grease, fat, tallow;
oil;
fat, plump;
— խոզենի, bacon, seam, hog's grease or fat;
— խոզենի հալեալ, lard;
— ցորենոյ, the finest flour of the finest wheat;
օծանել —ով, to grease;
բառնալ զ—ն, to skim;
to scour, clean or purify from grease;
—ոյ զակամբ դալ, to become blind with rage.
· Calfa
στέαρ adeps, sebum եւ κνίσσα arvina. Իւղ մսեղէն, մանաւանդ պատեալն զթաղանթով քաղրթի եւ զփորոտեօք. գիրուց. ճրագու. եւ Պարարտութիւն. ... (իսկ պրս. չերպ ՝ ամենայն գէր եւ իւղաւոր ուտելի)
Զամենայն ճարպ թաղանթոյ քաղրթին։ Զճարպ թաղանթ քաղրթին, եւ զամենայն ճարպ փորոտւոյն, եւ զերկուս երիկամունսն՝ եւ զճարպն որ ի նոսա։ Ճարպով գառանց։ Ընդ ճարպոյ երիկամանց ցորենոյ։ Ի ճարպոյ զօրաւորաց։ Որպէս ի ճարպոյ պարարտութենէ։ Կերիջիք ճարպ ցյագ։ Ծածկեաց զերեսս իւր ճարպով իւրով.եւ այլն։
Տուք մեզ ի ճարպոյդ ձեր, զի աղքատացան լապտերք մեր. (Զքր. կթ.։)
rhetoric, oratory, oratorical art;
eloquence, fecundity of expression, fluency of speech, richness of style.
· Calfa
Ճարտասանութիւն՝ հաւանութեան արարչական։ Ճարտասանութիւն պիտանանայ արդարոյ (իմա՛, իրիաւանց), այսինքն քաղաքականութեան. (Սահմ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
dexterous, handy, industrious, ingenious, skilful, adroit, able, clever, expert;
artful, cunning, sharp, sly, shrewd, crafty;
artisan, mechanic, artificer, master;
ad. well, wisely, thoroughly, to the bottom;
— ի քանդակագործութիւն, excelling in sculpture;
— ի կեղծաւորել, adroit at dissembling, crafty;
— գիտել, to know perfectly, thoroughly.
· Calfa
Արհամարհեալ զճառաւորօքս՝ որ ի մերում քաղաքիս, յասորեաց ոմանց խնդրեցեր զիմաստից գիւտս. (Խոր. ՟Գ. 57։)
better.
· Calfa
Ճարտարագոյն արուեստաւորաց։ Զայս առադրելով գաղափար՝ ճարտարագոյնս մովսէս քեզ թէոդորի. (Պիտ.։)
master workman, skilled artisan;
artificer;
artist;
well made, executed with great skill.
· Calfa
Հրամայէր կոչել առ ինքն ի ճարտարագործ հիւսանց քաղաքին. (Կաղանկտ.։)
speaking well, eloquent, fluent;
good speaker, orator, declamer.
· Calfa
Արտաքնոցն յարմարական ճարտարախօս առասպելեացն յօրինուածն. (Կաղանկտ.։)
speaking well, fluency of speech, eloquence.
· Calfa
εὑγλωττία facundia. Ճարտասանութիւն. եւ Ճարտարաբանութիւն. պերճախօսութիւն. քաղցրաբանութիւն.
to apply oneself to, to study, to think of a device;
to become industrious, ingenious, skilful, dexterous, adroit.
· Calfa
Ճարտարանալ փութացեալ յաղագս այսորիկ աստուածաբանիս մտածութեան. (Դիոն. ածայ.։)
architect;
master, author;
skilled, well versed, very skilful.
· Calfa
Սարդիցդ եւ մեղուացդ եւ ծածեացդ ճարտարութիւն անդր եւս քան զամենայն ճարտարապետացն անցուցանէ կերտս. (Անյաղթ հց. իմ.։)
cleverly, skilfully, dexterously.
· Calfa
(Վասն) աստուծոյ) ուսանել պարտ է, թէպէտեւ ոչ յոյժ արտարապէս, այլ իբրու գաղափարաւ. (Արիստ. աշխ.։)
art, skill, ability, dexterity, address;
cunning, subtlety, artifice, prank, feint, policy, sharpness;
penetration, sagacity, presence of mind;
knowledge, erudition;
genius, bent;
ճարտարութեամբ, dexterously, cleverly, adroitly, artfully, craftily, cunningly;
ձեռագործ, մշակական, տուր եւառիկ —, manufacturing, agricultural, commercial industry;
լար ճարտարութեան, lead plummet.
