ամբառնալ. համբառնալ. բարձրանալ. եւ Բարձրամտիլ. եւ Ի բաց բառնիլ. մեկնիլ. եւ այլն. վեր ելլել. եւ վերնալ.
Ի վերայ ամենայն բարձրացելոց եւ վերացելոց։ Նստեալ յաթոռ բարձրութեան եւ վերացելոյ. (Ես. ՟Բ. 12. 13։ ՟Զ. 1։) cf. ՎԵՐԱՆԱՄ։
to fly upwards, to soar.
· Calfa
Սլանալ ի վեր. վերաթեւել.
Սորին թեւօք վերասլանան։ Վերասլացան յեթերն երկնի. (Շ. յս. որդի. եւ Շ. եդես.։)
cf. Վերընկալ.
· Calfa
Սրբութեան սեղանոյն սքանչելի զգեստն ... զվերընդունակնանբաւ բնութեան տէրունոյն մարմնոյ. (Նար. խչ.։)
Վերընդունակ լինի մարմինն՝ մեղաց. (Ժող. շիրակ.։)
Զկնի քո ո՞վ իցէ արժանի յաջորդելոյ զաթոռ քո՝ վերընդունակ լինել քահանայապետութեան եւ վարդապետութեան եկեղեցւոյ սրբոյ։ Դրա զկնի իմ եղիցիս քահանայութեանս եւ աթոռոյս վերընդունակ. (ՃՃ.։)
citadel, castle.
· Calfa
Ի բաց զներքնաբերդն (ամենայն զստորին բերդն) լքեալ թողեալ՝ ի վերնաբերդ անդր համագունդ հորդան տային. (Յհ. կթ.։)
upper or higher region;
ethereal region;
ի —ս հայոց, in Upper Armenia.
· Calfa
Վերնագոյն գաւառ, կամ ըստ յն. ի վերոյ գաւառն.
Անց ըստ եփրատ, եւ երթայր ընդ կողմն վերնագաւառացն։ Գնայր նա ընդ վերնագաւառսն. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 37։ ՟Զ. 1։)
Առնուին կոտորէին զամենայն բնակիչսն վերնագաւառացն հայոց. (այսինքն վերին հայոց). (Բուզ. ՟Դ. 23։)
epigraph, inscription, title;
— նամակի, superscription or direction of a letter.
· Calfa
Վերնագիր գրոցն։ Ի վերնագրոյ բագնին՝ զպատկերն կործանեաց. եւ դու զվերնագրոցն անփոյթ առնես. (Ոսկ. գծ.։)
Զեկուցանէ երկրորդ վերնագիրն այնուհետեւ զանունն։ Ոյր անուն ծանուցեալ ի վերնագրէն։ Ոյց զեկուցանէր ըստ վերնագրին։ Ունէր վերնագիր. (Պիտ.։)
Գտանէ մատեան մի հելլէն գրով, յորոյ վերայ էր ասէ վերնագիրն այսպիսի. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Ուսի՛ր, որ զայս ունի սաղմոսն՝ վերնագիր, սաղմոս հնձանաց. (Աթ. համբ.։)
Սաղմոսս այս եւ աղօթք դաւթի են ըստ վերնագրին յայտարարութեան. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի դիմաց մարգարէին դնէ զվերնագիրս, թէ պատմեցից զաստուծոյ իմոյ. (Գէ. ես.։)
Զվերնագիրն լուսեղէն, եթէ այսու նշանաւ յաղթեսցես. (Թղթ. դաշ.։)
Գտին վէմ մի ի հիմունս նորա, որ ունէր վերնագիր դրոշմեալ օրինակ զայս. (Ղեւոնդ.։)
ἑπιγραφή inscriptio, titulus. Վերնագիր. խորագիր. մակագրութիւն. գրեալն ի վերայ. սկիզբն մատենի կամ գլխոյ բանից. տիտղոս, որ եւ տախտակ ասի.
upper, superior, higher.
· Calfa
Ցանկամ վերնագոյն իմաստասիրութեան։ Վերնագունին հասանել պատուի։ Գիտութիւն երիցագունին եւ վերնագունին ամենեցուն պատճառին. (Առ որս. ՟Բ։ Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին. ՟Ա. 6։)
to place, to engrave an inscription;
to ascribe, to attribute.
