grape-gleaner.
Ծնունդ ամլոյն, որ զհօրն ճռաքաղ արար զձայն. (Անթիպատր։)
cf. Ճռնչիմ.
ՃՌՆՉԵՄ ՃՌՆՉԻՄ. Ճռինչ՝ կռինչ՝ շռինչ՝ ձայն հանել անկենդան իրաց.
to creak, to screak.
ՃՌՆՉԵՄ ՃՌՆՉԻՄ. Ճռինչ՝ կռինչ՝ շռինչ՝ ձայն հանել անկենդան իրաց.
cf. Ճռուողեմ.
ՃՌՈՒԵՄ ՃՌՈՒՂԵՄ ՃՌՈՒՈՂԵՄ ՃՌՈՒՈՒՂԵՄ. περιλάω, στρουθίζω garrio. գրի եւ ՃԸՌՂԵԼ. ճՌՈՂԵԼ. որ եւ ՃՆՃՈՒԵԼ, ՁԱԳԵԼ. Ձայն հանել թռչնոց փոքրկանց, եւ հնչել ճիւաղաց ձայնս պէսպէս. ճի՛վ ճի՛վ կամ ճը՛ռ ճը՛ռ կանչել.
Ամենայն թռչունք վերանան յօդս, եւ ճռուողելով օրհնեն զհամագոյ աստուածութիւնն. (Մարաթ.։)
Սովորութիւն է դիւաց ճռղել՝ զհաւու ձայնս արձակել. (Ոսկ. ես.։)
to chirp, to cheep, to pip, to twitter, to chirrup, to warble, to sing.
ՃՌՈՒԵՄ ՃՌՈՒՂԵՄ ՃՌՈՒՈՂԵՄ ՃՌՈՒՈՒՂԵՄ. περιλάω, στρουθίζω garrio. գրի եւ ՃԸՌՂԵԼ. ճՌՈՂԵԼ. որ եւ ՃՆՃՈՒԵԼ, ՁԱԳԵԼ. Ձայն հանել թռչնոց փոքրկանց, եւ հնչել ճիւաղաց ձայնս պէսպէս. ճի՛վ ճի՛վ կամ ճը՛ռ ճը՛ռ կանչել.
Ամենայն թռչունք վերանան յօդս, եւ ճռուողելով օրհնեն զհամագոյ աստուածութիւնն. (Մարաթ.։)
Սովորութիւն է դիւաց ճռղել՝ զհաւու ձայնս արձակել. (Ոսկ. ես.։)
cf. Ճռուեմ;
to speak pompously, magniloquently, arrogantly.
ՃՌՈՒՈՂԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Հնչեցուցանել զձայն թռչնոց, կամ ճիւաղաց.
warbling, twittering, chirping, singing of birds.
ՃՌՈՒՈՂՈՒՄՆ կամ ՃՌՈՒՂՈՒՄՆ. Ճնճուումն. ձայն թռչնոց.
candle-lighter, lighting-stick;
lighter, illuminator;
lighting of candles or lamps;
Christmas eve, Epiphany, Easter eve illuminations;
public illumination;
— առնել, to light a candle.
Մանաւանդ՝ Օր լուցման բազում ճրագաց. ըստ յն. օր լուսոց. ἠμέρα τῶν φώτων dies luminum, այն է նախատօնակ ծննդեան, եւ յայտնութեան, եւ զատկի.
lamp-shaped;
an ancient Greek oared-vessel, lychnis.
Որ ունի զձեւ ճրագի, այսինքն ճրագարանի, լապտերի, կանթեղի. այն էր ազգ նաւու երբեմն առ յոյնս, որպէս ցռկանաւ. ... (ναῦσ) λύχνον.
pendulum, balance;
cithern;
rattle, clapper;
— փոխարինիչ, grate-pendulum.
Գաւազան կամ ոսկ ճօճելի. եւ Քշոց, կամ կոչնակ ճօճմամբ ձայնահան. (որպէս ռմկ. ճօճօնակ ).
cf. Ճաւշ.
Վրան, եւ զաւշան, եւ այլ սլեհ, որ ոչ գոյ թիւ։ Լցաւ քաղաքն անի ամենայն հասրտութեամբ, մինչ զընտիր ճաւշանն երկու դանկ ծախէին. (Գր. երէց.։)
the twentieth letter of the alphabet, and the fifteenth of the consonants;
two hundred, two hundredth.
