to fill up, to fill with;
to satiate, to fill to overflowing, to load with;
to satisfy;
to perfect, to finish, to ultimate.
· Calfa
Սերմանել զերկիր, եւ զհասարակաց պէտս լիացուցանէ. (Խոսր.։)
Որ զմեզ կերակրեաց, եւ լիացոյց. (Ժմ.։)
ԶԶօրութիւն հացի բառնայ, որ ոչ լիացուցանէր բանիւք զլսօղսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
Ոչ թերացոյց, քան թէ լինցոյց. (Նար. խչ.։)
full, abounding with;
wealthy, opulent.
· Calfa
ապականեցին զերկիր անարժան գործով ի վերայ նորա, եւ այն՝ ոչ պակասաւոր, այլ լիաւոր. (Վրդն. ծն.։)
frank-incense;
cf. Կնդրուկ.
· Calfa
«մի տեսակ կնդրուկ՝ որ յեռա-նոս ծառի խէժն է». Նէեմ. ժգ. 5, 9. եռևուսն էլ եզ. հյց. (տային զմաննայն և զլիբանոն), զրուած է նաև լէբանան, լիբանօն, լիբանան Վրք. և վկ. Ա. 657։
Տային զամեննայն եւ զլիբանոն. (Նեեմ. ՟Ժ՟Գ. 5. 9։)
λίβανον, -νός thus. Եբր. լիպօնա. Խիժ լիբանոս ծառոյ. այն է կնդրուկ.
to lick;
to lap;
to devour, to consume;
to destroy, to annihilate.
· Calfa
Արդ լիզանէ ժողովուրդս զամենայն՝ որ շուրջ զմեօք են, որպէս լիզանէ արջառ զդեղ դալար ի դաշտի. (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 4։)
to lick up, to devour, to exterminate.
· Calfa
Սովովն եւ ախտիւն լիզաջլնջ արար զամենայն ազգս մարդկան. (Եւս. պտմ. 8։)
Տարածեցաւ մահ, եւ լիզաջինջ արար զասքանազեան ազն Նկանակն գեդէոնի հոլովեալ ի բանակս այլազգեացն, եւ լիզաջինջ զնոսա արարեալ. (Յհ. կթ.։)
Եկն սաղմանասար, եւ լիզաջինջ արար զտասն ցեղս. (Գէ. ես.։)
cf. Լիզանեմ.
· Calfa
Զհողոտից քոց լիզեսցեն. (Եւս. ՟Խ՟Թ. 23։)
Ինձ զաճիւն լիզելոյ պատիժ ձաղանաց. (Նար. ՟Ի։)
Իբրեւ շուն լիզոյր զոտս տեառն իւրոյ։ Լիզուին զգարշապարս նորա։ Սկսաւ լիզուլ զնա. (ՃՃ.։)
Որպէս հրոյ զօրութիւն յորժամ զ՝ի նա անկեալ նիւթ ծախեսցէ, զնա իբր լիզէ, եւ ինքն շիջեալ աներեւոյթ լինի. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Այժմ լիզուն նոքա զամենայն երեսս երկրի. (Յուդթ. ՟Է. 4։)
ԼԻԶԵՄ ԼԻԶՈՒՄ որ եւ ԼԻԶԱՆԵԼ. λείχω lingo, lambo. Նոյն ընդ լեզուլ. որպէս լեզուաւ սրբել՝ մաքրել, յինքն ձգել կամ ուտել. լիզել, լըզել. ... դաղմ. լիժու. յն. լի՛խօ. լտ. լի՛նկօ, լա՛մպօ. սանս. լեհ.
cf. Լիզանեմ.
· Calfa
Զհողոտից քոց լիզեսցեն. (Եւս. ՟Խ՟Թ. 23։)
Ինձ զաճիւն լիզելոյ պատիժ ձաղանաց. (Նար. ՟Ի։)
Իբրեւ շուն լիզոյր զոտս տեառն իւրոյ։ Լիզուին զգարշապարս նորա։ Սկսաւ լիզուլ զնա. (ՃՃ.։)
Որպէս հրոյ զօրութիւն յորժամ զ՝ի նա անկեալ նիւթ ծախեսցէ, զնա իբր լիզէ, եւ ինքն շիջեալ աներեւոյթ լինի. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Այժմ լիզուն նոքա զամենայն երեսս երկրի. (Յուդթ. ՟Է. 4։)
ԼԻԶԵՄ ԼԻԶՈՒՄ որ եւ ԼԻԶԱՆԵԼ. λείχω lingo, lambo. Նոյն ընդ լեզուլ. որպէս լեզուաւ սրբել՝ մաքրել, յինքն ձգել կամ ուտել. լիզել, լըզել. ... դաղմ. լիժու. յն. լի՛խօ. լտ. լի՛նկօ, լա՛մպօ. սանս. լեհ.
lake, lagoon;
basin;
wash-hand basin, wash-pot, tub.
· Calfa
«լիճ, աւազան» Պտմ. աղէքս. էջ 141 (երկիցս), 142, 143 (երկիցս), որից լկաձև «լճաձև». Պտմ. աղէքս. 139. ուրիշ տեղ չէ գործածուած։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. lig-կամ leig-ձե-վից. սրա հետ հմմտ. լիթ. liūgas, lugas, յգ. lugai «ճահիճ», liūgynas «ճախճախուտք». liūgus «ճահճային», հպրուս. Lugelgen (տեղի անուն), լեթթ. Ludza (<հնխ. luglā) (գետի անուն), հսլ. luža, սլով. luza, հին չեխ. luzč, ռուս. лужа, իլլիր. lugas, luga, ալբս ն. legate, բոլորն էլ «մօր, ճահիճ», հնխ. luglā, lougiā, lūga-ձևերից (Traut-mann 163, Berneker 748)։ Ուրիշ լեզուների մէջ պահուած չէ բաոս։ Համեմատուած բա-ռերին Pokorny 2, 414 կցում է նաև յն. λυγαῖος «մթին», ήλύγη «մթութիւն, խաւար», ո-րոնց ծագումը սակայն Boisacq 322, 589 ան-յայտ է համարում. Pokorny արմատը դնում է հնխ. leuq-«սևագոյն. 2. ճահիճ», որ պի-տի տար հյ. *լոյկ։ Ըստ այսմ մեր տուած մեկնութիւնը պահելու համար ստիպուած ենք ենթադրել հնխ. leug-ձևի հետ ներքին փոփոխութեամբ leig-(որից lig-), հմմա-sleib-և sleub-(տե՛ս լիրբ բառի տակ)։-Աճ.
Ընդ անբաւ ջուր անցեալ՝ եկաք ըստ դիպուածոյ ի տեղ մի, որ է լիկ, ամենատարբեր անտառս ունելով։ Ժողովեցան ամենայն գազանք անտառին ի յառաջասացեալ լիկն՝ ջուր ըմպել։ Գալ ըմպել։ Գալ ի լիկն։ Վազէին ի վեր ի լիկէն։ Առ լկին անցեալ նստէին. (Պտմ. աղեքս.։)
wash-hand basin.
· Calfa
, սեռ. լկան. անստոյգ ձևով բառ, որ սեռ. լկան ձևով մէկ անգամ գործածում է Ոսկ. ես. 264 «Տեսանե՞ս զի բոլորակ իմն է երկիր... մի՛ ըստ արտաքնոց փիլիսոփայից առասպելացն պատրիցիմք, որք գառագղի և կարկնի և սկտեղ և լկան և այլ ինչ այսպի-սեաց սովոր են նմանեցուցանել զերկիր»։ Թուի նշանակել «մանր դրամ, իբր մասն լումայի» և այս իմաստով իբր նորագիւտ բառ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Վրք. հց. Ա. 706 «Հայրն Դանիէլ հիւանդա-ցաւ և պէտք եղեն նմա իրս ինչ լկան միոյ լումայից. և վասն զի ոչ ուստեք կայր զի գնեսցէ...» (այլ խմբ. Հարկ եղև նմա պէտւ ինչ և ոչ ունէր զի գնեսցե)։
ՆՀԲ ուղղականը ենթադրում է լիկն «լակա՞ն». իսկ ՋԲ կցելով վերի լիկ «լիճ» բառի հետ՝ իբրև սրա երկրորդ նշանա-կութիւնը, դնում է «կոնք»։
lake, mere, pool, pond;
— լուսոյ or արտասուաց, lake of tears, eye;
— հրոյ, lake of fire, hell.
· Calfa
«ճորտ, աւատական իշխանութեան մի աստեճան՝ որ ենթարկւում է պարոնին» Բ. Թղ. ման. առ շնորհ. (տե՛ս Շնորհ. ընդհ. տպ, Եէմ. էջ 155), Անսիզք 3, 9. Սմբ. պատ. էջ 104. որից լճութիւն «ճորտութիւն» Անսիզք 9. անլիճ «որ ճորտ չէ» Անսիզք 27. գրուած է նաև լեն Լմբ. առ լև. 1865, էջ 240. դարձեալ նոյն բառն է լիզիոն «ճորտ» Վրք. շնորհ. Սո-փերք ԺԴ. էջ 76. Ա. Թղ. ման. առ շնորհ. (տե՛ս Շնորհ. ընդհ. տպ. Եէմ. էջ 144. միև-նոյն անձի համար մի անգամ լին է գրուած և մի անգամ լիզիոն)։
= Հ. ֆրանս. lige «պարոնին հաւատարիմ ենթակայ աւատական աստիճանաւոր», որից ligence, ligeauté «աւատ, վասալութիւն». ծագում է լտ. ligium ձևից, որի յետին յոյն տառադարձութիւնն է λίζιον և սրանից էլ հյ. լիզիոն։-Հիւբշ. 391։
Ուռիղ մեկնեց նախ Էմին, Iepeвoды (1865), էջ 180, յետոյ Ալիշան, Շնորհ. և պրգյ. էջ 419, որից յետոյ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 748բ։ Սոփերքի հրատա-րակիչը (հտ. ԺԴ, ծան. 11) համարում է ըստ «յունական ձայնին՝ Լուծիչ, այսին-քըն մեկնիչ և լուծիչ խնդրոց բանից», ինչ որ սխալ է։
Զլիճ մի ծովուց. (Նար. ՟Թ։)
Զլիճ լուսոյս արտասուօք լցեալ. (Նար.) (աչք)։
Ի լիճս աղեղանց եւ նիզակաց ձերբակալ արարեալ զոմանս. (Արծր. ՟Դ. 7.) (Միջոց աղեղան լարելոյ. ուստի եւ Լայնալիճ)։
διώρυξ fossa λίμνη lacus. Ծովակ անոյշ ջրոյ. Ժողով ջուրց. փոս ջրալից. ասի եւ ԼԻԿ. կէօլ. լտ. լա՛գուս. արաբ. լիւճճ, լիւճճէ. որ եւ ԽՈՐՔ ԾՈՎՈՒ.
lemon, citron;
օշարակ —ի, or —աջուր, lemonade.
· Calfa
«լիմոն» Բժշ. Վստկ. գրուած է նաև լիմաւն, լեմոն (ըստ Բառ. երեմ. յաւել. 567 լէիմօն). որից լիմոնի «ծառը» Վստկ, 42, 154. այժմ աւելի ընտիր ձև է համարւում (գոնէ արևմտեան գրականում) լեմոն, լեմո-նի. նոր բառեր են, լեմոնաջուր, լեմոնագոյն։
= Յն. λιμόνι, λιμόνιον, λεμόνι, որ տո-րածուած է բազմաթիւ լեզուների մէջ. ինչ-պէս՝ ֆրանս. սպան. limon, գերմ. իտալ. limone. անգլ. lemon, ռուս. лимопъ. հունո. lémonya, պորտ. limāo, վրաց. ლიმონი լի-մոնի, թրք. limon, ilimon, թուշ. լիմո, քրդ. lmō, մինչև անգամ չին. [other alphabet] nin-mou. բոլորի աղբիւրն է պրս. ❇ līmun և արաբ. laimūn (Berneker 722, Klu-ge 306)։-Հիւբշ. 352։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. լիմոն, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. լիմօն, Ոզմ. լիմուն, Գոր. լէ՛մուն, Ղրբ. լէ՛մուն, լի՛մօն, Տիգ. լէյմուն, Պլ. Ռ. իլիմօն, Ասլ. իլիմ.ր ևն։
Պտուղ մշտադալար տնկոյ՝ ձուաձեւ, դեղին, թթու ախորժ, որոյ խոշորն կոչի կիտր կամ կիտրոն. իլիմոն, լիմուն. յն. լտ. լիմօնիօն, լիմօնիում։ (Բժշկարան.։ Վստկ.։)
limbo.
· Calfa
«նախաքրիստոնէական արդար-ների և այժմ անկնունք մեռնող մանկանց հո-գիների օթևանը» Տաթև. հարց. 504, 506. Մխ. ապար. գրուած է լինպօս Լծ. պրպմ. 663 (Եւ տե՛ս զի ասէ աւերեաց զդժոխս, և ո՛չ մի-այն զլինպօսն, որպէս ասեն ազգքն լատի-նացւոց)։-ՀՀԲ գրում է ուղիղ տառադարձու-թեամբ լիմբոս։
Հոյլք սրբոցն ընդ քրիստոսի անցին ի լիմպոսէ սուրբ հարցն ի յերկրային հանգիստն. (Մխ. ապար.։)
lyncurium, tourmalin.
· Calfa
«մի տեսակ պատուական քար, սաթ կամ եղնգնաքար». գրուած է շատ բազ-մազան ձևերով. այսպէս՝ ղինգիրոն, ղիւնգի-րոն, լինգրիոն, լիգիրիոն, լիգիրոն, լիգրիոն, լիւգրիոն Զենոբ, էջ 33. Տօնակ. Վրդն. ել. Նչ. եզեկ. լիւգիրոն Մխ. այրիվ. էջ 5. «սուտակ որ է լիգրոնն» Տաթև. հարց. 348։
Յերրորդ կարգն՝ առաջին ակն լինգիրոն։ Ղիւնգիրոն, որ է եղենգնաքար. զսորա գիւտն ոչ ուրեք ի պատմագրաց ուսաք. յայտ է թէ յակունթն է սա։ Թարգմանի ղիգորոսն անասուն ղիգիրոն կոչեցեալ, եւ սեաւ երնջոյ. իսկ ագի սորա փոքրիկ գոլով՝ ունի սակաւ կորկոտիճս դեղնագոյն. վասն որոյ եւ ղինգուրոս կոչի, որ եղին ագի. եւ է քարս այս եղընգան (կամ եղեգան) գունով. (Տօնակ.։)
Եդ ի ներքս ի տապանին զմի ակն պատուական, զոր եբեր ի կեսարիայէ, որ էր լինգիրոն. (Զենոբ.։)
Ակատ՝ լիգրիոն, զորոյ զգիւտն ոչ ոք գիտէ. (Վրդն. ել.։)
Սուտակ՝ լիգիոն ասի, զորոյ զգիւտն ոչ ոք գիտէ, նման կապուտակ աւազոյ. եւ բերի յամազունուց ի կանանց աշխարհէ. (Նչ. եզեկ.։)
ԼԻՆԳԻՐՈՆ կամ ՂԻՆԳԻՐՈՆ, որ եւ ԼԻԳԻՐՈՆ, ԼԻԳՐՈՆ, ԼԻԳՐԻՈՆ, ԼԻՒԳՐԻՈՆ. λυγκούριον, λιγγούριον lyncurium;
electrum, quod e lyncis urina concrescit. Բառ յն. լինգուրիօն (որպէս թէ մէզ կամ ագի լինգս կենդանւոյ, կամ յովազի). Քար ինչ պատուական որպէս ազգ սաթի. նոյն կամ նման ընդ եղնգնաքարի.
gum;
ցաւել լնդաց, to have sore gumes.
· Calfa
οὕλον gingiva. գրի եւ ԼԻՆՏ. Միսն՝ որ յարմատս եւ ըստ մէջ ատամանց. լինտ.
Զլինտս ատամանցն վնասեն. (Համամ առակ.։)
Ատամանց ըստ կարգի դասեալք՝ բուսանելովի լինդսն։ Զի մի՛ քանցեսցի քերեալ խստաւ կերակրովն լնդացն փափկութիւն. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. կազմ.։)
genesis, genealogy.
· Calfa
Ընդէ՞րի լինելաբանութեան ադամայ ոչ եւս յիշեցեալ է զկային, այլ զսէթ. (Փիլ. ՟Ա. 81։)
Բան յաղագս լինելութեան, այսինքն արարչագործութեան, կամ ստեղծման, ծննդոց, սերնդոց. ազգաբանութիւն. իբր յն. γενεαλογία generis recensio.
future, coming, inevitable;
the future, time to come.
· Calfa
Ոչ ծանեաւ զլինելոց եղեռն իւր. (Ամովս. ՟Գ. 10։)
զլինելոցս նախատեսեալ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Տեսանէ զամենայն զեղեալսն, եւ զլինելոցն, եւ զոր ենն. (Շ. ընդհանր.։)
Յառաջագէտ է ամենայն լինելոց. (Կոչ. ՟Դ։)
Այս սովորութիւն իմն է մարգարէիցն, իբրեւ զեղելոց՝ զլինելոցն պատմեն (այսինքն զլինելեաց). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Մի՛, ոչ էիցն եւ ոչ լինելոցն՝ որպէս ի ձեռն գոյիցն զվայելսն դիցես. (Բրս. հայեաց.։)
μέλλων, -οντα futurum, -ra. Ուղղականն ապառնի ընդունելութեան Լինել բային. որպէս Այն՝ Որ հանդերձեալ է լինել. ըլլալու, ըլլալիք.
