combmaker.
turning or revolving rapidly.
severely wounded.
Սաստիկ վիրօք.
Սակս սաստկավէր չարեաց։ Սակս իմոյ սաստկավէր պարտաւորելոյս։ Գանելս սաստ կավէր խոցուածովքս։ Չարալլուկ զոգիս իմ ի մետաղս անըմբռնելիս տանջեն սաստկավէրս. (Բենիկ.։)
cf. Ստռոբիլոս.
• «երախայական խաղալիք, շռնչան» Վեցօր. 104. «Ջոր օրինակ ստրով-բիւղք... շրջանս հանապազորդս առնուն և ինքեանք յինքեանս շրջին».
• = Յն. στρὸβιλος «շռնչան». բառս նշանա-կում է նաև «պտուտկող քամի» և այտ նշա-նակութեամբ տառադարձուած է ստռոբիլոս, որ տե՛ս վերը։-Հիւբշ. 382։
moving quickly, rapid, swift, impetuous, violent.
Սո՛ւր վարեալ յընթացս. սրընթաց. արշաւասոյր. սրաշարժ. օդապարիկ. արագ. եւ Հարեւանցի.
Սահեալ ի վերայ արշաւասոյր ալեացն սրավարաց մոլեգնելոց։ Ոչ եթէ ծայրաքաղ ինչ արարեալ՝ օդաբանս կամ սրավարս (կամ օրավարս, աւրավարս) ինչ խօսեցաւ. (Ագաթ.։)
Երիվարս սրավարս։ Սրավար երիվարօք խաղացեալ յայսկոյս յայնկոյս. (Յհ. կթ.։)
Նժոյգս սրավարս. (Ասող. ՟Գ. 5։)
Գնացեալ սրավար նաւակօք ամրացան ի սեաւն կղզի. (Ուռպ.։)
to go swiftly, to run rapidly, to hasten.
Փո՛յթ յառաջ մղիլ, վարիլ. սրավար լինել. սրանալ. եւ Հալածիլ.
Իբր ի նաւապետէ իմեմնէ սրավարեցայ թիակօք ի մակուկի ճառիս։ Սրավարեալ խոյանայր (իբրեւ զարծուի) զկնի գիշատեալ այլազգեաց։ Այսր անդր սրավարեալ սեթեւեթեալ երթային։ Սակաւք ոմանք սրավարեալք ի թշնամեացն անկանէին. (Յհ. կթ.։)
fit for saints.
Սրբավայելուչ գործ եղիցի եւ հաճոյ աստուծոյ։ Տե՛ս, զիա՛րդ սրբավայելուչ հեզութեամբ լի է իրս. (Պրպմ. ՟Լ՟Ա։)
ἀγιοπρεπής sanctis conveniens, sanctos condecens, sanctus et decorus, sacrosanctus. Վայելչական սրբոց. սրբութեամբ վայելչացեալ. սրբազնավայելուչ. սուրբ.
Սրբավայելուչս առանձնաւորութիւնս իւրաքանչիւրումն երկնայնոցն զարդու։ Յետնոցն սրբավայելուչ լուսափայլութեանց։ Սրբավայելուչ կոչմամբք սրբի. (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. եկեղ.։)
Սրբավայելուչ մանկունք նորոյ սիոնի. (Տօնակ.։)
holy place;
— տաճար, august temple.
cf. Սրոբէ.
• , ի հլ. «առաջին կամ երկրորդ կարգի հրեշտակ» Ես. զ. 2, 6. Ոսկ. ես. ասւում է նաև սերովբէ Շար. սերովբիմ Եփր. աւետ. Սարգ. ա. պետր. ը (ա տպ. էջ 420,բ տպ. էջ 329), սերովբին Իրեն. ցոյցք 8, սերափիմ, սրովբիմ Շար. Շնորհ. հրեշտ. բառախաղով յարմարեցրած է սէրարփի կամ սերարփի «հրեշտակ կամ նիրով արփիացեալ» Նար. խչ. 398 և մծբ. 439. որից սրովբէագունդ Ագաթ. սրովբէա-գոչ Գնձ. սրովբէական Յհ. կթ. սրովբէափակ Շար. Բենիկ. ևն։ Նոր գրականում ընդունւած է միայն սերովբէ, որ նաև յատուկ անուն է։
• = Ասոր. [syriac word] srāfē, յն. σεραφίμ, լտ. se-raphim ևն, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ և բոլորն էլ եբր. [hebrew word] sərāfīm ձևից, որ šaraf բառի յոգնակին է և նշանակում է բուն «այրւող» (արմատը եբր. [hebrew word] sraf «այրել» = ասուս. ❇ [other alphabet] ša-ra-pu «այրել»= եգիպտ. srf «տաք». Gesenius1', 794 Delitzsch. Assyr. Hndwörtb. 69I, Strassmaier. Alphab. Verzeich. 998)։ Հայ ձևը ազդուած է քերովբէ բառից և սրանից ստացածբ փոխանակ փ-ի. տե՛ս և քերով-բէ։-Հիւբշ. 320։
• Ուրիղ մեկնութեան ծանօթ էին հնե-. րից՝ Ոսկ. ես. 64 (Ի հեբրայեցի լեզու՝ հրեղէն բերանք թարգմանին սրոբէք), Եղիշ. հրց. 9-49 (Սերովբէքն որ թարգ-մանին կիզիչք կամ ջեռուցիչք), Գիրք առաք. 232բ մեկնում է «Սերօբէից, որք թարգմանին կիզիչ կամ ջեռուցիչ», Տա-թև. ձմ. ճիդ և ամ. 566 (Սերովբէն անուն որ թարգմանի յեբրայեցւոցն ի մերս, կիզիչ կամ ջեռուցիչ), Բառ. երեմ. 284 (Սեփարեմ. հոգիք համբարձեալք լուսով)։ Նորերից նախ ՀՀԲ դրաւ եբր. ՆՀԲ յն. և եբր. ձևերը, Հիւբշման՝ ասո-րուց։
• ԳՒՌ.-Իբր հասարակ անուն կայ Մշ. նէրոպէկ, սէրոպէք. այլուր իբր յատուկ անուն, ինչ. Ախց. Սէրօվբ'է, Կր. Սէրօփէ, Պլ. Սէրօփ, Սէրօփէ, Սէօրէփ, Սէօրէօփէ, Զթ. Սըյըբ'բ'ե։
ՍՐՈՎԲԷ կամ ՍՐՈԲԷ. որ եւ ՍԵՐՈՎԲԷ. σεραφίμ seraphim. Ասի եւ ՍՐՈՎԲԻՄ, կամ ՍԵՐՈՎԲԻՄ. իբր յոգն. ըստ եբր. սէրաֆ, սէրաֆիմ. այսինքն կիզանօղ. վառեալ. Վերին դաս զուարթնոց՝ յառաջին կամ յերկրորդ կարգի.
Սրոբէք կային շուրջ զնովաւ, վեց թեւք միոյ, եւ վեց թեւք միոյ. եւ առաքեցաւ առ իս մի ի սրովբէից անտի. (Ես. ՟Զ. 2. 6։ որպէս եւ Դիոն.։ Շ. հրեշտ.։ Շար. ստէպ։)
cf. Սրովբէագաւիթ.
Ուր իցէ բնակութիւն սրովբէից.
Հրաշակառոյց խորանացն սրովբէաբնակն (կամ քրովբէաբնակ) յարկաց. (Նար. խչ.։)
where the seraphim dwell.
Եղեալ որպէս դաւիթ՝ սրովբէից.
Սրովբէագաւիթ սրահին սիովնի. (Նար. խչ.։)
cf. Սրովբէախումբ.
ՍՐՈՎԲԷԱԳՈՒՄԱՐ ՍՐՈՎԲԷԱԳՈՒՆԴ ՍՐՈՎԲԷԱԽՈՒՄԲ. Ի սրովբէից գումարեալ՝ համախմբեալ՝ եւ գունդ կազմեալ.
Պաշտպանեալ սրովբէագումար շրջապարութեամբ. (Նար. խչ.։)
Ընդ վեցթեւեան սրովբէագունդ դասս. (Շար.։)
Եկեղեցի՝ բնակարան սրովբէագունդ բանակաց։ Ի սրովբէախումբ սեռից միշտ երգաբանեալ ձայնից. (Գանձ.։)
Կամ որպէս գ. Գունդ կամ բազմութիւն սերովբէից։ Որպէս եւ ի տեսլեան եսայեայ թէպէտեւ երկուք երեւեցան յայտնապէս՝ ասէ սուրբ լուսաւորիչն, այլ յաներեւոյթս համագունդ կային անդէն. զի այս է ասելն.
Տեսի զտէր ի վերայ աթոռոյ բարձրացելոյ, եւ վեցթեւեայ սրովբէագունդ շուրջ զտերամբն. (Ագաթ.։)
cf. Սրովբէախումբ.
ՍՐՈՎԲԷԱԳՈՒՄԱՐ ՍՐՈՎԲԷԱԳՈՒՆԴ ՍՐՈՎԲԷԱԽՈՒՄԲ. Ի սրովբէից գումարեալ՝ համախմբեալ՝ եւ գունդ կազմեալ.
Պաշտպանեալ սրովբէագումար շրջապարութեամբ. (Նար. խչ.։)
Ընդ վեցթեւեան սրովբէագունդ դասս. (Շար.։)
Եկեղեցի՝ բնակարան սրովբէագունդ բանակաց։ Ի սրովբէախումբ սեռից միշտ երգաբանեալ ձայնից. (Գանձ.։)
Կամ որպէս գ. Գունդ կամ բազմութիւն սերովբէից։ Որպէս եւ ի տեսլեան եսայեայ թէպէտեւ երկուք երեւեցան յայտնապէս՝ ասէ սուրբ լուսաւորիչն, այլ յաներեւոյթս համագունդ կային անդէն. զի այս է ասելն.
Տեսի զտէր ի վերայ աթոռոյ բարձրացելոյ, եւ վեցթեւեայ սրովբէագունդ շուրջ զտերամբն. (Ագաթ.։)
where the seraphim assemble;
chorus of seraphim.
ՍՐՈՎԲԷԱԳՈՒՄԱՐ ՍՐՈՎԲԷԱԳՈՒՆԴ ՍՐՈՎԲԷԱԽՈՒՄԲ. Ի սրովբէից գումարեալ՝ համախմբեալ՝ եւ գունդ կազմեալ.
Պաշտպանեալ սրովբէագումար շրջապարութեամբ. (Նար. խչ.։)
Ընդ վեցթեւեան սրովբէագունդ դասս. (Շար.։)
Եկեղեցի՝ բնակարան սրովբէագունդ բանակաց։ Ի սրովբէախումբ սեռից միշտ երգաբանեալ ձայնից. (Գանձ.։)
Կամ որպէս գ. Գունդ կամ բազմութիւն սերովբէից։ Որպէս եւ ի տեսլեան եսայեայ թէպէտեւ երկուք երեւեցան յայտնապէս՝ ասէ սուրբ լուսաւորիչն, այլ յաներեւոյթս համագունդ կային անդէն. զի այս է ասելն.
Տեսի զտէր ի վերայ աթոռոյ բարձրացելոյ, եւ վեցթեւեայ սրովբէագունդ շուրջ զտերամբն. (Ագաթ.։)
seraphic.
Սեպհական սերովբէից.
Սրովբէական երգս։ Ըստ սրովբէականն գերունակութեան։ Սրովբէականացն երրեակ դասուն. (Պտրգ. աթ.։ Մագ. յիշ. ոտ. խչ.։ Յհ. կթ.։)
pure, holy as a seraph.
Սրովբէամաքուրք, եւ ոչ երկրամեղք. (Նար. առաք.։)
seraph-like.
Նման սերովբէից.
Աւետիս քեզ տիրամայր՝ սրովբէանման (կամ սրովբէնըման) քրովբէաթոռ. (Նար. տաղ.։)
Զսոսկալի եւ զսրովբէանման մաքրութիւնս. (Երզն. լս.։)
representing the seraphim.
Նշանակիչ եւ երեւեցուցիչ սրովբէից.
guarded by seraphim.
ՍՐՈՎԲԷԱՊԱՀ ՍՐՈՎԲԷԱՊԱՀԱԿ. Ուր իցէ պահպանութիւն ի ձեռն սերովբէից.
Հրահրեալ սուսերօքն ի սրովբէապահ բոցեղինացն պարունակեալ ճանապարհ ծառոյն կենաց. (Թէոդոր. խչ.։)
Սրովբէապահակ դրախտին՝ բացումն ամրացեալ ցանգոյն. (Սիւն. տաղ խչ.։)
crowded by seraphim.
cf. Սրովբէանման.
Սրովբէանման. սրովբէատիպ.
served by seraphim.
Որում սպասաւորեն, կամ զորոյ զկառս ձգեն սերովբէք.
Կառք քառանիւթ սրովբէասպաս. (Սիւն. տաղ խչ.։)
seraph-seeing (Isaiah);
seraph-figured (saint Mesrob).
Տեսօղ սրովբէից (եսայի). եւ Ունօղ զտեսիլ սրովբէի (մեսրովբ անուն).
Որում անունն եսայիաս լսի՝ սրովբէատեսն եւ համարջակախօսն։ Հրամաքուրն լեզու, եւ սրովբէատես մարգարէն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Ճ. ՟Ը.։)
Ի ձեռն սրբոյն սահակայ՝ որ խնդութիւն կոչի, եւ մեծին մեսրովբայ սրովբէատեսն անուան. (Ճ. ՟Ը.։)
resembling a seraph.
Սրովբէանման. սրովբէասարաս.
Սրովբէատիպ քառառաջեայ չորեքկերպեան անօթս խաչիս. (Նար. խչ.։)
Ի սրովբէատիպ դասէ քահանայիցն զգիտութիւնն ընդունի. (Լմբ. պտրգ.։)
surrounded or guarded by seraphim.
Փակեալ ի սրովբէից. շրջափակեալ սրովբէիւք.