Տառ բաղաձայն՝ լերկ, ի կարգէ կիսաձայնից, եւ նայից, անուանեալ Մեն, ըստ այլոց՝ մէմ, միմ, մի, էմմէ, եւ այլն։
Մ. Լծորդ է երբեմն ընդ ն. զոր օրինակ՝ ամբիծ, իբր անբիծ. ըմբերանել՝ իբր ընբերանել. բամբասել կամ բանբասել։ Եւս առաւել՝ բաղադրական մասնիկդ համ, փոխի ստէպ ի հան. զի Հանդէս՝ է իբր համայն տեսիլ. հանգոյն՝ իբր համգոյն. հանուր՝ իբր համուր, համօրէն. հանգանակ, իբր համագայութիւն կամ համարկութիւն. եւ այլն։
parchment;
scroll.
Զայն ընդ բանիւ պատմութեան արկանել՝ բազում մագաղաթի ծախք լինին. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
cf. Մազապուրծ.
Միայն փախուցեալ կենդանի մազապուր. (Խոր. ՟Բ. 12։)
cf. Մազապուրծ զերծանիլ;
cf. Մազապուրծ ճողոպրիլ.
Հետիոտս փախեաւ միայն մազապուրծ։ Մերկանդամ եւ մազապուրծ ապրել. (Վրդն. պտմ.։ Երզն. մտթ.։)
to have a narrow or hairbreadth escape, to escape narrowly, with much difficulty, to save one's life;
ոչ թողուլ —, to give no quarter, to cut down, to exterminate, to destroy utterly;
միայն փախուցեալ կենդանի —, escaped alone with difficulty;
cf. Մահ.
made or woven of hair, siliceous, hairy;
hair-cloth.
Զգեացաւ մազեղէն՝ մերկ ընդ անձին, եւ ի վերայ պարեգօտ։ Ոչ ունէր ինչ, բայց միայն երկու մազեղէն։ Խաբեցի զանմիտ միայնակեաց մի, եւ առի զմազեղէնս։ Էր ի վերայ թիկանց իւրոց մազեղինոյ մասն ինչ։ Հանեալ զսուսերն՝ որ էր թաքուցեալ ի ներքոյ մազեղինին (որ է ապա, քէպէ ). (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ի՟Զ։)
mastic;
— գիհոյ, sandarac, gum of the juniper-tree.
որ եւ կարճելով՝ ՄԱԶՏԱՔ. կամ յն. ձայնիւ ՄԱԶԴԻՔԻ. μαστίχη masticha, mastix, lentisci recina. Ձիւթ սպիտակ ծամելի կամ ծասքելի. կիւ, հոյզն հերձի ծառոյ, որպէս եւ հիւթ ինչ մածեալ յարմատս խոտոյ իրիք. ձութ.
small louse.
Բիծք բոցակիզք. (մաթիլն է այն մանր ոջիլն. Լծ. նար.։)
to bruise, to mash, to crush;
to break to pieces;
to chew;
to castrate, to geld.
Զոր օրինակ երկաթ մանրէ եւ մալէ զամենայն, նոյնպէս մանրեսցէ եւ մալեսցէ զամենայն. (Դան. ՟Բ. 40։)
Քարինք՝ որ անբոյսք են ի խոտոց, մալեաց կակղեաց սաստկութիւն ձայնին. (Մամբր.։)
cf. Մալուխ.
ՄԱԼԽ կամ ՄԱԼՈՒԽ. κάμηλος camelus եւ restis, funis crassior, rudens navis. Փոխադրութեամբ տառից լինի խամուլ, խամլ. այն է յայն լեզուս՝ քա՛միլօս, քամէ՛լուս, կամալ, ճամալ. այսինքն Ուղտ։ Եւ յայս միտ իմանան յոլովք զբան տեառն,
Բայց նոյն բառ ի մեզ, եւ գրեթէ յամենայն լեզուս նշանակէ երբեն եւ զՀաստ չուան, որ եւ Կառան, եւ Պարան նաւու. ... ուստի Մենինսքի ի լտ. դնէ անխտիր որպէս ուղտ, եւ պարան նաւու. եւ զանազանէ յարաբացին զբառքս ճէմէլ, ուղտ. եւ ճիւմմէլ. յորմէ եւ իտալ. կօ՛մենա, պարան.
cf. Մախիզեալ.
Մարմինն այսպիսի՝ պիղծ եւ մախիզ է։ Զորս եւ ոչ լինել երբէք գեղեցիկս ասացից, այլ զայն ինչ՝ որ ընդդէմն է, մախիզս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 80. 98։)
cf. Մածնում.
Սողուն ասէ զորովայնապաշտս, եւ զմածնուլն ընդ երկիր. (Մեկն. ծն.։)
to be glued, to stick or cling to, to adhere;
to join, to unite;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
Սողուն ասէ զորովայնապաշտս, եւ զմածնուլն ընդ երկիր. (Մեկն. ծն.։)
to paste, to glue, to solder, to join, to cement, to conglutinate, to fasten;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal, to thicken.