· Calfa
Արար յերուսաղէմ մենքենայս արուեստից ճարտարութեան լինել ի վերայ պարսպաց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 15։)
Ի քաղդէից ճարտարութիւն իմաստութեան պատմէր։ Յունաց ճարտարութիւն։ Ճարտարութիւնք փիլիսոփայից։ Ուռուցեալդ յանճահ ճարտարութենէ. (Եւս. քր.։ Ոսկ. յհ.։ Սեբեր. ՟Է։)
cf. Ճարտրուկ.
· Calfa
ՃԱՐՏԱՐՈՒԿ կամ ՃԱՐՏՐՈՒԿ. Անուն խոտոյ, որ պէսպէս գրի ի յն. եւ հյ.։ (Գաղիան.։)
s. bot. wild parsley.
· Calfa
ՃԱՐՏԱՐՈՒԿ կամ ՃԱՐՏՐՈՒԿ. Անուն խոտոյ, որ պէսպէս գրի ի յն. եւ հյ.։ (Գաղիան.։)
cf. Ճգնազգեցիկ.
· Calfa
Կրօղ յանձին զճգնութիւն միանձանց, կամ մարտիրոսաց. յաղթական ի հանդէս մրցանաց.
Ճգնազգեաց առաքինութեամբ քաղաքավարեցին. իմա՛ ճգնողական. (Շ. բարձր.։)
hermitical, leading an ascetic or austere life, mortified, virtuous;
— կեանք, penitent life.
· Calfa
Խորհելն յաղագս աստուծոյ եւ ճգնազգեցիկ լինել՝ զոյգ երկոցունց. (Խոր. ՟Բ. 89։)
laborious, painful, critical, jeopardous.
· Calfa
Յաղթող երեւեալ ի ճգնական մարտին. (Գանձ.։)
fellow-sufferer;
fellow-labourer, fellow-workman;
brother or companion in arms.
· Calfa
Ճգնակից լինել ի կապանս նորա աղօթիւք. (Ճ. ՟Գ.։)
hermit, anchorite, solitary, recluse;
martyr;
combatant, warrior, champion, athlete;
cf. Ճգնազգեաց.
· Calfa
Զանյաղթելի ճգնաւորացն զյիշատակ։ Բարեխօսութեամբ եւ աղօթիւք սուրբ ճգնաւորացս։ Ճգնաւոր քրիստոսի (սուրբ ստեփանոս). (Շար.։)
Սուրբ ճգնաւորօքն աղաչեսցուք զտէր, որք զչարսն պարտեցին եւ այլն. (Ժմ.։)
to force, to molest, to trouble, to vex, to torment;
to endanger, to jeopard.
· Calfa
Զկէսս ի քաղց եւ ի ծարաւ ճգնեցուցանէին. (Եփր. վկ. արեւ.)
Զկէսն ի քաղցոյ եւ ի ծարաւոյ ճգնեցուցանէին. իբր յոգիս ապաստան առնել։
to torment or trouble oneself, to lead a laborious, painful life, to labour, to suffer much;
to afflict one's body, to subdue one's passions, to devote oneself to an ascetic life, to mortify, to macerate;
to strive, to endeavour, to make an effort, to exert oneself, to take pains;
to combat, to resist;
to venture, to risk, to jeopard oneself.
· Calfa
Որ պատառէ փայտ, նովին ճգնեսցի (կամ վշտասցի)։ Յորում եւ ես իսկ ճգնիմ անխիղճ միտս ունել։ Յամենայնի ճգնեաց։ Ընդէ՞ր եւ մեք ճգնիմք յամենայն ժամ։ Ճգնիցիք ի վերայ հաւատոցն։ Ճգնէին ի ձեռաց պատերազմողաց, եւ այլն։ Ճգնեալ նահատակեցայք յերկրի՝ յաղթօղք ի պատերազմի։ Եւ քաջութեամբ արիաբար ճգնեալ. (Շար.։)
cf. Ճգնական.
· Calfa
Հասեալ յանքոյթ նաւահանգիստ՝ ճգնողական վարուք եւ խիստ. (Շ. տաղ ներս.։)
austere or ascetic life, austerity;
penitence, mortification, maceration;
fatigue, labour, trouble, effort;
combat, resistance;
danger, risk;
— մահու, death-struggle, pangs, agony;
օր ճգնութեան դատաստանին, the momentous day of the Last Judgment;
ամենայն ճգնութեամբ, with the utmost care or diligence.
