Entries' title containing աղ : 1847 results

Հողմածաղիկ

s. bot. windflower, anemone;
cf. Պուտ;
cf. Փեննայ.

· Calfa


Հողմաղաց, ից

s.

wind-mill.

· Calfa


Հողմամաղ

adj.

dispersed by the wind.

· Calfa

NBHL (2)

(եթէ չիցէ գրելի Հողամաղ) Ի հողմոյ մաղեալ, հոսեալ.

Ի վերայ հողմամաղ մոխրացան գետնոյ նկարագիրս դրոշմեալ. (Վեցօր. ՟Թ։)


Հեզասաղարթ

adj.

whose leaves tremble gently.

· Calfa

NBHL (2)

Որոյ սաղարթքն հեզիկ շարժին ի հանդարտ հողմոյ.

Զնախակապուտ բոյսն հեզասաղարթ. (Նար. խչ.։)


Հետախաղաղ առնեմ

sv.

cf. Հետախաղաղ՞՞՞ծածկեմ.

· Calfa


Հետախաղաղ՞՞՞ծածկեմ

va.

to hide, to put out of sight;
to destroy, to exterminate;
— կորնչել յամպս, to be lost in the clouds, to be cloud-topped.

· Calfa


*Հօտաղ

s.

shepherd-swain, countrylad, young ploughman.

· Calfa


Ձաղ, ու

s.

derision, mockery, jeering, laughter, laughing-stock;
— առնել, to taunt, to rally, to scoff, jeer or laugh at, to mock, to make game or sport of, to turn into ridicule, to make laughing-stock of, cf. Ձաղեմ;
— լինել, to make a fool of oneself, to expose oneself to the laughter of every body, to be laughed at, to be the laughing-stock of.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «ծաղր կամ ծաղրելի» Ոսկ. ես. 74, 181 և եբր. Եփր. թգ. 369. Մծբ. 340-341. որից ձաղել «ծաղրել, հեգնել, խաղք ընել» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և եբր. Եւս քր. Սե-բեր. «յաղթել, նուաճել» Եւս. քր. բ. 276, 268. ձաղանք «ծաղր» Երեմ. ժա. 18. Ոսկ. մ. ա. 18. ռ. կոր. ձաղակոծ Ոսկ. մ. գ. 5. ձաղածանակ (նաև գրուած ծաղածանակ) Ա-գաթ. ձաղադէմ Փարպ. ձաղիչ Մծբ. ձաղու-թիւն կամ ձաղումն Ոսկ. Եւս. քր.։

=Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hl-ձևից, որ ստորին ձայնդարձն է g'hel-արմատի. հմմտ. յն. γλεύη «ծաղը, կատականք», γλευαζω «ծաղրել, կատակել», հիսլ. glaumr «խինդ, աղմկալի ուրախութիւն», հհիւս. gly «խինդ», gleyma «ուրախ լինել», անգսք. gleam «կատակ, խաղ», gleo, gliewes «խինդ, աղմկալի ուրախութիւն», լիթ. glau-das «զուարճութեամբ ժամանակ անցկաո-նել», glaudi «փայփայանք», gláudoti «կա-տակել», հսլ. glumiti «կատակել», glumici «խեղկատակ», ռուս. глумъ «խաղ, կատակ» ևն. բոլորի պարզ արմատն է g'hčl-, աճած ձևը՝ g'hleu-(Boisacq 1062, Berneker 308, Trautmann 91, Pokorny 1, 660).-Հիւբշ, IF Anz. 10, 48?

ՆՀԲ ծաղր և խաղ բառերի հետ? Win-disch. 13, 18 նոյն ընդ ծաղ=յն. γέλως։ Müller, Kuhn's u. Schleich. Btrg. 3, 253 ծաղ բառի հետ։ Հիւնք. ծաղր բա-ռից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meil-let MSL 10, 280։

NBHL (9)

Ընկալ զայս ձաղսս՝ ասէր. (Փարպ.։)

Եղիցի ի ձաղ ընկերաց իւրոց։ Զի մի՛ եղիցին ձաղ ամենայն ընկերաց իւրեանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Յորժամ այնպիսի ոք ինչ խօսեսցի, իսկ եւ իսկ ձաղ լինիցի. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Գ։)

Ձաղ եւ նախատ լինիցին, յորժամ մերկանայցեն ի փառացն. (Ոսկ. ես.։)

Զքաղաքս ձաղ արարեր. (Ճ. ՟Բ.։)

Ձա՞ղ առնիցես (զիս) ամենեցուն։ Ի՞ւ իւիք ձաղ ինչ արարի զձեզ. (Ոսկ. ես.։)

Ոչ զի ձաղ ինչ առնիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 16։)

Խորհեցաւ առնել զնա ձաղ ժողովրդեանն. (Եփր. թագ.։)

κατάγελως derisio, irrisio καταγέλαστος derisus. Ծաղր. եւ ծաղրելի. խաղ. այպն. ծանակ. խաղքութիւն, խախք, ծիծաղ, ծիծաղելի.


Ձաղադէմ

adj.

shame-faced, ashamed, confused.

· Calfa

NBHL (2)

Ձաղելի դիմօք. ծանակելի երեսօք. խայտառակ. երեսը վար առած, խաղք ու խաւեր.

Յանկարծ առնել զնոսա այնպէս դժմիտս եւ ձաղադէմս առաջի սիրելեացն իւրեանց. (Փարպ.։)


Ձաղածանակ

adj.

exposed to laughter, turned into derision;
dishonourable, infamous, ignominious, opprobrious;
— առնել, to expose to to the laughter of every body, to make a spectacle of, to expose to ignominy, to defame, cf. Ծանակեմ, cf. Խայտառակեմ.

· Calfa

NBHL (5)

Ծաղր եւ ծանակ եղեալ. այպնակատակ. նշաւակեալ. խաղք խայտառակ.