Մածուցի զնա (զհող) իբրեւ զպանիր։ Մածոյց զնա սոսնձով։ Մածուցից զձկունս գետոյդ ի թեւս քո։ Քանդակս ի նոցանէ մածուցեալս։ Մածուցի զին եւ զամենայն տունդ իսրայէլի. եւ այլն։ Մեծամեծ վիմօք շինել՝ կրով եւ մանր աւազով մածուցեալս։ Երկաթագամ եւ կապարով մածուցեալ. (Խոր. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 87։)
epiphonema.
Վերգանչումն, բարձրաձայնութիւն. ճիչ.
Զայսպիսի բանքս յընթեռնուլն պարտ է հրէաբար իբրեւ կսկծողական ձայնիւ մակագանչութեամբ ձայնել ուժգին (կամ ուժգնակի), որպէս զնոյն ինքն զվշտացեալսն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
to inscribe, to write upon, to entitle;
to ascribe;
to compose.
Որք շրջաբերութիւն աստեղացն զպատճառ եղելոցն ամենայնի մակագրեն։ Այլեւ ո՛չ աստուծոյ այնպէս պարտ է մակագրել ամօթալիս նչ գործս եւ անիրաւս։ Հարկի, եւ ոչ յօժարութեան մակագրեն զչարութիւնն. (Նիւս. բն.։)
Մակագրեալ իմ այժմ զոտին քայ գարշապար՝ ունայնս պանծանս. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
cf. Վերնագիր.
Պիտի մակագրութեան՝ ձայնակից լինել դիտաւորութեան, եւ կարճառօտիւք զնա պարունակել։ Բազում անգամ անհաւաստի գոն մակագրութիւնք. (Անյաղթ պորփ.։)
to impose, to lay on, to put upon, to super-add;
to surname.
Յանսաղարթաբեր արմատ փայտին մակադրեալ զքեզ անհպելի հպմամբ։ Ի վեր քան զմիտս եւ զհասումն մակադրեալ ընդ քեզ (ընդ խաչիդ՝) այն, որ խօսէրն ի սինային. (Շար.։ Թէոդոր. խչ.։)
ՄԱԿԱԴՐԵԼ. Դնել ի վերայ անուն իչ. մակակոչել. մականուանել. վերաձայնել.
Վասն որոյ եւ այլք՝ որք հաղորդեցան փառացն, մակադրեցաւ ի վերայ նոցին եւ այն անուն. (Լմբ. սղ.։)
Քրիստոս՝ ամենեւին ակն, ամենեւին ունկն, ընդ հօր եւ հոգւոյն մակադրեալ. (Քեր. քերթ. իմա՛ վերաձայնեալ, կոչեցեալ արդեամբք։)
epiglottis.
Ձայն է բացակատարումն գանչեցելոյ ի մեզ հագագի... եւ տեսակ արարելոյ լեզուաւ եւ մակալեզուաւ. (Սահմ. ԺԱ։)
induction, consequence.
Որ ի նուազէն զմեծն յարդարէ, մակածութիւն ասի. ո՛րգոն, վասն զի մարդ եւ ձի զներքին կլափն շարժէ, ապա ուրեմն եւ ամենայն կենդանի. որ ոչ է հարկաւոր. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
fold, sheep-fold;
pen, sheep-cot.
Ժողովք, կամ դադարք. ((գուցէ՝ որպէս մակ աղի, այսինքն ի ձայն աղի հաւաքումն հօտից։))
stick.
Հրեշտակին ծայրիւ մականին յայն հպեալ. (Փիլ. սամփս.։)
to surname, to entitle.
ἑπονομάζω cognomio. Մականուամբ կոչել. վերագիր կոչմամբ նշանակել. եւ Վերակոչել. վերաձայնել.
Որոյ վասիլ անուն ձայնեալ, նախելուզակ մականուանեալ. (այն է գող վասիլ) (Շ. վիպ.։)
surname;
title.
Մականուն է, որ եւ երկանուն կոչի, որ հանդերձ այլով իսկիւ (այսինքն յատուկ անուամբ) ի վերայ միոյ ասացեալ է. ո՛րգոն, բաներեգէս յովհաննէս, եւ ձայն գոչման յովհաննէս. (Թր. քեր.։)
rennet, coagulum.
Զարբեցութիւն ընդ նմա լծէ, որ ամենայն մեղաց մակարդ է. (Գանձ.։)
knowledge, erudition, science.