· Calfa
Եդ զանձն իւր ի ճգնութիւն մարտի պատերազմի։ Հայի աստուած ի ճգնութիւնս պատերազմիս մերոյ։ Առնուլ յանձն զճգնութիւն ի վերայ քաղաքին։ Որպիսի՛ ճգնութիւն ունիմ յանձին վասն ձեր։ Վասն որոյ եւ զճգնութիւնդ կրէք.եւ այլն։
Մարտիրոսական ճգնութեամբ վկայեցին։ Ճգնութիւն համբերութեան։ Պահոց եւ աղօթից ճգնութեան. (Արծր.։ Յճխ.։ Մաշտ.։ Վրք. հց. եւ այլն։)
to divide in many branches.
· Calfa
Լատինք եւ պաղեստինք եւ արապիկք հաստատեցին գիրս թուով ՟Ի՟Դ. զոր թէպէտ եւ այլ ազինք, ի սոցանէ են որոշմամբ շնչով ճեղեալ եւ աճեցուցեալ. (Հին քեր.։)
forehead baldness.
· Calfa
ἁναφαλάντωμα calvities. Ճաղատութիւն. կնտութիւն գլխոյ.
cf. Ճեղքում.
· Calfa
ՃԵՂՔԵՄ ՃԵՂՔՈՒՄ. διασπάω, ἁποκνίζω , σχίζω distraho, discerpo, discindo, disseco, findo, diffindo. ռմկ. ճղքել. (լծ. կեղեքել. ջաղխել. եւ թ. ճարգ կամ ճըրգ եւն) Հերձուլ. ցելուլ. հատանել. կտրել.
to cleave, to split, to rive, to rift;
to crack, to chap, to crevice;
to cut, to incise, to make an incision;
to divide, to separate;
to tear, to rend;
to disunite, to sever.
· Calfa
ՃԵՂՔԵՄ ՃԵՂՔՈՒՄ. διασπάω, ἁποκνίζω , σχίζω distraho, discerpo, discindo, disseco, findo, diffindo. ռմկ. ճղքել. (լծ. կեղեքել. ջաղխել. եւ թ. ճարգ կամ ճըրգ եւն) Հերձուլ. ցելուլ. հատանել. կտրել.
peripatetic;
academician.
· Calfa
Ճեմական կոչեցաւ արիստոտէլ, վասն զի պղատոնի տակաւին եւս կենդանի գոլով՝ ոչ իշխէր նստել եւ ուսուցանել, այլ ճեմէր. (Անյաղթ պորփ.։)
Քսենոկրատէս արար զստոյիկեան հերձուածն, իսկ արիստոտէլ կամելով զժուժկալութիւն հոգւոյ ցուցանել, աղօթելով ասէին, Զե՛ւս (ո՛վ դիոս) տեղա՛ ի մեզ փորձութիւն. (Սահմ.)
Բնաւորեալ է ոգի, ըստ որում ոսկի ի հրահալելիս մաքրի, ի փորձութեանցն պայծառանալ. որ եւ ճեմականաց եղեւ բաղձալի, Զե՛ւս ասելով տեղասցի ի մեզ փորձութիւն. (Սկեւռ. լմբ.։)
to walk, to take to walk.
· Calfa
πομπεύω deduco, pompam duco. Տալ ճեմել. շրջեցուցանել, եւ Յաղթանակաւ յածեցուցանել.
Ի յաւիտեան պսակաւորս ճեմեցուցանէ, անթառամ նահատակութեանցն պատերազմի յաղթեալ. (Իմ. ՟Դ. 2։)
to walk, to take a walk, to walk out.
· Calfa
περιπατέω ambulo, deambulo, incedo διαβαίνω transeo ἄλλομαι salio, salto πομπεύω cum pompa incedo. Ճեմ կամ ճեմս առնուլ. շրջիլ. շրջագայիլ, զգնալ. քայլել զբօսանօք. սիգաքայլ ընթանալ. խաղալ. փոխիլ. հանդարտ քալել, ժուռ գալ.
Սոկրատէս ճեմի եւ վերծանէ. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Արբեալն հոգւով սիրոյն աստուծոյ՝ ընդ սուր խաղայ, ի հուր ճեմի. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ճեպեցուցանեմ.
· Calfa
ՃԵՊԵՄ, եցի. չ. եւ ՃԵՊԻՄ, եցայ. ձ. σπουδάζω, σπεύδω, διωκέομαι studeo, operam do, festino, sector ἑπείγομαι propero, maturo. Փութալ. աճապարել. վաղվաղել. ստիպիլ. եարգել. ընթանալ, կանխել. դիմել. բերիլ. բերիլ. հոգալ. գուն գործել. արտորալ, վառուիլ, վազել.