Եւ μελλόντων, ἑσομένων futurorum. Յոքնակի սեռականն ձայնիս Լինելի. որպէս լինելիք, լինելեաց կամ լինելւոց. այսինքն Հանդերձելոց. ըլլալիքներուն.
being, origin, generation, creation, birth;
ի — ածել, to create, to produce from nothing, to call into existence;
յանէութենէ or յոչէից ի — գալ, to be created, to exist.
· Calfa
Այս գիր լինելութեան երկնի եւ երկրի ... որ զաշխարհարարութիւնն պարունակէ. (Փիլ. ՟Ա. 1.)
Փիլոնի այնոցիկ որ ի լինելութեանն (այսինքն ի գիրս ծննդոց) խնդրոց եւ լուծմանց։
Ամենայն իրի անհնար է առանց պատճառի ի լինելութիւն հասանել։ Հոգի է ամենեցուն գերագոյն որչափ լինելութեան հաղորդեալ են, եւ անմահ իսկ, եւ իշխան ամենայն մարմնոյ. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Պատմօղ լինելութեան երկնի եւ երկրի։ Երկին թէպէտեւգեղեցկութեամբ եւ մեծութեամբ առաւելեալ ցուցաւ քան զերկիր, այլ ոչ եթէ լինելութեան սորա է պատճառ. (Պիտ.։)
Յոչ էից ի լինելութիւն եկաք. (Խոսր.։)
Ի լինելութիւն գալ յանէութենէ. (Երզն. մտթ.։)
Որ յետ նախակարգ յօրինուածոյն առաջնաստեղծ լինելութեանն. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Փառաբանութիւն անմարմնոցն ի լինելութենէ անտի իւրեանց սկսեալ. (Շ. հրեշտ.։)
Յետ գալստեան անակայ, եւ լինելութեան սրբոյն գրիգորի. (Խոր. ՟Բ. 71։)
Իմ է օրն լինելութիւնն յովհաննու (մկրտչի) պատմէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Եւ լինելութիւնքն լնուն զտեղի ապականելոցն, եւ ապականութիւնքն թեթեւացուցանեն զլինելութիւնսն. (Արիստ. աշխ.։)
Արիստոտելէս զայլոց զլինելութիւնն՝ այլում ապականութիւն գոլ ասէ. եւ զայլոց ապականութիւնն՝ այլում լինելութիւն. (Նիւս. բն.։)
Թաղկեալ կօշկացն լինելութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
համեմատէ ընդ ամենայն լինելութիւն արարածոց. (Շ. բարձր.։)
Ի վերայ բոլորն ստորակաց լինելութեանց։ Ամենայն ի ներքոյ երկնիս լինելութեամբք։ Ամենայն բարի եւ գեղեցիկ լինելութիւնք իմանալեաց եւ զգալեաց։ Քան զբնաւ երկրաւոր լինելութիւնս. (Պիտ.։)
Երկինք եւ երկիր, եւ որ ի սոսա լինելութիւնք. (Գր. հր.։)
Արարիչ ամենայն լինելութեանց. (Պտրգ.։)
v. aux. to be;
to exist, to live;
to consist;
to become, to turn, to make one's self;
to happen, to take place, to occur, to chance;
to come to pass;
— առն, to marry, to be married, cf. Ամուսնանամ;
— ընդ կնոջ ընդ միմեանս, to have commerce with, to be in intimate relation with;
— ընդ ումեք, to stay with, to live together;
— ուրեք, to sojourn;
to dwell;
— բերկրութիւն ուրուք, to be the joy or happiness of;
— այր, to become a man, to arrive at man's estate;
— քահանայ, to be ordained priest;
զի՞նչ լինիցի ընդ իս, what shall I do ? what will become of me ? ի ցնծութիւն եւ ի հիացումն եղեւ աշխարհի, he was the glory and admiration of the whole world;
են նորա երկու որդիք, he has two sons;
իցեն այսոքիկ որպէս եւ են, whatever it may be;
քաւ եւ մի լիցի, God forbid ! արանց եւ կանանց լինէին, they married and were given in marriage;
որ ինչ լինելոց է եղիցի, happen what may ! ողջ լիք or լերուք, adieu! good bye! farewell!
· Calfa
Դարձեալ աներեւոյթ լինիւր. (Յիշատ. սարգ.։)
Սուրբ կամ անսուրբ լինել։ Գերի լինել։ Համր՝ կարօտ լինել.եւ այլն։
Լինիցիք իբրեւ զաստուած։ Անիծեալ լիջիր։ Առ քեզ լիցի դաղձ նորա։ Վասն լինելոյ դոցա մարմին։ Բարի լիցի ինձ վասն քո։ Անթիւ լիցի ի բազմութիւն։ Որ ինչ ցայսմ ոչ եղեւ ինձ, ա՞րդ լինիցի. (Եւայլն։)
Երկուց անարարաց ի մասին չէ մարթ լինել. (Եզնիկ.։)
Լինել լինիցին նշանք, բայց բժշկութիւնք չլինին. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Եւ եղեալ լինէր զաւակ իբրեւ զաւազ առ ափնծովուն. (Եփր. ել.։)
ԼԻՆԵԼ. իբր Ստեղծանիլ, կամ լինելութիւն.
Որ ի լինելն եւ իգոյանալն եկին ի չգոյէ։ Նա շնորհեաց ամենեցուն զլինելն։ Նախ քան զլինելն երկնի։ Յառաջ քան զլինել նոցա. (Եզնիկ.։ Նար. եւ այլն։)
Հարիւրամենի որդի՞ լինիցի. (Ծն. ՟Ժ՟Է. 17։)
Ի սոցանէ ասեն լեալ զնահապետութիւնս մանաւազեանց։ Զանգեղ տունն ասէ ի պասքամայ ումեմնէ հայկակայ թոռանէ լինել։ Զմանկունս թողուլ անթլփատս յորժամ լինիցին. (Խոր.։)
Ի բեթղեհէմ ասաց լինել նմա մարգարէն. (Շ. մտթ.։)
Անդ լինջիր ցորժամ ասացից քեզ. (Մտթ. ՟Բ. 13։)
Էր ինձ լինել յերկրի անծանօթումն. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Յետ զհնգետասան ամ լինելոյ ի խոր վիշապին։ լինիցին ի դիպահոջ. (Յհ. կթ.։)
Ընդ աջմէ իմ լիցիս ի վտանգի ծանրութեանն. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)
Վասն բժշկութեանդ՝ որ լինին ի ձեռն քո. (Խոր. ՟Բ. 29։)
Պետք են ընչից, եւ առանց սոցա անկատար է լինել ինչ յարժանեաց. (Պիտ.։)
Զբարիս՝ որ ի նմանէ լինելոյ էր առ նոսա. (Շ. մտթ.։)
Լինել. Դիպիլ. անցանել անցից. դէպ լինել. Որ ինչ լինելոց է առ յապա. (Դան. ՟բ. 45։)
Անկանիլ ի տանջանս անվախճանելի, որ քաւ եւ մի՛ լիցի լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 41։)
Եթէ կամին՝ եւ դեւք բարի լինին. եւ եթէ կամին՝ եւ հրեշտակք չար լինին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Կարելի է բանական կենդանւոյ ամենեցուն յամենայն ժամ լինել զի՛նչ եւ ամեսցի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Անդէն եւս զչարչարանօքն լիցուք. (Զքր. կթ.։)
Կանայս առնէին, եւ արանց լինեյին. (Մտթ. ՟Ի՟Դ. 38։)
Լինելով լինիցի առն. (Թուոց. ՟Լ. 7։)
Լինել, կամ չլինել առն. (Հռութ. ՟Ա. 12. 13։)
Միթէ ամոն եղբայր քո եղեւ ընդ քեզ։ Էր ի ցանկութեան մեծի լնել ընդ նմա։ Կամէին լինել ըստ նմա։ Լե՛ր ընդ մեզ. (՟Բ. Թագ. 20։ Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 16։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 11. 20. 38։)
Յայտ է ի վավաշոտիցն, յորժամ լինին ընդ միմեանս։ Զընդ միմեանս լինելն՝ խառնումն ասեմք. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Դ։)
Առեալ լինի արծաթն ի չար ծառայից։ Ի քննութենէ մարդկան տուեալ լինի։ Խնդրեալ լինէր։ Ծանուցեալ լինիս։ Դատեալ լինիմ. եւ այլն. (մծբ։ Խոր.։ Նար.։)
Ամենայնքն պայծառացեալ լինէին վայրք. (Պիտ.։)
Թշնամանալովն զնոսա՝ ի քրիստոս լինի մեղուցեալ թշնամանչն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Փութացեալք լինին։ Զչարեալ լինէր։ Ի կամս բռնաւորին եկեալ լիցին։ Ի չարէն ի բարին զղջացեալք լինէին. (Յհ. կթ.։)
Ի դրանց մահու յաստուծոյ ողորմութեանցն զփրկիւթիւն գտեալ լինէին. զփրկութեան վայելս առեալք. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 10։)
Զգտնեալ լինէր կոյսն մանուկ զտիեզերասաստ բռնաւորն. (Խոր. հռիփս.։)
Սա զաստուած գուշակեալ լինի. (Շար.։)
Որ պատուէ զխաչն քրիստոսի, զնոյն ինքն պատուեալ լինի զքրիստոս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զձեռն ի ցփսիսն արկեալ լինէր ամիրապետն։ Յհ. (կթ.։)
Զահեղ դատաստանին արհավիրս աստէն եղիցուք լուծեալ։ Ի կամս մեր մեզ թողեալ լինի. (Նանայ.։)
ԼԻՆԵԼ. Յանունս յարեալ՝ ի կազմել զբայ նոցին. Տե՛ս Ուրախ լինել. Ողջ լինել. յԱհի կամ յԵրկւղի լինել. եւ այլն։
Ճարպ մեռելոտւոյ եւ գազանաբեկաց լինիցի յամենայն գործ, բայց ի կերակուր մի՛ ուտիցի. (Ղեւտ. ՟Է. 24։)
Ի ՄԵՂՍ կամ Ի ԳԱՅԹԱԿՂՈՒԹԻՒՆ ԼԻՆԵԼ. որպէսՀամարեալ լինել, գրիլ. կամ Լինել ի կործանումն, այսինքն կործանման պատճառ լինել. եւ այլն. տե՛ս առընթեր գոյականացն։
դիմազ. ԼԻՆԻՆ. դիմազ. Մա՛րթ է նոցա. կարելի է. Համարձակին. իշխեն.
Լինին ասել։ Լինին նախատել զիս, եւ ասել։ Լինին այնուհետեւ բազում չար գործել։ Եթէ էր նա իջեալ վաղվաղակի, լինէին նոքա ասել, եթէ զինչ է եւ այլն. (Եփր. ել.։)
ԼԻԵԱԼ որ եւ ԼԵԱԼ. (որպէս թէ լինեալ, կամ եղեալ) cf. ԼԻՆԻՄ։
(որպէս թէ լինեալ)) γίνομαι fio, sum, factum est. Եղանիլ. (յորմէ ի փոխ առնու լինիմն զկատարեալն եւ զապառնին, եղէ, եղէց. լծ. եւ յն. ղինօմէ) այս ինչ կամ այսպիսի ինչ գոլ, գտանիլ, գոլ. ըլլալ.
procreation.
· Calfa
Ի սեղան, ի մահիճս, եւ ի լինումն որդւոց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
ԼԻՆՈՒՄՆ ՈՐԴՒՈՑ. παιδοποιΐα liberorum procreatio լինելութիւն կամ ծնունդ զաւակաց. մանկարարութիւն.
plentifully, abundantly, copiously, fully;
completely;
amply, largely;
diffusely.
· Calfa
Ունիցին զուրախութիւն իմ լիով յանձինս իւրեանց. (Յհ. ՟Ժ՟Է. 13։)
Ի քարընկէց բարկութենէ թափեսցի լիով կարկուտ. (Իմ. ՟Ե. 23։)
Եւ եղեն երկու չոկանքն սպանանելոյ, եւ մի չուաննն լիով ապրեցուցանելոյ. (Կիւրղ. թագ.։)
πλήρης, πεπληρώμενος, πληρέστατα plenus, plene, plenissime. Լիապէս. լիութեամբ. առատապէս. լիուլի. լման. պօլ պօլ, պիր թամամ.
plenty, abundance, fulness;
repletion;
riches;
կեալ ի լիութեան, to live in abundance;
ի —, in abundance, profusely;
ի — բաւականի, sufficiently, enough.
· Calfa
Ի լիութեան հացի։ Ոչ ծանիցի լիութիւնն երեսաց սովոյն։ Լցցին շտեմարանք քո լիութեամբ ցորենոյ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 49։ Ծն. ՟Խ՟Ա. 40։ Առակ. ՟Գ. 10։)
Հնչեսցէ ծով լիութեամբ բռան միոյ (կամ բուռն մի) հանգստութեամբ՝ քան զլիութիւն երկուց բռանց ջանալով եւ յօժարութեամբ ոգւոյ. (Ժղ. ՟Դ. 6։)
Շրթունք նորա շուշանք՝ բուրեն զմուռս լիութեան. (Երգ. ՟Ե. 13։)
Արմտեացն լիութիւն. (Պիտ.։)
Նոցա լիութենէն փարթամացուսցեն զձեր գանձարանսդ. (Յհ. կթ.)
Անուազ լիութիւնդ. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Իջոյց ի նոսա կերակուր ի լիութիւն։ Առաքեաց լիութիւն յանձինս նոցա. (Սղ. ՟Հ՟Է. 25։ ՟Ճ՟Ե. 16։)
Կարօղ է եւ զքաղցութիւն իւր դարձուցանել ի լիութիւն. (Շ. մտթ.։)
Ի լիութիւն ընչաքաղցութեան. (Յհ. կթ.։)
Յորժամ ծագէ արեգակն ի լիութեան լուսնի, խոնարհի մտանել լուսինն. (Վեցօր. ՟Զ։)
Լուսինն, որ յերեսուն օրն լիութիւն եւ պակասութիւն կրէր. (Վրդն. ել.։)
πλήρωμα, πλησμονή plenitudo. Լի գոլն. լիր. բովանդակութիւն. անպակաս լրութիւն. յորդառատ առաւելութիւն. բովանդակութիւն. առատութիւն. ճոխութիւն. լիք ըլլալը.
full, copious;
abundant;
fully, plentifully, abundantly.
· Calfa
Լիուլի լինել եւ գոհունակութեամբ. (Եփր. կող.։)
Լիուլի առատութեամբ ձեռաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
Յետ բղխելոյ՝ լիուլիկացեալ, եւ ոչինչ պակասեալ. (անդ. 13։)
Սոքա յամէն թղթոյն պօղոսի լիուլի ուրանան. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 27։)
axle-tree;
whirl put to a spindle;
shin or shin-bone, the tibia.
· Calfa
, ն հլ. (սեռ. լիսռան, լսռան, լգ. լիսռունք, լսռունք) «սրունքի՝ ոտքի՝ ողնա-շարի ոսկոր» Պղատ. տիմ. 150. Յայսմ. դեկտ. 23. Վրդն. պտմ. էջ 9. Միխ. ասոր. Ճառընտ. «իլի ծայրի օղակը» Բռ. ստեփ. լեհ. «սեռն, անուի առանցքը» իբր ռմկ։ (Վեր-ջին նշանակութիւնը՝ որ ՆՀԲ և ՋԲ նշանակում ևն իբրև գւռ. բառ, կասկածելի է։ Ունինք Երև. լիսօռ «կառքի առանցք», բայց այս բառը անշուշտ ռուս. peccopa ձևն է, որ իր հերթևն փոխառեալ է ֆրանս. ressort հոմանիշից)։ Այս բառից է լիսեռնաձև (նորագիւտ բառ) Տաթև. հարց. 243 (ողնաշարի համար է ա-սում)։
ՆՀԲ դնում է սեռն բառից, իբր նրա հոմանիշը։ Lidén, Arm. Stud. էջ 131 իլ և սեռն «առանցք» բառերից կազ-մուած է համարում. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. իտալ. fuso «իլիկ», fusolo «սրունքի ոսկոր», fuso dell' asse «սռնիի մէկ մասը», ռում. fus «իլիկ և սռնի», ալբան. bošt «իլիկ և սռնի», նբգ. spindel «իլիկ և առանցք. սռնի»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. լիսեռ, Երև. Կր. Շմ. յիսէռ, Հմշ. լիսէր, Խրբ. լիսmռ, Խտջ. նիսէռ. նշանակում են ճախարակի մասերից մէևռ (Երև. «ճախարակի իլիկի գլխի կլոր կաշին». Խրբ. «շրջանակաձև փայտ՝ որ գտնւում է ճախարակի ականջի կողքին՝ ճաղի վերի մա-սի վրայ և ծառայում է թելը բռնելու», Հմշ «մատմանք իլիկի տակ անցկացրած կապա-րէ կամ ծանր փայտէ կոնաձև ծանրոցը, որ ծառայում է ոլորումը դիւրացնելու»)։ Նոր բառեր են լիսեռնիկ Նբ. «սամիքի վրայի կլոր երկաթը», Բլ. «ծնկան գլխի ոսկորը. rotule», Բլ. «զանազան բաներ բարձրացնելու կամ ի-հեցնելու գործիք», լիսեռենի Ղրբ. «մի տեսակ աափակ ընտիր խնձոր և նրա ծառը». ւոեո-կեան Տր. «մի տեսակ ընտիր տափակ տանձ. աճկ. տէյիրմէն արմուտի» (Ագոնց, Աշխարհ, Ասիա, Ա. հտ. էջ 382)։
Զլիսռունս ոտիցն ծակեալ էր. (Հ. մարերի. ՟Ի՟Գ.։)
Ի փայտէն յայնմանէ կանայք զլիսռունս առնէին. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
pound (16 ounces);
litre.