Որ զնաւավարականն միայն ունիցի մակացութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
plain, level, even, equal.
Զբնաւս տածէ մակաւասար բնութիւնն։ Անեղակա եւ մակաւասար բնութիւն ի վերայ կալով ամենայնի՝ նախախնամէ զամենեսեան. (Ճ. ՟Ա.։ Մագ. ՟Ե։)
Մակաւասարն, որ է ի վեր քան զհաւասարն. եւ այլն։ Շա՛տ է գիտել՝ թէ ի հայումս հասարակն եւ մակաւասարն են նոյն. զի ոչ հայիմք ի յանգս ձայնից, այլ ի նշանակութիւնն. իբր զի անխտիր հասարակ են արուի եւ իգի ձայնքս մարդ, ձի, շուն, արծուի, ծիծառն, աքիս։
accessory, additional.
ἑπίθετος, -ον adjectivus, um. Ի վերայ եկեալն եղուտ կոչեցելոյ, իմա՛ գոյացութեան կամ գոյացականի. այն է ածականն, եւ իրն նշանակեալ ածական բառիւ. պատահական. յաւելեալ.
Անունն երկակի է, կա՛մ եղուտ, կամ մակեղուտ. եւ սա ասի մակեղուտ ամենայն պատահումն՝ որ յէութեան (այսինքն ի գոյացութեան) ունի զգոլն։ Մակեղուտն եթէ բազում բնութեան պատկանի, պատահումն լինի. իսկ եթէ միոյ բնութեան պատկանի, յատուկ լինի՝ որ էր մակեղուտ. որպէս յոժամ մարդոյ ասեմք յատուկ գոլ զծիծաղականն։ Մակեղուտ է, որպէս սեաւն, սպիտակն։ Պատուականագոյն է եղուտն քան զմակեղուտն։ Եղուտքն յեղտիցն լնանին, եւ ոչ ի մակեղտիցն. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Մակեռորդ.
Ի ձեռն այնց թուոց՝ որք ըստ երաճշտականութեան յարմարուըիւն են. չորիւքն, մակեռակիւն, քառասնիւն առ երեսունն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 27։)
sesquitertian;
triphthong.
Ի ձեռն այնց թուոց՝ որք ըստ երաճշտականութեան յարմարուըիւն են. չորիւքն, մակեռակիւն, քառասնիւն առ երեսունն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 27։)
surface, superficies, area;
outside.
Եռականգնումն, կամ մակերեւութւոջն, կամ այսպիսեացն իմիք՝ ոչինչ նայնց է ներհական. (Արիստ. քանակ.։)
lunch, luncheon.
Մրգոցն ի ներքս մուծեալ. եւ զայն՝ որ ասին մակընթրակք. (Փիլ. տեսական.։)
destroying or overcoming death.
Վերջին եւ մահալոյծ եւ կենսառաք ձայն։ Վերջնումն այնմիկ ապականահալած եւ մահալուծօղ գիշերին երթեալ հանդիպանամ. (Յհ. իմ. ատեն.։)
death bearing, mortiferous, mortal;
azote.
Յայնժամ ծածկեալ զեգիպտացին, եւ աստ զիշխանըն մահածին։ Ձեռն իմ ձգեալ յուղէշ ծառին, կթել պըտուղ ինձ մահածին. (Յիսուս որդի.։)
mortiferous, fatal, deadly, pestilential;
գուբ —, sepulchre, grave, tomb.
Իջեալ ի գուբ մահակիր։ Ազատեալ զարքայն մահակիր. (Գանձ.։)
repose of the dead.
Որ ինչ տայ զհանգիստ իմն մահուամբ. այն է քունն ննջեցելոց.
savoring of death, deadly, murderous, sanguinary.
Զամենայն յուզէին զարհուրեցուցիչ եւ մահահոտ աչօք. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
to die, to expire;
to faint;
to mortify one's body.
Մահացաւ ի տրտմութենէ անտի։ Յայնժամ մահասցի. (Նոննոս.։)
Ոչ միայն մարմնով, այլեւ հոգւով իսկ մահացան, զի յաստուած մեղան. (Գէ. ես.։)
death giving or causing.
Զծառայն հիւանդ՝ յախտ մահարար, կեցոյց բանիւ կենդանարար։ Մի՛ զփափկութիւնըս մահարար՝ ասէք անձին կենդանարար։ Եւ թէ ի սրոյն այն մահարար՝ մնացեալ առ իս էք յուսաբար. (Շ. խոստ. եւ Շ. եդես.։)
Այսպէս եւ հոգւոյ ոչ մարմնականքն միայն, այլ հոգեկանքն են մահարարք. (Շ. թղթ.։)