Յերկիրն աւետեաց ճեպեսցուք։ Ճեպէին յերուսաղէմ։ Ճեպէին յափշտակել զնա. (Սարգ.։ Ոսկ. յհ.։)
Առ սողոմոն յաղագս իմաստութեանն փառացն (կամ վարկի) ճեպեցաւ. (Նիւս. երգ.։)
effort, endeavour, attempt, study;
labour, work, pains, suffering, hardship, toil, fatigue;
danger, hazard, jeopardy;
crisis;
conflict, contest, combat, fight;
cf. Ճգնութիւն;
— ի —, close or hard by, one after the other, without intervals;
ամենայն ճգամբք, with all one's strength or ability;
ճգունք մարտի, the toils of war;
տանել մեծամեծ ճգանց, to bear or sustain great hardships;
զամենայն յանձին ունել, թափել, ի մեջ առնուլ, բազում ճգունս առնել, to strive or struggle hard, to do one's best or utmost, to redouble one's endeavours, to make superhuman efforts;
— դնել, to make an effort, to strive, to endeavour;
— դնել զյետին —, յետին ճըգամբք գուն գործել, to make a last effort, or final efforts.
· Calfa
Մեծ է ճիգն պատերազմին, զոր ունիմ ես աղօթիւք. (Եփր. կողոս.։)
Որովայնի ճգանցն յաղթեցին. (Ոսկ. ես. յն. որովայնի տիրեցին։)
sharp lance.
· Calfa
Հարաւ ի վերայ ամիրային, եւ ճկռովն հարկանէր զուսովն։ Ապլղարիպն պողովատիկ ճկռովն հարկանէր զերկաթի դուռն քաղաքին, եւ պատառեալ զերկաթն՝ եւ այլ դեհն անցուցանէր. (Ուռհ.։)
claw, talon, nail, pounce;
fang;
paw;
զ—սն ցցել, to stretch out the claws;
—ամբք խղել, to claw, to scratch;
cf. Մագիլ.
· Calfa
Ոմն, եւ ճիրանք իւր։ Նկուն ճիրանք աղկաղկաց մնոցն. (Նար. ՟Զ. ՟Կ՟Ը։)
cf. Ճղփումն.
· Calfa
ՃՂՓԻՒՆ ՃՂՓՈՒՄՆ. որ եւ ՃՈՂՓԻՒՆ, ՃՈՂՓՈՒՄՆ. (ի ձայնէս ճլօփ, ճլօմփ ). Ձայն անկման ի ջուրս, եւ բաղխման ջրոյ ընդ ջուր ի ծուփս, եւ հարուածոյ գանից. ճլօփ, շրախ, շափշուփ, շախըր շուխուր ձան.
Զտանջողաց ճըղփիւն լսէաք, եւ զհարուածսն եկեալ ի վերայ թիկանցն տեսանէաք. (Պտմ. աղեքս.։)
noise, splash, plunge, rumour;
sound of the lash.
· Calfa
ՃՂՓԻՒՆ ՃՂՓՈՒՄՆ. որ եւ ՃՈՂՓԻՒՆ, ՃՈՂՓՈՒՄՆ. (ի ձայնէս ճլօփ, ճլօմփ ). Ձայն անկման ի ջուրս, եւ բաղխման ջրոյ ընդ ջուր ի ծուփս, եւ հարուածոյ գանից. ճլօփ, շրախ, շափշուփ, շախըր շուխուր ձան.
Զտանջողաց ճըղփիւն լսէաք, եւ զհարուածսն եկեալ ի վերայ թիկանցն տեսանէաք. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Ճմլեցուցանեմ.
· Calfa
Առնուի զխաղողն, եւ ճմլէի ի բաժակն։ Ճմլել զպտկունս։ Ճմլեաց զոտն բաղաամու։ Ի սանձս եւ ի դանդանաւանդս ճմլեսցես զկզակս նոց։ Ճմլեցի զնոսա բարկութեամբ։ Էջ նստաւ փիղն ի վերայ նորա, եւ զնա անդէն ճմլեաց։ Զսիրտս ճմլէր.եւ այլն։
to trample, to press, to squeeze, to crush, to bruise, to compress, to contuse;
to soften, to move, to affect;
to trample on, to grind down, to oppress, to crush, to vex, to molest;
— զպտուղս, to bruise fruits;
— զսիրտ, to grieve, to oppress;
— զսիրտ ի գորով, to affect, to melt, to move to pity;
ո՞չ իսկ սիրտք մեր ճմլէին ի մեզ, did not our hearts burn within us ?