· Calfa
, ր հլ. (լտեր, լտերց) «մի տեսակ չափ է» (ըստ Շիր. 12 ունկի էր, որ համաձայն քննութեան Մանանդեանի, Տեղեկ. ինստետ Բ. էջ 30՝ հաւասար է 326 գրամի. այժմ Հա-յաստանում լիտրը 6 տաճկական օխա կամ 12 ռուսական թունկա է) Յհ. ժբ. 3. ժթ. 39, Ոսկ. ես. Մագ. -առաջին երկու վկայութիւն-ները հաստատապէս ցոյց են տալիս, որ լիտ-որ իրօք հին ժամանակ փոքր չափ էր. երբ Մարիամ մի «լիտր» նարդօս է վերցնում Յի-սուսի ոտքերը օծելու համար կամ Նիկոռե-մոսը 100 «լիտր» զմուռս է վերցնում Յիսու-սի մարմինը զմռսելու համար, անշուշտ խօս-օը փոքր չափերի մասին է։ Աւելի յետոյ լիտ-րը դարձաւ մեծ չափ. և Բրս. մրկ. 381 դնում է լիտրը իբրև «հայկական մեծ չափ», յիշեց-նելով միևնոյն ժամանակ թե լիտրը ըստ հը-րէից է «սիկղ, չորս դրամի ծանրութիւն»» Գռուած է նաև ղիտր. որից լտրանոց Զքր. տաոկ. Բ. 140։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Տիգ. Տփ. լիդր, Հմշ. լիդրը, Ախց. լիտռ, Խրբ. Հճ. Սեբ. լիր.-Խլ. ղիտր. Ջղ. ղիդր, Ալշ. Մշ. խիդր, Վն. կիտր.
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէն Աւետարանի վրայից մը-տած է քրդ. թարգմանութեան մէջ՝ Յովհ. ժբ. 3. Լղրր քի պր փըռ պուհա խալիս ռունա նար-տէնե սmնտ (առեալ լիտր մի իւղոյ նարդեան ազնուի մեծագնոյ)։ Այսպէս և Յովհ. ժթ. 39. Սար լըդըրան զմուռ (զմուռս իբրև լտերս հարիւր)։
Առեալ լիտր մի իւղոյ նարդեան ազնուի մեծագնոյ։ Եբեր զմուռն խառն ընդ հալուէս իբրեւ լտերս հարիւր. (Յհ. ՟Ժ՟Բ. 3։ ՟Ժ՟Թ. 39։)
Գոլով ի ներքոյ պարտուց ոսկւոյ լտերց հարիւրից. (Կլիմաք.։)
Այլ է եւ լիտր աշխարհին հայոց, իբր վեց հօխա, այսինքն 2400 տրամ։
Ոչ եթէ զայս լիտրս ասէ, զոր մեք գիտեմք, զի կարի շատ է. այլ՝ լիտրն կշռոյ անուն է, զոր հրէայք սիկլ ասեն, որ է ՟Դ դրամակշիռ. (Բրսղ. մրկ.։)
յն. լիդրա. լտ. Լի՛պրա. λίτρα libra. Չափ ՟Ժ՟Բ ունկեաց, մեծի կամ փոքու. իբր զի մեծ ունկին է ՟Ժ՟Բ տրամ, եւ փոքրն ՟Ը. ուստի մեծ լիտրն լինի իբր ՟Ճ՟Խ՟Դ տրամ. եւ փոքրն՝ ՟Ղ՟Ղ։ Թո՛ղ զպէսպէս առմունս ձայնիս ըստ գաւառաց յայլեւայլ ժամանակս.
fulness, plenitude;
— արկանել, to fill a ditch;
լրիւ իւրով, totally, entirely, completely;
ապականել զերկիրն լրիւ իւրով, to lay waste the land;
to desolate the land in the fulness thereof;
Տեառն է երկիր լրիւ իւրով, the earth is the Lord's and all that therein is.
· Calfa
Քառասնից երեք՝ լիր. ըսկիզբն, եւ մէջ, եւ վախճան. (Փիլ. լին. ՟Ա. 91։)
Ամենայն լրից եւ երանականաց բարութեանց. աննախանձ բաշխումն. կա՛մ իմա՛, ամենայն լիութեանց, եւ կամ ընթերցի՛ր, ամենալից. զի յն. է ամենապատիկ։
յարեւելից կողմանէ քաղաքին լիր արկեալ՝ մեծացոյց զքաղաքն։ Լիր արկեալ միջի տեղւոյն՝ խառնէր ի քաղաքն։ Սա արկ լիր անջրպետութեան, որ ընդ քաղաքն եւ ընդ մեհեանն արամազդայ էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Սա լիր արկեալ՝ պարսպափակ առնէ զպարիսպն անւոյ. (Ասող. ՟Գ. 11։ Սամ. երէց.։)
impudent, insolent, impertinent, brazenfaced, bold;
immodest, indecent, shameless;
cynic.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «անամօթ, լպիրշ» ՍԳր. Եղիշ. ո-րից լրբիլ Ոսկ. յհ. բ. 1, մ. բ. 27, Մծբ. լըր-բութիւն Երեմ. խթ. 16. Ոսկ. յհ. ա. 40. լըր-բենի Առակ. է. 13. Սիր. իգ. 6. լրբախօս Ոսկ. ես. լրբաբանութիւն Ուխտ. բ. 88 լըր-բաբանական (ըստ յն. ուղղելի լրբական) Ոսկ. մ. ա. 1. լրբագոյն Ոսկ. յհ. բ. 3, 12, 26. լրբական Փարպ։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. slibr-ձևիզ։ Այս բառի պարզական արմատն է slei-(կամ նաև lei-) «լպրծիլ, սահիլ»։ Ինչպես երևում է յն. λεῖος «յիղկ, հարթ» (<*lei-ue), լտ. levis «յիղկ, ողորկ, լերկ» (հնխ. leiuis) ձևերից։ Արմատը այնուհետև ստանալով զանազան աճականներ՝ արտադրեց շատ բազմաթիւ բա-ռեր. -այսպէս օրինակ -b-աճականով (այն է հնխ. slei-b-ձևից)՝ յն. ὸλιβrός «սահուն, լպրծուն», հբգ. slīfan «սահիլ, յղկել, սրել», slèffar «սահուն», մբգ. slipfen «սահիւ» šlipfig «սահուն», գերմ. schleifen «քաշել, սահիլ, յղկել», schleppen «քաշ տալ», պը-րուս. Schleife «սահնակ», հիսլ. sleipr «լը-պրրծուն». անգսք. tóslipan «կորնչիլ», հիռլ. slemun (<*slibno-) «լպրծուն», միռլ. slī-paim (<*slibno-) «շփել, յղկել», հկիմր. limnint «քերծել», կիմր. IIyfn (<*slibnos) «հարթ, ողորկ», llyfr cār «սայլի այն մասը որ հողին է քսւում» ևն։ Արմատի ձայնաւորը փոխելով՝ այն է հնխ. sleu-b-ձևից՝ անգսք. slupan «սահիլ», գոթ. sliupan, հբգ. sliofan «սահիլ, սողոսկիլ», լտ. lūbricus «սահուն, լպրծուն, յիղկ, անհաստատ, մեռև. անա-ռակ» ևն։-dh-աճականով՝ (այն է հնխ. klei-dh-կամ sli-dh-ձևից) լն, ὄλισϑανω «սահիլ», ὄλισϑηρός «լպրծուն», ὄλισδος «լպրծոտ տեղ», հբգ. slito, գերմ. schlitten, հհիւս. sleδi, մ. անգլ. slede «սահնակ», ան-գըսք. slidan «սահիլ», slidor «յիղկ, ողորկ, լպրծուն», լիթ. slidus «ողորկ, յիղկ, սա-հուն», slysti «սահիլ», լեթթ. slids «հառթ» Slidas «սահելու կօշիկ, patin», հսլ. ռուո-+дeлъ «հետք».-m-աճականով (հնխ. slei-m-ձևից)՝ յն. λειμών «թաց ու խոնաւ տեղ, մարգագետին», λιμήν «նաւահան-գիստ» (որից թրք. [arabic word] liman նոյն նշ. = ռմկ. իլիման), λίμνη «ճահիճ», լտ. limus «ցեխ», մբգ. slīm «լպրծուն, ցեխ, մա-ղաս, խուխ», հբգ. slimen «ողորկել, յղկել», անգլսք. slim «լպրծուն, ցեխ», գերմ. Sch-leim «թուք, մաղաս, խուխ», յն. λεἰμας = լտ. limax և ռուս. cлимакъ «շողուկ, խը-խունջ», լտ. līma (>իտալ. lima>ռմկ, լիմա) «խարտոց».-n-աճականով (հնխ. slei-n-ձևից)՝ հսլ. slina, ռուս. cлииа «թուք», լեթթ. sliē̄nas «թուք» և այլ բազմա-թիւ ձևեր (Walde 427, 430, 441, Trautm. 269, Boisacq 564-7, 697, Berneker 717)։ Հայերէնի մէջ հնխ. slibr-տուած է նախ լիպր, որից շրջմամբ լպիր և տ, ծ և շ ա-ճականներով՝ լպրտել, լպիրծ, լպիրշ.-նոյն *լիպր ձևից՝ տարբեր շրջմամբ է լիրբ, որի մեջ պ դարձել է բ, որովհետև -րպ-խումբը սովորական չէ հայերէնի ձայնաբանութեան մէջ։ (Ի հարկին կարելի է ենթադրել հնխ. šlibh-ro-, որից ուղղակի հյ. լիրբ, ինչպէս ունին հնխ. k'ubh-ro->սանս. cubhrá-=հյ. սուրբ)։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. լատ. lubricus «սահուն, լպրծուն. 2. անա-ռակ, մեղկ», ֆրանս. lubrique «զեղխ, անա-ռակ», հյ. լպրծիլ «սահիլ. 2. լրբանալ», Վն. ւպզտրուկ «սահուն, լպրծուն. 2. լիրբ, անե-րես», լպստալ «սահիլ»> լպստած «աներես» և նմաններ։ Տե՛ս Pokorny 2, 710, 391, Er-rout-Meillet 534։-Աճ.
Հիւնք. լտ. liber «ազատ», նաև մակ-դիր Բաքոսի, liberalia «բաքոսական տօն»։ Վերի մեկնութեանս համամիտ է նաև Meillet։ Պատահական նմանութիւն ունին յն. λιρός «անամօթ», պրս. [arabic word] lūr «լիրբ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. լիրբ, լիրփ, Ախց. Կր. Մկ. Սլմ. Տիգ. Տփ. լիրփ, Սչ. լի՛ըրբ՝, Երև. լիռփ, Ղրբ. Ննխ. Շմ. լէրփ, Ալշ. Մշ. Ջղ. լեռփ։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. լիրբի, լիրփի, լիբրի, լիրծի ռանամօթ», լիրփոբա, լիրծոբա, գալիրփեբա ռանամօթիլ», սիլիրբե, սիլիրփե «անամօ-թութիւն»։
Երեսք լիրբք լէզլեզու գրգռեն։ Ազգ լիրբ եւ այլալեզու։ Իբրեւ շունք իրբ եղեն յանձինս իւրեանց. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 24։ Բար. ՟Դ. 15։ Ես. ՟Ծ՟Ղ. 11։)
Ո՛վ լիրբ եւ կատաղի գազանք. (Պիտ.։)
Քանի՞ լիրբ է խորամանկ չարութիւն նորա. (Եղիշ. ՟Գ։)
Անամօթ եւ լիրբ ձաղանաց. (Նանայ.։)
stuffing;
any thing used to fill up a vacancy;
knuckle-bones;
dice;
— խաղալ, to play at knuckle-bones.
· Calfa
Իբրեւ զմանկաւոյ խաղ համարին, եւ իբրեւզանիւս, եւ իբրեւ զլիցս, եւ զգունդս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
տայցէ նմա ճակգարանս, որ է լից ոսկրեայ, եւ կոճ որով տղայքն խաղան. (Կեչառ. աղեքս.։)
Կէսք ի մէնջ ի լիցս ընթանան, եւ կեսք ի տապելուղունս. (Վեցօր. ՟Ը։)
ἁστράγαλος, κύβος talus, cubus, alea. Ոսկրն՝ որ լնու զմիջիայլոց սրունից եւ ոտից, եւ լինի խաղալիկ տղայոց. ... եւ Քուեայ. զար.
cf. Լող.
· Calfa
Ի վերայ մկանացն ի լիւղ անցանէր ընդ գետն եփրատ։ Անկեալ էր (ի ծով), եւ ի լիւղ երթայր. (Ագաթ.։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ընդ ծայրագոյն ալէկոծութիւնն առանց վշտի լիւղել. (Կլիմաք.։)
cf. Լծակռուիմ.
· Calfa
Եւ ոչ յաղագս անուանց լծակռիւք լինիմք, ցորքան ի նոյն միտս ասացուածքն բերեցին։ Ընդ միմեանս լծակռիւ լինին։ Ոչ լծակռիւ լինէր առտարողսն (ի խաչ հանել)։ Կամ թէ յաղագս այսոցիկ լծակռիւք լինիցին. (Ածաբ. յայտն.։ Ածաբ. պենտեկ.։ Ածաբ. աղքատ. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Դ։)
Բազումք են որ յաղագս քրիստոսի լծակռիւ լինին. (Ոսկ. եբր.։)
Եւ այնպէս անկարգ լծակռիւք լինէին. (Վրք. ոսկ.։)
ԼԾԱԿՌԻՒ ԼԻՆԻՄ. եղէ . ԼԾԱԿՌՈՒԻՄ. ζυγομαχέω contendo, litigo, rixor cum proximis. Որպէս թէ ընդ նովին լծով կռուել ընդ միմեանս. Բանակռիւ լինել ընդ մերձաւորս. հակառակիլ առն ընդ եղբօր. կագել. մաքառիլ. վիճել. մարտնչել.
bath;
wash-house;
scullery;
privy, watercloset, close-stool;
slop-pail;
ջուր —լեաց, suds, slop sink, drain;
ջերմ —ք, thermal baths, hot baths.
· Calfa
Ունի լուալիս, եւ ոչ լուացաւ. (Եփր. աւետար.։)
Բնութեամբ է գիտել զուղղութիւնն, որ լուալիք է մեղաց (ապաշխարհութեամբ). (Մխ. երեմ.։)
ՋՈՒՐ ԼՈՒԱԼԵԱՑ. է Աւելորդ ջուրն բաղանեաց յետ լուացման, որ լինի աղտեղի. լուացուք.
Քակեցին զտունն բահաղու, եւ կարգեցին զնա ի լուալիս մինչեւ ցայսօր. ոմանքընթեռնուն ի յն. լուդրօն, որ է բաղանիք. եւ այլք գօբրօ՛ն (իբր կիւպրէլիք ). այսինքն աղբանոց. աղբակոյտ. աղտեղոթիւն։
ԼՈՒԱԼԻ ԼՈՒԱԼԻՔ. λουτρόν lavacrum, lavatorium տեղի լուանալոյ կամ լոգանալոյ. լուանալիք. աւազան. բաղնիք. ջերմուկք. լուացարան. բաղնիք.
cleansing substance;
—ք, washer, scourer, fuller;
washerwoman, laundress;
hath.
· Calfa
Իւղոյ եւ տղմի մաքրական սեռի՝ կոչեալն լուանալի. (Պղատ. տիմ.։)
յաճախեցին յօճառս եւ ի լուանալիս, եւոչ սրբեցան. (Եղիշ. հայր մեր.։)
cf. Լուանալիք.
zygomatic nerves;
brains.
· Calfa
Լուծլիլքն են, երակք են ի գտացք, յորոց միսք բուսանին. (Ոսկիփոր.։)
full of light, very bright.
· Calfa
Վասն լուսալի եւ պայծառ տան՝ բիւր ինչ ծախեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10։)
Զառ հաւատչեայ կենացն զլուսալիր զանմահութեանն գրաւականն. (Անան. եկեղ։)
Աննիրելի դիտմամբ լուսալիր պայծառացեալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Լուսալի.
· Calfa
Վասն լուսալի եւ պայծառ տան՝ բիւր ինչ ծախեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10։)
Զառ հաւատչեայ կենացն զլուսալիր զանմահութեանն գրաւականն. (Անան. եկեղ։)
Աննիրելի դիտմամբ լուսալիր պայծառացեալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ի լուսալիր լուսնին առ երեկոյի ժամանակին զենաւ պատարագն. (Եղիշ. մատն.։)
Լուսին հնգետասաներորդութիւն լուսալիր լինի. (Փիլ. լին.։)
cf. Լուսափայլեմ.