Մերկ եւ խայտառակ՝ որպէս ձաղածանակ, իբր զսանդիտոռն. (Համամ առակ.։)

Ձաղածանակ տեսլեամբ։ Զձաղածանակ կողոպտանս նախատանաց. (Ագաթ.։ Անան. եկեղ։)

ՁԱՂԱԾԱՆԱԿ ԱՌՆԵԼ. Ձաղել հրարապարակաւ. այպն կամ ծաղր առնել. ծանակել. խայտառակել.

Հրամայեաց ձաղածանակ առնել։ Իբրեւ զաւազակապետ ձաղածանակ արարեալ անլուծանելի կապանօք. (Ճ. ՟Բ.։ Արշ.։)


Ձաղակոծ առնեմ

sv.

to beat, to box on the ears, to slap the face;
to use harshly, to abuse to insult.

· Calfa

NBHL (2)

ՁԱՂԱԿՈԾ ԱՌՆԵԼ. Ձաղանօք կոծել. ապտակս հանել ի նախատինս.

Ապտակալից ձաղակոծ առնել. յն. մի բառ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 5։)


Ձաղանք, նաց

cf. Ձաղ;
cf. Ձաղկանք;
ի ծաղր եւ ի —նս լինել, cf. Ձաղ լինիմ.

· Calfa

NBHL (11)

Ձաղ. ձաղք. այպանք. ծանականք. անարգանք. նշաւակութիւն. ծաղրելն, իլն. եւ Իր ծաղրելի.

Սնոտի են գործքն ձաղանաց. յն. ձաղելիք. (Երեմ. ՟Ժ՟Ա. 18։)

Որ քան զամենայն մահ՝ ձաղանաց էր. յն. ամօթալի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)

Զժամ ձաղանացն՝ որ է հրէիցն եղեւ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Զլլկանս, զձաղանս, զխաչն. (Ճ. ՟Բ.։)

Պատիժ ձաղանաց։ Ձաղանս պատեհագոյնս։ Ձաղանօք սաստիկս իմն ամբաստանէ։ Ձաղանօք այպանման. (Նար.։)

Զձաղանս եւ զձաղկանս կրել. (Յհ. կթ.։)

Ոչ ունիմք հրաման՝ ձաղանաց ձաղանս փոխարինել, այլ զանիծիչսն օրհնել. (Զքր. ծործոր.։)

ՁԱՂԱՆՔ. Փոխանակ գրելոյ Ձաղկանք. որ է գան. ծեծ.

Երիցս ձաղկեցայ. որ բրով երից հարուածով ձաղանքն էին ասէ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)

Պատուհասակոծ ձաղանօք արտալածեալ արտաքսէր ի տարէն զանվայելուչ վաճառս. (Անան. եկեղ։)


Ձաղեմ, եցի

va.

to laugh at, to deride, to ridicule, to mock, to jeer, to make sport of;
to put to shame, to affront, to vilify;
to lead in triumph;
to triumph, to conquer, to be triumphant, to obtain the victory;
պոմպէոս ձաղեաց երիցս, Pompey triumphed thrice.

· Calfa

NBHL (9)

Ձաղեցին զնա։ Քահանայապետքն ձաղէին հանդերձ դպրօքն։ Գուցէ տացեն զիս ի ձեռս նոցա, եւ ձաղիցեն. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 31. 41։ Երեմ. ՟Լ՟Ը. 19։)

Ձաղէ զնոսա եւ հեգնէ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)

Զայլս ձաղելով՝ ես ի նոյն յաւէտ գտանիմ։ Ձաղեալ կատակեալ փշեայ պսակօք. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)

Ի խաչին ձաղեալ բասրանօք. (Շ. բարձր.։)

Եւ ոչ յայտ ածեալ ձաղէ զչարիս նոցա։ Դու ոչ միայն չողորմիս, այլեւ ձաղե՛ս եւս։ Ձաղես եւ զվայրօք յածես (բամբասանօք) ... զի՞ ձաղես, զմէ՞ ածցես զվայրօք. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր.։)

Պոմպէոս ձաղեաց։ Աւգոստոս ձաղեաց զհետեւակ ձաղումն։ Գերմանիկոս ձաղեաց զպարթեւս. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Գերմանիկոս կեսար եղեալ՝ ձաղեաց (կամ ձաղէ) զառաքեալսն ի հռոմ, զիշխանս արշաւրի եւ աբգարու. (Խոր. ՟Բ. 27։)

Չաղին դեւք, ձաղին եւ առաքեալք. նոքա ընդ պարտութիւնն զամօթի հարեալք, եւ սոքա զյաղթութիւն թագաւորին հռչակն հարկանել. (Սեբեր. ՟Գ։)

ἑμπαίζω illudo, deludo μωκάω, -ομαι irrideo, derideo, subsanno ἑκπομπεύω , θριαμβεύω traduco ignominiose, triumpho. Ձաղ՝ խաղ՝ ծաղր կամ այպն առնել. հրապարակաւ ծանակել. թշնամանել. հանդիսացուցանել. նշաւակել զխայտառակութիւն այլոց. եւ Առ առակէ շրջեցուցանել. յաղթանակի հանդէս առնել. հանել զգերիս յաղթանակ.


Ձաղիչ

s.

scorner, scoffer, derider, quiz.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ձաղէ.

Ընդ ձաղիչսն այպանօղ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Ձաղկ, ի, աւ

s.