Քեւ բացաւ սրովբէափակ դուռն դրախտին։ Սրովբէափակ պահէ զճանապարհս ծառոյն կենաց։ Սրովբէափակ պարիսպ, կամ ամրութիւն, կամ պահպանութիւն, կամ հուր անկիզելի. (Շար.։ Զքր. կթ.։ Բենիկ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Սկեւռ. ես.։ Գանձ.։ 1)
cf. Սուրամ.
Զվազելն եղանց, եւ զվագելն եղջերուաց. (Մագ. ՟Խ՟Թ։)
streaked, striped, brindled horse;
zebra.
Ձի խայտաբղէտ նման վագեր.
tiger;
մատակ —, tigress;
կորիւն վագեր, tiger cub.
• , ր հլ. «ինձի նման վայրի գիշա-տիչ մի գազան» Վեցօր. Նիւս. կազմ. Խոր. աշխ. Մխ. առակ. որից վագերաձի «zêbrēν Խոր. աշխ. վագրակերպեան Կղնկտ. Օրբել.։
• = Պհլ. *vagr (vaγr) հոմանիշ ձևից, որ նոյնպէս փոխառեալ է սանս. [other alphabet] vуāg-hrá «վագր» բառից։ (Այս բառը ըստ Boi-sacq 1085 կազմուած է vi և ā մասնիկնե-րով ghrá «դեղին»=յն. ωχρός «դեղնաշորթ» բառից)։ Պհլ. *vaγr, որի մէջ միջաձայն ջ նմանուելով նախաձայնին՝ ձևացել է պրս. [arabic word] babr «վագր»։ (Horn § 180 պրս. babr ձևի դէմ դնում է պհլ. bapr, papr և սանս vyaghrá-ձևի հետ համեմատութիւնը անո-րոշ է գտնում)։ Վագրը գոյութիւն չունի Հա-ւաւստանում. ուստի բառն էլ օտար պէտք է լինի։ Հնդևրոպացիք էլ չէին ճանաչում այն, ո՛չ Զենդ-Աւեստայի և ո՛չ էլ Ռիգ-Վեդայի մէջ է յիշւում (Böhtlingk, Sans. Wört. 6. 1465). առաջին անգամ հարաւային Ասեա-յից յառաջացել է Հնդկաստան, այստեղից անցել է Պարսկաստան (երևում է Մազան-դարանի շրջանում), մինչև Սիբերիա և ամ-բողջ արևելեան Ասիա։ Տարբեր բառ է յն. τίγρις, որից լտ. tigris, ֆր. tigre, գերմ. liger, ռուս. тигръ «վագր», որ փոխառեալ է նոյնպէս իրանեանից. հմմտ. զնդ. tigri «նետ» (Walde 779, Boisacq 969)։-Հիւբշ. 242։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայ-նից։ Lag. Urgesch. 740 սանս. vyāg-hra-միայն հայր ava-մասնիկով՝ փխ. νi-։ Նոյնը նաև Muller SWAW 38, էջ 576, Pictet 1, 426, Հիւբշ. KZ 23, 20 Հիւնք. յն. ἀγριος «վայրենի» բառից։
• Thomaschek, Deutsche Litteraturz. 1883, էջ 1254 վրաց. ვარხვი վարխվի (որ է ըստ Չուբինով 503 «հաւալուսն թռչունը»!)
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვიգრი վիգրի կամօგრი իգրի «վագր»։ Լտ. tigris «վագր» բառը Varron համարում է հայերէնից փոխառեալ. tigris qui est ut leo varius, qui vivus capi adhuc non potuit. Vocabulum e lingua armenia-nam ibi et sagitta et quod vehementis-kimum flumen dicitur Tigris. լտ. tigris փոխառեալ է յն. τίγρις ձևից և այս էլ իրա-նեանից։ Վարրոնի ժամանակ Հայաստանը Պարթևների ձեռքին լինելով, հայերին շփո-թել է նրանց հետ. իսկ գետի անուան հետ համեմատութիւնը ժողովրդական ստուգա-բանութեան արդիւնք է (Meillet, Dict. etym Lt. էջ 997-8)։
τίγρις tigris. Գազան խայտաբղէտ նման ընձու եւ յովազի. գափլան, ելէնկ, վաշագ, վէշագ, պէպր.
Արջ եւ առիւծ եւ վագր։ Առիւծ եւ վարազ եւ վագր եւ ինձ. (Վեցօր. ՟Ը։ Նիւս. կազմ.։)
Փիղք սպիտակք, եւ վագերք։ Փիղք եւ վագերք եւ վիշապք. (Խոր.։)
Զվագր նախատէր որսորդ, զի ձգելով զնստած իւր՝ եկէզ զնա. (Մխ. առակ. ղէ. (նոյն գործ ընծայի եւ բոնոսոսի)։)
tiger-shaped.
course;
leap, jump, gambol, caper, antics, gallop;
palpitation;
neighing after;
ի —, — առ —, swiftly, at full speed;
by fits and starts;
—ս առնուլ, to run, to gallop, to gambol, to frisk about, to play antics.
• (ի հլ. յետնաբար) «ցատկելը, ու-տիւն, արշաւ, արագ հոսիլը» Երգ. բ. 8. Յոբ. լթ. 25. Եւս. քր. Վեցօր. Սեբեր. «սրտի թըր-թըռում» Նիւս. բն. Ոսկիփ. որից վազել «ցատ-կել, արշաւել, վրան վազել» ՍԳր. Ագաթ, Սեբեր. «ապստամբիլ» Ովս. է. 13. «սիրտը տրոփել» Փիլ. նխ. բ. «վերանալ երիվարի ի զամբիկն» մհյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. 826 ա), վազվազել Գծ. գ. 8. ժդ 9. վա-զեցուցանել Յայսմ. վազումն Բրս. բարկ. անվազ Կոչ. քաջավազիկ Մագ. վազք «զու-գաւորութիւն ձիոց» մհյ. բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 825բ). արագավազ, ագեվազ (նոր բառեր)։-Վազ գործածուած է նաև «անդունդ» նշանակութեամբ՝ Ուխտ. Ա. էջ 6. բայց սա հյ. վախ «անդունդ» բառն է, որ սխալմամբ գրուած է վաղ և այս էլ երկրորդ խալով վազ (տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Բ. 132)։
• ՆՀԲ լծ. հյ. վէժ, պրս. պազ, թազ, թրք. թէզ, յն. βαδίζω, լտ. vado։ Wīn-disch. 18 սանս. vah, լտ. vehi։ Böttich. ZDMG 1850, 362 և Arica 88, 433 սանս. vaǰ արմատից։ Lag. Urgesch. 657 սանս. vah, գոթ. gavigan։ Այս ոնտանիքին են պատկանում նաև ցնդ. vazaiti «վարել, քշել, թռչիլ», պհլ. va-ǰītan, պրս. vazīdan «փչել», par-vāz «թռիչ», քրդ. δaz «վազք, ընթացք», զազա vāz, յն. ὄχεομαι, լտ. veho, գոթ. wagjan, հբգ. wegan, հսլ. veza, vesti voziti, լիթ. vežù, կիմր. cу-wain, որոնց մայրն է հնխ. weg'h-«վարել, քշել, կառքը վարել» (Pokorny 1, 249)։ Այս ձևերի հետ են համեմատում Müller SWAW 42, 253, 43, 299։ WZKM 8, 356 (պհլ. [other alphabet] vajitan), Պատկ. Изслед. 4. Justi, Zendsp. 264 և Dict, Kurde 34, Bopp Gram. comp. 3, 123, Հիւբշ. KZ 23, 34, Պատկան. Փորձ 1880 մարտ, էջ 87, Տէրվ. Նախալ. 106 (նաև հյ. վագիլ, վարգիլ, աւազակ)։ Բայց հյ. վազել չի կարող կապուիլ այս ըն-տանիքի հետ, որովհետև իբրև բնիկ հայ պիտի ունենայինք *գեձ կամ *գեզ, իսկ իբրև իրանեան փոխառութիւն ըն-դունելու համար՝ նշանակութիւնը հա-մատատասխան չէ։ Lag. Arm. St. § 2082 մերժելով վերինները՝ կցում է պրս. bāxtan, bāzam «խաղալ» (նաև «ցատկել», արմատը vaz) բառին, որ Հիւբշ. 242 մերժում է։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 164 պրս. tāzam «վազել, արշաւել» բայից, իսկ էջ 342 պհլ. vazi-tan, պրս. [arabic word] vazīdan, զնդ. vaz «եր-թալ»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] vafz «արագ վազել» (Պա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 453)։ ԻՌ.-Հին հայերէնի նշանակութիւնը պա-V է միայն Սվեդ. վmզզիլ «ցատկել», իսկ
• միւսները ունին միայն «ընթանալ» նշանա-կութեամբ. այսպէս են Հճ. Մշ. Սչ. վազել, Ակն. Երև. Ննխ. Պլ. Սեբ. վազէլ, Ասլ. վա-զէ՝լ, Զթ. Խրբ. վազիլ, Տփ. վա՛զիլ, Ալշ. վmզել, Մկ. վmզիլ, վmզկիլ, Սլմ. վmզնել, վmսկել, Ջղ. վազզել, Ախց. Կր. Պոտ. Ռ. Տիգ. վազզէլ, Գոր. Ղրբ. Շմ. Տփ. վազ տալ, Ագլ. վէզ տօլ (սրանք չունին վազել բայա-ձևը). իսկ Վն. ունի վmրզել, որից երևում է որ նախաձևն է *վարզել։ Իմաստի զարգաց, ման համար հմմտ. թրք. [arabic word] atlamaq «ցատկել» և արև. թրք. [arabic word] ︎ atalamaq «վազվռտել». հնից կայ նաև Եւս. պտմ. 156 վազվազելով ընթանային, որ երկու նշանա-կութեանց միջին տեղն է բռնում։ Նոր բա-ռեր են վազան, վազկան, վազման, վազէ-վազ, վազնիվազ, վազուկ, վազուն, վազըո-տել, վազվոտել, վազվզել, վազվզտել, վազ-վըռտկել ևն։
եւ բայիւ. ἄλμα saltus. եւ բայիւ πηδάω salio, salto. Ընդոստ գնացք. ոստոստումն. արշաւանք. ընթացք կենդանեաց եւ ջրոց. (լծ. հյ. վէժ. պ. պազ. թազ. թ. թէզ. յն. լտ. վատի՛զօ, վա՛տօ ). ... սալդ (իբր լտ. սա՛լդուս ).
Վազս առնու (կամ վազելով) ի վերայ լերանց։ Վազս առնլով (կամ առնելով) եւ փռնչելով. (Երգ. ՟Բ. 8։ Յոբ. ՟Լ՟Թ. 25։)
Ի գնալն համեստ լինի, բայց ի վազն երագ է. (Վանակ. հց.։)
Քիոնիս զակոնացի ի ստադինի, որոյ մի վազ էր իբրեւ կանգունք (յն. ոտք)։ Վազեաց զեփրատաւ առաւել քան զլակոնացին քիոնեայ վազսն իբրեւ կանգնոց չափ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Գ. 40։)
Այծեման վազք, եւ աչացն անսխալութիւն։ Կամ վազիւք կամ երկայն անցիւք։ Եւ ոչ ընտիրք ինքնարշաւ վազիւքն։ Վազիւք առաքինութեանց դիմելով. (Նիւս. կազմ.։ Փիլ. նխ. ՟բ.։ Նար. ՟Կ՟Զ։ եւ Նար. յովէդ.։)
Առնու վազս վազս յայսկոյս յայնկոյս. (Վեցօր. ՟Բ։)
Եւ ոչ աստեղք զաստեղօք վազս առնուն. (Պիտառ.։)
Արդարքն վազս առեալ ցնծասցեն։ Վազս առեալ փութացան մտին ընդ կողմն մականաայ։ Վազս առցուք ի վերայ պարանոցի օձին։ Վազս առնելով ի վերայ լերանցն. (Սեբեր. ՟Զ։ Արծր. ՟Ա. 5։ Նար. յովէդ.։)
Ո՛չ յորձանք գետոց, ո՛չ վազք քարանձաւաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի ՎԱԶ, ՎԱԶ ԱՌ ՎԱԶ. մ. Վազելով. թազելով. ճեպով. արագ արագ.
Ետես ինձ մի, որ ելանէր ի լեառն ստէպ ի վազ։ Գայ ծառայ քրիստոնէին ի վազ. (Հ. դեկտ. ՟Զ. Հ. դեկտ. ՟Ժ.։)
Ելեալ վազ առ վազ գնաց առ արքայն. (Ոսկիփոր.։)
Խնդութիւն եւ ծաղրն ի լեարդն է. շունչն, եւ ձայնն եւ վազն ի թոքն է. (Ոսկիփոր.։)
Սրտի ըստ շնչերակացն շարժութիւն՝ ներգործութիւն է. իսկ ըստ վազիցն՝ ախտ. զի ի նմանէ եւ ըստ վազիցն շարժուի, այլ ոչ ըստ բնութեան. (Նիւս. բն.։)
ՎԱԶ. ՎԱԶՔ. ա. Ի վերայ վազօղ. Վրնջօղ ի մատակ.
Ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք, կամ խանձք, որ է սովոր. (Մխ. երեմ.) (ուստի ռմկ. վազցընել՝ է թողուլ զորձ ձին ի մատակն. իսկ վազուկ՝ երագոտն, եւ մատակախանձ). (Վստկ.։)
to run swiftly, impetuously;
to leap, to bound, to spring or dart forward, to clear at a single bound;
to overstep, to surpass, to transgress, to trespass;
— սրտի, to flutter, to throb, to palpitate;
— զոմամբ, to revolt against;
to despise;
ի բաց —, to pass away, to fly away;
յօրէնսն —, to inveigh against the law;
վազեալ անցանել, to overpass, to cross, to leap over, to outleap;
յազատութեանն փառս, to lift up the horns against, to rebel, to rise in rebellion;
to get proud, to become presumptuous.