· Calfa
Լուսափայլին, եւ դարձեալ ի յազգակիցսն՝ լիւրեանցսն թափանցիկ առնեն. (Դիոն. ածայ.։)
ԼՈՒՍԱՓԱՅԼԵՄ ԼՈՒՍԱՓԱՅԼԻՄ. λάμπω, ἑλλαμπρύνομαι , φαίνω splendeo, luceo στίλβω, ἁπαυγάζω fulgeo. Լուսափայլ լինել. պայծառանալ. լուսաւորիլ. շողշողել.
blameable, reprehensible
· Calfa
Արժանի լուտալոյ. պարսաւելի.
Զլուտալի պիղծ օրինացն աւանդս աւանդեալ մատոյց. (Պիտ.։)
audible;
that hears;
— առնել, to cause to hearken to, to cause to grant;
— լինել, to be heard or listened to;
to be hearkened to;
— եղեն աղօթք քո, your prayers have been heard;
— եղեն դից մաղթանք նորա, the gods grant him.
· Calfa
Օրհնեցէ՛ք զնա ի բարբառ լսելի. (Սղ. ՟Ճ՟Ծ. 5։)
Ոչ տեսանելի, եւ ոչ լսելի, եւ ոչ իմանալի ասաց զպատրաստութիւն այնմ բարեացն. (Ի գիրս խոսր.։)
Եւ ոչ լսելի առնէր մեզ զայն. (Դտ. ՟Ժ՟Գ. 23։)
Լսելի արարից զփրկութիւն քո. (Ես. ՟Ծ՟Բ. 7։)
Զհամբաւն ամենայն ուրեք լսելի առնէին. (Իգն.։)
Իբրեւ զձայն փողոյ լսելի եղիցի. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 5։)
Պանծալի գեղեցկութիւն հայրապետիս լսելի եղեալ դրուատեցաւ. (Պիտ.։)
Բանք նորա (աղքատին) ոչ լինին լսելի։ Համարին՝ եթէ ի բազում խօսից իւրեանց լսելի լինիցին։ Լսելի լինէր առ լաւութեանն. (Ժղ. ՟Թ. 16։ Մտթ. ՟Զ. 7։ Եբր. ՟Ե. 8։)
ԶԻ լսելի լիցի ձայն պաղատանաց նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Լինիջիք առնելիք բանին, եւ մի՛ լսելիք միայն համարեսջիք զանձինս. զի թէ ոք լսելի միայն իցէ բանին, եւ ոչ առնելի, եւ այլն. (Յկ. ՟Ա. 22։)
Ձայնըդ հնչեա՛ յիս երկնային, եւ լսելի՛ արա բանին. (Յիսուս որդի.։)
Եթէ ամենայն լսելիք էր, ո՞ւր էին հոտոտելիք. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 17։)
Գոչէ յամենեցունց լսելիս. (Ի գիրս խոսր.։)
Լսելիք ձեր ոչ ձայնի կարօտանան առ ի զգալ. (Յհ. կթ.։)
Լսելիք մեր առողջացան զանախտաւորութիւն երկնաւոր։ Սրբեցեր զլսելիս մեր՝ կտրելով. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԼՍԵԼԻ ԼԻՆԵԼ. ἁκουστός γίνομαι, εἱμι audibilis fio, sum լսիլ. հռչակիլ. եւ ընդունելի լինել.
ԼՍԵԼԻ, լիք. ա.գ. ἁκούων audiens ἁκουστής auditor. լսօղ անձն. ունկնդիր.
Ո՞յր ուրուք լսելիք ամենեւիմբ ի միտ առնուլ կարեն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի լսելիս եւ ի տեսանելիս մեծաւ յոժարութեամբ դիմեալ։ Զաշխարհս ամենայն ի լսելիս եւ ի տեսանելիս ածեալ։ Ի լսելիս մատիցէք գեղեցիկ բանից։ Յետ լսելեացն ի տուն երթայցեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
ἁκοστός audibilis Որ ինչ կարէ լսիլ, կամ հասանէ ի լսարանն. ըմբռնելի ականջօք.
to hear and understand.
· Calfa
ԼՍՈՒ ԼԻՆԵԼ. Լսող եւ հասու լինել.
Աման խեցեղէնեն ականջքդ, եւ ոչ բաւանդակին անճառելեացն լսու (կամ հասու) լինել. (Նար. երգ.։)
full of humidity, very humid.
· Calfa
Ամպքն անդրիճէին զխոնաւաալից ստորոտս իւրեանց. (Եփր. թագ.։)
լուսին խոնաւաալից՝ կիսալոյս՝ հիւանդոտ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
tormenting, torturing
· Calfa
Մերկս ըմբռնեալ զմեզ՝ խոշտանգալից սատակեսցէ. (Պտմ. աղեքս.։)
deprived, stripped of leaves, leafless;
stripping or despoiling of leaves;
— առնել, to pluck or strip off leaves;
— լինել, to shed or lose leaves.
· Calfa
Որպէս զծառս տերեւաթափս։ Ծառ տերեւաթափ եւ պտղակորոյս։ Որթք տերեւաթափ եղեալ՝ զարդարին ըստ ժամանակին։ Յաշունն տերեւաթափ լինին եւ ցամաքին տունկքն։ Այս դրժանք տերեւաթափ լինելոյ. (Մեսր. երեց։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։ Տօնակ.։ Փիլ. ել.։ Լմբ. սղ.։)
Սուգք առեալ ծառոց՝ տերեւաթափ լինել յոստոց (ընդ մահն անտոնի). (Տաղ.։)
girt with leaves;
— լինել, to be -.
· Calfa
Փախուցեալ թաքուցեալ՝ ծառախիտ տերեւապատ լինէին. (Ագաթ.։)
hurling a javelin;
discobolus, quoit-player;
tilter;
— լինել, to joust, to tilt;
to play at quoits.
· Calfa
Որ ընկենու զտէգ կշռակի ճարտթարութեամբ. եւ խաղ տէգընկէց լինելոյ, կամ ձիգս առնելոյ քարամբք. ըստ յն. տի՛սգօս. δίσκος discus. որ է բոլորշի քար. որպէս տէգընկէց՝ ձայնատու ժամանակաւն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 14։)
very heavy shower, pelting or drenching rain, floods, torrents of rain;
heavy fall of snow or hail;
— լինել սպառնալեօք, to rain threats;
ետես զնետս — խաղացեալ, he saw a storm of arrows coming.
· Calfa
Որպէս ի տեղատարափաց բռնութիւն է ի մարմնական գնացս անկեալ։ Տեսանե՞ս զհոյլս տեղատարափացս ահագին եւ սոսկալի. (Մաշկ.։)
Թշնամին տեղատարափ լինի սպառնալեօք. (Ոսկ. ես.։)
changing place, translocating, transferring, displacing;
transferred, displaced;
— լինել, to change place, to be translocated, to move from place to place.
· Calfa
Ոչ լերինք տեղափոխ լինին։ Տեղափոխ լինի յուխտէ յուխտ. (Ագաթ.։ Կանոն.։)
encouraging, inspiriting;
— լինել, —ս մատուցանել, տալ, to rouse the courage, to give heart to, to inspirit;
cf. Քաջալերեմ;
—ս առնուլ, to pluck up courage, to take heart, to cheer up.
· Calfa
Քաջալեր լինել յամենայնի ի կամս իւր. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Մի՛ քաջալեր լինիցիս ի ձեռինն (լապտերի), այլ պահել ո՛ւշ արասջիր զնա նովին լուսովն վառեալ. (Կոչ. ՟Ե։)
very erudite, well versed, skilful, very learned;
bachelor;
— գիտունեանց, bachelor of sciences;
— լինել իմիք, to be well acquainted with, to be a connoisseur in, to know thoroughly.
· Calfa
Քաջահմուտ կամեցեալ լինել ընթերցողաց (այսինքն կամիմք՝ զի լինիցին)։ Չլինելն քաջահմուտ արքայութեան երկնից եւ յարութեան։ Յարուեստական եւ քաջահմուտ բժշկի դեղոց ողջացայք. (Խոր. ՟Բ. 65։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։ Երզն. լուս.։)
very clever, ingenious, witty;
— լինել, to task one's ingenuity, to set one's wits to, to exert or strain oneself.
· Calfa
Քաջահնար լինէին զմիմեամբք ելանել ի հակառակութիւն եւ ի կռիւս. (Յհ. կթ.։)
sweet-smelling, pleasant, balmy, odoriferous;
— լինել, to have an agreeable odour.
· Calfa
εὑπνεύστος bene spirans. Փիլ. լին. ՟Է. 4։ Ուր լինի ընթեռնուլ եւ քաջախոտ, (զոր տեսցես) կամ քաջահոտ. որ քաջ բուրէ զհոտ անոյշ։
very shrewd;
— լինել, to penetrate.
· Calfa
Յորդորէ քաջամուխ լինել ի խորս անքնին։ Եւ մալէ՝ յորս քաջամուխն լինի. (ՃՃ.։ Մագ. լ։)
very clear, plain, very evident, obvious;
— առնել, to throw light on, to clear up, to bring to light, to put in evidence;
— լինել, to be as plain as day, to be quite evident.
· Calfa
Այր քաջայայտ եւ բարձրգահ։ Այր քաջայայտ եւ հանճարեղագոյն։ Այր քաջ եւ երեւելի, եւ քաջայայտ ի մէջ հայաստանեացս. (Արծր. ՟Դ. 2. եւ 3։)
ἅριδήλος, εὕδηλος, -ον . Կարի յայտնի. քաջ ծանուցեալ. պայծառ. երեւելի. հռչակեալ.
light-footed, running swiftly;
— լինել, to run fast, to gallop.
· Calfa
Շապհոյ ոչ համարձակեալ ի թաւուն քաջարշաւ լինել. (Խոր. ՟Գ. 55։)
precipitated, fallen or thrown headlong;
struck with a stone, stoned;
— առնել, արկանել, to precipitate, to fling or hurl headlong;
to stone, to cast stones;
— լինել, to fling, cast or throw oneself headlong.
· Calfa
Զի մի՛ քարավէժ լինիցիս։ Ի վախից մղեալ՝ քարավէժ լիցի։ Ո՛ր ստահակ իշխան ունիցի, այնպէս համարէ՛ թէ քարավէժ լինիցի հանապազ։ Տացէ ընկենուլ զանձն, եւ քարավէժ լինել. (Եւագր.։ Մանդ.։ ՃՃ.։ Ոսկ. ես. Շ. մտթ.։)
stumbling-block, stumbling-stone;
— լինել, to stumble over a stone, to trip, to stumble.
· Calfa
Թէ յանդդնեսցի գնալ ուրեք, քարընդոտն եղեալ վիրաւորի։ Զամենայն զխոչ եւ զխութ, որով քարընդոտն ընթացօղքն լինէին՝ տգիտութեանն եւ թերահաւտտութեանն գլորմամբ, աստուածային բրչաւ բանին տապալեաց. (Սկեւռ. լմբ.։)
throwing, flinging or casting stones;
ballista, catapult;
— բարբառ, biting words;
իբրեւ — մի, a stone's cast or throw;
— առնել, to precipitate;
— լինել, to throw stones;
to fling at one.
· Calfa
Ի քարընկէց բարկութենէ թափեսցի լիով կարկուտ. (Իմ. ՟Ե. 13։)
expiatory, propitiatory;
— լինել, to expiate.
· Calfa
Քաւի՛չ լեր ժառանգութեան քում։ Աստուած դու քաւիչ լինէիր։ Լուիցես, եւ քաւիչ լիցիս։ Տէ՛ր բարերար, քաւիչ լեր ամենայն սրտից ուղղոց։ Քաւիչ եղէց անօրէնութեանց նոցա եւ մեղաց նոցա.եւ այլն։
Կամ Միջնորդ լինել քաւութեան.
Քաւի՛չ լիցի ինձ Աստուած՝ առնել զբանդ զայդ. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Ա. 19. իմա՛, քա՛ւ լիցի ինձ։)
cf. Քթթելիք.
· Calfa
Աչացն մեղմեղանք, արտեւանացն ստէպ ստէպ քթթելիք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Ական քթիթ մի բաւական է տեառն՝ առնել իմաստուն։ Թէ ումեք ակնարկէ, ազդումն լինի շարժման ի քթիթս. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. ծն.։)
revengeful, vindictive, malevolent;
— լինել, ելանել, to revenge oneself;
եղեւ մահու նորա, he revenged his death.
· Calfa
Քինախնդիր լինել մահուանն արայի։ Քինախնդիր անցելոցն մարտից կամեցաւ լինել շապուհ. (Խոր. ՟Ա. 14։ ՟Գ. 25։)
Արեանն եռալոյն պատճառն քինախնդիր լինելն է առ տրտմեցուցիչն. (Մխ. բժիշկ.։)
ՔԻՆԱԽՆԴԻՐ ԼԻՆԵԼ, կամ ԵԼԱՆԵԼ. ζηλόω zelo τιμωρέω vindico. Վրէժխնդիր, եւ նախանձախնդիր լինել. խնդրել առնուլ զքէն վրիժուց իրաւամբք, կամ առ ատելութեան եւ մախանց. եօճ առնել.
examination;
ի — առնուլ, to examine, to consider, to ponder;
to argue, to discuss;
ի — գալ, to be examined, criticized;
ի — արկանել, մտանել, լինել, to examine, to study, to criticize.
· Calfa
Յորժամ քննին (կամ քնին) լինի, ի վերայ հասնիցեն։ Խնդիրք են յաժող կանաց, ի քնին են անպարկեշտ լսողաց (կամ լսելեաց)։ Միտք բազում անգամ ի քննի մտեալ՝ խնդրեն վասն այսր. (Կանոն.։ Մանդ. ՟Ը։ Սարկ. պատկ.։)
Եւ արդ եկեսցուք յիրացն իսկ ի քնին։ Եւ ապա եկեսցուք յայնր ի քնին։ Միտք այսպիսեաց գան ի քննին։ Բանս ի քնին անկանի։ Ի քնին լիջիր մնացելոցն. (Եզնիկ.։ Շ. խոստ.։ Լմբ. սղ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Զոր տեսեալ մոգուցն՝ ի քնին ելին։ Զգործս եւ զպատուիրանս Աստուածոյ ի քնին առեալ՝ դառն դատաւոր նստին. (Զքր. կթ.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
aiding, assisting, helping, auxiliary;
aid, helper, assistant, adjutant, coadjutor, colleague;
— զորք, auxiliary forces, reinforcements, auxiliaries;
— լինել, to help, to aid, to give help to, to succour;
— լինել միմեանց, to help one another;
— իւր առնուլ, to profit by, to avail oneself of զխաւար — առեալ, under cover or favour of the darkness.
· Calfa
Արտասուք դմա օգնական ըստ դմա։ Բայց ադամայ ոչ գտաւ (ի կենդանիս) օգնական նման նմա։ Անուն երկրորդին եղիազար. ասէ, աստուած հօր իմոյ՝ օգնական իմ։ Օգնական ի թշնամաց եղիցես նմա։ Որ ոչ արար զաստուած իւր օգնական։ Խաղաղութիւն քեզ, եւ խաղաղութիւն օգնականաց քոց։ թագաւորք օգնականք նորա։ Օգնական լինել (ի պատերազմի)։ Որպէս ձիւնաբեր ամարայնի՝ տօթացելոց օգնական է (այսինքն օգնէ, օգտէ. ὡφελεῖ prodest ) եւ այլն։
Աղօթիցն օգնականք են ողորմութիւնքն եւ նուէրքն։ Յաջողելն՝ զձեռն տալն եւ զօգնական լինելն ասէ. (Խոսր.։)
utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
v. imp. — or յ— է, օգտի է, են, it is good for, it is useful, profitable;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.
· Calfa
Յոլովից՝ բանք խրատուց ոչինչ օգուտ գործեն։ Ըստ ամենայն օգտից։ Շահաւոր օգտիք։ Պատճառ օգտից լիել։ Քանի՞ օգուտս բերէ. (Յճխ.։)
Այլ մեք ոչ լիցուք զնա դատարկ ի օգտից. (Եփր. պհ.։)
bearing gifts;
— լինել, to bring a portion or dowry;
to make a present.
· Calfa
Օժտաբեր եւ ընծայաբերք լինէին նորոգ նորա տէրութեան. (Կաղանկտ.։)
Ամենեքին օժտաբեր ընծայատար լիցին մեծի հարսանեացն։ Թէ սէր ունիս, եւ նովաւ շարժեցար օժտաբեր լինել աստուծոյ. (Ագաթ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Օժտաբեր ընծայիւք պատուեաց զերանելին։ Զայսպիսի նամակս օժտաբեր ընծայիւք առեալ գայր. (Ժող. հռոմկլ.։)
foreign land, abroad;
զօրաժողով լինել յ— կուսաց, to recruit abroad.
· Calfa
Զօրաժողով լինէր յօտարակողմն կուսաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 24. յն. Ժողովեալ զօտար զօրս։)
transgressing, breaking law;
transgressor, law-breaker, prevaricator, infractor;
— լինել, to violate the laws, to prevaricate.
· Calfa
Օրինազանց լինել. (Շ. մտթ.։ Լմբ. սղ.։)
now, at present, at this time;
just now, immediately, instantly, by and by;
recently, newly, freshly;
— իսկ, presently;
just now.