rod, switch, stick, cudgel, whip;
cf. Ձաղկանք;
— հերք, մազ, bristled up, set on end.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար ի, ո հլ.) «գաւազան» Եւս. պտմ. «ճիւղ» Մխ. անեց. էջ 35 (յգ. սեռ. ձաղկից). «ծեծ, գանակոծու-թիւն» Եղիշ. առաք. 349. Ճառընտ. «ուղիղ ևանգնած, ցցուած, տնկուած» Տաղ. Նիւս. կազմ. Բժշ. Վստկ. 198, 214. որից ձաղկել «ծեծել» Բ կոր. ժա. 25. ձաղկիլ Եւս. պտմ. էջ 75. ձաղկահեր Սեբեր. = ձաղկամազ Պղատ. յեւթ. 11. ձաղկանք Ոսկ. Բ. կոր. (գրուած է ձաղանք) Յհ. կթ. ձաղկումն Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 41). բարձրաձաղկ Սարգ. յուդ. Բ. էջ 649. Ոսկ. ճառք, էջ 538։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'halg-ձևից. սը-րանից են նաև լիթ. žalgá «ձող», լեթթ. žal-ga «բարակ ու երկար ձող», գոթ. galga «զից, խաչ», հիսլ. galgi «կախաղան», gel-gia «ձող, ճիւղ», անգսք. gealga, հբգ. galgo «կախաղան, խաչ, հորից ջուր քաշելու ա-նիւ», գերմ. Galgen, հոլլ. galg, անգլ. gal-lows «կախաղան» ևն. գերմանական ձևերը գալիս են հնխ. g'halgh-ձևից. բայց թէ՛ g'halg-և թէ g'halgh-թերևս աճած են հնխ. ghel-արմատից, որի վրայ տե՛ս ձող (Po-korny 1, 540, Trautmann 364, Kluge 162)։ -Հիւբշ. 469։

ՆՀԲ ձողիկ կամ ծղիկ բառից. լծ. ցախ։ Հիւնք. ծաղիկ բառից։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Bugge, Btrg. I8, որ և պա-տահական է համարում վախի šolkh, մոնգոլ. salagha, թրք. salghyn ձևե-րը։ Նոյնը կրկնում է. Müller WZKM 5, 68 և SWAW 136 (1897), էջ 21։ Մառ ИАН 1913, 424 հյ. ցախ և սվան. ցխեկ «անտառ» ևն բառերի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Շատ տեղ պահուած է ձաղկել «բա-րակ փայտով բուրդը ծեծել՝ թաւացնելու հա-մար». այսպէս են՝ Ախց. Կր. ձ'աղկէլ, Ալշ. Մշ. ձ'աղգել, Սեբ. ձ'աղգէլ, Խրբ. ձ'աղգիլ, Սվեդ. ձ'mղգիլ. կայ նաև ձաղտել Ալքս. նոր բառեր են ձաղկիչ, բուրդձաղկիչ, ձաղտիչ։

NBHL (9)

Դու ձաղկ մի ի լիբանանէ ցամաք փայտ։ Ձաղկ՝ յաղագս ուղղակի բարձրութեանն (խաչի). (Անյաղթ բարձր.։ Շ։ անդ։)

Չոր ձաղկն դալարացեալ տերեւէր՝ իբր զմարիամ կոյս. (Ոսկ. գծ.։)

Ձաղկ եղեգան հարին գլխոյս իմ մեղաւորք. (Տաղ. (տե՛ս եւ ի յաջորդ նշ)։)

Ի ձեռանէ թափչին ձաղկաւ հարաւ, եւ մեռաւ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 1։)

Ձաղկով հարեալ ի մահ. (Ճ. ՟Բ.։)

Ձաղկս յիւրեանց մարմինս ընդունէին. (Եղիշ. առաք.։)

Ձաղկ եղեգամբ հարին ի գլուխ իմ մեղաւորք. (Տաղ.։)

Ձաղկ հերք, կամ մազ, բաշ, բուրդ. (Նիւս. կազմ.։ Տօնակ.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)

κλάδος ramus ῤάβδος virga եւ այլն. Իբր Ձողիկ կամ ծղիկ ուղղորդ. Գաւազան. բիր. մահակ. տոփիչ. գործի ձաղկելոյ. եւ Գան. ձաղկանք.


Ձաղկահեր

cf. Ձաղկամազ.

· Calfa

NBHL (3)

Հային ի հերսն, թէ ձաղկահե՞ր, կամ գանգրահեր իցէ. (Սեբեր. ՟Զ։)

Մելիտոս՝ իբրու ձաղկամազ, եւ ոչ ամենեւին գեղեցկամօրու. (Պղատ. եւթիփռոն.։)

ՁԱՂԿԱՀԵՐ ՁԱՂԿԱՄԱԶ. τετανόθριξ qui laxo est capilo, promissos crines habens. Ունօղ զձաղկ հերս, կամ զմազ երկայնեալ իբրեւ զձաղկս. մազը ցից ցից, ցցուած, շիտակ կախուած.


Ձաղկամազ

adj.

having the hair erect.

· Calfa

NBHL (3)

Մելիտոս՝ իբրու ձաղկամազ, եւ ոչ ամենեւին գեղեցկամօրու. (Պղատ. եւթիփռոն.։)

Հային ի հերսն, թէ ձաղկահե՞ր, կամ գանգրահեր իցէ. (Սեբեր. ՟Զ։)

ՁԱՂԿԱՀԵՐ ՁԱՂԿԱՄԱԶ. τετανόθριξ qui laxo est capilo, promissos crines habens. Ունօղ զձաղկ հերս, կամ զմազ երկայնեալ իբրեւ զձաղկս. մազը ցից ցից, ցցուած, շիտակ կախուած.


Ձաղկանք, նաց

s.

flagellation, whipping, scourging, cudgeling, flogging, drubbing, discipline, chastisement.

· Calfa

NBHL (1)

Զնոյն անցս չարչարանաց, եւ զձաղանս եւ զձաղկանս խոխոտի կրել. (Յհ. կթ.։)


Ձաղկեմ, եցի

va.

to beat, to whip, to flog, to lash, to scourge, to flagellate, to discipline.

· Calfa

NBHL (5)

Ստուար ջայլոտիւք ձաղկել. (Ճ. ՟Բ.։)

Դարձեալ ձաղկեցին զսուրբն, եւ արկին ի բանտ։ Փոկովք ձաղկեցին զկուրծսն. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Գ. Հ=Յ. սեպտ. ՟Ժ՟Բ.։)

Երիցս ձաղկեցայ. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 25։)

Ձաղկեցայ մեղօք. (Ժմ.։)

ῤαβδίζω, τύπτω verbero, flagello. Ձաղկով հարկանել. բրածեծ առնել. գանել. գան հարկանել. գաւազանել. ծեծել.


Ձաղութիւն, ութեան

s.

cf. Ձաղումն.