ἄλλομαι, ἑξάλλομαι, ἑφάλλομαι , πηδάω, ἁναπηδάω, καταπηδάω salio, exulto, exilio, insilio, desilio, subsilio. Վազս առնուլ. ոստնուլ. խաղալ. արշաւել. յարձակիլ. ի վերայ դիմել. ցաթկել, վրայ քալել, ցաթկըտել.
Վազեսցեն առաւել քան զինծս երիվարք նոցա։ Վազեսցէ կաղն իբրեւ զեղջերու։ Ի վեր վազեաց, եւ սկսաւ գնալ։ Վազեաց ձուկն մի ի գետոյ անտի։ Փութացաւ եւ վազեաց յիշոյն. (Ամբ. ՟Ա. 8։ Ես. ՟Լ՟Ե. 6։ Գծ. ՟Գ. 8։ Տոբ. ՟Զ. 2։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 23։)
Բնութեանն ամենայն համբակաց ջերմագոյն գոլով՝ բարբառի միշտ, եւ վազէ անկարգաբար. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Բնութեամբ վազել սովորեալ է ամենայն կենդանի. (անդ։)
Ղա՛զարէ ե՛կ արտաքս. եւ ոգին ի վեր վազեաց յանդնդոց, եւ ել։ Վազեա՛ ի խորոյս ի բարձրն, ընտրեա՛ զերկնաւորն։ Կայթեն եւ վազեն։ Կայթիւք վազելով։ Յայլմէ առ այլ վազեալ անցանես տարապարտ մտածութիւնս։ Մի՛ ի վերայ վազեսցեն պարզաբար ասացելոցս՝ բանորսակացն դրժութիւնքն. (Ճ. ՟Գ. Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Ժ.։ Ագաթ.։ Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ո՛չ ծառայ գոլով՝ յազատութեան վազեաց փառս։ Յօրէնսն վազէ (իբրու վրայ քալել). եւ չէ զօրինացն ամբաստան, այլ զհրէիցն. (Կիւրղ. հանգ.։ Ոսկ. հռ.։)
Ի բաց վազեսցէ իբր ի գազանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Օդոյն միջնորդութեամբ ընդ լսելիսն ի ներքս վազէ բանն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Զսահմանօքն ի բաց վազիցէ։ Զանյուսութեան խաւարաւ ի բաց վազէր։ Վազեաց զեփրատաւ։ Վազեաց անց զամենայն չարեօք. (Դիոն. եկեղ.։ Սարկ. աղ.։ Խոր. ՟Գ. 40։ Վեցօր. ՟Ե։)
Երեք սուրբ ձկունքն ցամաքաթ եւ վազեցին զգործեաւն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Կարեաց զգլուխ նորա, եւ ոչ կարաց ունել. զի զբազում մարդկաւն վազեաց զգլուխն. (Մամիկ.)
Վա՛յ նոցա, զի վազեցին զինեւ. (Ովս. ՟Է. 13։)
Ըստ սահման կշռութեան կամաց քոց արտաքս վազեցի։ Խոստովան լեր զոտիցդ հետոց իբրեւ զպատուիրանաւն աստուծոյ վազողաց. (Նար. ՟Ի. ՟Խ՟Զ։)
Միով բանիւ զբազում սքանչելեօքն վազեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
Եթէ ջե՞րմ է լանջքն կամ հով, եթէ սիրտն վազէ՞. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
to cause to run.
ՎԱԶԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. cf. ԸՆԹԱՑՈՒՑԱՆԵՄ. վազցընել.
Հրամայեաց ագուցանել կօշիկս երկաթի, եւ բեւեռեցին զայն ի յոտսն, եւ վազեցուցանէին առաջի իւր. (Հ. սեպտ. ՟Ժ՟Ա.։)
cream cheese;
curds.
running, course.
Զսպեսցես զխանչումնն. քանզի այսպիսի պատրաստութիւն զ՝ի վեր վազումն սրտիդ ի բաց բառնայ. (Բրս. բարկ.։)
Արտաքս վազումն պայծառութեան. (Ածաբ. մկրտ.։)
to skip or frisk about, to run here and there.
ՎԱԶՎԱԶԵԼ. ἄλλομαι salio, salto. Վազելով վազել. այսր անդր ոստոստել խաղալ. վազվըզել, ցաթկըտել.
Գնայր եւ վազ վազէր։ Վազվազէր եւ գնայր. (Գծ. ՟Գ. 8։ ՟Ժ՟Դ. 9։)
cf. Սահանք, վազս առնուլ, cf. Վազեմ, cf. Ընթանամ.
cf. Վատթար.
Յորժամ լաւն քաջութեամբ ընդ վաթարիկն ի հակառակս ելեալ իջանիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
of sixty cubits.
Վաթսուն կանգնոց չափով.
Վաթոնականգնեան գոլով ըստ երկայնութեան հասակին. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
sixty years old.
cf. Վաթսնամենի.
ἐξηκονταέτης sexagenarius, sexaginta annos agens. Վաթսուն ամաց. վաթսուն տարուան՝ տարեկան.
Ի քսանամենից մինչեւ ցվաթսնամեանս։ Ի վաթսնամենից եւ ի վեր. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 3. 7։)
Ալեւորելոյ վաթսնամենի։ Յոլովակի, որպէս վաթսնամենին ալեւորիլ. իսկ սակաւաւոր, որպէս ումեմն վաթսնամենի ոչ ալեւորիլ. (Նիւս. բն.։)
Որ չիցէ պակաս ի վաթսնամենից. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 9։)
sexagenarian.
sixtyfold, sixty times as much.
containing the number sixty.
Ունօղ՝ պարունակօղ զթիւն վաթսուն.
Տայր պտուղ, էր որ հարիւրաւոր, եւ էր որ վաթսնաւոր, եւ էր որ երեսնաւոր. (Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 8. (յն. վաթսուն. լտ. վաթսներորդ կամ վաթսնեակ)։)
Բնաւորեցին ի հարիւրաւորն վկայական մահուամբ, եւ ի վաթսնաւորն ճգնօղ տեսութեամբ, եւ յերեսնաւորն ուղիղ քաղաքավարութեամբ. (Մխ. դտ.։)
three score.
Վաթսուն. վաթսներորդ թիւն.
Վաթսնեակն չափ է։ Ըստ որում բանի ի միակսն ունի վեցեակն, զայսօրինակ ի տասնեակսն վաթսնեակն։ Ի վաթսնեկին կատարեալ այրն։ Վաթսնեակն ազգակից է վեցեկին. (Փիլ. լին. ՟Գ. 164։)
Երիս վաթսնեակս՝ հաց կշռելով ուտէր, եւ զջուրն չափով ըմպէր. (Տօնակ.։)
sixtieth;
sexagesima.
ἐξηκοστός sexagesimus. Վերջինն վաթսուն թուոց.
Յամի հարիւրորդի վաթսներորդի։ Յամին հարիւրորդի վաթսներորդի եօթներորդի. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 1. 21։)
all the sixty.
sixty times.
sixty.
• , ի հլ. «60» ՍԳր. (նաև գրուած վատսուն Աթան. տպ. 1899, էջ 231 չորս անգամ, վացուն Սոկր. էջ 193). որից վաթսներորդ Ա. մկ. ա. 1, 21. վաթսնեակ Փիլ. Տօնակ. վաթսնական Ղևտ. իէ, 3, 7. Ա. տիմ. ե. 9. վաթսնատր Մտթ. ժգ. 8. վաթ-սունամեակ, վաթսունանոց (նոր բառեր)։
• = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. šašti-, զնդ. xšvaštī-, պրս. šast. թո-խար. skaska, յն. ἔkήϰοντα, կրետ. feζήϰοντα, լտ. sexaginta, և նոր կազմութեամբ հսլ. šesti desetu, լիթ. szēszios deszimtys, գոթ. saihs tiglus, հբգ. sehszug, գերմ. sechzig ևն։ Հնխ. ձևը պարզ չէ, թէև յայտնի է որ կազմուած է suek's-«վեց» բառից՝ -k՛omt «10» վերջաւորութեամբ։ Հայերէնի մէջ. տ յառաջացած է ըստ Meillet BSL 22, 18 յա-ջորդ ու ձայնի ազդեցութեամբ՝ փոխանակ հնագոյն *վեթսուն ձևի։-Հիւբշ. 491, 495։
• Ուղիղ համեմատեց նախ Windisch. 32. նոյնը ունին նաև բոլոր միւսնեոս. առանձին գլխով խօծում է Տէրվ.. Եռև րագունտ և Լեզու 176։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. վաթ-սուն, Մկ. վmթսուն, Հմշ. Ննխ. վաթցուն, Խր. և Ննխ. գիւղերը՝ վասուն, Սվեդ. վmր-ցուն, Սեբ. վաթձուն, Զթ. վաթծօն, վաթձոն, Գոր. Ղրբ. վա՛տցուն, Մշ. վատսուն, վածուն, Ագլ. Ախց. Կր. Մրղ. Ռ. վացցուն, Հճ. վաձ'-ձ'ուն, Խրբ. վաձձ'ուն, Պլ. վաձձուն, Ասլ. վա*ձիւն, Սլմ. Սչ. վացուն։
Էր ամաց վաթսնից։ Խոյք վաթսուն, նոխազք վաթսուն։ Ի վաթսուն կանգնոց։ Բարձրութիւն նորա վաթսուն կանգուն, եւ այլն։
steep place, precipice;
— ի —է, steep, cragged;
ի —ից արկանել, ընկենուլ, մղել or հոսել, to precipitate, to throw headlong down;
անկանիլ or մղիլ ի —ից, to be cast down a precipice.
• . ե հլ. «գահաւանդ, գահավէժ տեղ» Ոսկ. յհ. ա. 2, 6, 38. Փիլ. Նխ. Յհ. կթ. Վրք հց. որից վախուտ «ափափայ» Պտմ. աղէքս. վախ ի վախէ «գահավիժուտ» Եւագր. 41. գրուած է նաև վահ Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 77 (իսկ պախ ձևի վրայ տե՛ս պախ «եր-կիւղ»)։ Նոյն բառն է ըստ իս նաև վազք «անդունդ», որ վախք>վաղք սխալ գրչու-թիւնից յառաջացած պէտք է լինի. հմմտ. Վազք քարանձաւաց Ճառընտ.=Վրք. և վկ ա. 357 (տե՛ս և վերը վազ)։
• Հիւնք. յն. χάος «քաոս» բառից կազ-մուած, Անդրիկեան, Բազմ. 1905, 512 վիհ բառից։
• «երկիւղ». գործածական է միայն արդի գրականում և բարբառներում. հնից չէ աւանդուած առանձին. բայց նոյնից են վա-խել կամ վախիլ «վախենալ, երկիւղ կրել» Վրք. հց. Մագ. Յայսմ. Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 92. Ճառընտ. վախող Նիւս. բն. վախեցուցանել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. վախկոտ Ոսկ. յհ. բ. 30. վախվախել Վրք, հց.։
• ՆՀԲ վախ «գահաւանդ» բառից։ Հիւնք պակնուլ և պախիլ ձևերի հետ՝ պրս. bāk «երկիւղ» բառից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 41 ահ, պախ, պակ բառերի հետ։ Ղափանցեան տե՛ս պակ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սչ. Սեբ. Մշ. Տփ. վախ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. վmխ, Ագլ. Հճ. վօխ, Զթ. վօխ, վոխ, Սվեդ. վիւխ (բայց բայը՝ վmխնիլ «վախենալ»)։-Վախկոտ>Ռ. վախքօդ, Տիգ. վmխգուդ, Մրղ վmխկուրտ. Զթ. վmխգիւդ, Սչ. վախքը՛դ, Պլ վախգօդ։-Հետաքրքրական ձևեր են։ Ասլ. վըխըմ «կարծեմ», Մրղ. վmխmնալ, վէխէ-նալ «վախել»։-Նոր բառեր են վախակալել, վախակօխ, վախաւորուիլ, վախենակ, վախ-լան, վախլկոտ, վախլութիւն, վախլուկ, վա-խութիւն, վախչուկ ևն։ Թրքախօս հայերից կըվըխէլլէմէք «վախենալ» Ատն. կազմուած հյ. կը սահմանականի մասնիկով և թրք. lemek բայակերտով (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)։
եւ բայիւ. ՎԱԽ κρημνός praecipitium, locus praeruptus. եւ բայիւ κατακρημνίζω praecipitem do, praecipitor. գրի եւ ՊԱԽ. Դար բարձր եւ ահաւոր. դարաւանդ. գահ. գահաւանդ. սեպ վիմի, ընդ որ լինի վիժիլ կամ հոսիլ ի վայր ահագին ցնդմամբ. վախնալու տեղ բարձր.
Օրէնք կային զմեհենազերծն կամ ի վախէ արկանել, կամ ընկղմել, կամ այրել։ Զանձն իւր քարավէժ ի վախէ արկանիցէ։ Անձամբ զանձն ի վախէ արկեալ՝ քարավէժ սպանանէր։ Կախեաց զինքն ի վախէ վիմին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2. 6։ Վրք. հց. ձ։)
Թուի թէ ի վախից մղնցէ։ Երիվար ճնշեալ սանձիւք ձեռին վարժողին ոչ ի վախից վերամղեսցէ զնստեալն։ Մի՛ մղիլ ի վախից (կամ ի վազից) յառժամանակեայ մահուանէս։ Ի վախից ընդ գեհենս վտարեալ անկանիմք. (Աստուածաբան յայտն։ Նեղոս.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Ի վախս անհարթութեան եւ անզգամութեան կործանի. (Լմբ. սղ.։)
Ի վախից յանհարթութեան ճանապարհն գնայ. (Վրք. հց. ձ։)
Զամենայն վախս եւ զբաղայս ի բաց ի խորհրդոց նորա տրոհեալ տարեալ. (Յհ. կթ.) այսինքն զդժուաարութիւնս կամ զարհաւիրս։
ՎԱԽ Ի ՎԱԽԷ. իբր Վախուտ. դժուարուտ. գահավիժական.