· Calfa
= Կազմուած է հյ. ա՛յս-ժամ ձևից. շատ յաճախ գործածութեան և շեշտը առաջին վանկի վրայ լինելու պատճառաւ ս բաղաձայ-նը և ա ձայնաւորը կրճատուել են։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. ֆր. tout á I'heu-re, թրք. bu sahat և յատկապէս ռուս. ceи-нacъ, որոնք նշանակում են «այժմ, իսկոյն, ռուտով» ևն, բայց բուն «այս ժամին»։-Հիւբշ. 411։
ԳՒՌ (dialectal) Պահուած չէ, այլ ամէն տեղ փոխա-նակուած հիմայ, հիմի, հիմակ, հիմիկ, մկա ձևով. արևմտեան գրականի մէջ էլ ընդու-նուած է հիմա, իսկ արևելեանը գործածում է այժմ։ Կարելի է նաև յիշել Տփ. իժում, Սչ. անժումը, անժըմը «յետոյ, այնուհետև»։
ԱՌ ԱՅԺՄ. մ. Առ ժամս. հիմակուց հիմա. շիմտիլիք. շիմտիքի հալտէ. τέως interim
ՄԻՆՉԵՒ ՑԱՅԺՄ. ՑԱՅԺՄ. Մինչեւ ցայս ժամ. ցարդ. ինչուան հիմա. շիմտիյէտէք, պու անէ կելինճէ, պու անէ տէյին. ἔως τοῦ νῦν, ἔως ἅρτι usque modo կամ nunc
cf. Այծի.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ. հնխ. aig'-(Pokorny 1։ 8 և 38, Boisacq 26)։ Հմ մտ. յն. օίς, սեռ. αίγος «այծ», αίγειος «այծեայ, այծենի». սանս. [other alphabet] aǰā «այծ», aǰá-«բուծ», aǰa-gara «այծակեր», ajina-«մորթ», զնդ. iza-ēna կամ izaena-«մաշկեայ, կաշեղեն» (ո-րից Justi հետևցնում է հին զնդ. *iza «այծ» բառը), պհլ. azak «այծ», լիթ. ožys «բուծ», ožka «այծ», հիռլ. ag allaid «եղջերու»։ Հայերէն ձևը ճշտիւ համապատասխանում է յունարէնին. միւսները ղուրկ են յ ձայնից։ -Հիւրշ. 417։
Հներից Փիլ. լին. գ. 3 «այծ, առ ի յա-ծեւ և յարձակել կենդանի ասացեալ, որ է դիմել»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ, Windisch. 13 ևն։ Lagarde, Urgesch. arm. 735 և Arm. Stud. § 93 ուղիղ մեկ-նութեան հետ յիշում է նաև եբր. [hebrew word] *èz=արաբ. [arabic word] 'anz, փիւնիկ. 'az, ատոր. [syriac word] 'nez «այծ»։ Սագըզեան ՀԱ 1ՉՈՉ. 336 սումեր. ruz «այծ»։ Karst, Յուշարձ. 408 սումեր. uz «այծ»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 28 զնդ. azi «երինջ կամ այծ» անստոյգ բառի հետ։ Autran, Sumér. et indo-eur. 44 սու-մեր. sigga բառի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի ավար. ծէ «այծ»։-Այ-ծառ ռառի ևազմութիւնը և նշանակութիւ-նը որոշում են Ուղուրիկեան և Նորայր,
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. այծ, Ախց. Յղ. ած, Երև Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. էծ, Կր. Սեբ. Սչ. Ննխ. աձ, Հճ. աձ, էձ, Ասլ. աձ, ազ. Ալշ. Հմշ. էձ, Ոզմ. յէծ, Զթ. Խրբ. mձ.-Մշ. և Զթ. բառս նշանակում է «այծի էգը՝ սկսած ե-րեք տարեկանից». այսպէս է նաև գրաբարի մէջ. մինչդեռ միւս գաւառականների և գռա-կան լեզուի մէջ ընդհանուր նշանակութիւն ունի։-Գաւառականներում այծ փոխաբերա-բար գործածւում է նաև երկիւղի, բարկու-թեան և քնի համար. ինչ. այծ այծ լինել Ղրբ. «վախենալ», այծերը գալ Երև. Ղրբ. Տփ. «բարկանալ», Ննխ. «քունը տանիլ», այծերը հաւաքեւ ևամ մօտ անել Երև. Տփ. «բարկա-նալ» ևն։-Նոր բառեր են այծահազ, այծամո-րի, այծուպտուկ, այծերէն կամ այծեվար, այ-ծոտիլ, այծուկ, այծտերև։
Այծ, առ ի յածել եւ յարձակել կենդանի ասացեալ, որ է դիմել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3.) որպէս թէ ի բայէս ածեմ.
evil genius, evil spirit, demon, devil;
genius, spirit, ghost, apparition;
goblin, imp, sprite, hobgoblin, familiar, elf, fairy;
tempest, storm;
thundering noise, hurly-burly.
· Calfa
, ո հլ. (Իրեն. էջ 9 ու հլ.) «քամի, փը-չիւն» Սղ. ժ. 7. Եզն. փոխաբերաբար «այս չար, դև, սատանայ» ՍԳր. Եզն. որից այսա-հար ՍԳր. այսահարիլ ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. այսակիր ՍԳր. այսամուտ Բուզ. այսոտ Խոսր. պտրգ. Կնիք հաւ. 174. այսահալածել «սատանան քշել» Ուխտ. բ. 19-20 (նո-րագիւտ բառ), այսայարան «թատրոն» (իբր դիւաց հանդիսարան) Կիւրղ. ի կոյսն։ Այս բոլորի մէջ այս բառը «դև» իմաստն ու-նի։ Շատ հազուագիւտ է այս «քամի», որ մէկ անռամ գործածուած է Սղ. ժ. 7 (Այս մրրիկ բաժին բաժակի նոցա =յն. πνεῦμα [other alphabet] -λαιγίδος ή μερίς τοῦ ποτηρίον αύτων). և ինչ-պէս Եզնիկն է ցոյց տալիս, Ե դարուն Հիւսի-սային Հայաստանի մէջ մարած մի ձև էր և ռռրծածւում էր միայն Հայաստանի հարաւա-յին գաւառներում՝ «Յորժամ մեք (կողբացիք և այլ հիւսիսային Հայք) ասեմք թէ սիք շնչէ, ստորնեայք (այն է՝ հարաւային Հայք) ասեն՝ այս շնչէ» (տե՛ս մեր Քննութ. Եզնկայ նորա-գիւտ ձեռագրին, էջ 74-75)։ Երկու նշանա-կութեանց զարգացման համար հմմտ. լն. πνεδμα «շունչ և դև», լտ. spiritus «շունչ» =ֆրանս. esprit «ոգի, դև», հյ. ոգի ևն՝ կրկին առումներով։
ՆՀԲ, որից և Հիւնք. լծ. թրք. [arabic word] esmek փչել, շնչել քամու» և պրս. sāya «ոգի, դև» (բուն «ստուեր»)։ Եզնիկի մէջ ստոր-նեայք բառը նախապէս սխալմամբ ա-սորնեայք կարդացուած լինելով՝ կարծ-ւում էր թէ այս «ոգի» ասորերէնից փո-խառեալ բառ է։ Այս կարծիքի համեմատ Տէրվիշեան, Մասիս 1882 դե՞կտ. 16 հա-մարում է սեմական փոխառութիւն։ Ալի. շան, Հին հաւ. 213, 216 հնդ. ասուրա. զնդ. ահուրա։ Canini, Et. étym. 94 զնդ. áhura, ասուր. Asur բառերի հետ։ Sch-rijnen BSL 95, 63 համարում է փոխա-ռեալ նախահնդևրոպական համաեւրո-պական ais «Աստուած, նուիոաևան ռան զոհ» բառից, որ Իտալիայում յատկա-պէս շատ ներկայացուցիչներ ունի։ Նոյնը կրկնում է Meillet BSL 33, л 100, էջ 173, որ հյ. այս կցում է ետրուսկ. ais «Աստուած» բառի, որի նշանակութիւնը շատ հաստատ է և որ չի գտնվում իտա-լական լեզուների մէջ։ Հյ. այս բառի մէջ ս չի կարող յառաջացած լինել հնխ. s-ից. բառը անշուշտ միջերկրեան փոխառու-թիւն է։ (Պէտք է նկատել սակայն, որ այս բառի նախնական նշանակութեւնն է «փչիւն», և «դև» իմաստը յետոյ է ա--ռաջացած)։
ԳՒՌ (dialectal) Ունինք սեղանայս Վն. (որ և սեղա-նակ) «պտուտկող ուժեղ քամի, որից աւելի ուժեղը փոթորիկ է կոչւում»։
Ուստի եւ ծնաք ի նոցանէ, այս ընդերկար ժամանակ, զոխակալութիւն առ եղբարս։ Չար վկայէք լինել ի բարւոյ Արարչէն. եւ այս ոչ զնիւթ միայն, այլ զմարդ. (Լմբ. ատ.։)
Աւելի քան զհարիւր եւ եօթանասուն ամ մինչեւ ցայս. (Մագ.։)
Նուազունք, այսինքն՝ ոգիք իբրեւ ութ։ Էլի Էլի ... այս ինքն է՝ Աստուած իմ Աստուած իմ։ Խառնակ ձեռօք, այս ինքն է անլուայ։ Ակեղդամայ, այս ինքն է գեօղ արեան. եւ այլն։
s. adj. widow;
widower.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Առանձին գոյութիւն չունի, այր ցահուած է որբևայրի բարդի մէջ՝ որ սակայն պարղապէս նշանակում է «այրի(կին)»։ Այս-պէս՝ Ախց. Ակն. Կր. Պլ. օրփէվարի, Ալշ. օր-պէվէրի, Սչ. օրբ'օվարի, Երև. օրփըվէ՛րի, վօրփըվէ՛րի, Հմշ. օրփըվէրի (Ճօ՜շարա գիւ-ղում օրքըվէրի), Ասլ. էօրփրվարի, Ագլ. ըր-բըվm՛րի, Գոր. Ղրբ. ըրփըվէ՛րի, Մշ. օռբ' էվէ-րի, Շմ. Ռ. վօրփէվարի, Խրբ. վօրփըվարի, Ջղ. վորբ'ավէրի, Սլմ. վորփըվէրի, Տփ. վուր-փէվէրի, Ոզմ. ըռփըվէրէ, Վն. վոռպէօվէրի, Մկ. վօռպmվmրը՛, Ննխ. օրֆարի, օֆարի (հինը էրփէվարի)։-Սրանցից աւելի հետա-քըրքրական է Զթ. էրիգը՛նը՛գ «այրի-կնիկ», որ վերածուել է մէկ բառի, իսկ Տիգ. դարձել է ժողովրդական ստուգաբանութեամբ էրիգգնիգ «այրի կին», իբր թէ այրի կինը ընտանիքում թէ՛ էրիկ է և թէ՛ կնիկ։
Զի՞նչ ողորմելիք քան զայրի յառնէ մնացեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
tin;
օծանել՝ գրուագել անագաւ, to tin, to cover with tin;
օծումն անագաւ, act or employment of tinning.
· Calfa
= Ասուր. anāku «անագ», սումեր. ni-ig-wi. na-ag-ga, an-na, em, an, հին սումեր. *anag, ասոր. [arabic word] anxa «անագ, կապար» (բացարձակ ձևը ānax), եբր. [other alphabet] anāx «կապար», մանդ. [hebrew word] ankā «անագ», ա-րաբ. [arabic word] ánuk «կապար», որ և «անագ, կլա-յեկ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. գ. 72), եթովպ. nā'k. սեմականներից փոխառեալ են սանս. naga «անագ, կապար», հին ֆրանս aloanoc, alhonoch «կապար», allenec, alnec «անագ» (իբր արաբ. al-anuk, ըստ Marcel Devic, Dict. étym. des mots fr. d' origine ocientale. Paris 1876)։ Մեր բառի բուն փոխա-տու աղբիւրը յայտնի չէ, բայց ինձ թւում է թէ ասորեստանցիներից և սումերներից է անցել. ըստ որում ձևով և նշանակութեամբ նրանց է նման ամէնից աւելի։-Հիւբշ. 300։
Առաջին անգամ Schröder, Thes. 46 դրաւ արաբերէնից փոխառեալ։ ՆՀԲ յ-շում է սեմական լծորդները։ Botticher, Rudimenta, Berlin 1848, էջ 32 ասոր. anax և սանս. vanga։ Պասմաճեան. Մասես 1893, 251 աքքադ. անակու ձևից։ (Նոյնը յետոյ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 ևն)։ Հիւբշ. 300 թէև դնում է ասորական փոխառութեանց շարքում, բայց բուն փոխատուն անյայտ է համարում։ len-sen. Hittiter und Armenier, 209 հա-մարում է թէ հայերը Կիլիկիա եղած ժա-մանակ, այն է հաթեան շրջանին սեմա-կաններից փոխ են առել։
արաբ. էնիւգ. κασσίτερος stannum Հրահալելի սպիտակ փայլուն՝ անարգ քան զարծաթ, եւ ազնիւ քան զկապար. կլայեկ. եբր. պէտիլ (իսկ անախ՝ եբր. եւ օնխօ՝ ասոր. է կապար)
Գոյն արծաթոյ եւ անագոյ տեսլեամբ ի բացուստ նմանին. (Կլիմաք.։)
Ասեն, եթէ հայելի ի պղնձոյ եւ յանագոյ լինի. (Եփր. յաւետար.։)
adv. adj. late, behindhand, tardily, long, slowly;
late, tardy;
long, slow, not ready, not prompt;
— ուրոմն, — երբէք, too late very late;
at latest, at the latest.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Մկ. հmնmկ'mն, Սչ. անգ'ան, Խրբ. անքան, Ալշ. Մշ. յանգան, Զթ. անգ'օն, Ոզմ. հանգაmն, Վն. mնկ'mն. բոլորն էլ «ուշ» նշա-նակութեամբ. Մարաշում նշանակում է «երե-կոյ» (Անգան ատեն ո՞ւր կերթաս)։ Գրաբարի անագանիլ ձևին համաձայն են անգննալ Խրբ. Վն. «ուշանալ, ուշ մնալ», Մրշ. «երեկոյ լինել, օրը տարաժամիլ» (Օրը անգնցաւ), Սչ. անգընվիլ «երկար տևել, ուշանալ» (Սեղանը պիտի անգնուի)։
Յանագանէն ի դոյզն շարժմանէ պտղաթափ լինելով. (Պիտ.)այս ինքն յանագան պատահարէ, կամ վասն անագան մնալոյն։
pure, unmixed, neat, unadulterated.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Բուն իմաստով ունինք Տե. անա-պակ, Ակն. անբագ. այլուր տարբեր իմաստով ունինք հետևեալները. Կր. ամբակ, Ախց. ամ-պակ, Ռ. անբագ, Խրբ. Պլ. ամբագ «անհամ, անհիւթ, աննիւթ» (միս, ապուր կամ այլ ջրա-լի կերակուր). Ննխ. ամբագ «առանց հետը բան ուտելու» (օր.՝ ամբագ չայ խմել). Ասլ. ամբա*, Հմշ. օնբագ «ցամաք (հաց)», Տիգ. mմբmգ «առանց շաքարի (թէյ, սուրճ ևն)», Սեբ. ամբըբուգ, ըմբըբուգ «անիւղ, անհամ» (<անպակուկ ձևից, որի մէջ կ-ն նախորդպ-ի ազդեցութեամբ վերածուել է շրթնականի, ճիշտ ինչպէս բոկ եղած է բոկիկ>բոպիկ)։
Բաժակ քո որպէս անապակ արբեցոյց զիս։ Բաժակ ի ձեռին Տեառն՝ գինի լի անապակ արկեալ։ Ա՛ռ զբաժակ գինւոյս անապակի այսորիկ։ Յանապակէ բարկութեան բաժակին։ Գաղտնացուցեալս անապակաւ. (Սղ. ԻԲ. 5։ ՀԴ. 9։ Երեմ. ԻԷ. 15։ Յայտ. ԺԴ. 10։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 1։)
weak, feeble, unmanly, timid, pusillanimous, cowardly;
gigantic, enormous, monstrous.
· Calfa
ՆՀԲ լծ. թրք. իրի, հա՛մ իրի «խոշոր»։ Տէրվ. Altarm. 85 անարի «հսկայ» և ա-նարի «երկչոտ» բառերը նոյն համարե-լով՝ դնում է զնդ. anarya, ինչպէս որ արի «քաջ» = զնդ. airya, որով երեք բա-ռերն էլ հաւասարապէս Արեաց անունից ծագած են լինում։ Հիւբշ. 25-26 թէև Անարի ազգի անունը զնդ. anairya-ձևին է կցում, բայց սխալուելով ՆՀԲ-ից, ա-նարի «երկչոտ» և անարի «վիթխարի» բառերը հայերէն այր բառից ծագած է համարում անխտիր։
Զարիսն եւ զառաքինասէրսն ... Անարիցն եւ ծուլիցն. (Մագ. ԺԴ։)
chest;
caisson;
trunk, box;
դնել յարկեղ, to pack up, to put in a chest;
հանել յարկեղէ, to unpack.