· Calfa
ՎԵՐՆԱԳՐԵԼ. Դրոշմել զվերնագիր. արձանագրել. եւ Գրել ի վերայ այլոց բանից կամ յաւելուածով. տե՛ս եւ ՎԵՐԱԳՐԵԼ.
Ոմանք վերնագրեցին զդաւթին՝ երեմիայի, եւ անդէի եւ զաքարիայի անուանեցին. (Եպիփ. ՟Ղ։)
Զսաղմոսն հա, զոր ի սաղմոս վերնագրեաց. (Գէ. ես.։)
Եւ այլ այսպիսիք յոգունք, զոր վերնագրեցին. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
high gate;
flood-gate, sluice;
stocks, ceps.
· Calfa
Արգել զնա ի վերնադրանն։ Եհան պասքովր զերեմիա ի վերնադրանէ անտի. (կայ եւ ձ. վերնադրանդ. դէ). (Երեմ. ՟Ի. 2. 3։)
varnished;
flowery, redundant.
· Calfa
Ի վերին երեսս զարդարեալ. արտաքնայարդար. գեղեցկապաճոյճ.
Ոչ ունի ճարտարութիւն մեր բանքս ճախարակեալ բոլորեալ լեզուաւ, եւ ոչ բարբառս վերնազարդս. (Վեցօր. ՟Զ։)
great coat, over-coat or upper-coat.
· Calfa
Զվերնազգեստս իւրեանց տարածանէին (կուսանք). (Վրք. հց. ձ։)
abacus, capital.
· Calfa
Զսիւնսն պղնռիս տան տեառն, եւ զխարիսխսն, եւ զոտսն, եւ զվերնախարիսխսն. (Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 18. (որ պակասի ի յն)։)
providential;
— տեսչութիւն, Divine Providence.
· Calfa
Եղեալն վերին խնամօք կամ տեսչութեամբն աստուծոյ. նախախնամական.
Վերնախնամ տեսչութեամբ. (Շար.։)
Վասն մերոյ վերնախնամ կենդանութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)
superior, celestial;
aerial, ethereal;
cf. Վերին;
angel.
· Calfa
Վերնական նախախնամութիւն, կամ զօրութիւն. վերնական կառք, կամ աստղ, կամ հուր, կամ ջուրք. (Պտմ. աղեքս.։ Նանայ.։ Շար.։ Շ. տաղ ծն.։ Եփր. թագ.։ Նար. յովէդ.։)
Վերնական զօրք Վերնականացն պարերգութեամբ։ Վերնականն երկնի։ Վերնականիդ սիրոյ տեսութիւն. (Նար. ՟Դ. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)
Սա վերաբերէ հըրոյ նման, որպէս բնութիւն է վերնական. (Յիսուս որդի.։)
ἅνω, ἁνώτερος supernus, superior. Վերին. վերնային. երկնային. աստուածային. հոգեղէն.
of divine or celestial behaviour, pious, angelic, godly.
· Calfa
Երկնակենցաղ. ունակ վերին քաղաքավարութեան.
Կեանս երկնակրօնս վերնակենցաղս. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
upper side or part.
· Calfa
Վերին կողմն, եւ վերնագաւառ. (յն. ըստ իմաստից).
Ընդ վերնակողմն տախտակամած նաւին բեւեռէին. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 8։)
Ի ժամանակի յորում վերնակողմն կողման չուեալ գնացեալ երթայր. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 23։)
cf. Երկնակրօն.
· Calfa
Վերնակենցաղ. հրեշտակակրօն.
Վարագայ վերնակրօն սուրբ եղբարցն. (Թղթ. դաշ.։)
without vestige, untraced;
— առնել, to annihilate;
— լինել, to be annihilated.
· Calfa
Ի ծովու ճանապարհորդեալ անհետ ընթացիւք. (Շար.։)
Յանհետ եւ յանշէն անապատի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
Անհետ անապատ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Անհետ ճանապարհ. (ԳԷ. Ես.։)
Ափափայք անանցք եւ անհետք. (Ոսկ. ես.։)
որպէս անընդհատ. առանց թողլոյ հետս միջոցի. հետ ընդ հետ. անդադար. շարունակ, իրարու էտեւ.
Պահել անհետ զյարատես փոխարինութիւն (կամ զյարատեւ փոխանորդութիւն) կենաց. (Պիտ.։)
Անհետք առնիջիք զամենայն խմոր ի տանց ձերոց. (Եփր. ել.։)
Զամենայն բարւոյն վայելուչ մասունս անհետ առնել. (Պիտ.։)
cf. Անհետազօտ.