Ճանապարհ ինչ վախ ի վախէ գնալ տագնապեն. (Եւագր. ՟Զ։)
cf. Երկիւղ.
• . ե հլ. «գահաւանդ, գահավէժ տեղ» Ոսկ. յհ. ա. 2, 6, 38. Փիլ. Նխ. Յհ. կթ. Վրք հց. որից վախուտ «ափափայ» Պտմ. աղէքս. վախ ի վախէ «գահավիժուտ» Եւագր. 41. գրուած է նաև վահ Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 77 (իսկ պախ ձևի վրայ տե՛ս պախ «եր-կիւղ»)։ Նոյն բառն է ըստ իս նաև վազք «անդունդ», որ վախք>վաղք սխալ գրչու-թիւնից յառաջացած պէտք է լինի. հմմտ. Վազք քարանձաւաց Ճառընտ.=Վրք. և վկ ա. 357 (տե՛ս և վերը վազ)։
• Հիւնք. յն. χάος «քաոս» բառից կազ-մուած, Անդրիկեան, Բազմ. 1905, 512 վիհ բառից։
• «երկիւղ». գործածական է միայն արդի գրականում և բարբառներում. հնից չէ աւանդուած առանձին. բայց նոյնից են վա-խել կամ վախիլ «վախենալ, երկիւղ կրել» Վրք. հց. Մագ. Յայսմ. Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 92. Ճառընտ. վախող Նիւս. բն. վախեցուցանել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. վախկոտ Ոսկ. յհ. բ. 30. վախվախել Վրք, հց.։
• ՆՀԲ վախ «գահաւանդ» բառից։ Հիւնք պակնուլ և պախիլ ձևերի հետ՝ պրս. bāk «երկիւղ» բառից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 41 ահ, պախ, պակ բառերի հետ։ Ղափանցեան տե՛ս պակ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սչ. Սեբ. Մշ. Տփ. վախ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. վmխ, Ագլ. Հճ. վօխ, Զթ. վօխ, վոխ, Սվեդ. վիւխ (բայց բայը՝ վmխնիլ «վախենալ»)։-Վախկոտ>Ռ. վախքօդ, Տիգ. վmխգուդ, Մրղ վmխկուրտ. Զթ. վmխգիւդ, Սչ. վախքը՛դ, Պլ վախգօդ։-Հետաքրքրական ձևեր են։ Ասլ. վըխըմ «կարծեմ», Մրղ. վmխmնալ, վէխէ-նալ «վախել»։-Նոր բառեր են վախակալել, վախակօխ, վախաւորուիլ, վախենակ, վախ-լան, վախլկոտ, վախլութիւն, վախլուկ, վա-խութիւն, վախչուկ ևն։ Թրքախօս հայերից կըվըխէլլէմէք «վախենալ» Ատն. կազմուած հյ. կը սահմանականի մասնիկով և թրք. lemek բայակերտով (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)։
եւ բայիւ. ՎԱԽ κρημνός praecipitium, locus praeruptus. եւ բայիւ κατακρημνίζω praecipitem do, praecipitor. գրի եւ ՊԱԽ. Դար բարձր եւ ահաւոր. դարաւանդ. գահ. գահաւանդ. սեպ վիմի, ընդ որ լինի վիժիլ կամ հոսիլ ի վայր ահագին ցնդմամբ. վախնալու տեղ բարձր.
Օրէնք կային զմեհենազերծն կամ ի վախէ արկանել, կամ ընկղմել, կամ այրել։ Զանձն իւր քարավէժ ի վախէ արկանիցէ։ Անձամբ զանձն ի վախէ արկեալ՝ քարավէժ սպանանէր։ Կախեաց զինքն ի վախէ վիմին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2. 6։ Վրք. հց. ձ։)
Թուի թէ ի վախից մղնցէ։ Երիվար ճնշեալ սանձիւք ձեռին վարժողին ոչ ի վախից վերամղեսցէ զնստեալն։ Մի՛ մղիլ ի վախից (կամ ի վազից) յառժամանակեայ մահուանէս։ Ի վախից ընդ գեհենս վտարեալ անկանիմք. (Աստուածաբան յայտն։ Նեղոս.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Ի վախս անհարթութեան եւ անզգամութեան կործանի. (Լմբ. սղ.։)
Ի վախից յանհարթութեան ճանապարհն գնայ. (Վրք. հց. ձ։)
Զամենայն վախս եւ զբաղայս ի բաց ի խորհրդոց նորա տրոհեալ տարեալ. (Յհ. կթ.) այսինքն զդժուաարութիւնս կամ զարհաւիրս։
ՎԱԽ Ի ՎԱԽԷ. իբր Վախուտ. դժուարուտ. գահավիժական.
Ճանապարհ ինչ վախ ի վախէ գնալ տագնապեն. (Եւագր. ՟Զ։)
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
Գիր բաղաձայն, կիսաձայն, կրկնակ, իբրու բաղկացեալ ի տառիցս դս, դձ, ձս. անուանեալ Ցո՛յ, կամ ցո՛. վասն որոյ ասի ի Հին քեր.
Ց. Չի՛ք յայլ լեզուս՝ բաց յոմանց. եւ ի վրացւոյն, յորում շատ են ձայնք ձայնի եւ ցոյի։
Վեցհազարեակ թուով ցոյին. (Երզն. քեր.։)
Այլ անսովոր է ասել,
Ց. Որպէս նխ. Մինչեւ ի Կերիջի՛ք ցյադ։ Ցայդ վայր եկեսցեսս։ Ցմեծ ժամս, եւ այլն։
Ց. Կազմէ զյոքնակի սեռական՝ փոխելով զուղղականին զտառն ք, ի ց.
Զոր օրինակ ջուրք, ջուրց. հանուրք, հանուրց. սայք, սայց. համանգամայնք, մայնց, այնք, այնց։ Անսովոր է ասելն առ Փիլոնի, սմինց, նմինց. եւ այլն։
ՑՈ՛Ր ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցո՛ր վայր, կամ սահման կամ չափ տեղւոյ եւ ժամանակի եւ իրաց. եւ ե՞րբ.
Ցո՛ր վայր նեղութեանց հասանես եւ խռովութեանց. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 11։)
Անցեալ ընդ մէջ նոցա՝ գնաց, ցո՛ր վայր ինքն կամեցաւ։ Ցո՛ր վայր յառաջանան եւ դադարեն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Բայց դու ասա՛, ցո՞ր վայր (ժամանակի) եկեսցէ մարգարէն այն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
humble, meek, modest, moderate, sober, good;
low, lower;
— վայրք, lowlands;
— խորհուրդ, wise or prudent counsel.
Կնոջ ցածնոյ չվայելէ ինչ այնպիսի լկտութիւն։ Այլանդակաց բարս համարիք, եւ ոչ ցածնոց։ Չձգել իւրովին զանձինս ի նեղութիւնս՝ ցածնոց մարդոց է. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Եփէս։ Եբր.։)
ՑԱԾՈՒՆ. իբր Ցածագոյն. ստորին. զիջագոյն. ցածկուկ, վարի.
Պարառոցեալ ընդ ցածուն վայրս լերինն. (Յհ. կթ.։)
dry, arid;
terra firma, continent, mainland;
— կղզի, peninsula;
— երկիր, dry land;
հաց —, dry bread;
— փայտ, dry wood;
— աչօք, with tearless or dry eyes;
զ— ծարաւոյն շիջուցանել, to quench or allay thirst;
յածիլ ընդ ծով եւ ընդ —, to scour sea & land;
անցանել ընդ —, to pass dry-footed, dry-shod;
ելանել or իջանել ի —, to land, to go ashore or ou shore;
հասանել ի —, to reach the shore;
— երթալ, անցանել, to travel by land.
Ցամաք ի դալարութենէ։ Յաստուածային ջրոյն ցամաք։ Եղեւ ցամաք փոյթ ի հիւթից. (Շ. բարձր. եւ Շ. խոստով. եւ Շ. եդես.։)
Անցի ընդ ծովն կարմիր իբրեւ ընդ ցամաք երկիր. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 29։)
ՑԱՄԱՔ. գ. ἠ ξηρά, τὸ ξηρόν arida, aridum, terra, continens. Ցամաք երկիր, դիմաբաժանեալ ծովու, կամ գետոց, ցամաք երկիր, հող.
Ժողովեսցին ջուրքդ, եւ երեւեսցի ցամաքն։ Եւ երեւեցաւ ցամաքն։ Եւ կոչեաց Աստուած զցամաքն երկիր։ Ամենայն որ ինչ էր ի վերայ ցամաքի՝ մեռաւ։ Առցես դու ի ջրոյ գետոյն, եւ հեղցես ի ցամաքի, եւ եղիցի, արիւն ի ցամաքին։ Մտցեն ի մէջ ծովուն ընդ ցամաք։ Եւ արար զծովն ցամաք։ Գնացին ընդ ցամաք ի մէջ ծովուն։ Շարժեցից զծով եւ զցամաք։ Յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք։ Ի ցամաքն ելանիցեն (յն. յերկիր)։ Հանեալ ի ցամաք (յն. ի ծովեզր)։ Ցամաքաւ անց իսրայէլ ընդ յորդանան։ Ինքն զցամաքաւն (յն. հետի կամ ոտիւք) երթալոց էր. եւ այլն։
Անցին ընդ մէջ ծովուն իբրեւ ընդ ցամաք, յն. ցամաքութիւն։ (Նեեմ. ՟Թ. 11։)
ՑԱՄԱՔ ԿՂԶԻ. (իբրեւ բարդ՝ Ցամաքակղզի). χερρόνησος, χερσόνησος chersonesus, cherronesus, peninsula. Ցամաք կղզիացեալ՝ երկայնելով ի մէջ ծովու, դոյզն պարանոցաւ կից ընդ ցամաքի, իբր միանգամայն ցամաք եւ կղզի.
Ունի սարմատիտ զքեռսին (որ եւ քերսոն, գըրըմ ) ցամաք կղզի. ելլադա՝ զպեղոպոնիսոս ցամաք կղզի։ Երջանիկն արաբիա մտանէ ընդ մէջ խորշիցն կարմիր ծովուն որպէս ցամաք կղզի. (Խոր. աշխարհ.։)
passion, love, lust, sensuality, lechery, concupiscence;
զվավաշոտ ցանկասիրութեամբ թեւակոխել, to abandon one-self to voluptuousness.
Գէջ խառնակութիւնն եւ ցանկասիրւթիւն։ Անասուն վասն ցանկասիրութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Նախ. դան.։)
Զվավաշոտ ցանկասիրութեամբ թեւակոխել։ Անասուն անմտութիւն եւ ցանկասիրութիւն։ Ցանկասիրութեանն անյաջողութիւն. (Արծր. ՟Ա. 1։ Վրդն. ել.։ Սկեւռ. աղ.։)
to soften, to become tender, soft;
to become nice, delicate, to get soft or effeminate, to live in idleness, in pleasures, to pamper oneself, to give oneself up to effeminacy or voluptuousness;
— յանկողինս, to throw oneself listlessly or lazily on divans or conches, to sleep in soft beds;
— որովայնիւ, to addict oneself to epicurism;
տօն փափակացեալ, a duly kept feast or festival.
τρυφάω, εὑτρυφάω, κατατρυφάω delicior, delector, oblecto me, luxurio σπαταλάω, κατασπαταλάω deliciis affluo, diffluo. Ի փափկութեան կեալ. զեխիլ. վայելել, զուարճանալ.
Փափկացայք ի վերայ երկրի, եւ զբօսայք։ Գիրացան եւ փափկացան ի բարութիւնս մեծամեծս։ Ինքն ընդ թագաւորս փափկասցի։ Հեզք փափկասցին ի բազում խաղաղութեան իւրեանց։ Էաք հացալիցք, եւ փափկացեալք։ Փափկանայք յանկողինս ձեր.եւ այլն։
Մի՛ որովայնիւ փափկասցուք. (Ճ. ՟Բ.։)
Գրգեալ փափկանայ միս (կենդանւոյն) վերստին բարեխնամ կերակրողութեամբ. (Պիտ.։)
loan, borrowing;
anthem, response, antistrophe, antiphon;
— առ —, —ն ի —, by turns, reciprocally, alternatively, mutually;
խնդրել —, to ask in loan;
— տալ, to lend, to make a loan;
— առնուլ, to receive as a loan, to borrow;
ընդ —ս մտանել, to be overburdened by loans, to be obliged to beg;
—ով կեալ, to live upon trust, or upon credit.
Հանգանակօք եւ փոխովք մի աղքատանար։ Բաղումք իբրեւ զգիւտս համարեցան զփոխ, եւ աշխատ արարին զօգնականսն իւրեանց (այսինքն զփոխատուս ). (Սիր. ՟Ժ՟Ը. 33։ ՟Ի՟Թ. 4։)
Վասն փոխոց, եւ վաշխիցն։ Փոխոցն տոկոսիքն։ Զվաշխս փոխոցն եւ տոկոսեացն. (Մանդ.։)
Վայ որք փոխի շահ. տան։ Ի փոխիցն, եւ ի վաճառոց. (Գանձ.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
Տացես փոխ ազգաց բազմաց, եւ դու ոչ առնուցուս փոխ։ Տալով տացես նմա փոխ, որչափ եւ խնդրիցէ ի կարօտութեան իւրում։ Փոխ առնու մեղաւորն, եւ ոչ հատուցանէ։ Փոխ տայ Աստուծոյ, որ ողորմի տնանկին. ըստ սրոց նորա հատուսցէ նմա։ Ծառայք տերանց իւրեանց փոխ տայցեն։ Առնու ցորեան փոխ ամարանի. եւ այլն։
ՓՈԽ. գ. (արմատ Փոխելոյ, Փոփոխելոյ. ) στίχος versus ἁντίφωνον, ἁντιφωνία antiphona, responsio եւ այլն. Փոփոխ սաղմոսերգութիւն տուն առ տուն. փոխաձայնութիւն. եւ Բուն սկիզբն սաղմոսի յետ կցուրդի. եւ Մասն այսր եւ այնր աւետարանի կամ գլուխ ինչ կարդալի ըստ բաշխման ի վերայ ութ ձայինց։
Զմի սովորութիւն պահէ յիւրաքանչիւր փոխս սաղմոսացս. (Լմբ. սղ.։)
ՓՈԽ. ի բարդութիւնս է որպէս Փոխանակ. փոխարէն. ընդ. եւ անդր. յայլ. այլուր. եւ Անդրէն, վեր կամ վերստին. ոչ միշտ հայկաբանութեամբ, այլ ստէպ ըստ յն. եւ լտ. ἁντί, μετά pro, re, trans. եւ այլն։
to exchange, to make an exchange, to barter;
to substitute for, to fill the place of;
to succeed;
to permute, to alternate;
to compensate, to counterbalance;
— զտեղի, to take the place of, to substitute for;
— զանձն ի վերայ ճշմարտութեան, to give oneself for the truth;
— զոք ի վերայ ապահովութեան հասարակաց, to sacrifice a person for the public safety;
— զկեանս իւր ի վերայ ուրուք, to hazard one's life in defence of a person;
զմահ ընդ կենաց — քան, t o die rather than yield.