· Calfa

NBHL (5)

Ստուարացուցանէր (կինն յոբայ) զձաղութիւնն։ Ուր զի սպանանելոցն էին, զի՞նչ պէտք ձաղութեանն էին։ Եթէ հարսանիս, եւ ոչ ձաղութիւնս պարտ իցէ կոչել զայն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։ ՟Գ. 32։ Կող. ՟Ժ՟Բ։)

Ընդ փառաց զգեցեալ են զամօթալի ձաղութիւնս։ Բարեբան գովութիւնք միմեանց, եւ թշնամական ձաղութիւնք. (Պիտ.։)

Զչարչարանսն, զբամբասանսն, զձաղումն. (Ոսկ. մ. ի Ճ. ՟Գ.։)

Ձաղումն յաղթութեան կարգեաց աւգոստոս ի կղէոպատրայ ձաղութեանն։ Ձաղեաց զհետեւակ ձաղումն. (Եւս. քր. ՟Բ։)

ՁԱՂՈՒԹԻՒՆ ՁԱՂՈՒՄՆ. κωμῳδία comoedia τραγῳδία tragoedia μώκημα irrisio, delusio πομπή pompa θρίαμβος triumphus. Ձաղանք. ձաղ. ձաղելն, իլն. այպանք. ծաղր. խաղ. խայտառակութիւն. նշաւակութիւն. եւ Հանումն ի հանդէս յաղթանակի. խախքութիւն.


Ձաղումն, ման

s.

derision, mockery, laughter;
triumph;
ձաղել —ումն, —ումն յաղթութեան առնել, to triumph, to be triumphant, to conquer.

· Calfa

NBHL (5)

Ստուարացուցանէր (կինն յոբայ) զձաղութիւնն։ Ուր զի սպանանելոցն էին, զի՞նչ պէտք ձաղութեանն էին։ Եթէ հարսանիս, եւ ոչ ձաղութիւնս պարտ իցէ կոչել զայն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։ ՟Գ. 32։ Կող. ՟Ժ՟Բ։)

Ընդ փառաց զգեցեալ են զամօթալի ձաղութիւնս։ Բարեբան գովութիւնք միմեանց, եւ թշնամական ձաղութիւնք. (Պիտ.։)

Զչարչարանսն, զբամբասանսն, զձաղումն. (Ոսկ. մ. ի Ճ. ՟Գ.։)

Ձաղումն յաղթութեան կարգեաց աւգոստոս ի կղէոպատրայ ձաղութեանն։ Ձաղեաց զհետեւակ ձաղումն. (Եւս. քր. ՟Բ։)

ՁԱՂՈՒԹԻՒՆ ՁԱՂՈՒՄՆ. κωμῳδία comoedia τραγῳδία tragoedia μώκημα irrisio, delusio πομπή pompa θρίαμβος triumphus. Ձաղանք. ձաղ. ձաղելն, իլն. այպանք. ծաղր. խաղ. խայտառակութիւն. նշաւակութիւն. եւ Հանումն ի հանդէս յաղթանակի. խախքութիւն.


Ձարմաղ

s.

hair-sieve.

· Calfa


Ձեռնաղաց, ից

s.

handmill.

· Calfa


Ձիախաղաց

s.

adv. adj. caracoling, wheeling about;
*horse-dancer.

· Calfa

NBHL (2)

Ձիով յառաջ խաղացեալ կամ խաղալով.

Այլ զօրքն սկսան ձիախաղաց անդր ժողովիլ. (Զենոբ.։)


Ձիւնաթաղ

adj.

covered with snow, snow-clad.

· Calfa

NBHL (3)

Թաղեալ եւ ծածկեալ ընդ ձեամբ.

Պարարեալք ձմեռնասունք, սառնապատք, ձիւնաթաղք. (Ագաթ.։)

Եղեմնապատ սառամբ լինիք, եւ ձիւնաթաղ ամբողջ պահիք. (Շ. եդես.։)


Ձիւնախաղաղ

adj.

laden with snow.

· Calfa

NBHL (3)

Գետն երասխ ... սառնախալ ... ձիւնախաղաղ բազմութեամբ յաւուրս իւրոյ պղտորութեանց. (Ագաթ.։)

ՁԻՒՆԱԽԱՂԱՂ կամ ՁԻՒՆԱԽԱՂԽԱՂ . Ուր ձիւնք խաղաղին, կամ հալին, եւ կամ խաղան իջանեն.

Ձմեռնային ձիւնախաղխաղ սառնամանեաց. (Յհ. կթ. երկիցս։)


Ձիւնածաղիկ, ղկան

s.

snow-ball-tree.

· Calfa

NBHL (4)

ՁԻՒՆԱԾԱՂԻԿ կամ ՁԻՒՆԾԱՂԻԿ. ռմկ. ձունծաղիկ, ձնծաղիկ, ձնածաղիկ .... որ է Փոքրիկ ծաղիկ վայրի՝ անհոտ՝ սպիտակ՝ դեղին եւ կապոյտ, իսկ եւ իսկ զկնի անցանելոյ ձեան ի վեր երեւեալ ի սոխոյ իւրմէ։ Է եւ այլ տեսակ անուշահոտ՝ նոյնպէս զկնի հալելոյ ձեանց վերաբուսեալ.

Եղեւ հարսանիս արեգական. եւ լուեալ ձիւնածաղկի եւ այլոց այսպիսեաց՝ փութացան քան զբազումս ժամանել. եւ ի ժողովիլն այլոց՝ զի ի միասին վայելեսցեն, ոչ երեւէր նա. զի խորշակահար եղեալ ցամաքեցաւ. (Մխ. առակ. ՟Լ՟Բ։)

Ա՛յլ է եւ ծաղիկ թփոյ ձիւնագոյն գնտակաձեւ. ռմկ. գառ թօփու։

Իսկ ի Բժշկարանս եւ ի Հին բռ. Ձիւնծաղիկն, եւ Ձնծաղկիտակն մեկնի բառիւքս այսոքիւք. սորընջան, սիւրիւնճան, մախմուր չիչէկի, հիւզպէ, խըլպուզ, խլօպուզ. եւ խալխայ խնծոր։ Ի սոսին բերի կոչեցեալն յայլոց Կողքիսեան ծաղիկ. զի Մենինսքի ունի այսպէս. colchicum, colchicus flos. մախմուր լինէկի, հիւզպէ. colchicum ephemerum, hermodactylus. սիւրիւնճան.