· Calfa
Առ խուզմունս իմաստիցն խորս, որ անհետազօտելիք ասացան ի վսեմամիտ գերահրաշիցն. (Նանայ. յռջբ։)
Փառաւորեա՛ զնա ընդ անհետազօտելի արարածոց նորա. (Մաշկ.։)
Կամ անգիւտ. նորահնար. աննման.
sapless, marrowless;
incorporeal, immaterial, spiritual.
· Calfa
Ուր պակասի հիւթ. անխոնաւ. անջրդի. չոր ցամաք. գուփ գուրու.
Մտօք անարատ էր, եւ մարմնով ի հիւթից ախտից անհիւթ. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
unpractised, untried, new, inexperienced, ignorant.
· Calfa
Բժիշկք կենաց քոց անհմուտք ի հանճարոյ. (Երզն. լս.։)
inexperienced, without ability, — knowledge of.
· Calfa
Բազումք անհմտաբար զամենայն ինչ ունայնութեամբ ծախեն. (Լծ. կոչ.։)
inexperience, unskilfnlness, ignorance.
· Calfa
Այլ եւ զառակս մեկնեցից, որպէս զի մի՛ վնասեսցիս գերեցելովն՝ անհմտութեամբդ. (Ածաբ. մկրտ.։)
act of never growing old.
· Calfa
Անհին, եւ անհնանալի գոլն. միշտ նոր եւ նոյն մնալն.
negligent, heedless, indifferent, inattentive;
confident, sure;
Անհոգ, Յանհոգս, negligently, carelessly;
confidently;
indifferently;
յ—ս կալ՝ լինել, to be negligent or indifferent.
· Calfa
Որ տքնի վասն նորա, վաղվաղակի անհոգ լիցի։ Հաստատուն, զգուշաւոր, անհոգ։ Մեք հաճեսցուք զնա, եւ զձեզ անհոգս արասցուք։ Կամիմ զձեզ անհոգս լինել. (Իմ. ՟Զ. 15։ ՟Է. 23։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 14։ ՟Ա. Կոր. ՟Է. 32։)
Կամիմ զձեզ, զի անհոգս իցէք։ Ի մարդկանէ կարէր տալ օրինակ ի յԵղիայէ եւ ի Մովսիսէ եւ ի Յովհաննէ, եւ յայլոց այնպիսեաց անհոգաց։ Անհոգ եմ յերկեղէ ... Ի թշնամեաց անհոգ լինիցիմք. (Ոսկ. մտթ. եւ Ես.։)
Անհոգս մնան յամենայն չարին արկածից. (Խոսր.։)
Անհոգ արար ի պարսաւանաց. (Սարգ. յկ. ՟Բ։) Գիշերային անհոգ հանգիստ. (Պիտ.։)
Անհոգ յիւրաքանչիւր տունս գնայցեն։ Երթայր այնուհետեւ անհոգս. (Փարպ.։)
Ոչ թէ անհոգ գամ զճանապարհս օրինաց քոց. (Լմբ. սղ.։)
Ահա էր բանակն յանհոգս։ Նստին բնակութեամբ յանհոգս. (Դտ. ՟Ը. 11։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 58։)
without soul;
spiritless;
inanimate.
· Calfa
Որ չունիցի հոգի էական, եւ հոգի բանական, կամ ոգի զօրութեան, կամ զհոգի շնորհաց. րուհսուզ. ճանսըզ.
Որպէս ասացն Ապողինար, թէ անհոգի իբր ի բագին՝ բնակեաց Աստուած Բանն ի մարմին. (Շ. խոստ.։)
Անհոգի եղեալ հիւանդ գտան. (Տօնակ.։)
negligence, heedlessness, carelessness, inattention, lethargy.
· Calfa
Բնակեսջիք անհոգութեամբ յերկրիս ձերում. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 5։)
Յանհոգութիւն կրթէ զմիտս մարդոյն ի մարմնական զբաղմանց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
Աշխարհականին ուսուցանէ զկրօնաւորութեանն անհոգութիւն. (Լմբ. սղ.։)
indeclinable.
· Calfa
ἅπτωτος. casu carens. Ըստ քերականաց՝ այն մասն բանի որ չունի զհոլով ըստ անուան.