Զամենայն՝ որ բանայցէ զարգանդ իշոյ, փոխանակեսցես ընդ ոչխարի. եւ եթէ ոչ փոխանակեսցես, փրկեսցես զնա։ Մի փոխանակեսցէ զլաւն ընդ յոռւօյն, եւ մի զյոռին ընդ լաւին. ապա թէ փոխանակելով փոխանակեսցէ զայն, եւ այլն։ Փոխանակեսցուք քեզ զօրս ընդ զօրաց։ Փոխանակեցէք դուք գանձինս ձեր փոխանակհաղցն կտակարանաց։ Ի մտի եդեալ՝ զմահ ընդ կենաց փոխանակել, քան եւ այլն։ Ոչ փոխանակեսցէ եւ ոչ ընդ միոյ իրիք փրկանաց զթշնամութիւն։ Փոխանակեցին զճշմարտութիւն Աստուածայ ընդ ստութեան։ Փոխանակեցին զպէտս բնականս ի պէտս անբնականս. եւ այլն։
Փոխանակեալք զունայնութիւնս ընդ ճշմարիտ յուսոյ անմահութեան։ Որք վասն քո զկեանս իւրեանց փոխանակեցին. (Շար.։)
Ընդ միգիշերոյ զբովանդակ յաւիտեանսն փոխանակեսցուք. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Զսա պայազատեալ փախանակէ պտղոմէոսիորդի իւր։ Սպեւսիպպոս վախճանէր. զոր փոխանակեաց քսենոկծատէս. (Եւս. քր.։)
Յաջորդք ի յաջորդաց փոխանակեցին։ Զսաարջամ փոխանակեալ. (Լաստ. ՟Ա։ Շ. վիպ.։)
recompense, compensation, retribution, remuneration, reward;
return, requital, satisfaction, revenge;
in exchange or return for, instead of, for;
reciprocally;
— վնասուն, amends, indemnity, reparation;
— այցելութիւն, return visit;
դարձ —րինի, condign recompense;
առնել զդարձ —րինի, to give like for like;
հատուցանել զ— վնասուն, to make up to, to indemnify for.
Նոյն ինքն գործն՝ որոյ այս փոխարէն է, միւս եւս պարգեւ գոլ։ Ակն ունելով հատուցման փոխարինին։ Եւ անդրադարձ փոխարինի՝ բազումերկանցն պատշաճի. (Շ. մտթ. եւ Շ. բարձր. եւ Շ. վիպ.։)
Յղեաց առ խոսրով՝ արքայն մօրիկ. քանզի զնա թագաւորին փոխարէն էին կացուցեալ. (Մամիկ.։)
street;
մանր —, narrow-street, alley;
—ք վաճառաց, mercery, mercer's shops;
—ք գնացից ջրոյ, water-pipe, water-conduit;
ի —ի, in the open street;
— տալ, կտրել, կազմել, թողուլ, to open a way, to fray a way, to cut a road through the enemy.
Յօրինէ ի նմա փողոցս վաճառոց ամենալիցս. (չարղը բազար. ) (Արծր. ՟Ա. 11։)
Փողոց տուեալ սմբատ յաջ թեւն, եւ վարազ յահեակն։ Փողոցս տուեալ պատերազմին դրունս ութ։ Ի դիմի հարեալ՝ կտրեցին փողոց, անցին ի ներքս. (Մամիկ.։)
ՓՈՂՈՑ. ա. Որպէս Վզանոց. վզնոց.
Ոսկի փողոց կայր ի վըզին, եւ բաց ի բաց էր իւր ագին. (սիրամարգն. ) (Շ. առակ.։)
to engrave, to grave;
— ժանտաջրով, to etch.
εὑχαράσσω inscribo. Փորելով գրել. դրոշմել քանդակաւ. արձանագրել.
Իբրու տասն են, բաշխեաց յերկուս հնդեակս. զորս յերկուս արձանս (քարեղէն տախտակաց ) փորագրեաց։ Նստելով ի լերինն՝ ոչ փորագրէր տախտակս քարեղէնս, եւ տայր նոցա՝ որպէս երբեմն մովսէսի ի լերինն սինայ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Սարգ. ՟բ. յհ.։)
Արձան կանգնեալ, որ է վէմ փորագրեալ, կայ հաստատուն, եւ գրովն քարոզէ զհին ինչ ուղղութիւնս. (Գէ. ես.։)
trial, test, proof, attempt;
specimen, sample;
experience, proof;
endeavour, undertaking, enterprise, expedient;
trial, adversity, misfortune;
temptation;
probation;
experienced, expert, practised;
approved, tried, pure;
ի —ոյ, by or from experience;
խիստ — ,a hard trial;
բազմամեայ —, experience;
բնագիտական —, physical experiment;
—ով ուսեալ, taught by experience;
լինել —, to be experienced, versed, exercised;
զ— առնու րձել, ի — մտանել, to experience, to make an experiment of, to attempt, to make attempts, to try, to assay, to prove, to experiment;
ի — արկանել, to put to the trial or test, to torture;
— փորձել վերստին, to renew an attempt, to make a new effort;
ի վերջին — մատուցանել զիմն, to put to the final proof;
ի մահու — գալ, to prove death, voluntarily to encounter death;
հայաստան նախ զ— առ զօրութեան նորա, Armenia was the first to feel his strength;
ընդ նոր — հանդ իսի էանց նա, he was put to a new trial;
մատեաւ եւ յարդարսն — մահու, even the righteous were in mortal danger;
գիտելով զ— առն, well knowing what a man he is;
զգանից զ— առ, he was beaten;
— է, he is experienced, he has much practice;
— արծաթոյ եւ ոսկւոյ ի բովս, gold and silver are tried in the furnace;
cf. Զէն.
Փորձ արծաթոյ եւ ոսկւոյ ի բովս։ Տաց զնոսա քեզ ի փորձ։ Միւսանդամ փորձ փորձէր։ Այր անօրէն փորձ փորձ առնէ բարեկամաց։ Փորձ տե՛ս զանփորձ արծաթոյ։ Եթէ զփորձ ինչ խնդրէք զՔրիստոսի։ Զփորձ նորա դիտէք եւ դուք.եւ այլն։
Որպէս եւ փորձ իսկ իծացն յայտ առնէ։ Յառաջագոյն դիտելով զփորձ առն։ Զփորձ պատմութեանդ զամենայն ի գրոց սրբոց ցուցից. (Եզնիկ.։ Խոր. ՟Գ. 55։ Կոչ ՟Դ։)
Գիտե՞ս դու զփորձ կնոջ, եւ սովորեալ իցես. ոչ գիտեմ զայդ գործ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Զորոյ զփորձ առեալ եգիպտացւոցն՝ ընկղմեցան։ Զտտնջանաց եւ զդանից զփորձ առին։ Փափուկըն՝ որոյ ոչ իցէ ոտին իւրոյ առեալ զփորձ գնալոյ ի վերայ երկրի.եւ այլն։
Տիրապէս ասի ճանաչել, յորժամ զփորձ ոք զիրացն առնուցու։ Զփորձ առնոյր զօրութենէն։ Զփորձ առեալ չարեացն։ Կորովեացն պարսից զփորձ առեալ զստոտկութեան սկային. (Շ. ՟ա. յհ.։ Կոչ. ՟Բ։ Խոր. ՟Բ. 79։)
Որով ինքն չարչարեցաւ՝ զփորձ առեալ. յն. փորձեցեալ։
Չարաչար տանջանօք ի Փորձ առեալ՝ ոչ կարէին խոստացուցանել. (Կաղանկտ.։ Ասի եւ իբր ռմկ. նովին ոճով, Փորձ առնուլ.)
Ի փորձ արկցէ զնա խրատու իւրով. (Սիր. ՟Դ. 29։)
Յառաքինեաց եւ ի փորձից։ Այսու փորձ գտան (այսինքն նեղութեամբ ) ընտրեալք ամենայն։ Եկեսցէ ի մէջ փորձն պօղոս.. . Որ ոչ է փորձ պատերազմի։ Էին եւ Աստուածայնոց գրոց փորձք եւ հմուտք։ Փորձ գտեալ։ Ամենայնիւ փորձք գտեալք։ Որում ամենեքին փորձ էք, Որոյ ճշմարտութեան փորձ էք դուք։ Լսել բարւոյ եւ փորձ վարդապետին՝ հօրն ամոնայ. (Փիլ.։ Պրպմ.։ Իգն.։ Սարգ.։ Սարկ.։ Բրսղ. մրկ.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Ա՛րկ դու զայդ ի բովս, եւ քննեա՛, թէ փորձ իցէ, որպէս եւ ես գտայ փորձ վասն նոցա։ Պատեաց զնա ոսկւով փորձով (կամ փորձելով )։ Զօրութիւն փորձ յանդիմանէ զանզգամս. (Զաք. ՟Ժ՟Ա. 39։ ՟Գ. Թագ. ՟Ծ. 18։ Իմ. ՟Ա. 3։)
to make haste, to hasten, to be quick, eager, to hurry;
to strive, to endeavour;
to be diligent, to apply oneself to;
չ-, to be slow, not to hurry, to take one's time;
փութալով առնել զիմն;
to do anything in a hurry;
փութա՛, quick! make haste!
փութա՛ էջ այտի, come down quickly!
յայն միայն փութայր, he dreamed of nothing else than;
յայն առաւել փութամ զի, my chief desire is to;
եւ զիա՛րդ փութամ մինչեւ կատարեսցի, and how am I straitened till it be accomplished !.
(լծ. յն. եւ լտ). σπεύδω, σπουδάζω studeo եւ festino, diligenter ago κατασπεύδω accelero, propero ἑπιμελέομαι curo, curam gero եւ այլն. Փոյթ ունել, եւ փո՛յթ շարժիլ. երագել. ճեպել. աճապարել. վաղվաղել. կանխել. սիրով բերիլ. ջանալ. գուն գործել. նկրտիլ. հոգալ. շուտ ընկէլ, արտորալ.
Փութա՛ թերա՛ գրիւս երիս։ Փութացաւ իջոյց զսափորն։ Փութացեալ այրեցին զքաղաքն։ Փութացան իջանել։ Փութացարո՛ւք եւ յղեցէ՛ք դուք զոք։ Փութայ մեծանալ այր չարակն։ Փութայ իբրեւ զհաւ ի ծուղակս։ Փութասցին ի նա ժողովուրդք բազումք։ Փութան գործել զչարի։ Փութալ պահել զմիաբանութիւն հոգւոյն։ Փութասջի՛ր (կամ փութացի՛ր) զանձն քո ընտիր կացուցանել։ Փութասցո՛ւք այսուհետեւ մտանել յայն հանգիստ.եւ այլն։
Արդ եկա՛յք եղբարք զօգուտն վտսն հասարակաց շինութեան փութասցո՛ւք (այսինքն հոգասցո՛ւք)։ Միայն զի զհարկելն լիով փութասցի. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 29։)
cf. Թոթով.
Օտարախօս. ոչ ուղղախօս. թոթովախօս.
difference;
dissimilitude, diversity, variety, distinction, disparity;
shade;
agitation, inconstancy, wavering;
course;
վերելական —, ascensional difference.
Յաղագս մեծագունի եւ փոքու զանազանիցիմք (ըստ կարծեաց), առ ի չափելն հասանելով՝ վաղվաղակի դադարեսցուք ի տարբերութենէն. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Պահելով եւ յետ միութեան անշփոթ զտարբերութիւն բնութեանցն յատկութեանց. (Լմբ. պտրգ.։)
Շարժական է բնութեամբ մարդ, վեցիւք տարբերութեամբ. (Վրդն. երգ.։)
Կամ ըստ տեսակի տարբերութեամբք ունելով. (Մեկն. ղեւտ.։)
Արանեկել զբազմանց բազմապատիր տարբերութեամբ։ Յորձանօք մեղաց, մանաւանդ տարբերութեամբ կենացս։ Մխիթարի տարբերութիւնս ի նաւահանգիստն անմատոյց։ Կեցո՛ զիս, այսինքն ի տարբերութենէ չարին։ Հեռացեալ յամենայն զգալի տարբերութենէ զբօսանաց։ Յետ բազմածուփ տարբերութեանն ի խռովութեան ժամանակիս. (Մագ. ՟Լ՟Թ։ Շ. բարձր.։ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։ Ճ. ՟Ա.։ Պտմ. ժող.։)
Ժողովեալ ամաց շրջաբերութեանց լուսնին, եւ արեգական տարբերութիւն հաւաքեալ ժողովին. որ լինի մի շրջանն շլբ. (Զքր. կթ.։)
to be compounded of elements, to be reduced to elements, to be produced, formed, to exist, to be;
to incorporate, to adhere, to be united, attached;
to be inculcated, impressed or imprinted;
բանիւ տարրացեալ մարմինք, created beings furnished with reasoning faculties;
սողոմոն տարրանայր ի խորս էակաց, Solomon penetrated the secrets of nature;
յերկիւղի նորա տարրասցուք, let us keep his fear in our hearts;
տարրացեալ են ի սիրտ իմ, they have penetrated to my inmost soul;
տարրացաւ խաւարն ի վերայ երկրի, darkness covered the face of the earth;
տարրացեալ առ աստուած սիրով, bound to God by love.