· Calfa
= Ժողովրդական լտ. arcla բառից, որի գրականն է arcula, իսկ այս էլ նուաղականն է arca «սնդուկ, արկղ, դրամի գանձանակ, մեռելի դագաղ, հագուստի պահարան» բա-ռի, որ ծագում է arceo «պահել, պարփակել ևն» բայից, որի հայերէն լծորդն է արդեշ (տե՛ս այս բառը)։ Նոյնին է պատկանում նաև լտ. arx, arcis, որ տե՛ս արկ «աւան» բա-ռի տակ. լատին բառը փոխառութեամբ տա-րածուած է ամէն կողմ. հմմտ. ֆրանս. arche «Նոյի տապանը» (նոյն իմաստով գտնում ենք պահուած մեր արկղակերտ բառի մէջ որ Նոյի տապանի համար է ասուած). իտալ. arcella, անգլ. ark, կորն. և գալլ. arch, բրըտ. arc'h, հիռլ. arc, arg, գոթ. arka, հիսլ. ork, հբգ. archha, archa, arahha, մբգ. arke, գերմ. Arche, անգլոսք. örk, շվէդ. ark, հպրուս. arkan, հսլ. raka, račica, չեխ. ra-kev, բոհեմ. irakli, լապ. arkko, ֆինն. arkku, յն. ἂρϰλα ևն։
Զմի մի ի սրբոցն յիւրաքանչիւր արկեղ դնէր։ Զսուրբ աստուածընկալ արկեղօքն երանելի մարմնոցն. (Ագաթ.։)
despicable, contemptible, vile, abject, low, poor, sorry.
· Calfa
(անհոլով ըստ ՀՀԲ և ՋԲ, ի հլ ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «խոտե-լի, բանի տեղ չդրուած, անարգ» Դան. դ. 14, Ոսկ. յհ. ա. 14, 20, 31. որից արհամարհանք ՍԳր. Վեցօր. արհամարհեմ «բանի տեղ չդնել, նախատել, անարգել, ծաղրել» ՍԳր. Ագաթ. կամ արհամարհեամ Եփր. պ. ևռռ. արհա-մարհելութիւն Խոսր. արհամարհիչ Կիւրղ. Թուոց. արհամարհոտ ՍԳր. Կոչ. 139. արհա-մարհութիւն ՍԳր. դիւրարհամարհ Ոսկ. յհ. ա. 43. հեշտարհամարհ Ոսկ. յհ. բ. 11. ար-համերժեալ «արհամարհելով մերժած» Պտմ. աղեքս. 21 (անշուշտ պակասաւոր գրչութիւն) արհամարհական, արհամարհելի (նոր բա-ռեր)։
Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 211 վե-րի ձևով։ Brosset JAs. xI7 (1834), էջ 383 ևն դնում է ար-համարել «ոչ հա-մարել», իբր ար=վրաց. ար «ոչ»։-ՆՀԲ ան-համարել «չհամարել ինչ» (նոյ-նը Մառ ИАН 1918, էջ 2087)։ Բագրա-տունի, Քերակ. զարգ. 654 առ-համարել։ Dulaurier ՐAs. 1870, 125-293 -աս-միջամասնիկով կրկնուած՝ իբր արհ-ամ-արհ, ինչպէս աղխ-ամ-աղխ և հեղձ-ամ-ըղձուկ։ Տէրվ. Նախալ. 102 տալիս է վերի մեկնութիւնը և արհ դնում է հնխ. ra, ars արմատից, իբր ցեղակից լալ, շաղփաղփ, ողբ ևն բառերին։ Հիւնո. ար-հաւիր բառից և կամ կրկնուած արհ ար-մատիզ։-Կրկնութեան վրայ խօսում ևն նաև Աճառ. ՀԱ 1899, 207 ևն, Գազան-ճեան, Արև. մամուլ 1902, 77։-Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. էջ 56 արհ արմատը կցում է ահ «վախ» բառին։
ἑξουδενόμενος, εὑτελέστερος, καταφρόνητος contemnendus, omnino despiciendus, vilissimus եւ այլն (իբր Ան՝ համարելի) Յոչինչ գրելի կամ գրեալ. ստգտանելի, ստգտանելի, ստգտեալ. ընդ վայր հարկանելի. խոտելի, խոտան. անարգ. ընկեցիկ. անպիտան. նուաստ. ցած. խոնարհ.
echo;
resound, repercussion;
— տալ, to echo.
· Calfa
, ի-ա հլ. առհասարակ անե-զական է. յետին և տգէտ գրիչների մօտ գըը-ուած է նաև արձագանք, արծագանք, և յետոյ համարուելով յոգնակի, կազմուած է եզ. ար-ձագան կամ արծագան Մաղ. թղ. 117. նաև «ջրերի և ալիքների շառաչը» Մագ. թղ. 62.-Ս. Գրքում գործածուած է միայն երկու ան-գամ՝ Իմ. ժէ. 18 և Յոբ. լ. 6. վերջինը «ար-ձագանգ տուող, քաջահնչիւն» նշանակու-թեամբ. միւս վկայութիւնները յետին են, ինչ. Բրս. վաշխ. Նար. Խոսր. Լաստ. Փիլ. Շնորհ, ևն. սրանից ունինք արծանագանուտ «խոխո-ջուն, շառաչալից» Մագ. թղ. 140 (նորագիւա բառ. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. հտ. Բ, էջ 179), արձագանքել (նոր գրակա-նում)։
Հներից Գրիգոր Նարեկացին իմանում է գանգիւն արձանաց, ըստ որում գրում է. «Ոչ արձագանք արձանաց ի խորոց ինչ դանչութենէ խիստս առաքեցեալ». Նար. ղբ։ Այստեղ արձան ասելով հասկացւում է «քար, ժայռ, վէմ», որով արձագանգ լինում է «քարերի ձայնը»։ Այսպէս հասկանում նաև ՆՀԲ։ Տէրվ. Altarm. 55 և Մասիս 1882 մարտ 10, ❇ 3133 արձ+զmնգ(իւն). արձ դնում է արձակ
Արձագանգն ի մեզ զի՞նչ այլ ինչ է, բայց այս, որ ի դուրս բերել լինի հնչումն. (Փիլ. լին. ՟Գ 43։)
free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ազատ. 2. ազատ, հա-մարձակ. 3. չկնքուած, չփակուած (թուղթ, նամակ)» ՍԳր. Վեցօր. Բուզ. Սեբեր. յետին են «4. ընդարձակ. 5. հասարակ, պառո (ւե-զու). 6. լուր, ոչ-տօնական (օր). 7. ուտեաց (օր). 8. հեռու, անդին» Խոր. Վրք. հց. Մխ. բժշ. Յհ. իմ. եկ. Վստկ։ Այս արմատից են արձակել «քանդել, քակել, ազատել, թողնել, ուղարկել, գցել, նետել, դուրս տալ ևն» ՍԳր. Բուզ. Սեբեր. Ագաթ. որ և արձակուլ Եւս. եկ պտմ. Գ. իգ. 192, Ոսկ. եբր. ժա և համբ. Վրք. հց. Ա. 600. Կիւրղ. ծն. Զքր. կթ. Գիրք թղ. էջ 168, 170 (ըստ Նորայր ՀԱ 1909, 219բ-220ա). արձակահեր Ոսկ. մտթ. հերարձակ Գ. մկ. դ. 6. Ոսկ. մ. և ա. տիմ. Ես. արձա-կավայրք «բաց տեղ, ազատ դաշտ» Եզեկ. խը. 15. արձակաքաղաք «անպարիսպ քա-ղաք» Օր. գ. 5. արձակերասանակ Ոսկ. եփես. և մ. գ. 6. Վեցօր. էջ 17. արձակմանն «ապա-հարզանի թուղթ» Մտթ. ե. 31. արձակուրգ Երեմ. լդ. 17. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. ընդարձակ ՍԳր. ընդարձակել ՍԳր. Եւս. ընդարձակա-գնաց Սեբեր. համարձակ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. համարձակելի (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ էջ 53. համարձակագոյն Կորիւն. լարձաև ար-ձակ «շատ ազատ» Ա. մկ. թ. 9. յարձակիլ ՍԳր. բացարձակ «հեռու» Ա. մակ. ը. 3. Ոսկ. մտթ. Սեբեր. (նոր իմաստով յետին է). ա-չարձակութիւն Եզեկ. իգ. 11. ձիարձակ լինել Ագաթ. ձիարձակարան Խոր. Պտմ. աղէքս. բազկարձակ Ագաթ. բուսարձակ Վեցօր. սան-ձարձակ ԱԲ. նախայարձակ Արծր. նոր կամ նոր իմաստով բառեր են՝ լայնարձակ, լու-սարձակ, ընդարձակածաւալ ևն։
ՆՀԲ առ ձիգ, առձգեալ։ Wuller, A. Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 109 և SWAW 84, 227 արձակ և արձան բա-ռերը դնում է սանս. rǰu, զնդ. ərəzu «ու-ղիղ» բառերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 55-56 առաջեն անգամ համեմատում է սանս. §r) և զնդ. harəz ձևերի հետ. մանրա-մասնօրէն մէջ է բերում այս բառերի նաև երկրորդական նշանակութիւնները՝ որոնք լիովին համաձայն են մեր ար-ձակել բառի երկրորդական նշանակու-թեանց հետ. բայց՝ ըստ իր սովորու-թեան, չի որոշում հայերէնի աղերսը. կերևի որ իրա համար հայ բառը բնիկ է, որի պարզագոյն ձևը պահուած է հա-մարում (անդ, էջ 55 և Մասիս 1882 մարտ 10, N 3133) արձ-ա-գանգ բառի մէջ։ Պատկ. Maтepiалы I. 7, պհլ. a-
Եթէ կտրես մի ոստ ի նոցանէ, ի նոյն՝ ա՛յլ ոստ արձակ լինի. (Նեղոս. արծաթսիր։ (տպ. արագ ելանէ)։)
Զամբաստանօղ լեզուն կարի շատ անսանձելի արձակ թողին։ Գնացիւք արձակօք վարիլ եւ ազատիւք. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. լին. ՟Դ 93։)
Արձակ կամս ունիցին՝ լինել չարիք (կամ չարք)։ Մեք ոչ եմք այնչափ արձակ կամօք։ Լինել բարեբարք մերով արձակ կամօք. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է։) եւ (Շիր.։)
որպէս եւ արձակ բանիւք ասէ երանելի վարդապետն յոհան. (Նար. երգ.։)
Արարի զստ գեղջուկ եւ արձակ բարբառով, զի դիւրահաս լիցի ամենայն ընթերցողաց. (Մխ. բժիշկ.։)
column;
statue, figure, image, idol;
instrument, writing;
Հերակլեան —ք, the pillars of Hercules;
կալ — անմոռաց, to become an eternal monument.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. არძანი արձանի «մեծ քար, վէմ, 2. քարի աղ» (հմմտ. հայ. աղար-ձան, արձան աղի ևն). უარძანიკო ուարձա-նիկո «անալի», არძანაგი արձանագի «հը-նութեան և ազնուականութեան իրաւուն»». վերջինս ենթադրում է հայերէն կորած արձանակ մի բառ, որի հետ հմմտ. ար-ձանաևել «արձանագրել, յիշատակագրու-թեամբ և հրապարակաւ հաստատել».-բայց արդեն ՀՀԲ ունի արձանակ «արձանագիր» բառը, որ չկայ ուրիշ բառարաններում. տե՛ս և արգանակ «մեհեան»։
Արձան է քար կամ պղինձ երկարաձիգ՝ քառանկիւնի ձեւով, յորում գրեալ լինի արձանանալոյն անարգանք։ Բազում անգամ եւ երախտաւորաց բարերարութիւն յարձանս գրին. (Նոննոս.։)
Թէ արձա՞ն ինձ կենաց գրեցից, յորմէ ջնջեցայ։ Ի քեզ են նկարեալ իբր յարձանի անջնջականի։ Արձան փորագրեալ ամնեւին անեղծանելի։ Արձան պատմաբանական։ Արձան անձնական՝ իմաստիւք զօդեալ. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Խ՟Զ. ՟Կ՟Զ. եւ Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
Տէրունեան օրինացն արձանքն։ Արձանք տէրունեան գրոցն. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. լին.։)
stump, root;
stem, set, block, chump;
առ արմամբ խլել, to eradicate;
առ արմին դնել, to place near the root.
· Calfa
(սեռ.-ի) «արմատ» Լծ. նար. Տօնակ։ Բրս. ապաշխ. ոսկեդարեան հայերէնի մէջ գործածւում է արմն ձևով (սեռ. -մին, գրծ. -մամբ) Մտթ. գ. 10. Ղուկ. գ. 9. Կոչ. ածանց-ման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով. 1. Փրմ, Արմճ ձևից՝ արմնիլ «արմատ բռնել, հաս-տատուիլ» Ոսկ. ես. արմախարիսխ «հաս-տարմատ» Նար. խչ. յարմնիլ «հաստատուիլ մնաւ» Եփր. մն. 493. արմոջ «դեռ չհըն-ձուած, թարմ, արմատը վրան (խոտ)» Նար. երգ. 330 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. էջ 144)։-2. Արմաչ (ևառմուած -ատ մասնիկով), ո հլ. «ծառի արմատ. 2. ցեղ, զարմ. 3. հիմ, խարիսխ» ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ. (այժմ նաև բառի արմատը, այսինքն պարզագոյն սկզբնական ձևը). որից արմա-տեւ «արմատ բռնել» Ճառընտ. արմատագէտ Վեցօր. արմատախիլ Ոսկ. արմատակեր Բուզ. Ագաթ. արմատանալ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. բ. 8. արմատաքի ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. եր-կարմատեան Եզն. հաստարմատ Սղ. խէ. 2 խորարմատ Վեցօր. արմտիք ՍԳր. Եւս. ատմ կամ արմատիք Եփր. համաբ. իբր եզակի՝ արմտի Եփր. աւետ. որից արմտաժողով Մծբ. ժթ. նոր բառեր են արմատական, բա-յարմատ, արմատացեալ ևն. գաւառաևան-ների մէջ հետաքրքրական է կնիկարմատ կամ կինարմատ, որի հին վկայութիւնն ունի Վրք. հց. Ա. 694 կին արմատ։-3. Ջmւմ (կազմուած զնախդիրով), ի, ի-ա հլ2 «ցեղ, սերունդ» Սիր. խ. 15. Ես. ծդ. 22. Խոր. Կա-նռն. Պիտ. որից անզարմ «անզաւակ» Մագ. քաσացարմ Սկևռ. բարեզարմ Շնորհ. լուսա-զարմ Նար. կայսերազարմ Գնձ. զարմուհի «սերունդի համար պահուած էգ ձի» Վստկ. 197. (ցեղ ցուցնող բառերը առհասարակ կոճ-. ղի և արմատի են նմանեցրած. հմմտ. վերի արմատ բառի երկրորդական «ցեղ, զարմ» նշանակութիւնը, ինչպէս նաև ճիւղ, շառաւիղ՝ որոնք հաւասարապէս երկու նշանակութեւն, ներն էլ ունին)։-4. Արմաճալ «զարմացած մնալ» Բուզ. Փիլ. (հմմտ. աշխ. փայտ կտրիլ «սաստիկ զարմացած մնալ»). որից զ նախ-դիրով՝ զարմանալ ՍԳր. Կոչ. Եւագր. Ոսկ, (խոնարհման մէջ տարօրինակ է զարմա-նասցի Եփր. դատաս. 164). ընդ նախդիրով՝ ընդարմանալ «թմրիլ» ՍԳր. Բուզ. այս ձևե-րից են՝ արմանալի Փիլ. նխ. արմացումն Փիլ. արմացք Մխ. բժշ. զարմանագործ Վե-ցօր Սեբեր. Ոսկ. զարմանազան Ա. եզր. ա-Եզն. զարմանք ՍԳր. Եզն. Բուզ. զարմա-ցումն ՍԳր. ընդարմացուցանել ՍԳր. ըն-ռարմ Վրդն. ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. լ-արմատից (մանրամասն տե՛ս յառնեմ)՝ -մ կամ -մև մասնիկով. մերձաւոր ցեղակիցներն են յն. ὄρμενος «ցօղուն, ընձիւղ, ծիլ, կաղամբի կուրծ», ὄραμνος «ճիւղ», ἔρνος «ծիլ, ճիւղ», հիսլ. renna «ծլիլ, աճիլ (բոյսի)», rani «ճիւղ» նորվ. runne, rune «ճիւղ», հբգ. rono «կոճղ, ծառի բուն», թերևս նաև պոնտ. armon «վայ-իի բողկ» (Pokorny 1, 137-9, Boisacq 713)։
Pictet 1, 304 Պլինիոսի armon ձևը կցում է մեր բառին։ Տէրվիշ. Altarm 8 արմուկն բառի հետ նոյն ծագումից։ Canini, Et. êtym. էջ 127 յն. ϰορμός «ծառի կոճղ»։ Thomaschek. Deutsche Litteraturh. 1883, էջ 1254 չեչէն. օրում «արմատ» բառի հետ։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 18 լիւկ. Ἀρμόασις և նման յատուկ անունների մէջ։ Scheftelowitz BВ 29, 25 հհիւս. oromr, հբգ. drum, անգլ. thrum, յն. τέρμα ևն բառերի հետ, որոնց իմաստն է «ծայր, եզր»։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 57 sero «հոսիլ» ար-մատից է հանում։ Karst, Յուշարձան 104 սումեռ. erim, rim «հիմնարկու-թիւն»։-Մառ ИАН 1917, 444 ընդարմ և զարմանալ հանում է ահ, զարհ «վախ» արմատից։ Պատահական նմա-նութիւն ունին չեչէն. orum, arumeš «արմատ»։ արաբ. [arabic word] äruma «ար-մատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 391), ասոր. [syriac word] ︎ 'amrā «բոյս»։ Ուղիղ մեկնեց Persson. Beitr. 657։ Ernout-Meillet 810 լտ. ramus ձևի հետ։
. անստոյգ նշանակութեամբ բառ, որ մէկ անգամ ունի Վանակ. վրդ. հրց. «Միկոնն ի՞նչ է.-Արմ ասեն, քան զզաֆրանն հով է և քան զսապռն տաք» (տե՛ս ՀԲուս. § 220)։ Ըստ իս այս բառը կարելի է հասկանալ «բոյս» և այս պարագային կնոյնանայ վե-րի արմ, արմն բառի հետ. իսկ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 72 մեկնում է «մեկոն, խաշխաշ»։
Տապար ոչ զոստս եւ զշառաւիղս, այլեւ յարմին իսկ յապաւէ։ Բնաւին իսկ զարմն իսրայէլեան ցիր եւ ցան լինել ըստ չորս կողմն տիեզերաց. (Տօնակ.։)
date;
date-tree;
phenix.