Անհոլով ի հեշտութիւնս միտելոյ՝ յամրանայր. (Պիտ.։)
want of wind, calm, serenity.
· Calfa
Անհողմութեան, եւ հողմոց։ Պարզք, անհողմութիւն, ամպք։ Անհողմութիւնս եւ շունչս բռնաւորս. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. քհ.։)
without shepherd, unattended.
· Calfa
Աշխարհ ամենայն անհովիւ. (Լմբ. պտրգ.։)
Անհովիւս եւ անխնամակալուս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
ἁποίμαντος. carens pastore, et pascuis. Որոյ ոչ իցէ հովիւ. անառաջնորդ, անտերունչ. անճարակ. չօպանսըզ.
not fordable;
unfathomable, immense.
· Calfa
Ոյր կամ ուր չիք հուն անցից. ընդ որ ոչ ոք կարէ անցանել՝ իրօք կամ մտօք. անկոխ. անեզր. անբաւ. ընդարձակ եւ լայն. անչափ. անթիւ. անսպառ. որ եւ ասի անհնարին. որպէս եւ հնարն՝ թ. հիւււնէր, է իբր հունարար, գտիչ անցից. կեչիդսիզ. ուճսուզ. նիհայէթսիզ. հատսըզ. ἅβατος. invius մանաւանդ ἅπηρος, infinitus, termino carens, ἁχανίς, vastus, immensus, եւ այլն.
Գետս այս անհուն է ամենայն մարդկան. (Պտմ. աղեքս.։)
Չարն է դատարկ եւ անկարգ եւ անհուն, խաւարչտին, եւ անգոյ։ Սեռականագոյնք եւ յատկագոյնքն ներ թուումն իմն են, այլ ո՛չ յանհնին. իսկ անհատքն՝ անհունք. (Պորփ.։)
Անհնար է եւ անհուն՝ ձայնակցութիւն ի յարմարութենէ եւ յանյարմարութենէ լինել երբէք։ Նոյ ետես անհուն ծով եղեալ յանկարծօրէն զամենայն երկիր. (Փիլ.։)
Զջուր գետոյն զհզօրն եւ զյորդն՝ զանհուն զանհնարին. (Եփր. ծն.։)
Անհուն բանակք։ Յանհունս աճել. (Զքր. կթ.։)
Անհաս եւ անհուն սիրոյն. (Անան. եկեղ։)
Անհուն սկսաւ ողողանիլ յանառակ ցանկութիւնս. (Խոր. ՟Գ. 63։)
without fire;
that has no need of fire.
· Calfa
ἅπυρος. ignis expers. Չանցեալ ընդ հուր. յոր չիցէ մերձեալ հուր. իբր զուտ. անարատ. կամ առանց հրոյ.
insubordinate;
not subject.
· Calfa
Իբր ոչ խնամարկեալ՝ հպատակելով ջանիւք. անխնամ. ἁνεπιμέλητος. curae expers.
Բժիշկք հոգ տանելով բոլորումն, եւ ոչ փոքր ինչ թողուլ անարուեստ եւ անհպատակ. (Նիւս. բն.։)
insubordination
· Calfa
Յետնութիւն ի հպատակելոյ. անհնազանդութիւն.
not haughty, humble, unpretending.
· Calfa
ἅτυφος. minime fastosus. Հեռի ի հպարտութենէ եւ ի փքացմանէ. խոնարհ. ցածուն.
Անհպարտս եւ անանձնգովս ուսուցանէ մեզ լինել։ Ազատ կինն զանպերճն զանհպարտն զանպարծն զարդ ունիցի. (Ոսկ. մտթ. եւ Եբր.։)
Պահել զհոգիդ քո սրբութեամբ, եւ անհպարտ խոնարհութեամբ. (Շ. այբուբ.։)
freedom from pride, humility.
· Calfa
ἅτυφον. fastu alienum esse, humilitas. Խոնարհութիւն. ցածութիւն. պարկեշտութիւն ի բանս եւ ի զգեստս, եւ այլն.
Մի՛տ դիր անհպարտութեանն եւ հեզութեանն Տեառն ... Ուսանիցիս զանհպարտութիւն եւ զանպարծութիւն։ Սքանչանային ընդ անհպարտութիւն նորա ... Տե՛ս եւ աստանօր զանհպարտութիւն աւետարանչին. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Որ հեզութեամբ անհպարտութեան երկայնամտեալ՝ հանգչիս յանձինս սրբոց. (Նար. ղ։)
Այն՝ որ ի բնութեանն անհպարտութիւնն էր նախ քան զպճնութիւն հանդերձից. (Փիլ. լին.։)
cf. Անհուպ.