Ձկնաքաղ, աց

s.

albatross.

· Calfa

NBHL (5)

Կիկնոս, այսինքն փոր, կամ ձկնաքաղ. (Վեցօր. ՟Ը։)

Ձկնաքաղ ի մեծի պասի ուտէր ձուկն. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Խ՟Գ։)

Ոմանց ձկնաքաղաց պարանոցքն ոլորեալք ընդ միմեանս. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)

Արտաւազդահաւդ եւ ցեծդ՝ հաւք են, որ ի ջուրն բնակեն, ձկնաքաղն եւ շեախն. (Լծ. փիլ.։)

κύκνος cygnus, olor. Թռչուն՝ որ քաղէ զձկունս, որ եւ Կարապ. եւ Փոր. ձկնկուլ.


Մրգաքաղեմ, եցի

va.

to gather fruits.

· Calfa

NBHL (2)

Զխակ թուզսն անուանեալ մրգաքաղել կամիցի։ Զանհաս միրքն մրգաքաղիցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)

ὁπωρίζω coligo. Պտղաքաղել. կթել զմիրգս.


Մօտաքաղաք, աց

s.

city near the capital;
suburb;
borough;
market-town.

· Calfa

NBHL (2)

Քաղաք մօտաւոր. արուարձանք եւ աւանք մեծի քաղաքի.

Հրաման առաքեցին յամենայն մօտաքաղաքսն. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 8։) յն. ἁστυγείτων πόλις ... urbi vicina civitas, suburbanus.


Յաղագս

prep.

for, on account of, for the sake of, in consideration of.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Աղագ։

NBHL (6)

Կեցցէ անձն իմ յաղագս քո. Մի՛ ինչ պատճառս տալ հակառակորդին ի հայհոյութեան յաղագս (կամ հայհոյութեան աղագաւ). եւ այլն։

Ո՛չ յաղագս իւր մեռաւ, այլ վասն մեր. (Աթ. ՟Ա։)

Յաղագս ձեր մարմնացայ, ձեր աղագու տանջեցայ. յաղագս ձեր թուք առի, վասն ձեր ապտակեցայ. յաղագս ձեր խաչեցայ. (Եփր. գալստ.։)

Ըստ ամենայնի, եւ յաղագս ամենեցուն։ Յաղագս հարց եւ եղբարց մերոց, եւ այլն։ Որ յաղագս մեր մարդկան, եւ վասն մերոյ փրկութեան իջեալ ի յերկնից. (Պտրգ.։ Ժմ.։)

Խոնարհեցար ի բարձանց եւ առեր մարմին ի կուսէն յաղագս անկելոյն յանլուծիչ կենաց բանսարկուին խաբմամբ։ Լեղեաւ կերակրեցար յաղագս անկելոյն ի ճաշակմանէ մահաբեր պտղոյն. (Շար.։)

Յաղագս անհարթութեան երեւելեացս խոտորեցուցանելով՝ փոփոխէ ի կայունսն եւ ի մնացականսն. պիտէր թարգմանել՝ ի ձեռն, կամ ընդ, կամ անհարթութեամբ. զի յն. այլեւայլ խնդրով՝ է յաղագս, եւ ի ձեռն. որպէս եւ ի լտ. է ի ձեռն. իսկ յիտալ. է՝ վասն։


Յաղադարձիմ, եցայ

vn.

to be impertinent or insolent;
to live dissolutely, to give oneself up to debauchery.

· Calfa

NBHL (2)

Զիա՞րդ ակնածիցէ ի քէն մանուկն՝ յորժամ դու ե՛ւս չար քան զնա յաղադարձիցիս. (Ոսկ. եբր. ՟Ե։)

ἁσελγαίνω petulanter et lascive ago. իբր Յեղափոխիլ, կամ յաղ դառնալ. մեղկիլ. թուլամորթ լինել. խենեշանալ. անառակիլ. ցոփանալ. շփանալ, խեղեփնալ.


Յաղածոյք, յից

s.

salt-provisions.

· Calfa


Յաղեմ, եցի

va.

to salt, to season or flavour with salt.

· Calfa

NBHL (7)

Ամենայն պատարագ զոհից ձերոց աղի՛ւ տեառն յաղեսցի։ Աղիւ ոչ յաղեցար։ Եթէ աղն անհամի, ի՞ւ յաղեսցի։ Ամենայն ինչ հրով յաղեսցի.եւ այլն։

Հրադէզ զօրութեամբն յաղել պնդել ի նեխութենէ մեղացն։ Համեմել յաղել զանկարգութիւն աղիւն աստուածութեան. (Ագաթ.։)

ἀλίζω salio, sale condio. Աղել. աղիւ համեմել. աղցանել.

Անապական ազդ երկնային՝ որ յաղեցեր զազգ մարդկային. աղ անուանեալ հայցմամբ գնդին՝ զիս յաղեսցես բանիւ քոյին. (Յիսուս որդի.։)

Յաղեաց զնոսա (զջուրս ծովու), զի մի՛ նեխեսցին. (Եփր. ծն.։)

Ռամկական առմամբ՝ Յաղել է Ուռկանել, ըմբռնել (ի թ. աղ. որ եւ թօռ, ըղրըպ)

Կէտոսն յաղեաց զՅունան. (Մխ. ապար.։ Որպէս եւ աղոտել, ռմկ. է աղել, եւ թունաւորել. ի թ. աղը, զէհիր։)


Յաղթ

adj.