· Calfa
տարբրութեամբ նոյն ծագումը տալիս են Peterm. 52 և Հիւնք. առաջինը ար-մաւ համարում է յն. ἀμβοοτος «անմահ» բառից, մեր արմաւօղին դնելով իբր ἐμβροσια «նեկտար», իսկ Հիւնք. էջ 291 ամբրաւ համարում է բարդ բառ, իբր ամբը<յն. ἀμβροτος «անմահ» և աւ< հաւ, ուստի «ամբրաւ ստուգաբանի ան-մահ հաւ. քանզի հաւն արմաւ՝ որ և փիւնիկ հաւ, անմահ է, վերստին ծնա-նելովն ի մոխրոյն (ըստ առասպելաց)»։ ՀԲուս. § 221 արմաւ թռչունը ստուգա-բանում է «միթէ՞ արմ-հաւ?»։ Schef-telovitz BВ 29, 47 մերժելով պրս. xurmā, համեմատում է սանս. amra «մանգօ կոչված պտուղը»։
Հաւ մի՝ նրմաւ անուն ... Սքանչելի է հաւն արմաւ. եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Վասն արմաւ հաւուն աւելի է ինձ ասել. (Եպիփ. Ի յար. մեռ։)
meager, thin, dry, barren.
· Calfa
(գրուած նաև արուք) «նուազեալ, չորացած, տկար» Ոսկ. ես. 178 (Տեղին կոր-ծանեցաւ, այսուհետև երթեալ նստիցես ընր արուք հովանովք). «զուրկ, թափուր» Լաստ. ժ. «չոր, անպտուղ (ծառ)» Սարգ. յկ. ե. է» 68, Բ. պետր. ա (էջ 414). Գր. սքանչ. ծն քս. (Նոքա ընդ արուք ծառովն նստէին և հե-թանոսք ընդ ոստովք ծառոյն կենաց. ՀԱ 1912, 473). «ուժը կամ ներգործութիւնը կորցրած» Եղիշ. խաչել. 286 (Ի ծածկոյթ ա-րուգ սրբութեանցն՝ յորում ոչ ևս լիցին զօ-րութիւնք երկնաւորք)։
Ծառն եթէ անբաժ ի պտղոյն իցէ, արուգ է եւ անպիտան։ Յորժամ զպտուղն ոչ ունիցի, արուգ եւ անվայելուչ լինի. (Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
bear;
— մատակ, she-bear;
կորիւն արջու or արչուկ, bear's cub.
· Calfa
Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asia polygl. էջ 99, որ սակայն կցում է նաև բասկ. artsa։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21ա բնաձայնից։ ՆՀԲ համեմատում է յն. և լտ. ձևերի հետ. նոյնը կրկնում են Pe-term. 26, Windisch. 9 ևն։ Հայերէնի ջ վերջաձայնի բացատրոթետն համար տե՛ս Տէրվ. Altarm. 26, Meillet MSL 10, 281 ծանոթ., Les dial. indo-eur էջ 86, Pedersen KZ հտ. 38, էջ 208, 213 և հա. 39, էջ 432։ Scheftelowitz BВ 28, 293 և 29, 17 բոլորովին մեր-ժում է համեմատութիւնը՝ ջ-ի հանած դժուարութեան պատճառաւ և կցում է արջն «սև» բառին, ճիշտ ինչպես գերմ. Bär «արջ»=լիթ. bèras «թուխ»։ Մառ ИАН 1920, 134 բասկ. ars «արջ», Яз. и Лит. 1, 234 վրաց դաթվ, արաբ. dab, յն. άρϰτος «արջ» և վրաց. արչու «գոր-շուկ» բառերի հետ։
Ըստ աստեղաբաշխից Սայլք երկնից. մեծ արջ, եւ փոքր արջ. եօթն եօթն երեւելի հիւսիսային աստեղք մօտ ի բեւեռն.
field, piece of arable land, soil.
· Calfa
, ո հլ. «ցանուած կամ ցանելիք հող» Սղ. ճզ. 37. Ես. իէ. 4. որից արտավաւ «արտաչափ, օրավար» Եւս. քր. «մշակուած արտ կամ վարելիք հող, արտ» Ոսկ. մ. ա-6, 12. Եփր. օրին. Ես. ժթ. 7. «երկրագործ, արտ վարող» Նոննոս. Ճառընտ. արտավայր Եփր. պհ. 174. արտավարել «արտը վարել, մշակել» Վրդն. սղ. և լուս. արտահունձ, արտ-հունձ, արտունձ «արտր հնձող անձը» Մանդ. էջ 169. Ճառընտ. արտորայք ՍԳր. Ոսև. ար-տահող «արտ լինելու հողը» (նորագիւտ բառ) Եփր. մատ. հտ. Դ. էջ 174 (ըստ մի ձեռ. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. հտ. Բ, էջ 268)։
ՆՀԲ եբր. արաբ. պրս. եռէն, արզ, էրզ «երկիր, զետին»։ Peterm. 258 երր. [hebrew word] ares «երկիր, զետին»։ Տէրոյենց պած տուելի, Երևակ 1837, էջ 99 դար «շի-տակ գետին» բառից տեղափոխու-թեամբ. =լտ. terra, սանս. տասա։ La-garde, Arm. Stud. § 278 հնխ. ar «հեր-եեւ» արմատիզ, որից և լտ. arare ևն։ Müller SW AW 88, 12 իոր հնեւ. arta «մշակուած»։ Տէրվ. Altarm. 72 արտո-րայ հանում է որայ բառից, որ տե՛ս նոյն, Նախալ. 62՝ ըստ Lagarde-ի՝ հյ, արօր, գոթ. airda են ձևերի հետ՝ հնխ. ar «հերկել» արմատից. Չի ընդունում
Հիւբշ. Arm. St. էջ 11։ Հիւնք. պրս.» ard «ալիւր» բառից։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Meillet MSL 9, 150, որ կրկնում է յետոյ Pedersen KZ 39, 352։-Patrubány SA 2, 12 լն, ἀοόω «հերկել» բառի հետ։ Գ. Փառնակ, Ա-նահետ 1906, 233 արմատը ար, որից նաև արարք «կալուած», ար--հետ և ալբան. ar «արտ»՝ իբր փոխառեա՞լ։ Karst, Յուշարձան 402 սումեր. aē «արտ»։-'Oštir, Btrg. alarod. 59 սու-մեր. adar «դաշտ» բառ ի հետ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] «հող, երկիր»։ Նաև՝ Pictet բ. տպ, հտ. Բ. 108 գոթ. airtha, պհլ. artā, քրդ. ard, օսս. ardus «արտ, մարգ», որոնք հաւանաբար սեմական են, իբր առաբ. ardh ևն։ Autran. Sumér et ind. 79 յն, ἀγρός ևն, ձևերի հետ կզում է սումեր. agar, աքքատ. ugaru «արտ»։ Պատահական նմանութիւն ունին հբգ. art, անգլսք. earδ, հհիւս. orδ, հսաքս ard. որոնք նշանակում են «ցանուած հող, արտ, հունձք, բնակավայր, հալբև-նիք» և ծագում են artōn «արօրով վա-րել» բայից (Pokorny 1, 72)։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Շմ. Ողմ. Տփ. արտ, Գոր. Ղրբ. Մկ. Սլմ. Վն. առտ, Ակն. Խրբ. Ռ. Սեբ. արդ, Երև. առդ, Տիգ. mրդ, Ալշ. Մշ. գարդ. Ասլ. արդ, ար*, Հմշ. այդ, Ագլ. օռտ, Զթ. օյդ. որդ, Հճ. օյդ։ Նոր բառեր են արտախլիս, ար-տաչափ, արտատեղ, արտատէր ևն։
ԱՐՏ 2 ԱՐՏ՛.. կամ ԱՐՏԱ՛.. յարտ՛.. յարտա՛.. նարտա՛.. ἑκ ..., ἑξ ... ex Անսովոր նախդիր բացառականի, (ի նմանութենէ Արտոյ՝ որ լինի ի բացի, կամ արմատ ձայնիս Արտաքոյ.) որպէս ի յ. առ ի յ. անսովոր առմամբ. իբր յն. է՛ք, է՛քս. լտ. ե՛քս. պ. ե՛զ. թ. տան, տէն.
Այնոքիկ են, արտ՛ որոց լինելութիւնքն։ Յարտունողաց։ Յարտանուանէ։ Յարտ անորոշելի անուանէ։ Յարտաբայէ։ Նարտաբայէ։ Յարտասայց։ Արտա՛կայց։ Արտա՛ստորագրիցելոց. Այսինքն յորոց յունողաց, յանուանէ, ի բայէ, ի սայց այսինքն յայսցանէ. ի կայից կամ յառաջիկայից, ի ստորագրեցելոց։ Իսկ ի յաջորդ բարդութիւնս կամ ի բաղադրութիւնս է որպէս Բաց, տար, ապ, ի դուրս, արտաքս, յայտ, եւ այլն;
cf. ԱՐՏԱՁԱՅՆԵԼ, cf. ՅԱՐՏՈՒՄԵՔԷ. Իբր Յիմեքէ, յիմեմնէ. cf. ԱՐՏ՛, cf. ԱՐՏԱ՛.
Զանազանեալ է յումեքէն լինել, եւ յարտումեքէն, եւ իւիքն։ Յարտումեքէն իբրեւ ի նիւթոյ, յումեքէն՝ իբր ի պատճառէ, եւ իւիքն՝ իբրեւ գործւով. (Փիլ. լին. Ա. 58։)
tiara, mitre, diadem.
· Calfa
«թագաւորական թագ». մէկ անգամ Ագաթ. «Զթագաւորս շքեղացուցա-նեն ի նմանութիւն արտախոյրն պսակի ի վեր-ջաւորն փողփողելոյ»։ Նմանութեամբ՝ «Լու-սընթագ կամ Երևակ մոլորակը». «Զհինգ աստեղացն, որք մոլորական անուանակոչին, որոնց անուանքն են այսոքիկ. լուծ, եղջերու, ծկրաւորի (կամ ծկաւորի), փառազնոտի (կամ փարանձոտի), արտախոյր (արտախուր կամ արտախուրի). Ստեղծեալ արտախուրն ի չորրորդում արարչութեանն» Զքր. կթ. ի շարչ. Տօմար.։ Այս բառից են ծագում արտա-խուրել «թագով պսակել», արտախուրիլ «թագով պսակուիլ» Յհ. կթ. արտախուրակել մէկ անգամ գործածում է Արամ մատենա-գիր ժ դարի, տե՛ս Հայկականք Միաբանի, Վղրշպտ. 1894, էջ 42). արտախուրակ «ծած-կոյթ, ծածկոց» Ել. լզ. 19, խ. 17. Թիւք գ. 26, դ. 25, «խոյրի կամ թագի արտաքին զար-դերը, ինչպէս նաև եկեղեցական զգեստաւո-րութեան մէջ եպիսկոպոսական թագի այն զարդերը՝ որոնք թագի ետևի եզերքից կա-խուելով՝ անցնում են վակասի տակից և հանգչում շուրջառի թիկունքի վրայ» Ագաթ. (առնոյր զքահանայութեան թագն՝ օծանել և դնել նոցա արտախուրակս). Լմբ. ժբ մարգ. էջ 194 (Զաք. զ. 13)։-Արտախուրակ բառը բռոծածուած է նաև Դան. Գ. 21 հատուածում. «Կապեցան պատմուճանօք և վարտեօք, ար-տախուրակօք և զանկապանօք իւրեանց»։ Չորս խնդրական բառերի դէմ եբրայեցին ունի [hebrew word] ზზε [hebrew word] , որ Եօթանասնից ժամանակից ի վեր զանազան ձևերով հասկացուած է. յոյն օրինակը ունի՝ ἔχοντες τά ὸποδήματα αύτῶν ϰαὶ τας τίάρας ἀντων ἐπὶ τφν ϰεεαλω» ἀννῶν σῦν τω ἰματισμὸ ἀντων. Վուլգատան անե Cum braccis suis et tiars et calce-amentis et vestibus*. բողոթականների անգ-լերէն պաշտօնական հրատարակութիւնը՝ tn their coats, their hosen, and their hats and their other garments. բողոքականնե-րի իտալական թարգմանութիւնը՝ con le lor giubbe, le lor calze, le lor tiare e tut-t︎ ︎ lor vestimenti. բողոքականների պարս-կերէն թարգմանութիւնը՝ [arabic word] ︎ ❇ [arabic word] ︎︎ [arabic word] չ։ Այս բոլորի մէջ էլ արտախուրակ բառի դեմ գալիս ե čtiara, թագ, գլխարկ, իմամա, փաթթոց»։ Սակայն նորագոյն քննութիւնները ցոյց են տալիս, որ եբրայական բնագրի համապա-տասխան բառը ո՛չ թէ «գլխարկ», այլ «մի տեսակ հագուստ» է նշանակում։ Այսպէս Gesenius-ի եբրայերէն-արամերէն բառա-րանը յիշեալ բառերը մեկնում է «ներքնա-վարտիք, ներքնազգեստ, վերարկու, զգեստ» (Hosen, Unterkleid, Mantel, Kleid). եբրա-յականբնագրի Kautzsch-ի թարգմանութիւնն ունի՝ Untergewándern, Röcken, Mánteln und (sonstigen) Kleiden (տպ. Freiburg 1890). բողոքականների հայ աշխարհաբար թարգմանութիւնը(տպ. Պօլիս 1884) «Անդրա-վարտիքներովը, բաճկոններովը, վերարկու-ներովը ու (ամէն) հանդերձներովը». նոյնի արևելահայ թարգմանութիւնը (տպ. Պօլիս 1906) «իրանց անդրավարտիքներովը, պատ-մաճաններովը և վերարկուներովը և միւս հանդերձներովը». բողոքականների արա-բերէն թարգմանութիւնը ունի նմանապես [arabic word] ︎︎ [arabic word] ︎ [arabic word] Արդ՝ հալ թարգմանիչները ի՞նչ են հասկա-ցել այս արտախուրակ բառով։ Յոյն օ-րինակի համեմատութիւնը ցոյց է տալիս, որ ինչպէս այլուր, նոյնպէս և այստեղ արտախուրակ նշանակում է «թագ, գոլ-խարկ»։ Բայց Միաբան (Հայկականք, Վա-ղարշապատ 1894, էջ 42-49) ենթադրում է թէ արտախուրակ այստեղ նշանակում է «վարտիքի վրայից հագնելու զգեստ՝ որ ա-ռաջից բարձերը և յետևից զիստերն էր ծած-կում»։ Իբրև ապացոյց բերում է նախ՝ եբրա-յական բնագրի համեմատութիւնը, երկրորդ՝ այն հանգամանքը՝ որ վերի հատուածում արտախուրակ բառը դրուած է վարտիքի և զանկապանների միջև և հետևաբար գլխի հետ գործ չունի. երրորդ՝ միջին դարի հայ մեկնիչների ակնարկները։ Սրանցից Արամ մատենագիր ժ դարու՝ Դանիէլի այս հա-տուածի ակնարկութեամբ գրում է. «Զի մեր-կանդամ ո՛չ է արկեալ ի հուրն, այլ պատ-մուճան հաւատոյն ընդ իւր է և վարտեօք ա-պաշխարութեան զառականս մեղացն ծած-կեալ է. և զբարձս սրբութեանն արտախու-րեալ»։ Վարդան, Մեկն. Դան. դ. էջ 252՝ «Կա-պեցան վարտեօք և բարձիցն հանդերձիւքն»։ Արտախուրակ այս նշանակութեամբ գործա-ծում է նաև Սեբ. էջ 63 «Առաքէ նմա ոսկի և հանդերձս թագաւորականս արտախուրակս ոսկեզօծս և զանգապանակ ակամբք և մար-գարտովք կարգեալ»։-Այս բոլորը սակայն ըստ մեզ ոչինչ չեն ապացուցանում. մեր նախնիք եբրայեցերէնի անտեղեակ էին և Ս. Գիրքը յունարէնից են թարգմանել, ուստի ամենևին նշանակութիւն չունի այն հանգա-մանքը թէ եբրայական բառը բուն ի՛նչ է նը-շանակում. մանաւանդ որ հները միշտ «թագ» ևն հասկացել և միայն շատ նոր ժամանակ-ներում պարզուել է բառիս իմաստը։ Երկ-րորդ՝ մեր ուշ ժամանակի մատենագիրները թէև կարող էին եբրայերէնի տարբեր նշա-նակութիւնը սովորած լինել, բայց վերոյի-շեալ արտախուրակը միշտ «թագ» են հասևա-ցել։ Այսպէս՝ Արամ մատենագրի արտախու-րակելը նշանակում է պարզապէս «ծածկել». հմմտ. արտախուրակ «ծածկոյթ, ծածկոց» Ել. լզ. 19, խ. 17, Թուոց գ. 26, դ. 25. -յատ-կապէս Վարդան Դանիէլի մեկնութեան շա-րունակութեան մեջ ասում է. «Կապեցան վար-տեօք՝ բարձիցն հանդերձիւք, արտախուրա-կօք, խո՛յր ասեն ունել ի գլուխն, թագն՝ նշան պատուոյ»։ Վերջապէս բնաւ պէտք չկայ Սե-իսկ թագաւորներին անյարմար է.-Պատկա-նեան նոյն բառը հասկանում է «գլխի ապա-րօշ, чалма»։
