adversary, antagonist, rival, enemy;
demon.
adversary, opponent, antagonist, enemy;
Satan;
— յարուցանել ումեք, to stir up an adversary, to raise or create difficulties, to raise objections to.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց չունի վկա-յութիւն) «հակառակորդ, թագաւորի դէմ ապստամբ իշխան, չարախօս, մատնիչ» Գ. թագ. ժա. 14, 23. բ. կոր. ժբ. 7. Կոչ. «սա-աանայ» Եփր. համաբ. և աւետ. Վրդն. ել.։
combat, fight;
wrestling;
contest, strife, litigation, quarrel, dispute.
• = Ասուր. maxaru «դէմ կանգնիլ, հակա-ռակիլ, մրցիլ, թշնամու դէմ դուրս գալ». Hāxiru «մրցակից, ոսոխ, հակառակորդ», որոնց արմատն է maxru «ճակատ, առջևը, յառաջամաս», maxrū «առաջին, սկիզբ, ըս-կիզբը լինել» (Muss-Arnolt. Ass. Handwb. 525, 529, 530, 531)։-Աճ.
adversary, enemy, opposite;
antagonist, rival, competing.
• , ի-ա հլ. «հակառակորդ, թշնամի» ՍԳր. Ոսկ. ես. «վրէժխնդիր, նախանձայոյզ» Պիտ. «վրէժ, քէն, ոխ» Վրք. հց. որից ոսոխի Ոսկ. մ. գ. 11. Սեբեր. Եւս. քր. ոսոխասէր Խոր. ոսոխութիւն Մաշտ. հակառակոսոխ Փիլ. ժ. բան. դառնոսոխ «չարաչար թշնամի» Երզն. մտթ. 170. գրուած է նաև աւսոխ, օսոխ Եփր. թգ. Մեկն. ծն.։
Satan, demon, devil, evil spirit;
cf. Սատան;
cf. Բանսարկու.
• = Ասոր. [syriac word] sātānā «սատանայ» բառից, որ փոխառեալ է եբր. [other alphabet] sātān «հակառակորդ, սատանայ» ձևից. ծագում է եբր. [other alphabet] stn=արաբ. [arabic word] štn «թըշ-նամութիւն անել, կռուիլ» արմատից. հմմտ. արաբ. [arabic word] šaytān «սատանայ» = հթովպ. [other alphabet] sadatān, որ փոխառութեամբ տարածուած է բազմաթիւ լեզուների մէջ. ինչ. յն. σατανάς, լտ. satanas, ռուս. caтанa, հսլ. sotona ևն. տե՛ս նաև սատան։-Հիւբշ. 316։
contrary, opposed to;
bale, bag, sack, pack.
• «հակառակ» Լծ. սահմ. այս արմա-տից են հակիլ «ծռիլ, միտիլ» Իմ. թ. 15, հակերգ «վիճաբանող» Մծբ. հակառակ «դէմ, ընդդէմ, ներհակ» և փոխաբերաբար «սա-տանայ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. Եզն. հակառակա-գնաց Վեցօր. հակառակասէր Ագաթ. հակա-ռակել ՍԳր. Ոսկ հակառակորդ ՍԳր. Եփր. Թուոց. հակառակութիւն ՍԳը. ինքնահակա-ոակ Կլիմաք. խոնարհահակ Վեցօր. էջ 56 ներհակ Արիստ. ստորոգ. սրտառակիլ Լմռ. սղ. ներհակօրէն Հայել. 303 (նորագիւտ բառ), հակակիլ «հակառակիլ» (չունի ԱԲ) Խսրվկ. էջ 158. «Եւ նոքին անուանքն մարդ-կայինք, որք հետևին մարմնոյն Քրիստոսի, հակակեալք լինին նմա»։ Այստեղ է պատ-կանում նաև հակ «բեռան կապոց» Մանդ. Ոսկիփ. Վրդն. առկ. 152, այսպէս կոչուած՝ ակնարկելով ձիու երկու կողմը՝ իրար դէմ դրուած կապոցները։ Մի ուրիշ ընդլայնաց-մամբ ունինք հակ «պատասխան (հմմտ. Ննխ. դարձ «պատասխան»). 2. զուգորդ» ըստ Բառ. երեմ. էջ 172։ Նոյնից է յառաջա-նում վերջապէս հակակ «հաւասար, նման», որ մէկ անգամ ունի Մագ. թղ. 60՝ բա-ցատրութեամբ միասին. «Ո՞ւր Հայկակ, որ ըստ հաւուն իւր հակակ, որ է հարթակ հա-ւասար». հմմտ. Վստկ. 198՝ Հալեաց ի ւն-ձին մեծութիւնն և զգլուխն ըստ անձինն մե-ծութեան հակակայ արա՛։-Յետոսկեդարեան հայերէնի մէջ հակ դարձած է շատ գործա-ծական նախամասնիկ՝ համապատասխան յն. ἀντι-ձևին. այսպէս՝ հակադարձ= ἀντίστρο-φος Արիստ. հակակիր= άντιπαϑής Սահմ, հակատրամատել= ἀντιδιαί́ρεοις Անյ. ստոր. հակադրել= ἀντιτίϑημι Արիստ. ևն։ -Մի-ջին հյ. ունինք հակառ՝ գործածուած 994 թուի մի արձանագրութեան մէջ (տե՛ս Վիմ. տար. էջ 11)։ -Նոր գրականում կազ-մուած են բազմաթիւ բառեր, որոնցից յի-շենք՝ հակաականանաւ, հակաառաջարկ, հա-կադաշնակցական, հակազդեցութիւն, հակա-թոյն, հակաթոռ, հակակարծիք, հակակղե-րական, հակակրութիւն, հակահարուած, հա-կահրէական, հակամանկավարժական, հա-կամարտութիւն, հակայեղափոխութիւն, հա-կայեղափոխական, հականեխել, հականե-խական, հակապետական, հակաառողջապա-հական, հակասահմանաղրական, հակասա-կան, հակուղիղ և այլն։
• 4Ոი ասուր. hāqu «յարիլ», 427 թթր. ek, eg «ծռել», իսկ էջ 423 հակառակ ստու-գաբանում է հակ+կառ+ակ և կառ ձևի դէմ դնում է թթր. kar «դէմ, ընդդէմ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 212 պհլ. ag, ak «թշնամի, հակառակորդ» կաս-կածելի բառից։
repulse;
cf. Վանք.