· Calfa
որ եւ ԱՆՀՈՒՊ, ԱՆՀՊԱԿԱՆ. ἅψαυστος, ἁέπαφος. intangibilis, intactus. եւ այլն. Անմերձենալի. անմատոյց. անշօշափելի. արգելեալ կամ անհնարին ի հպիլ.
Հուպ, թէ եւ ոչ ամենայնիւ, յանհպելին էութիւն. (Շ. հրեշտ.։)
Անհպելի լինել թշնամւոյն. (Յճխ. ՟Բ։)
Յանհպելին մերձենայր փայտ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Իմաստասիրաց անձինք անհպելիք եւ անմերձենալիք. (Մագ. ՟Լ։)
Կամ անկարօղ ի մերձենալ. որ չկարէ հպիլ.
ԱՆՀՊԵԼԻ Է. Անհնար է հպիլ. անմարթ է մերձենալ.
Զի յայս եւ երկնայնոցն է անհպելի. (Շ. հրեշտ.։)
inevitable, indispensable, necessary;
irrevocable;
indispensably, necessarily, inevitably, irrevocably.
· Calfa
Անհրաժեշտ իշխանութիւն Արարչին. (Անան. նին.։)
որ եւ ԱՆՀՐԱԺԱՐԵԼԻ. ἁπαραίτητος inexorabilis, inevitabilis Ուստի չէ՛ մարթ կամ չէ պարտ հրաժեշտ տալ. անխուսափելի. հարկեցուցիչ. հարկաւոր. անփոփոխ. անհնարին. գաչընմազ. փէք իգթիզալը.
cf. Անկիրթ.
· Calfa
Հեթանոսք անվարժք եւ անհրահանգք՝ յովանակի նմանեալ։ Ոչ եմք անհրահանգ այսպիսի չարեաց. (Ոսկ. ծաղկզրդ. եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Անհրահանգ յօրինաց. (Շ. ՟ա. յհ.։)
Քան զամենայն ծանունս ծանրագոյն՝ մարդ անհրահանգ։ Մեծատուն անհրահանգ եւ առանց խրատու։ Ո՛չ բարւոք է, որք հրահանգեալ իցեն՝ ընդ անհրահանգս խօսել. (Ոսկիփոր.։)
without permission or licence.
· Calfa
ἁκέλευστος, ἁνεπικέλευστος. injussus. Ուր չիք հրաման. առանց հրամանի. ինքնակամ. ինքնին. իզինսիզ. քէնտի պաշընա.
that does not allure or seduce.
· Calfa
ԱՆՀՐԱՊՈՅՐ ԱՆՀՐԱՊՈՒՐԵԼԻ Որ ոչ ձգի ի հրապոյրս. որ ոչն հրապուրի. անողոքելի. անխաբ. անպատիր, եւ առանց պատրանաց. ալտանմազ.
Ծանուցեալ բռնաւորին զանհրապոյր միտս սրբոցն։ Ծանեան զմիտս նորա անհրապոյրս. (Յհ. կթ.։)
who invites nobody;
cf. Անկոչ.
· Calfa
Իբր այն՝ որ ոչ հրաւիրէ զայլս, կամ ի բարին ոչ հրաւիրի. աննուէր. անամոքելի ի լաւ անդր.
without voice;
mute, without sound;
consonant.
· Calfa
իբր անձայնական.
Ըստ քերականաց՝ դժուարաւ հնչելի քան զայլ բաղաձայնս.
Գրաւորական ձայնի տառիցն՝ ե՛ն որ ձայնաւորք են, եւ են՝ որ կիսաձայնք, եւ են՝ որ անձայնք. ձայնաւորի նմանեաց միտքն, եւ կիսաձայնի՝ զգայութիւնս, եւ անձայնի՝ մարմինս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 117։)
loss of voice;
aphony.
· Calfa
Ընդհատ հատումն բայից, տի՛նա առաւել եւ անձայնութիւն կրել ամենեւին։ Պատճառս անձայնութեան լինել. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. տեսական.։)
Ո՞վ իցէ՝ որ անձայնութեամբ բառնայ զհակառակութիւն, եթէ ոչ Որդին Աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Եւ ըստ քերականաց՝ իսպառ անձայն գտանիլն ոմանց ի բաղաձայն տառից.