great, large, huge, enormous, gigantic, vast, immense;
strong;
powerful, mighty, victorious;
much, many, abundant, considerable.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«շատ, առատ, հսկայ տարածու-թեամբ» Օր. ը. 7. Ամբակ. ի. սղ. Ագաթ. «հսկայ, վսեմ, քաջ, զօրաւոր» Եւս. քր. Ա-գաթ. Բուզ. Մծբ. Ոսկ. ես. «յաղթութիւն» Սկևռ. աղ. «տիրապէս, մի լաւ...» Վանակ. յոբ. որից յաղթել «թշնամուն զարնել, ուժը պատել, նուաճել» ՍԳր. Եփր. թգ. յաղթա-կան Ա մկ. ժ. 49. Կոչ. Եզն. յաղթանակ Պետ. Նիւս. յաղթահասակ Թուոց ժգ. 33. յաղթա-հարել ՍԳր. Եւս. պտմ. յաղթանդամ Օր. թ. 2. Վեցօր. Եւս. քր. որ և անդամայաղթ Ոսկ ես. 345. յաղթաջուր Վեցօր. բարեյաղթ Յհ, կթ. մեծայաղթ Ոսկ. ես. Վեցօր. յաղթկու Պտմ. աղեքս. 33. փիլ. Նանայ. 383. Նեմես էջ 91. Խոսր. 170. յաղթուկ Ոսկ. յհ. բ. 22 սաստկայաղթ Եփր. մն. դիւրայաղթ Ոսկ. գծ դժուարայաղթ Նոնն. աստուածայաղթ Ագաթ. Եւթաղ. 88։

alsuisi։ Ա. Գ., Բիւր. 1900, 518 մեր-ժում է թրք. alt itmek «յաղթել», որ ծագում է alt «տակը» բառից։ Schefte-lowitz BВ 29, 27 կցում է յն. πλατύς սանս. prthú-, զնդ. pərəϑu-«լայն» բա-ռերին։ Meillet, Dial. indo-eur. 81 յի-շում է այս բառերը, որոնք ձևով էլ նը-ման է գտնում, բայց մերժում է նշա-նակութեան տարբերութեան պատճա-ռաւ։ (Պէտք է աւելացնել նաև, որ սրանց համապատասխան հայ ձևն է լայն)։ Karst, Յուշարձան 402 սումեր. al «բարձը», 421 թթր. al, ol, ul, ույղուր. alp, alk, չաղաթ. alp, ulup «մեծ, բար-ձըր»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 272 պրս. [arabic word] axtan կամ [arabic word] yāxtan հոմանիշից, որ x ձայնի պատճառաւ չի կարող մեր բառի մայրը լինել։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 89 սեմական slt արմատի հետ, որից և sultān «սուլ-թան»։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. յխթել, Ագլ. յա՛խտիլ, Մշ չախտել, Զթ. հախթիլ, Մկ. հmխթիլ, Երև հախտէլ, Սլմ. ախտել, Մրղ. ախտէլ, Ոզմ. Տփ. ախտիլ, Խրբ. ախդիլ «յաղթել», էխդիլ «ուժը պատել», Ասլ. mխդէ՝լ, Ալշ. «էխթել Ռ. էխթէլ, Շմ. յէխտիլ, Ախց. Կր. էխտէլ, Հմշ. էխտուշ, Ակն. Պլ. Սեբ. էխդէլ, Ննխ. ըխտէլ, Տր. ըխտուշ, Ղրբ. յէ՛խնէլ, Սչ. էխ-դ'ել։ Նոյն է նաև Ախց. յէխդ, եթէ այս բա-ռը նշանակում է «առատ, վարար» (=յաղթ). հմմտ. Ջրին եխդ գալը կտրելու նշան է (Վարդանեանց, ժող. անգիր բնստ. էջ 85)։

NBHL (20)

Խռովեցան յաղթ ջուրք. (Ամբակ. ի սղ.)

Ի վերայ յաղթ ջուրցն բազմութեան։ Անցին ընդ ծովն յաղթ. (Ագաթ.։)

Բազմահոս արտասուացն ի վեր բղխեալ ի յաղթ աղբերացն. (Բաբիղ. ի յհ. մկ.։)

Տէր Աստուած քո տարցի զքեզ յերկիրն բարի եւ յաղթ. (Օր. ՟Ը. 7. (յն. բազում))

Յաղթ՝ որ յաղթէ ամենայն երկրի պարարտութեամբ։

ՅԱՂԹ. որպէս Յաղթօղ. մեծ. զօրաւոր. վիթխարի. բարձրահասակ. քաջ. վսեմ.

Ճշմարիտ Աստուածն մեր՝ թագաւոր յաղթ է. (Եփր. աւետար.։)

Զյաղթ իշխանութիւնն մակեդոնաց. յն. զմեծութիւն իշխանութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Զամենայն բնակութիւն մարդկան յաղթ զօրութեամբն երկնից կալայ ես. (Ոսկիփոր.։)

Վէմս արաստոյս յաղթս՝ ծանունս։ Բուռն ոսկերօք, եւ յաղթ մարմնով. (Ագաթ.։)

Երկոքեան արքն յաղթք էին. (Բուզ. ՟Ե. 43։)

Ի չափ հասեալ Երուանդայ՝ լինի սրտեայ, եւ անդամովք յաղթ. (Խոր. ՟Բ. 34։)

Անդամօք ոք յաղթ իցէ. (Ոսկ. ես.։)

Յաղթ մարմնով, անճոռնի հասակաւ. (Պիտ.։)

Կիկլոպ այր էր անճոռնի եւ յաղթ. (Պիտառ.։)

Յաղթ եւ ահագինք են գազանք ծովու. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Գալ առ ի գեղեցկութեան յընտրութիւն, զի ամենայնի լիցի՝ որ յաղթն է, հաւուց թագաւոր. (Ոսկիփոր.։)

ՅԱՂԹ. գ. որպէս Յաղթութիւն.

Ի պատճառս լրման ախտին՝ սկիզբն առնու յաղթոյն ի յասպարիզին. (Սկեւռ. աղ.։)

πολύς, -λλή, -λύ multus, -a, -um. Արմատ Յաղթելոյ, որպէս Յաղթական կամ յաղթօղ յիմիք կարգի՝ մեծութեամբ, վսեմութեամբ, բարձրութեամբ, բազմութեամբ, զօրութեամբ եւ այլն. (լծ. թ. ալթ էթմէք կամ այագ ալթընա ալան. լտ. ա՛լթուս, բարձր, եւ խոր. եւ պրս. սախթ, քաջ եւ մեծ, եւն). Վարի որպէս Բազում. բազմաւոր. յորդ. ահագին. ընդարձակ. (յ. բօլի՛, բօլլի՛ ).