ՀՀԲ մեկնում է արտ «դուրս» բառից իբր «արտաքուստ երևելի խուրիկ»։ Տէրվ. Altarm. 75 հպրս. arta «բարձր» (որ գտնում է arta-xšatra բառի մէջ) և խոյր։ Canini, Et. etym 200 արդ «զարդ» բառից։ Հիւնք. արտ մասնիկով՝ խոյր բառից։ Patrubány SA 2, 12 արտ «գետին» և խոյր բառերից։ Մառ ЗВO 9, 307 «ծածկոյթ» նշանակութեան կը, ցում է վրաց. խւր, խուրա «ծածկել»։
operculum planum tenebricosum ex pulvino Argovani (զծածկոյթ հարթ մթին՝ ի բարձիցն Արգաւանայ). ուր ար-տախոյր հասկացուած է «ծածկոյթ», խաւարտ կամ խաւարծի՝ «մթին, խա-ւար», իսկ միւսները անծանօթ, որով-հետև «հարթ» բառի համապատասխա-նը չունինք, զտից թարգմանուած չէ։ Է-մին՝ ռուսերէն թարգմանութեան մէջ՝ փոփոխելով բառերը՝ դնում է. «Տենչայր Աաթենիկ կրել զթագն Արգաւանայ և բազմել ի վերայ բարձից նորա»։ Եփրեմ Դաւթեան, Արձագանք 1886, թիւ 39, էջ 495 մեկնում է արտախոյր «թառ». խաւ-արտ «դրսից սամոյրով պատած» (խաւ և արտ բառերից), տից «փունջ» (իբր արմատ տրցակ բառի), թաւարծի թաւ և արծնել բառերից. որով ամբողջի թարգմանութիւնը լինում է «Սաթենիկ տիկինը սաստիկ ցանկանում էր բռնել կամ փայփայել Արգամի սամրապատ. խոյրը և նրա թաւշեայ բարձերի փուն-ջը»։ Ա. Բահաթրեան, Հին Հայոց տաղա-չափական արուեստը (Շուշի, 1891, էջ 78) արտախոյր մեկնում է «արտախոյ-րանման, պսակաձև» (իբր ած.), խա-ւարտ «մի տեսակ բոյս», տից «նորա-բոյս», խաւարծի «ծիլ»։ Lagarde, Arm. Stud. § 759 զարտախուր (զ հայցակա-նի նախդիրը իբրև արմատական ընդու-նելով) կցում է պրս. ❇ zardxāu «մի տեսակ դեղին ծաղիկ» բառի հետ, համարելով, որ այս վերջինը առճա-տուած է zardxwar բառից։ Այս մեևնու-թիւնը մերժում է Հիւբշ. 150։ Միաբան, Հայկականք (Վղրշպտ. 1894, էջ 35-59) Խորենացու յիշեալ հատուածը սրբա-գրում է «Տենչայ Սաթենիկ տիկին տեն-չանս զարտախուր զստից ի բարձիցն Արգաւանայ», որի մէջ արտախոյր մեկ-նում է «մի տեսակ զգեստ, վարտիք» (տե՛ս արտախուրակ բառը նախորդ հա-տուածում), խաւարտ «ուռուցիկ», բայց յետին յաւելուած է, ինչպէս նաև խա-ւարծի. իսկ զտից պէտք է կարդալ զստից. որով հատուածը թարգմանւում
է «Տիկին Սաթենիկը ցանկանալով ցան-կանում է Արգաւանի բարձերից (սը-րունք)՝ զիստերի արտախուրին»։ Յովհ. Թումանեանո. Հորիզոն 1894, Ա. էջ 168-176 ընդունում է այս մեկնութիւ-նը, բայց «զգեստ» նշանակութիւնը հա-մարում է արտախոյրի առաջին առումը, երկրորդ առումն է «մի տեսակ ծաղիկ» և այս իմաստով էլ գործածուած է այս-տեղ։ Stackelberg WZKM 15(1901), 382 զարտախոյր ուղղում է զարդախար = պրս. ❇ zardxār։ Բ. եպս. Գէոր-գեան, Հովիւ 1906, 134 զտից համարում է զտիս, որ տիք բառի հայցականն է և մեկնում է «խաւարծիլի ցօղունը»։ Հ. ն. Անդրիկեան, Բազմ. 1906, էջ 105-7 (=Հովիւ 1906, էջ 345-346) համա-րում է արտախոյր ած., խաւարտ «մի ռեռաև կանաչեղէն», տից «տարիքե. հասակի, կեանքի» և խաւարծի «ծիլ». իսկ ի բարձիցն Արգաւանայ ձևը համե-մատում է Նոննոսի ի բարձիցն Արամազ-դայ ձևի հետ։ Ա. Քիշմիշեանց, Τиֆ-лисскiи Листокъ 1906 թ. л 145 և 148 (=Հովիւ 1908, էջ 351) զարտա-խուր «դեղին քաղցրաբոյր մի ծաղիկ՝ որ յարգի է Պարսկաստանում՝ իբրև պարտէզների զարդ», խաւարտ «մի տե-սակ բոյս», խաւարծի «խաւարծիլ», տից «փունջ»։ Աճառեան ՀԱ 1908, 124 ցոյց է տալիս որ չորս բառերն էլ բոյսի ա-նուն չեն կարող լինել. որպէսզի չորսն էլ բոյսի անուններ, այսինքն գոյական-ներ լինէին, պէտք պիտի լինէր նախ՝ չորսի վրայ էլ դնել հայցականի զ յօդը և երկրորդ՝ և շաղկապը դնել կա՛մ վեր-ջին գոյականի մօտ, կա՛մ ամէնքի մօտ և կամ գոնէ երկու բառը մէկ։ Արդ՝ ո-րովհետև և շաղկապը միայն մէկ ան-գամ է դրուած և զ նախդիրը երկուսի վրայ միայն կայ, ուստի հետևում է թէ այստեղ ունինք երկու գոյական՝ երկու ածականով։ Ըստ իս ածական է խա-ւարծի (հմմտ. թաւարծի, աղարծի), ուս-տի տից գոյական է. նոյն համադրու-
ԱՐՏԱԽՈՅՐ կամ ԱՐՏԱԽՈՒՐ. Նոյն ընդ ԱՐՏԱԽՈՒՐԱԿ, նմանութեամբ իւիք. զոր օ՛րինակ բանջար վարսաւոր, եւ մոլորակ երեւելի՝ որպէս երեւակն, կամ լուսնթագն.
archbishop, metropolitan.
· Calfa
-Յն. ἀρχιεπισϰοπος «արքեպիսկոպոս» կազմուած ἀρχω «գլխաւոր լինել, վարել», ხρχή «գլուխ, սկիզբ, գլխաւոր» + έπίσϰοπος «եպիսկոպոս» բառերից. նոյնից փոխառեալ ևն նաև լտ. archiepiscopus, իտալ. ar-civescovo, ֆրանս. archevêque, ռուս. ap-xienиcкоnъ, վրաց. არხიეβისკოძოზი ար-խիեպիսկոպոզի ևն հոմանիշները։-Հիւբշ 342։
Արքեպիսկոպոսք, որ թարգմանին եպիսկոպոսապետք, կամ առաջին եպիսկոպոսք. եւ գո՛րծ է նոցա ձեռնադրել զմետրապօլիտս. (Լմբ. պտրգ.։ եւ Մխ. դտ.։)
greater, eldest, oldest, senior;
chief, first, noble, nobleman;
prior, superior;
— շաբաթ, holy-week;
— ուրբաթ, good-friday;
— սեղան, խորան, high altar.
· Calfa
, ի-ա հլ. «մեծ, երևելի, պատուական բարոյապէս և նիւթապէս, թէ՛ անձերի և թէ՛ իրերի համար ասուած)» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես։ և մտթ. Վեցօր. 142. հմմտ. «Ո՛չ տղայոյ ոք աւագ բանս խօսի» Եզն. «Փոքր որ ի նոսա, կե-իակուր է աւագին» Վեցօր. 142։ Որից աւա-գագոյն Եզն. աւագախումբ Բուզ. աւագամե-ծար Գ. մկ. ա. 11. աւագանալ Ոսկ. մ. բ. 21. Բուզ. աւագանի «իշխաններ» Սգր. Ագաթ. աւագափող «մեծ փող» Ես. իէ. 13. աւագո-րեար Բուզ. աւագոյթ «ծերութիւն» Բ. մկ. զ. 23. աւագութիւն «իշխանութիւն» Ա. մկ. բ. 51. Ագաթ. անաւագ «փոքր, տկար, խեղճ» ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. անաւագակեր «կեղեքող» Վեցօր. 143. անուագիլ «մաշուիլ, տկարա-նալ» Ոսկ. ա. տիմ. ժբ. (կարդա՛ անաւագիլ՝ ինչպէս ունի Յհ. կթ.). գեղջաւագ Կանոն. յի-շոցաւագ «հայհոյողների վրայ հսկող ոստի-կան» Կիր. էջ 171. հեծելաւագ «հեծելազօր-քի գլխաւորը» Ուռհ. 425, 357. հարիւրա-ւագ, հազարաւագ «հարիւրապետ, հաղարա-պետ» Տաթև. ամ. 633 և այլն։
ՆՀԲ Լծ. հաւակ, ան, բարգաւաճ։ Հիւնք. «մաքուր, յաջողակ, ճարպիկ»։ Patru-bány ՀԱ 1906, 343 աւ «փայլիլ» արմա-տից կրկնուած, իբր աւաւ (տե՛ս առա-ւօտ, որ նոյն աւ արմատից է)։ Նոյն, SA 2. 13 աւ=լն. άπό +ագ=սանս. aghā «անմաքրութիւն», ուրեմն աւագ «ան-աղտ, մաքուր»։ Karst, Յուշարձան 428, չաղաթ. ույգուր. aka, aga, մոնգոլ. axa, aka, թունգուզ. aka մանչ. axun «ե-րէց եղբայր», օսման. [arabic word] aγa «պա-րոն»։
μέγας, μείζων magnus, major, μεγιστᾶνες magnates, προέχων primas obtinens ի բարդութիւնս ἁρχί (լծ. հաւակ. եւ աճ, բարգաւաճ). Մեծ. մեծագոյն. երէց, երիցագոյն. մեծապատիւ. երեւելի. իշխան. պետ։ Յոքն. Մեծամեծք. որ եւ ԱՒԱԳԱՆԻ. մենծ, մենծը, մենծերը.
աւագ քահանայք։ Բազումք են աւագ քան զիս եւ գահու եւ աւուրբք։ Կողմանն աջոյ կարգէր աւագ զերանելին մախազ խորէն։ Աւագ որդին սրբոյն հմայեկայ։ Ոչինչ աւագ եմ ժամանակաւ. (Փարպ.։)
Փոքրն՝ որ ի նոսա, կերակուր է աւագին, եւ դարձեալ եթէ աւագն այլում աւագի դիպեսցի, նա նորա լինիցի կերակուր. (Վեցօր. ՟Է։)
Զոր բոլոր բոլորեքումբք պարտ է աւագ աչօք շուրջ հայել դիաել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
alas ! —ս արկանել, to complain, to lament.
· Calfa
«վա՞խ, ափսո՜ս» Խոր. Պիտ. Նար. «վայ տալը, ափսոսանք, ողբի ձայն» Ոսկ. յհ. բ. 7. Վրք. հց. Պիտ. «նիհար, վատոյժ» ԱԲ. որից աւաղել «վայ տալ, վա՛խ ասել, ող-բալ» Ոսկ. յհ. ա. 40. Խոր. Նար. աւաղուկ «եղկելի, խեղճ» Մծբ. ժթ. աւաղաբեր «շատ խղճուկ պտուղներ տուող» Մծբ. ժե. աւաղա-բոյս «խղճուկ բուսած» Մծբ. ժթ. աւաղապէս Ոսկ. ծն. բազմաւաղելի Նար. աւաղակոչ Աասն. 56. հին օրինակ է աւեղկել «ափսոսալ, վայ կարդալ», որ մէկ անգամ ունի Բուզ. դ. 3. «Յորժամ զհերսն դեռ վիրային ի նմանէ, առ յոյժ գեղեցկութեանն բաղումք յարտա-ռուս հառան՝ որք լուանն կամ տեսին, ի գեղն աւեղկեալ». (այս բառը Հ. Գ. Նահապետեան, Բազմ. 1906, 315 անյաջողաբար ուղղում է աւերեալ)։-Գրուած է նաև ավախ Վրդ. առ-էջ 21։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէն բառին շատ նման է հրն-չում պրս. [arabic word] āvāx կամ [arabic word] lavax «ա-ւաղ», որի ծագումը անյայտ է (Horn չի նը-շանակած ոչինչ)։ Հայերէնը չի կարող փո-խառեալ լինել պարսկերէնից, որովհետև այս պարագային պիտի ունենայինք հյ. *աւախ։ Առառաւելն պարսկերէնը կարող է փոխա-ռեալ լինել հայերէնից (հմմտ. աղիւս)։ Եթէ պարսկերէնը փոխառեալ է հայերէնից, փո-խառութիւնը կատարուած է յետին շրջանում, երր արդէն հայերէն ղ ստացել էր արդի հըն-չումը՝ փոխանակ լ-ի։
Աւաղ՝ եղկելի անձին իմոյ՝ կարդայի. (Յհ. կթ.։)
deposit;
consignment;
tradition;
offer;
յ— տալ, դնել յ—ի, to consign, to deposit.
· Calfa
ՆՀԲ «և անդը կարկառեալ, մատու-ցեալ, տե՛ս և գահաւանդ, սարաւանդ, լծ. լտ. ante, իտալ. avanti «յառաջ»։ Windisch. 42, Lag. Urgesch. 108 սանս. avanidhā ձևի հետ, որով հայ բառը բաղկացած է լինում աւա=սանս. aυα և ն=սանս. ni մասնիկներով՝ -դել ար-մատից։ Gosche 69 հայերէնը ռնաւմ է հնագոյն *աւա-դնել ձևից, աւա = սանս. ava մասնիկով և հյ. դնել բա-յով կազմուած, համաձայն յն. παρα-τι-βέναι և սանս. ava-ni-dhā ձևերին։ Haug GGA 1854, 250 աւան բառից։ Müller SWAW 88, 15 a մասնիկով band արմատից. այստեղ է պատևա-նում նաև Avesta իբր «աւանդութիւն». սակայն WZKM 10, 177 պար-աւանդ և ապա-ւանդակ բառերի հետ՝ իրրև
Եւ առ հոգիս իմ յաւանդին, եւ ի մարմինս իմ տապանին, բարեաց ազդումն ի քէն լիցին. իմա՛, ի ժամ աւանդման, կամ յետ աւանդման հոգւոյս. Յիսուս որդի.։
Աւանդ զանդառնալի բան սովոր եմք կոչել, որպէս զկտակ մեռելոյ. (Տօնակ.։)
Աւանդ պատուելի (մեղայն կամ ապաշխարութիւն). (Նար. ՟Ի՟Է։)
termination, completion, consummation, end, term, point, extremity, issue, exit, conclusion;
fall, termination, cadence;
— դնել, to end.
· Calfa
(սեռ. ի) «վերջ, ծայր» Ոսկ. յհ. ա-22 և մ. բ. 27. Եփր. Փես. 376. որից աւար-տել Խոր. Պիտ. աւարտեղ «եռավանկ բառ՝ վերջի երկու վանկերն երկար» Քեր. թր. և Երզն. աւարտակէտ «վերջակէտ» Մագ. ա-ւարտուն «կատարեալ» Անյ. վերլծ. արիստ. աւարտահասակ «կատարեալ հասակով» Յհ. կթ. անաւարտ Արիստ. աշխ. Նար. խչ. նրբաւարտ Ոսկ. Փիլիպ. է. բացաւարտել «ա-սածր նորից կրկնել» Մաքս. եկեղ. (տե՛ս նաև վաւարտ բառի տակ)։ Նոր բառեր են աւար-տաճառ, ուսումնաւարտ, շրջանաւարտ, թե-մականաւարտ, ճեմարանաւարտ ևն։