Անձայն գիրն ունի այսպէս. քանզի անձայնութիւն սոցա ի ձայնաւորութենէ ոմանց իմացեալ եղեւ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
indefatigable, diligent;
indefatigably, diligently.
· Calfa
Իբրեւ զծառայ հնազանդ եւ անձանձիր. ՃՃ.։
cf. Անձանձիր.
· Calfa
ԱՆՁԱՆՁՐՈՅԹ որ եւ ԱՆՁԱՆՁԻՐ, ԱՆՁԱՆՁՐԱՆԱԼԻ. ἁκάμας, ἁκάμαντος. indefessus, infatigabilis, ἁκάματα, indefesse, sine lassitudine. Որ ոչն ձանձրանայ կամ թուլանայ. անխոնջ. եւ առանց ձանձրանալոյ. օսանմազ. եօրուլմազ.
cavernous.
· Calfa
Դադարէին յանձաւախիտ ամրոցս մայրեացն Գարդմանաց. (Յհ. կթ.։)
not made by hands, natural, spiritual.
· Calfa
Եւ որպէս բնական. ի բնէ յօրինեալ.
handless;
without succour.
· Calfa
ἅχειρ, ἅχειρος, ἅχειρης. manibus carens, mancus. Որոյ ոչ գոն ձեռք. ձեռնատ. եւ անգործ ձեռօք. էլսիզ.
untameable, savage, wild
· Calfa
Զօրէն շանց վայրենեաց եւ անձեռնընդելից։ Յընդելեաց եւ յանձեռնընդելից յանասնոց յանբաւ կոյտս։ Զանցուցանելով եւ զվայրենագունօքն եւ զանձեռնընդելիւքն՝ զառիւծուք եւ զկոկորդիլոսիւք։ Վայրենեացն եւ անձեռնընդելեացն. (Փիլ.։)
Զանձեռնընդել չար գազանիդ։ Զանձեռնընդել վայրագիդ։ Ոչ միշտ վայրաբնակ լինելով՝ ընդ անձեռնընդելսն հաւասարէ։ Եւ յերկրէն անգամ առ ի ընդոստումն երկիւղի անձեռնընդելիցն յառնել. (Պիտ.։)
helpless, without succour.
· Calfa
Որ չունի զձեռնկալու. անօգնական. ձեռք բռնօղ մը չունեցած.
that cannot reach or accomplish, incapable, unskilful.
· Calfa
Բնակութիւն քո երկնից երկինք են՝ աներեւոյթ անձեռնհաս ձեռին մարդոյ. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 8։)
Անձեռնհաս տագնապ". իմա՛ անհնարաւոր։
unformed.
· Calfa
ἁσχημάτιτος. figura vel forma carens. Անբաժ ամենեւին ի նիւթական ձեւոյ եւ ի կերպարանաց մարմնոյ.
Անձեւ նրբութիւն հրոյն՝ ձեւոյն երկաթոյն քանակի. (Ոսկիփոր.։)
Կամ չեւ եւս ձեւացեալ. ձեւանալի այլով իւիք. կամ անձեւ ըստ ինքեան. ἁσχήματος. nonfiguratus.
Անձեւ խայտառակութեամբ յայտնապէս պատկառեցուցանել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յանտպաւորական նմանութեան անձեւ օրինակաց. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
unproductive, unfruitful;
ungrateful, unthankful.
· Calfa
ἁχάριστος. ingratus. Որ փոխան ձրից չառնէ ինչ հատուցումն գո՛նէ շնորհակալութեամբ. անճանաչօղ ձրից. ապաշնորհ. ապերախտ. էյլիք թանըմազ նամքեօր.
Ամենայն բարեօք լցեալք ի նմանէ՝ անձիրք առ տուիչն երեւեցան։ Անձիրս լինել ի վերայ երախտեաց. (Ճ. ՟Գ.։)
Անարժանս բարեաց, անձիրս երախտեաց. (Նար. ՟Կ՟Է։)
Յագահութեան բագին՝ չտեսանես թեւս թռչնոց խանձատեալս, եւ ո՛չ անձիր եւ ճենճեր ոխեալ, այլ զմարդկան մարմինս խորովեալս. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Ը.) իմա՛ ըստ յն. բուրումն անախորժ եւ ճենճեր ի վեր յորձանս իմն առեալ։
s. bot. fumitory.