• = Պհլ. vānītan «նուաճել, ընկճել», vānī-tār «նուաճոր. ոնկճող». vānišnih «նուաճում, ընկճում», զնդ. van «հարուածել, նուաճել», սանս. van. vánati «յաղթահարել».-պարս-կերէնի մէջ կորած է այս բառը. տե՛ս Horn, էջ 298։ Այս բառերի միւս ցեղակիցնեոն են տանս. vána-vani-«տենչանք, փափագ», vánati «սիրել, փափագիլ, ցանկալ, ձեռք բե-րել, նուաճել», զնդ. vanaiti «շահիլ, նվա-ճել, ցանկալ», լտ. venus «սէր, սիրոյ կիր-քը», Venus «Սիրոյ աստուածուհին», vene-ror «կրօնական յարգանք ցոյց տալ, մեծա-րել», գոթ. wunan «հրճուիլ», հբգ. wunsken, գերմ. wunschen, անգսք. wyskan «փափա-գիլ», հիսլ. una «գոհանալ», osk «փափագ», հին սաքս. winnan «կռուիլ», անգսք. wrՖer-winna «հակառակորդ», հհիւս. vinna «աշ-խատանք», հբգ. winna «կռիւ» ևն։ Այս բո-լորի արմատն է հնխ. ven-, որի հիմնաևան նշանակութիւնն է «ջանալ, ջանք գործ դնել», որից մի կողմից «աշխատիլ, ձեռք բերել, նուաճեւ» և միւս կողմից «տիրել, ցանկալ» (Walde 818, Pokorny 1, 259)։ Հայ բառը փոխառեալ է իրանեանից. բնիկ ձևն է գուն «ջանք», որ ծագում է հնխ. von-կամ vōn-ձայնդարձից (տե՛ս Յաւել. գուն բառը). «նուաճել» իմաստը յատկապէս եռանևան» ների մէջ ենք զտնում։-Հիւբշ. 243, 4942
man-servant, domestic, waiter, boy, valet, footman;
slave;
vassal, dependent, subject;
ազնիւ, հաւատարիմ —, good, faithful servant;
վարձ —ի, wages, hire;
գրատ or նշամազգեստ —ի, livery;
— առնուլ, to hire or engage a servant;
արձակել զ—, to discharge or dismiss a servant;
ի բաց արձակել զամենայն զ—ս, to clear the house;
նորոգել զամենայն զ—ս, to engage new servants.
• ետր. etera «ծառայ»։ Հիւնք. լտ. salarium «վարձք» բառից։ Müller WZKM 7, 381 կցում է եբր. [hebrew word] sar, sār «հակառակորդ, թշնամի» բառին, որ փոխառութեամբ անցել է նախ պահլաւերէնի և այստեղից էլ հայերէ-նի։ Հիւբշ. 305 մերժում է։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1897. 245 յիշում և մերժում է ա-րաբ. ❇ garra «ծառայ, ստրուկ», զնդ. karāiti «մանուկ, ծառայ», իբր հնխ. karati։ Jensen, Hitt. u. Arm. 37, 79, 97 հաթ. dsari, dzarayi ձևի հետ, իսկ ՀԱ 1904, 182 հաթ. s'ariá «թագաւոր»? Patrubány SA 1, 195 լտ. grex, յն. ἀγορά, հբգ. chortar «երամ, խումբ, հօտ» բառերի հետ, իսկ ՀԱ 1ՉՈԲ. 377 արմատակից է դնում ծուռ բառին, իբր «ծռուող, խոնարհուող» նը-շանակութեամբ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 103 յն. γερων «ծեր», γραῦς «պառաւ կին» բառերի հետ (մերժում է Boisacq, էջ 145)։ Lidén, Arm. Stud. 51 հանգլ. cierran, cyrran, cerran, մբգ. kerran, գերմ. kehren «դառնալ», կիմր. gyrru «վարել, ուղարկել» բա-ռերի հետ, իբրև բնիկ հայ, հնխ. g'ers-«դառնալ» արմատից. իմաստի զար-գացման համար հմմտ. յն. πελομαι «շարժիլ» և ἀμσίπολος «ծառայ»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gara «գե-րութիւն» բառի հետ։ Բառիս վրայ խօ-սում է նաև Martti Räsānen, Die tschuwassischen Lehnwörter im tsche-remissen, Helsingfors 1920 (տե՛ս BSL 23, л 71, էջ 151), բայց այս աշ-խատութիւնը ձեռքի տակ չունիմ։ Մառ ЗВО 1924, 188 արմատր ծառ, որ նոյն է ճոր-տ բառի հետ, իսկ ճորտ=ռուս. Վорт «սատանայ»։
monarchy, monarchical government;
absolute dominion;
— ընդ միապետութեամբ կալ, to adopt the monarchical form of government;
հակառակորդ միապետութեան, republican.