· Calfa
συντρίβω, συνθλάω contero, affligo ἑκπλίσσω excutio, opprimo. cf. ՃՄԼԵՄ. որպէս Տալ ճմլիլ սրտի. մորմոքեցուցանել. գալարեցուցանել զաղիս. վրդովել. սիրտը ցաւցընել. կսկծցընել, էրել մրկել.
Կամելով ճմլեցուցանել զնոսա յաղագս մահուան խորհրդեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
Զգթածիդ զսիրտ ճմլեցոյց։ Մորմոքեալ ճմլեցուցանեն զաղէտս կարեացն սրտին ըղձից. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Զ։)
Ճմլեցուցեալ խանդաղատեսցուք զաստուածային կամացդ սաստն ի զիջումն եւ յողորմութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Ճնշեցուցանեմ.
· Calfa
Աչք ձեր զքաղցր արտասուս ճնշեալ արտաքս բերեն. (Լմբ. ատ.։)
true, unquestionable, real, certain, sure;
veridical, faithful, upright, frank, sincere;
in truth, truly, indeed, really, in realty, verily;
— իցէ ? is it true ?
· Calfa
Տէր աստուած՝ բազումողորմ, եւ ճշմարիտ։ Օրհնեսցեն զաստուած ճշմարիտ։ Երդուիցեն յաստուած ճշմարիտ։ Կոչեսցի երուսաղէմ քաղաք ճշմարիտ։ Էր այրն այն ճշմարիտ, անարատ, արդար։ Իբրեւ մոլարք, եւ ճշմարիտք։ Բանք ճշմարտի։ Բերանք ճշմարտից։ Գիտեմք, զի ճշմարիտ ես.եւ այլն։
Եթէ մարնչիմք ի դիւրոջ, ճշմարիտ յաղթեմք նոցա. (Կիւրղ. թագ.։)
cf. Ճշմարիտ.
· Calfa
Մանկական շինուածովքն խաղալ պարտ է (տղայոց), եւ գործիս՝ ճշմարտագունիցն նմանս կազմել. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
cf. Ճշմարտիւ.
· Calfa
Ճշմարտապէս ծնաւ, ճշմարտապէս աճեաց, ճշմարտապէս խաչեցաւ եւ մեռաւ, եւ թաղեցաւ եւ յարեաւ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
truth;
veracity;
reality;
sincerity;
բուն —, plain truth;
— իրաց, the bottom or basis of things;
անպատրուակ ասել զ—, to tell the whole truth;
աղարտել զ—, to offend against truth;
ճշմարտութեամբ, cf. Ճշմարտիւ.
· Calfa
imperiously, with authority;
opulently, richly, magnificently;
amply, diffusely.
· Calfa
Ճոխագոյն քաղաքացիք. (Պիտ.։)
to have, take or exercise high authority or great ascendency over, to prevail, to rule over;
to give oneself great airs, to lord it, to carry it like a lord, to signorise;
to be proud, puffed up;
to grow rich, to abound, to thrive, to make a fortune;
— կործանմամբ այլոց, to build one's fortune on, or to raise oneself by the ruin of another.
· Calfa
Կամ աղքատ՝ ճոխանայցէ յերազի։ Ճոխանան ընդ սիրելիսն աստուծոյ։ Միայն աստուածպաշտութեամբն ճոխացեալք, որ գլուխն է ամենայնի. (Սարգ.։)
to enrich, to make wealthy, to endow, to gift, to adorn;
— զոք պարգեւօք, to load with kindness, to heap up benefits, presents, honours upon one, to overwhelm with gifts.
· Calfa
Աղքատութեամբ ճոխացուցանէ զաղքատացեալ բնութիւնս. (Իգն.։)
to take off the hair, to depilate;
to arrange or play with the beard.
· Calfa
τίλλω evello, divello, discerpo, vellico. Փետել զհերս, իբր ճիւղիւք մատանց կամ ճիւղ ճիւղ խլել, քաղել. մազերը քաշել, փրցնել.
Ճողէր զմօրուսն։ Ճողեն զմորուսս իւրեանց. (Վրդն. պտմ.։ Պտմ. աղեքս.։)
Հիւանդանայ, եւ հերքն եւ մուրուքն ճողին. ((ռմկ. թափին) Կաղանկտ.։)
to deliver, to take away, to save, to free, to disengage, to set at liberty.
· Calfa
Ճողելով ապրել. շորթել. կորզել. զերծուլ. քաղել. կապտել. ի բաց թափել. ազատել. չ. եւ կր. պրծանիլ. զերծանիլ. փրցընել, խալըսել.