· Calfa
որ եւ իբր ռմկ. (թերեւս ուղղագոյն,) ԱՆԾԽՈՏ. Բոյս դառնահամ, որ ի (Հին բռ.) գրի
Շահթառակ, շահթառտ. անձխոտ, եւ կանաչաց թագաւոր։ Ի բառս Գաղիան. եւ ի Բժշկարանս ՝ գրի նա եւ ԸՆՁԱԽՈՏ, ԸՆԾԱԽՈՏ. իմա՛ ո՛չ խոտ ընձու, այլ ՝ իբր խոտ ծխոյ կամ ծխոտ. համայն ծուխ. զի եւ յն. ասի καπνός եւ լտ. fumaria, fumus terrae. արաբ. եւ պրս. շահթէրիճ, շահթէրէ (թագաւոր խոտոց). բէնիրէ, բէնիսէ.
narrow;
desirable.
· Calfa
Կենացն անձկալեաց։ Յանձկալի երեսաց։ Մասին անձկալեաց լուսոյ արժանի ցուցեալ. (Նար. ՟Ե. ՟Ժ՟Թ. ՟Խ՟Բ։)
cf. Անձկալի.
· Calfa
Լայնական հնարք, անձկական պայման։ Որքան անձկականն գիծ առ լայնականն ծիր. (Նար. ՟Գ. եւ Մծբ.։) (Կարէ նշանակել եւ կարօտական, տենչողական։)
to reduce to extremities, to force;
to narrow, to contract, to restringe.
· Calfa
Տալ անձկանալ. յանձկութիւն եւ ի նեղ արկանել. նեղել. ճնշել. նեղը ձգել. սըգըյասօգմագ.
Յանձին մեղացն յիշատակէ անձկացոյց (կամ անծկացոյց) զնա. (Ոսկ. փիլեմ.։)
narrowness, contractedness;
pressure;
constraint;
anxiety, inquietude, chagrin, trouble, vexation, care, affliction, tribulation, anguish.
· Calfa
Վասն անձկութեան ճանապարհին՝ որ տանի ի կեանս. (Կամրջ.։)
Պատուհանին անձկութիւն։ Արդարութեան արեգակնդ ի յանձկութիւն սրտիս մտցէ։ Յաւէտ անձկութեամբ ամփոփին։ Ամենանուազ անձկութեամբ լքեալ հրէութիւնն. (Նար.։)
Որ վաստակին, յանձկութիւն պնդեն (զորովայն), եւ յորժամ նեղանայ, ոչ կամի զբազում կերակուրս. (Կլիմաք.։)
Մանաւանդ՝ նեղութիւն սրտի յերեսաց նեղութեանց հասելոց. տագնապ. տառապանք. եիւրէք տառլըզը, սըգլէթ.
Յանձկութեան քում եւ ի նեղութեան քում, որով նեղեսցէ զքեզ թշնամին քո։ Նեղութիւն եւ անձկութիւն եւ մութ։ Ի նեղութեան եւ յանձկութեան։ Նեղութիւն եւ անձկութիւն ի վերայ ամենայն մարդոյ՝ որ գործէ զչար։ Նեղութի՞ւն, թէ անձկութիւն։ Զեղութիւն եւ զանձկութիւն գտի։ Յանջրդւոյ, յանձկութենէ, եւ ի թշուառութենէ. եւ այլն։
inconsiderate, rash, imprudent;
cf. Անխորհրդաբար.
· Calfa
ἁμύητος, ἅμυστος non initiatus, imperitus, rudis Անտեղեակ խորհրդաւոր իրաց. անխորհրդազգած. անիմաստ. անխոհեմ. բարակ բանի խելքը չհասնօղ. գապա, ագըլսըզ, նատան. պիվուգուֆ.
Բանախօսութեան անխորհուրդն եւ անկցորդն։ Անխորհրդից եւ անարժանեաց ի վեր հանել զխորհուրդս։ Ծածկեալ յանխորհրդոցն եւ յանփորձից։ Անխորհրդոց սովորութիւն է՝ ո՛չ արձան եւ ո՛չ յիշատակարանթոյլ տալ մնալ բարեացն. (Փիլ.։)
Մի՛ ոք վայրապար եւ անխորհուրդ համարեսցի զքահանայական զգեստ. (Շ. ընդհ.։)