Յաղթաբազուկ

adj.

strong-armed;
strong, robust, vigorous, very powerful.

· Calfa


Յաղթաբան

adj.

convincing, convictive.

· Calfa


Յաղթաբերձ

adj.

very high;
sublime.

· Calfa

NBHL (1)

Երանեն զառ յաղթաբերձ բարութեան եկեալն վախճան. (Դիոն. եկեղ.։)


Յաղթազգեաց

adj.

victorious.

· Calfa

NBHL (6)

ՅԱՂԹԱԶԳԱԾ, մանաւանդ՝ ՅԱՂԹԱԶԳԵԱՑ. νικηφόρος victor, supeans, antecellens, victoriosus. Որ զգեցեալ է կամ կրէ յինքեան զյաղթութիւն. յաղթական. յաղթօղ. վեհագոյն.

Մեծ այր ի քաղաքի եւ կատարեալ սա կոչեսցի՝ յաղթազգեաց առաքինութեամբ։ Առ տունսն՝ որ յաղթազգածս են արիութեամբ (կամ լաւութեամբ). (Պղատ. օրին. ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Բ։)

Միայն յամենեսեան ես ցուցայ յաղթազգեաց թագաւոր. (Ոսկ. համբ.։)

Յաղթազգեացք պատճառանօք յաղթութեանն կոչեցան. (Ճ. ՟Գ.։)

Յաղթազգեաց վկայքն։ Հատաւ գլուխն յաղթազգեաց վկայուհւոյն. (Միսայէլ խչ.։ Ճ. ՟Ա.։)

Էր ճոխ եւ յաղթազգեաց, եւ հարկագիր եւ լծատանջ ամենայն շրջակայ ազգաց. (Վրդն. պտմ.։)


Յաղթական, ի, աց

adj. s.

triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.

· Calfa

NBHL (7)

Յաղթական լինէր նոցա Աղեքսանդրոս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 49։ եւս եւ Աթ. ՟Գ։ Առ որս. ՟Լ՟Գ։ Կոչ. ՟Ը. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե։)

Որոց նա կամի՝ յաղթականք կարեմք լինել. եւ որոց ոչ կամի, չկարեմք յաղթել. (Եզնիկ.։)

Աղաչեմք չլինել յաղթական մերոց մեղացն քան զքոյ մարդասիրութիւնդ. (Խոսր.։)

Յաճա՛խ են չարիքս, այլ յաղթական են համայնից՝ հզօր ամենակալ՝ քոյդ մարդասիրութիւն։ Ախտից եւ մահու վշտաց տխրութեան ի հրամանէ էին յաղթականք։ Յաղթականք, եւ ոչ պարտելիք. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ Նար. առաք.։)

Եւ իբր Յաղթողական. յաղթութեան.

Յաղթական քեզ օրհնութիւնք. (եւ այլն. Շար.։)

νικητής, νικητήριος, ἑπινίκιος ad victoriam pertinens. եւ բայիւ νικάω, ἱσχύω vinco, valeo. Յաղթօղ. զօրագոյն. վերագոյն. յաղթազգեաց. ուստի ՅԱՂԹԱԿԱՆ ԼԻՆԵԼ՝ է Յաղթել.


Յաղթահասակ

adj.

of an immoderate height or size, gigantic, colossal.

· Calfa

NBHL (3)

Արք յաղթահասակք են. (Թուոց. ՟Ժ՟Գ. 33։)

Այր յաղթահասակ (Սաւուղ). (Մագ. ոտ.։)

ὐπερήκης praelongus, praealtus, praegrandis, procerus. Յաղթ հասակաւ. բարձրահասակ. երկայնահասակ.


Յաղթահարեմ, եցի

va.

to conquer, to vanquish, to overcome, to subdue, to subjugate;
to oppress, to vex, to torment;
— բանիւ, to convince, to confound, to abash.

· Calfa

NBHL (8)

Յաղթահարէին եգիպտացիք զորդիսն Իսրայէլի բռնութեամբ։ Կամ յաղթահարեցի՞ զոք ի ձէնջ։ Ո՞չ մեծատունք յաղթահարեն զձեզ։ Իբրեւ յաղթահարեցին որդիքն Իսրայէլի, արարին զքանանացին հնազանդս։ Տէր Աստուած մեր, մի՛ յաղթահարեսցէ զքեզ մարդ։ Բազուկ փառաց նորա յաղթահարեաց զջուրսն առաջի երեսաց նոցա։ Դրունք դժոխոց զնա մի՛ յաղթահարեսցեն.եւ այլն։

Դրունք դժոխոց զքեզ մի՛ յաղթահարեսցեն. (Եպիփ. սղ.։)

Գիրն տեղի տայ, հոգին յաղթահարէ. (Ածաբ. ծն.։)

Խոստովան լինէին, եթէ յաղթահարեցան. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)

Երկնչիմ սիրոյդ ձերմէ, գուցէ յաղթահարեսցէ զիս (կամ վնասիցէ ինչ ինձ). (Ածազգ. ՟Է։)

Ի գարնանային հասարակաւորութեան, յորժամ տիւն սկսանի յաղթահարել զգիշերն. (Սարկ. տոմար.։)

Կորնթոսի ժողովն յաղթահարեալ էր զսէրն. այսինքն առ ոտն կոխեալ. (Նախ. ՟ա. կոր.։)

καταδυναστέω, κατασχύω, κατακρατέω opprimo, sub potestate redigo, praevaleo ἠττάω, ἠσσάω convinco νικάω, πλεονέκτω vinco, supero եւ այլն. Յաղթելով ի գետին կամ առ ոտս հարկանել. պարտել. նուաճել. ընկճել. ի նեղ արկանել, նկուն առնել. հարստահարել. զօրանալ ի վերայ. իշխել. տիրել. վնասել. յամօթ առնել. ոտնառել. բռնադատել.