Ունակութիւն եղեալ ի նմա տարրասցի։ Յորմէ տարրացեալք ամենայն մարմինք ... բանիւ տարրացեալք մարմինք։ Յորում տարրացեալ է զօրութիւնն աստըուծոյ։ Թանձրացեալ տարրացաւ խաւարն ի վերայ երկրի։ Հանդերձն տարրանայր իբրեւ զանկողին ինչ ի խորութեան. (Անյաղթ ստորոգ.։ Փիլ.։ Լմբ. պտրգ.։ Եղիշ. խաչել.։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Տարրանալ ի հանդէս բարեպաշտութեան։ Յամենայն վարս բարեգործութեան տարրանայր։ Տարրացելոցն առ աստուած սիրով։ Ըստ նորին սրբութեան տարրանամք, հաղորդեալք իրերաց, եւ միացեալք ի քրիստոս։ Յեղկեղի նորա տարրասցուք. (Սոկր.։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։ Տօնակ.։)
Որ եւ յոյժ անվայելուչ էր իմոյս լրբանաց՝ ի վեր տարրանալ առ այդքան բարձրագոյն եւ երկնային իհրողութիւնսն. (Նանայ. յռջբ։)
Սողոմովն իմաստնացեալ, որքան առաւել տարրանայր ի խորսն (յն. , միջամուխ լինել), այնքան յաճախագոյնս ցնորէր. (Առ որս. ՟Է։)
to cause to rain heavily, to open the windows of heaven;
to shower down, to rain abundantly;
to shower, to rain hard, to pour;
նետս — ի վերայ ուրուք, to send a shower of arrows;
տեղաց ի նոսա մանանայ, manna rained down upon them;
տեղայր մարգարիտ ի հարսնութեան սաթինկան, pearls were showered round at the nuptials of Sathinig;
նետք տեղային, arrows fell in showers;
զեւս, տեղա ի մեզ փորձութիւն, o great Jupiter, load us with evils!
կայծակունք տեղացին, thunderbolts fell.
information, knowledge, instruction, notice;
վեր ի վերոյ ինչ —, general information;
տալ —, to inform, to instruct;
— առնուլ, to inform oneself, to make inquiries.
Առ մեզ տեղեկութիւն տացես վասն իրացս։ Տուեալ ձեզ տեղեկութիւն. (՟Ա. Եզր. ՟Զ. 22։ ՟Բ. Եզր. ՟Դ. 21։)
Հմտաբար տեղեկութեամբ ղեկավարել։ Տեղեկութեամբ զհետ գալ մտացն տեսութեան. (Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
love;
affection, fondness, tenderness;
inclination, delight, liking, taste, fancy;
love, passion, flame, salacity, love-suit;
charity, supernatural love, christian charity;
agape, love-feasts;
kiss;
— կանանց, hymen, vulva;
the quiver of love;
— վաղանցուկ, amour, intrigue, love affair;
յօդակապք, ոլորք սիրոյ, ties, bonds of love;
հանգոյց, տոմսակ, գաղտնիք, երգ, վէպք, ընծայ սիրոյ, love-knot, love-letter, love-secret, love-song, love-tale, love-toy;
— առ աստուած, առ ընկերն, ազատութեան, հայրենեաց, արուեստից, փառաց, առաքինութեան, love of God;
of our neighbours or fellow-creatures;
of liberty;
of our country;
of arts;
of glory;
of virtue;
ամուսնական, մայրական or մայրենի, հայրական, որդիական —, connubial or conjugal, maternal, paternal, filial love or affection;
— անձնական, self-love, egoism, solipsism;
— աստուածային, երկնային, մաքուր or սուրբ, նորաբողբոջ, փոխադարձ, համեստ, օրինաւոր, եռանդուն, սաստիկ, բուռն, անչափ, հաստատուն, հաւատարիմ, յաւիտենական, divine, celestial, pure, rising, reciprocal or mutual, honest, lawful, ardent, lively, violent, extreme, constant, faithful, eternal love;
մոլենախանձ —, jealousy;
— երկրային, յողդողդ, անցաւոր, զգայական, մարմնական, անկարգ, պիղծ, յանցաւոր, եղեռնաւոր, earthly, inconstant, fleeting or transitory, sensual, carnal, illicit, lustful, culpable, criminal love;
վայելել սիրով, to make love to, to fall in love with, to court, to woo;
հալիլ մաշիլ սիրով, to burn, to languish with love, to be love-sick;
հատուցանել ընդ սիրոյ, to give love for love, to re-love;
— ազդել, to inspire with a passion;
դիւթել, բորբոքել զ—ն, to philter, to charm;
— ցուցանել, to show or demonstrate love for;
առնել —, to be courteous, amiable, friendly;
to do or confer favours;
ուտել զ—, to eat together, to make love-feasts;
դնել — ի բերան, to kiss, to embrace;
սիրով, lovingly, tenderly, affectionately, with pleasure, willingly;
ի — աստուծոյ, for God's sake;
ի — իմ, for me, for my sake;
արա ինձ —, do me the kindness or the pleasure to;
ամենայն սիրով, very willingly;
— իմ ! my love ! my dear ! cf. Խառնեմ;
cf. Հարկանիմ.
ἁγάπη (որ եւ ագապ). charitas, amor ἁγάπησις dilectio φιλία amicitia ἕρως amor. (յորմէ Սիրել. սիրտ. սերտ). Բերումն ոդւոյ առ ցանկալին. վառումն եւ տենչ սրտի առ կարծեցեալ կամ իրական բարին. ցանկութիւն. յօժարութիւն. հաճութիւն. յարումն. բարեկամութիւն. շնորհ. բարերարութիւն. գութ. զգուանք. տարփումն, եւ առփանք,
Սէր յաստուծոյ է։ Աստուած սէր է, եւ որ կայ ի սէրն, բնակեալ է յաստուած, եւ աստուած ի նմա բնակէ։ Երկիւղ ոչ գոյ ի սէր, այլ սէրն կատարեալ ի բաց մերժէ զերկիւղն։ Այս է սէրն աստուծոյ (այսինքն աստուածասիրութիւն), եթէ զպատուիրանս նորա պահեսցուք։ Յայսմ երեւեցաւ սէրն աստուծոյ (այսինքն մարդասիրութիւն նորա) ի մեզ . եւ այլն։ Առ սէր քո (այսինքն վասն սիրելոյս զքեզ)։ Առնել սէր (այսինքն բարեկամութիւն)։ Վայելեսցուք սիրով (այսինքն ցանկութեամբ)։ Սէր կանանց. եւ այլն։
Առ սէրն քրիստոսի յոյժ խնդութեամբ ընդունէին զամենայն չարչարանս։ Առ սէր քոյոյ տէրութեանդ ոչինչ ընդդիմացաք։ Սիրով տանէին զամենայն յափշտակութիւն ընչից իւրեանց։ խօսէր ընդ նոսա սիրով ըստ առաջին սովորութեանն. (Եղիշ.։)
Ուտէին եղբարքն սէր. այսինքն ագապ. կերակուր ընդունելութեանք. որ եւ վր. սէրի. (Վրք. հց.)
to love, to be fond of, to have an affection or a liking for, to cherish, to like, to be pleased, to take pleasure or delight in, to delight in;
— զմիմեանս, to love one another, to be fond of each other;
ըստ անձին —, to love as oneself;
— իբրեւ զբիր ական, to love as the apple of one's eye;
— մինչեւ զշունչ վախճանին, to love to one's last breath;
խանդակաթ, տարփանօք, սաստիկ, բոլորով սրտիւ or յամենայն սրտէ, ոգւով չափ, ի վեր քեան զամենայն, անկեղծ սիրով —, to love tenderly, passionately or dotingly, to distraction, with all one's heart, with all one's soul, above all, sincerely;
զմի սէր —, to love with equal affection.
ἁγαπάω, φιλέω . (որ եւ համբուրել). στέργω amo, diligo. Սիրով բերիլ առ ոք կամ առ իմն. ախորժել. հաճիլ. բարեկամանալ. յարիլ. ընտրել. սէր ցուցանել. գգուել. գթասիրել.
Զի եթէ ոք ի թագաւորէն սիրեսցի քան զամենեսին՝ երանելի է, որ յաստուծոյն սի սիրեսցի սերտ սէր (այսինքն սիրով), ի՞մ ինիք արժանի լինիցի. (Ոսկ. եբր.։)
Սէրն՝ (այսինքն որով) սիրեցեր զիս, ի նոսա իցէ, եւ ես ի նոսա. (Յհ. ՟Ժ՟Է. 26։)
Տալ զաստեացս (իրս) ատել հոգւով, զանտեացն սիրել. (Տաղ.։)
Ամենայն մեղք վասն յոյժ անձին իւրոյ բարեկամութեան լինիցի. զի կուրացեալ իցէ առ սիրեցեալն սիրողն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ընդէ՞ր սիրի ախտն՝ ախտ ելով. (պատիրն տեսակաւ պարտեալ. Անյաղթ հց. իմ.։)
wrong, mistaken, faulty;
less;
fault, error, mistake;
միով — ամս քառասուն, years wanting one.
Իշխանութիւն ամենայն սխալ է եւ վրիպակ, բազումս ունելով զդարանամուտ սպասեակսն. (Փիլ. իմաստն.։)
Յետ ունելոյ սիզուայ միով սխալ յայլ ամէ զիշխանութիւնն։ Յետ նորա աղբաս՝ միով սխալ՝ ամս ՟Խ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
body, mass or puddle of water, plash, pool;
reach;
— ստորին, down or lower watercourse;
— վերին, upper water-course.
Ի վերայ ջրակուտաց նոցա։ ի ջրհորոց եւ ի ջրակուտաց. (Ել. ՟Է. 19։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 46։)
dropsy;
— որովայնի, ascites, common dropsy;
— գլխոյ, hydrocephalus;
- աչաց, hydrophthalmia;
— պորաց, hydrophalus;
— սրտակրանաց, hydrocardy;
— փամփշափ, hydrocele;
— կրծից, hydrothorax;
— ականջաց, hydrotite.
ὔδερος, ὔδρωψ, ὐδερίασις hydrops, hydropisis, aqua intercus. որպէս թէ գողութիւն ջրոյ. Ախտ՝ որ գոյաւորէ ընդ մորթով զջուր օտար, ուռուցանէ զհիւանդն իբրեւ զտիկ, եւ տայ պասքիլ ի ծարաւոյ.
Անհնարին ջրգողւթեամբ զգածեալ։ Մահկանացու ջրգողութեամբ անկեալ վախճանեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Վախճանեցաւ դառն սգով ջրգողութեամբ. (Վրդն. պտմ.։)
drawer of water;
pump;
— բազագրեալ, ձգիչ եւ ճնշիչ, lift & force —, sucking & forcing —, double-acting -;
— շնչող, sucking, lifting or drawing -;
— մղիչ, forcincing — set;
— հրդեհի, steam —, engine, fire-engine;
— կեդրոնախոյս զօրութեամբ, centrifugal -;
— կրելի, portable fire-engine;
— հոլովական, rotatory, rotary -;
— սնուցիչ, feed —;
— օդային, air —, pneumatic —.
Տեսանէր ջրհոր ոսկեղէն, եւ շխթայս ոսկեղէն, եւ գոդի մի ջրհան, զի հանէր ոսկի ամանով ջուր. (Վրք. հց. ձ։)
to slip, to slide, to glide;
to flow, to be flowing, to run out, to pass over, to roll or glide on;
to be agitated, to hurry along or away, to err, to wander, to yield to;
— ի վերայ սառի, to skate;
— ի մտաց, to slip from, to escape the memory;
սահեալ անցանել, to run, to elapse, to glide away;
սահեալ աստղ, shooting star;
սահեցաւ, he slipped, his foot or feet slipped.
διέρχομαι, διαπορεύομαι, περιφέρομαι , σαλεύομαι transeo, dimoveor, agitor ῤέω fluo ἑκρέω effluo. Քերել անցանել. յածիլ, թափառիլ, շարժլիլ. տարուբերիլ. տատանիլ. յուղիլ. ծփիլ. հոսիլ. յորդիլ. վազել անցնիլ.
Իբրեւ զնաւ սահեալ ի վերայ ջուրց կուտակելոց։ Սահեալ ի ներքոյ երկնից։ Սահեսցին փոփոխեսցին. (Իմ. ՟Ե. 10։ Յոբ. ՟Բ. 2։ Սղ. ՟Ճ՟Ը. 9։)
Իսկ իմ անցեալ սահեալ ի վերայ յուզակ ալեացն։ Նաւեալք՝ ի վերայ խորոցն սահեցան. (Ագաթ.։)
Չտեսանելով զմնացականսն, այլ զսահելիս եւ զանցաւորս. (Բրսղ. մրկ.։)
Ո՞չ յամենայն կողմանց սահէին զքեւ բարիքն։ Յամենայն կողմանց զճգնողաւմ սահին քրտունքն։ Ազբիւրք թարախոց՝ որք սահէին ի վիրաց անտի. (Իսիւք.։ 12)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
Տիրապէս ունիմք իշխանութիւն ի վերայ սորա (այսինքն լեզուի). (Շ. յհ. ՟Խ։)
Եւ հայր (ասի յաստուած) տիրապէս, որդի տիրապէս. վասն զի մերքս ոչ տիրապէս, զի եւ երկոքեան. (այսինքն կարեմք որդի լինել, ապա եւ հայր). (Առ որս. ՟Գ։)
Ոչ տիրապէս առ նա հանդիպի ընդդիմաբանութիւնս, այլ ամենից սխալողաց կամաւ վրիպելոց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Առ նորա տիրապէս նմանութիւնն։ Առ տիրապէս էն բոլորովիմբ դարձեալ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ոչ զտիրապէս պատճառն յայտնելով։ Խոհականութեամբ խոնարհելն՝ տիրապէս խոնարհութիւն է. իսկ անիմաստաբարն՝ եղծումն։ Ոչ նմանին տիրապէս խոնարրհաց, որ առ ամենայն ինչ պիտանիք գոլով՝ առաւել զիջանին. (Մխ. առակ.։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
Առ այր քո դարձ քո, եւ նա տիրեսցէ քեզ։ Միթէ թագաւորելով թագաւորեսցե՞ս ի վերայ մեր, կամ տիրելով սիրեսցես մեզ։ Տիրէ՛ր յարոէրայ մինչեւ ցձորն առնովնայ։ Տիրեցին նոցա ատելիք իւրեանց։ Տիրեսցէ նոցա ձեռն իմ։ Նա տիրէ ի վերայ ամենայն հեթանոսաց։ Արքայութիւն նորա՝ ամենեցուն տիրէ։ Դու տիրես զօրութեանց ծովու։ Տիրեն ի վերայ ձեր կանայք ձեր, եւ այլն։ Տիրեցելոց (այսինքն տիրողաց) մերոյ աշխարհի. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Տիրեաց ի վերայ նոցա սրտմտութիւն բարկութեան նորա։ Տիրեաց ի նորա ցասումն բարկութեան. (Մծբ. ՟Գ. ՟Ժ՟Թ։)
Այս բան համօրէն տիրել ոչ ունի, այլ միայն վասն որոյ գրեցաւ. (Իգն.։)
Զիմանալի զիշխանն եւ զառաջնորդն եւ զնախկինն, յորմէ այլքն տիրին եւ վարին. (Փիլ. իմաստն.։)
Տիրեցաւ սով ի քաղաքի անդ. (Եփր. թագ.) իմա՛ չէզոքաբար, զօրացաւ։
age, years, time of life;
century;
— մանկութեան, infancy, tender age, first period of life;
անլիութիւն տիոց, immaturity, unripe age;
— ծերութեան, old age;
ի տղայ տիոց, անդստին յառաջին տիոցն, from one's infancy;
from one's boyish or girlish days, from boyhood or girlhood;
ի մատաղ or ի մանուկ տիոց, from one's earliest years;
ի հասակ եւ ի տիս հասեալ, grown up;
ի կատարեալ տիս հասեալ, arrived at years of discretion;
յերեքտասանամեան տի, thirteen years old;
մանկագոյն տիովք, young, in infancy;
ի նոյն տիս հասակաց, հաւասար տիօք, of the same age, coetaneous;
cf. Մատաղ.
Համբուրեալ (մոգուց) զոտսն յիսուսի, եւ դնելով զաստուածային ոտսն ի վերայ տից եւ երեսաց իւրեանց. (Եպիփ. ծն.։)
weakness, debility, imbecility, infirmity;
languor, extenuation;
impotency;
indisposition, sickness;
fragility;
cf. Տկարամտութիւն;
— ածել or արկանել զաստուծով, to accuse God of weakness.
Մարդկօրէն ասեմ վասն տկարութեան մարմնոյ ձերոյ։ Պարտ է մեզ՝ որ կարօղս եմք, զտկարութիւն տկարացնզ բառնալ։ Վասն նորին տկարութեանն եւ անշահութեանն։ Ի տկարութենէ ձայնի աղօրւոյն։ Զի ծանիցէ ամենայն մարդ զիւր տկարութիւն։ Տկարութիւն՝ անպիտան յանդիմանի։ Իւրեանց տկարութեանզ մտօքն։ Մեռցի ի տկարութեան մովաբ.եւ այլն։
Մարգարէանայ վասն եկեղեցական հաստատութեան եւ կռոցն տկարութեան (ի նոր օրէնս). (Նախ. ես.։)
Տկարութիւն ածեն զավ։ Տկարութիւն արկանէ զավ։ (Եզնիկ.։)
Ի հրէական տկարութենէ ըմբռնեալ էր. վասն որոյ եւ ի գիշերի եկն առ նա։ Ի լսողաց տկարութիւնս խորհրդական եւ անհաս երեւէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23. 26։)
poverty, indigence, beggary;
impoverishment;
bankruptcy;
ի վերջին տնանկութեան կայ, he is reduced to extremities, he is at his last shift, in utmost distress, in a despairing condition.
πενία inopia, paupertas. Տնանկն գոլ. վիճակ տնանկաց. յետին աղքատութիւն. չքաւորութիւն.
Որ յետին նշան տնանկութեան է պատառատուն գործին։ Տնանկութիւն կարօտ է մեթութեան, որ զեղու ի նոսա զլիուիւն։ Այլք ի մեծատանց ի վերջին տնանկութիւն հասանէին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։ Յճխ. Յհ. կթ.։)
steward, economist, manager, bursar;
— վանաց, cellarist;
— եկեղեցւոյ, church-warden;
— աստուածային օրինաց, dispenser of the divine precepts.
Մովսէս էր տնտես աստուածային օրինաց եւ պատուիրանաց. (Նանայ.։)
Եւ առեալ տնտեսն զձուկն՝ խորովէր ի տապանակի. (ռմկ. ոճով իբր խոհակեր)։ (Վրք. հց. ՟Ի։)
to care, to take care of, to preserve;
to nourish, to maintain, to sustain, to feed;
to cultivate;
to foment, to stir up;
— զախտս, to cherish, to flatter vices;
— զխռովութիւն, to foment disturbances;
cf. Ձու.
Մտոյ արարչի գործ է ամենայն ինչ, եւ նոյն վարէ եւ տածէ զբնաւ. (Եզնիկ.։)
Ի վայրի դալարւոջ եւ ի ջուր հանգստեան տածեալս։ Եւ զայլն եւս երիս որոշմունս օդոցն զովութեան տածիցիմք ի նինուէ. (Խոր. ՟Գ. 68. ՟Ա. 15։)
dwelling together;
cf. Վրանակից.
σύσκηνος contubernalis. Բնակակից ի նմին տաղաւարի կամ վրանի. յարկակից. մեկտեղ բնակօղ.
Յուղեւորութեան վրանակիցք եւ տաղաւարակիցք պիտանացու են։ Որք մարգարէիցն են տաղաւարակիցք, եւ առաքելոցն աթոռակիցք. (Փիլ. ել. ՟Ա. 5։ Կիւրղ. ի կոյսն.։)
cf. Ժողովեմ.
Ժողովել. յն. սինա՛ղօ. թ. տէօղիւմէք, տէվղիրմէք.
Մի՛ լինիր դու ժողովել ... մի՛ եղիցուք տաղոսել զայլս. (Եւս. պտմ. ՟Է. 11։)
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի։ Կինս՝ զոր ետուր ընդ իս, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի։ Զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու։ Ետ նմա տասնորդս յամենայնէ։ Տո՛ւր ցիս զմարդիկդ, եւ զաւարդ քեզ ա՛ռ։ Տէր ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս յովսեփայ։ Եւ ետ տէր բարբառս եւ կարկուտ։ Տալ ի վերայ ձեր այսօր օրհնութիւն։ Որում տուակ ի տեառնէ իմաստութիւն։ Որ ունիցի, տացի նմա.եւ այլն։
Սոյնպէս սի՝ Հրաման կամ պատուէր տալ. Պատասխանի տալ. Պատերազմ տալ. Գոյժ տալ. Տալ աւետիս. Երանի՛ տալ. Վրէժս տալ. Ճարակ տալ. Թոյլ տալ. Տեղի տալ. Ի վարձու տալ։ Տե՛ս ի յարակից անուանս։
Սոքա չեն ի վարձու տալոյ զիշխանութիւն հոգւոյն սրբոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. այսինքն տալոց. (ռմկ. տալու պէս չեն)։)
ՏԱՄ ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆ. Վկայել. վկայութիւն դնել։ (Ղկ. ՟Ժ՟Զ։ 28։ Գծ. ՟Ի. 21։)
Արդ տո՛ւր իրաւ, ո՛վ որ պատուհասեսդ. (Եփր. ել.։)
Քան զի ոչ էր սովոր արհամարհել զհրաման (հօրն), ետ զանձն իւր երթալ (առ եղբարսն). (Եփր. ծն.։)
Ետ իսկ (ղովտ) զանձն գինւոյն, զի ըմպելովն՝ յերկեղէն յապահով լինիցի. (Կիւրղ. ծն.։)
Որպէս եւ մովսէսի ի մատենի տուեալ պատմէ. (Եւս. քր.։)
Կամիմք ներգործել երիս անկիւնսն հաւասար կողիցն ի վրայ հուելոց գծից. եւ եղիցի տուեալ գիծն (՟Ա. ՟Բ. Եւկղիդ.։)
Ժողով տուեալ ամենայն բազմութիւնն գնդին պարսից. (Ուռպ.։)
Ըստ տուեցելոց նմա ի վերուստ շնորհաց. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Նա վասն մեր զորդին իւր երետ. ((յն) Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Գ։)
torment, torture, punishment, suffering, pain, plague, grief;
—նս ածել ի վերայ or արկանել զգլխով ուրուք, cf. Տանջեմ.
βάσανος cruciatus, tormentum κόλασις punitio, castigastio μάστιξ flagellum πληγή plaga ἑμπαγμός, αἱτία caesio, verberatio στρέβλη, ἀφή ictus, percussio. (վր. տանջվա է գան) Խոշտանգանք. չարչարանք. լլկանք. կոշկոճանք. պատիժք. հարուածք.
Յորժամ արասցէ յանցանս, արկից տանջանս զգլխով նորա։ Ընկալան զտանջանս իւրեանց ընդ իջեալսն ի խորխորատ։ Զմնացելոց տանջանաց լուծցեն զպատիժս։ Մեռաւ մեծաւ տանջանօք։ Մեծամեծ տանջանօք խոստովանել։ Բազում տանջանք են մեղաւորաց։ Ցաւովք եւ տանջանօք խրատեսցիս երուսաղէմ։ Ի տանջանաց լեզուի ծածկեսցէ զքեզ։ Ի միտս իւր իջանէր առ տանջանացն աստուծոյ։ Երթիցեն ի տանջանս յաւիտենականս.եւ այլն։
Զանանցական վրէժս տանջանաց յանշէջ հուր գեհենին։ Մեքենայք հարուածոց տանջանաց։ Վերինք եւ ներքինք եղեն մեզ գործիք տանջանաց. (Եղիշ.։)
to see, to perceive;
to regard, to contemplate;
to observe, to consider, to remark, to examine;
to know;
to provide, to supply, to furnish;
to take care of, to tend;
to go to see, to visit;
to spy, to watch;
— զմիմեանս պատերազմաւ, to engage in war amongst themselves;
to grapple with each other;
— զպէտս ուրուք, to provide with necessaries;
զտուն —, to manage household or domestic affairs;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
տեսէք զինչ լսէքդ, pay attention to what you hear;
տեսջիր, զամենայն նշանսն արասցես, take care to work all the wonders;
աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ, God will provide himself with a lamb for the burnt offering;
հիւանդ էի եւ տեսէք զիս, I was sick, and you visited me;
տես ինձ, see, you see;
ապա թէ ոչ՝ տեսից վասն քո, if not you will see how I will pay you;
տես քեզ արս զօրաւորս, choose valiant men to accompany you.
Յորժամ կըոյրքն մարմնով՝ տեսանէին, տեսօղքն մարմնով՝ մտօք կուրանային. (Գէ. ես.։)
Ոճով ասի յայլ հոլով փոխանակ հայցականի.
Ի թշնամիս իմ (յն. ներգոյ) ետես ակն իմ։ Տեսցէ ի թշնամիս իւր (յն. ի վերայ թշն)։ աչք իմ տեսցեն ի նա։ Եւ ես տեսից ի թշնամիս իմ։ Դարձի՛ր, եւ տեսցուք մեք ի քեզ. եւ այլն։
Եկա՛յք ոտնահար լիցուք, եւ տեսցեն աչք մեր ի վերայ սիոնի. (Միք. ՟Դ. 11։)
Դէտ արձակեաց յուդա, զի տեսցէ զբանակս նոցա։ տեսանել՞, թէ որպիսի անցք անցցեն։ Տե՛ս խնդրեա՛ այր մի իմաստուն։ Եւ դու տե՛ս քեզ յամենայն ժողովրդենէդ արս զօրաւորս աստուածապաշտս.եւ այլն։
Յարդարութեան վաստակոցն եւ՛ զանձն եւ զհայր եւ զմայր տեսանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
Մինչդեռ ժամանհակս ի ձեռս է, տեսցես վասն իւրաքանչիւր սխալանաց. (Մաշկ.։)
ՏԵՍԱՆԵԼՈՎ. (որպէս, տեսքով) τῷ εἵδει, τοῦ εἱδεῖν, ὅψει, κάλλει visu, specie, aspectu, forma, pulchritudine. Տեսլեամբ. տեսակաւ. տեսով. գեղով. երեսօք. կերպարանօք.
Շինեցին սեղան մեծ տեսանելով։ Եւ ինքն էր գեղեցիկ տեսանելով։ Աղջկունս կոյս գեղեցիկս տեսանելով։ Եւ էր աղջիկն բարի յոյժ տեսանելով։ Խուժադուժ եւս էր տեսանելով.եւ այլն։
Providence;
direction, inspection, superintendence, survey, watch;
incarnation;
police;
government;
աստուածական, վերին —, Divine Providence.
πρόνοια providentia. Նախախնամութիւն. նախատեսութիւն. այցելութիւն տեառն. տնտեսութիւն. վերին կարգաւորութիւն.
Սակայն քո հա՛յր վարէ տեսչութիւնդ։ Փախստականք ի վերին տեսչութենէն անկեալ դնէին. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 3։ ՟Ժ՟Է. 2։)
Աստուծոյ տեսչութիւնքն բազում ինչ միովն վճարեն. (Կիւրղ. թուոց.։)
Վասն մարմնաւոր տեսչութեանն տեառն։ Որ ըստ էուեւեանն անմայր եւ ըստ տեսչութեանն անհայր։ Ոչ միշտ կամէր նշանս ցուցանել, զի մի՛ բնաւ զտեսչութեանն իրս ապականեսցէ։ Ոչ մերժի յիւրմէ պատուոյն վասն տեսչութեանն։ Սկիզբն առնել բանին յառաջին տեսչութենէ անտի փրկչին մերոյ. (Սեբեր. ՟Է։ Մանդ. ի ծն.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։ Պրպմ. ՟Խ՟Զ։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 1։)
Եւ այս յիշատակ դարձեալ իբրեւ ի տեսչութեան անտի հրէութեանն առանց գրոց։ Ի տեսչութենէ ասէ ուսայ ես վասն չորից աւետրանչացն. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 22։ ՟Զ. 25։)
cf. Վարսաւոր.
Սաղարթացեալ տերեւովք, վարսաւոր.
mistress, Mrs, dame, lady;
princess, queen, empress;
վիկտորիա տիկնանց —, Queen Victoria;
— մանկամարդ, young lady, miss, damsel;
— երկնից, queen of heaven, moon;
— վանաց, superioress, abbess.
Անսովոր է հոլովս.
ՎԱՆԱՑ ՏԻԿԻՆ. Մայր վանաց.
Ետ զնա ի ձեռն վանաց տիկնոջն։ Լուաւ նմա վանաց տիկինն. (Վրք. հց. ձ։)
pale, stake, pile;
peg, pin;
upright, erect, straight;
acute, sharp;
դատապարտել ի —, to sentence to be empaled;
հանել, վարսել ի —, to empale.
Ամենայն ցիցք սրահին պղինձք։ Զցիցս խորանին, եւ զցիցս սրահին։ Առ զցից խորանին, եւ բախեաց զցիցն ընդ ծամելիս նորա։ Մի՛ շարժեսցին ցիցք խորանի նորա։ Վարեսցես կամ վարսեսցես ցցովք ընդ որմն։ Կամ առնուցու ի նմանէ ցից մի՝ կախել զնմանէ անօթ ինչ։ Ցից լինիցի զգօտւոյ քումմէ, եւ փորեսցես նովաւ.եւ այլն։
Ցից նշանակաբար ասելով զայն՝ որ փորէ. (Փիլ. այլաբ.։)
Զբնական պէտսն արտաքոյ բանակին ասէ վճարել, եւ ցցով ծածկել. (Վրդն. օրին.։)
showing, indicating;
indicator, sign, mark, token;
catalogue, index, table, list;
repertory;
Ritual;
hand, index;
coefficient;
— վաճառուց, inventory;
— մեռելոց, table of mortality;
— կերակրոց, bill of fare;
— արգելեալ գրոց, index ex-purgatorius, list of prohibited books.
Տպաւորեա՛ յոգւոջ սոցա զձեւ մարմնոյ (կամ մարմնոց) ցուցակի. Պտրգ. այսինքն արտաքին տեսլեան կամ կերպարանաց սոցա, որք մարմնով խոնարհեալ կան յերկրպագութիւն։ Այսպէս մեկնէ ճոխագոյն եւ Լմբ. որպէս եւ ի յն. պարզ եւս գրի։ Այլ յաւելու Լմբ. զի թէ ոք իմասցի զայդ վասն մարմնոյն Քրիստոսի, իմացեալ լինի սուրբ խորհուրդն յանդիման երեւեցուցիչ մեզ զՔրիստոս ընդ զգալի տեսակօք.
to dew;
to bedew, to sprinkle or cover with dew, to besprinkle, to wet, to water;
— անձրեւ, to rain;
— արտօսր, to shed tears, to weep;
— բերանով, to sprinkle with the mouth;
ցօղէ, the dew falls;
ամպք զօղեցին ջուր, the clouds melted in rain.
եւ չ. στάζω tillo ῤαίνω, ῤαντίζω aspergo . իջուցանել կամ կաթեցուցանել զցօղ, եւ զանձրեւ, եւ զարտօսր. ցանել. սրսկել. հոսել. տամկացուցատել. թանալ. զովացուցանել. եւ Կաթել. իջանել ցօղոյ. շաղ կամ շաղի պէս կաթեցնել, ցրցըքնել, ցրցնքել, թրջել.
Ցօղեցին ի վերայ նորա անձրեւ, բանք մարգարէիցն. (Մծբ. ՟Ե։)
Այս բաժակ կարէ եւ հոգեւոր ցօղել՝ բուսուցանել սերմն հաճոյ կամաց վերնոյն. (Ագաթ.։)
Ցօղեն զարտօսրաթոր վտակս։ Ցօղէր արտօսր ցաւագին՝ մայր տեառն որ կայր մերձ առ խաչին։ Ցօղեսցին մեր արտասուք ընդ ցօղ արեան նահատակացն. (Անան. եկեղ.։ Շար.։)
Ցօղեաց ի վերայ գերեզմանի նորա գեղ ինչ բժշկական. (Հ. կիլիկ.) (որպէս կաթել կամ բղխել)։
the thirty fourth letter of the alphabet and the seventh of the vowels;
seven thousand;
seven thousandth;
It is used both as a vowel & as a consonant. As a vowel for example in the words իւրաքանչիւր, ուխտ, etc., and as a consonant in the words հաւատ, սեաւ, հիւանդ, etc.;
It is only used as a medial final letter, sometimes serves for the consonant վ, for instance : օթեւան — օթեվան, երիւար — երիվար, վաւաշ — վավաշ, etc, or for the diphthong u, as, հւսւտ instead of հիւսիւս;
There is no proper word beginning with this letter, but on account of its affinity with the letter հ, it is sometimes substituted for it;
Joined with ի (իւ), it is generally pronounced like the French u as : դիւր, հիւր, դիւթ, & preceding the ո (ու) is pronounced like the English ou. Preceded also by ա (աւ), was anciently pronounced o as : աւրհնեմ — օրհնեմ, աւր — օր;
It is sometimes used instead of the suffixes ի & յ as : ւայդմանէ — յայդմանէ, ւիւրաքանչիւր — յիւրաքանչիւր;
In poetry, it is sometimes used instead of the conjunction եւ or ու.
Ւ, կամ ւ. Տառ՝ անուանեալ Հիւն, սիւն. ըստ տեղւոյն ձայնաւոր երկբարբառ, իբր Եու, իյո՛ւ, եւ ըստ տեղւոյն բաղաձայն՝ որպէս մեղմ վ. յար եւ նման մի նոյն նշանագրի լատինացւոց, որ կրկին ձեւով գրի, U որպէս ձայնաւոր ու, կամ ըստ գաղղիացւոց իւ. եւ V, որպէս բաղաձայն վ. հետեւողութեամբ տառիս յունաց Υ, υ . որ կոչի ի՛ փսիլօն. եւ վերածի յերիս տառս լատինացւոց. i, u, y. Նոյնպէս եւ վաւ տառն արեւելեան ազգաց՝ է ւ եւ վ. որ ըստ տեղւոյն առընթեր այլոյ ձայնաւորի լինի՝ ու, եւ ո։ Վասն այսորիկ որպէս ի մեզ աւ, է զի օ՛, եւ է զի՝ իբր ավ հնչէ, նոյնպէս է ամենեւին եւ առ եբր. արաբ. պ. թ. եւ գաղդ. տե՛ս ի տառն Օ։
Իբրու ձայնաւոր յայտնի տեսանի առ նախնիս յանխտիր գրութեան բառիցդ Եգիւպտոս, եգիպտոս, եգւպտոս։ Եթէովպացի, եթիովպացի, եթւովպացի։ Կիւպրոս, կիպրոս, կւպրոս. կիւրակէ, կւրակէ։ Սոյնպէս գրի, կւպարիս, կւրոս, կրիւսոս. իբր կիպարիս, կիւրոս, կրեսոս կամ կրոյիսոս։ Վասն որոյ մի եւ նոյն բառ են Կիվոս, կիբիկոն, կիւբիկոն, քուեայ. այն է ըստ յն. գի՛վօս կամ գի՛ւվօս. լտ. գու՛բուս։ Թո՛ղ զի յոյնք զիփսիլոնի իբր ձայնաւորի զձայն այժմ կորուսեալ՝ հնչեն ի՛, ուր ուրոյն ունին եւ զտառդ ի։ Իսկ ի մեզ մի օրինակ հնչեն գրութիւնք նոր եւ հին, մեւս կամ միւս. հիւր կամ հեւր. աղբիւր կամ աղբեր. առիւծ կամ առեւծ, եւ այլն։
Իբրու բաղաձայն՝ ի մեզ լծորդ է ընդ վ. զի անխտիր գրի, վաւաշ, վավաշ. օթեվան, օթեւան. իջեվան, իջեվան, իջեւան, իջաւան, իջավան, եւ այլն. եւս եւ ու եւ ո, լծորդ գտանին. զոր օրինակ լուաղակ, լուղել. կամ լողակ, լողալ. կցուրդ, կամ կցորդ. եւ այլն։
Իսկ յոյնք զի՛փսիլօն իւրեանց որպէս բաղաձայն շփոթեն ընդ վի՛դա տառի իւրեանց ի սկզբան բառից, որպէս եւ ընդ ու. զոր օրինակ, որ առ հինս գրի վասիլիոս, ուաղէս, յետինք գրեն ւասիլիոս, ւաղէս, եւ այլն.
իսկ ի հին քերականութեան յն. եւ հյ. ի բաց ձգի մերս տառ բաղաձայն վ, եւ դնի միայն բ. զի β տառն յն. փոխադրի ի բ. զոր օրինակ վասիլիոս՝ է ըստ մեզ բասիլիոս կամ բարսեղ. եւ ի կարգի ձայնաւորաց միայն դնի υ , ւ, որպէս սուղ, եւ ստորադաս. ուր առաջադիր անուանին ա, ե, է, ը, ի, ո. պատճառն ի վերայ բերի ըստ համեմատութեան յունին՝ այսպէս.
Առաջադիրք ասին, վասն զնախադասելով զինիւն եւ զհւնիւն (այսինքն զինի տառիւ, եւ զհիւն տառիւ), շաղաշար կատարեն. որպէս աւ, աի։ Եւ ստորադասք ն ի նոցանէ երկու, ի, ւ. եւ ինդ է՛ ուրեք, ուր վաղդասական է, քան զհեւնդ (այսինքն զհիւնդ). որպէս յիմաստութիւնդ եւ յարդիւն. ուր յայտ է թէ գործիականն բառիս յարդ, յարդիւն, ոչ է շփոթելի ընդ ձայնդ յարդիւնս, յարդւնս։ Իսկ յարդիւք յոքնակ՛՛. ո՛չ է հնչելի յարդիվք, այլ՝ այլ՝ յարդեուք։
Եւ. ու. καί que, ve, et. վէ, վ.
Եւ. ու. καί que, ve. վէ, վ.
fugitive, deserter, runaway;
fugitive, fleeing;
fleeting, transient;
— ծառայ, runaway slave;
— առնել, արկանել, հանել, վարել, տալ, to put to flight;
— լինել, գնալ, երթալ, դառնալ, անկանել, դիմել, to take to flight, to turn tail, to run away.
Պանդխտեսցին առ քեզ փախստականքն մովաբու։ Մինչեւ յե՞րբ տեսանիցէք փախստականս։ Ընդ հրէայսն փախըստականս առ քաղդէացիսն։ Փախստական է յերկրէս եւ ի թագաւորութենէ իւրմէ.եւ այլն։
ՓԱԽՍՏԱԿԱՆ. φευκτικός fugax, fugitivus. Որպէս Փախչելի, այսինքն վաղանցուկ. անցաւոր.
Փախստական արկանելով ի կղզի ինչ. (Խոր. ՟Ա. 13։)
cf. Վանահայր.
Փարախապետ.. . վանական. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Օթ;
bivouac;
—ս առնել, cf. Օթեվանեմ;
to bivouac.
Թէ անօրինաց մտեալ (յեկեղեցի՝) օթեակս ոչ առնեն, հրամանաւ եպիսկոպոսին սրբեսցէ։ Ո՛չ է արժան օթեակս առնե կնոջ ի թատերս կամ ի վաճառս. (Կանոն.։)
cf. Օթեվանեմ.
Որ ամենայն արածոց է տէր, յայրի օթէ։ Օթեա՛ առ մեզ խաղաղարար։ Չգոյր տեղի. եւ նոքա յայր անդր գնացին օթել։ Ո՛չ է պարտ ի չարազանդ մծղնէիցն տեղիս օթել ումեք։ Հուպ առ հանգիստ սրբոյն օթեալ. (Նիւս. երան.։ Ժմ.։ Իգն.։ Յհ. իմ. ատ.։ Շ. վիպ.։)
cf. Օթեվան.
cf. Օթեվանիմ.
Տաղաւար՝ ուր աստուած օթեցաւ։ Չարութիւն մի՛ օթեսցի ի սիրտս միանձանց. (Լմբ. վերափոխ.։ Նեղոս.։)
sleeping-place, bedroom;
blanket;
carpet, tapestry, hangings, arras;
cf. Վերարկու.
Նոքա ննջէին յիւրաքանչիւր վրանաց օթոցի։ Զհիւանդութիւն կերծաւորեալ ի տեղւոջ օթոցին անկեալ դնէր. (Արծր. ՟Գ. 10. 15։)
ՕԹՈՑ. ἁμφίταπος tapes utrimque villosus. ծածկարան անկողնոյ. կոպերտ երկուստեք գործեալ՝ թաւ մազովք օդեաց.
ՕԹՈՑ. ἰμάτιον ἁμπεχόνη, ἑσθής cultus corporis vestitus, vestis. Ծածկոյթ ո՛րպիսի եւ է. արկանելի. վերարկու. ձորձ. զգեստ. հանդերձ. կրակոց.
Օթոցն, եւ վերածածկութից, եւ բնակուեանց. (Պղատ. օրին ՟Գ։)