Յաղթահարիչ

adj.

convincing;
oppressive.

· Calfa


Յաղթահարութիւն, ութեան

s.

defeat, subduing, subjugation;
conviction;
oppression.

· Calfa

NBHL (3)

ἤττημα superatio. Յաղթահարիլն. պարտութիւն. նկուն լինելն. յաղթահարանք. վնաս.

Այս ժամանակ ոչ էր ի ժամանակի իւրոյ յաղթահարութեանն վրէժ առնուլ ի յաղթողէն։ Առաքինութեանն նախատանք, են կամ չեն, յաղթահարութիւն. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. իմաստն.։)

Առաւել զմարմինս դարմանել եւ գիրացուցանել, առաջին՝ իւր մարմնոյն իցէ չար, եւ ապա յաղթահարութիւն հոգւոյն. (Մաշկ.։)


Յաղթամարմին

adj.

large bodied, big, stout, corpulent.

· Calfa

NBHL (2)

Յաղթ մարմնով. մեծամարմին. հաստամարմին. բազմամարմին. ստուար եւ բարձր.

Մեծանձունք եւ յաղթամարմին հաւքն՝ փորն եւ թանձրն եւ սագն. (Փարպ.։)


Յաղթանակ, աց

s. adj. adv.

prize or premium, palm, laurels;
triumph, victory;
reward, recompense;
triumphant;
—աւ, triumphantly, in triumph;
— տանել, to obtain a triumph.

· Calfa

NBHL (9)

ἕπαθλον praemium victoriae, sive certaminis, palma. Վարձ եւ պսակ յաղթութեան. մրցանակ. բրաբիոն. եւ Նշան յաղթութեան կամ յաղթութիւն.

Աստուած որոց զբարիսն գործեն՝ յաղթանակս բաշխէ. (Նիւս. բն.։)

Ահա հասեալ է մարտադիրն, եւ յաղթանակն է ի ձեռին. (Շ. եդես.։)

Որ զմեծ յաղթանակ գովութեանցն երթեալ տանի։ Որք զմեծն գովութեան ունին յաղթանակ. (Պիտ.։)

Զյաղթանակ բարեմասնութեանն խօսեսցիս։ Զմրցանակն յաղթանակի թագաւորին մատուցանելով. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Կ՟Ա։)

Որ շնորհեցեր մեզ յաղթանակ ընդդիմամարտութեան. (Շար.։)

ՅԱՂԹԱՆԱԿ. ա. Իբր Յաղթական. յաղթողական. արժանի յաղթանակի.

Յաղթանակ համբերութեամբ կատարեցիք զընթացս ձեր։ Զյաղթանակ մարտ վկայիցն. (Շար.։)

Ժողովեալ հաւատացեալքս տօնեմք զյաղթանակ զյիշատակ սոցա. (Գանձ.։)


Յաղթանակ կանգնել ի վերայ

cf. Յաղթանակեմ.

· Calfa


Յաղթանակեմ, եցի

va.

to triumph, to receive or obtain the honour of a triumph, to be triumphant, to win the victory, to carry or hear away the palm;
to prevail.

· Calfa

NBHL (2)

Ի ձեռս բերել զյաղթանակ.

Որպէս բժիշկ լուսաւոր յաղթանակես զհոգեւորական զառողջութիւն. (Գանձ.։)


Յաղթանակող

s.

triumpher, conqueror.

· Calfa


Յաղթանդամ

adj.

heavy, strong-limbed or well-limbed, stout, corpulent, gigantic.

· Calfa

NBHL (6)

Զյաղթանդամ զորդիսն Ենակայ. (Օր. ՟Թ. 2։)

Պողիդամոս յաղթանդամն. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Ազգ սկայից՝ անհեդեդք յաղթանդամք մարմնով եւ վիթխարիք։ Ոչ սակաւք յերկոցունց կողմանց սկայիցն յաղթանդամք. (Խոր. ՟Ա. 8. 10։)

Յաղթանդամ բնութիւն (առիւծու)։ Գազանք յաղթանդամք մեծութեամբ. (Վեցօր. ՟Ը։)

Ի կանանցն եղեւ կամաց ախտն ի ծնանել զյաղթանդամ կորիւնս. (Վրդն. պտմ.։)

εὑμήκης praelongus, procerus եւ այլն. Յաղթ անդամօք. երկայնահասակ. մեծամարմին. վիթխարի. հսկայ, եւ կորովի.


Definitions containing the research աղ : 10000 results

Խարամ

s.

scoria, dross, slag.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«հալելի մետաղների մանրուքը՝ կեղտը» Վանակ. յոբ. իը (առ Լեհ.)։

ՆՀԲ թրք. qərəntə «կոտրտուք»։ Bug-ge IF 1, 447 իբր բնիկ հայ՝ յն. σϰωρία «մետաղի կեղտ» բառի հետ։

NBHL (1)

(որպէս ռմկ. գըրընթը)Աւելորդն կամ աղտն հալելի իրաց.


Խարբ, ից

s. adj.

sword;
flagitious, iniquitous, wicked;
ill-bred;
lewd.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ՆՀԲ (վաղակաւոր բառի տակ) եբր. խէրպ։ Pictet II 134 սանս. krpānī լտ. scalprum «սուր գործիք, մկրատ, մանգաղ, նշտրակ» ևն։ Տէրվ. Altarm 29 անգսք. skarpr, հբգ. scarph, գերմ. Scharf, լատ. scalpere, յն. σϰοσπίζω, սանս. krpāna «թուր» բառերի հետ իբ-րև բնիկ հայ։ Lag. Arm. Stud. § 975 եբր. xereb, որի հետ նոյն է դնում յն. άρπη «մանգաղ» (հիմայ այս համեմա-տութիւնը սխալ է համարւում. յն. ἂρπη միացւում է լտ. sarpo «յօտել», հսլ. srúpū, ռուս. сepnъ, լեթթ. sirpe, հիռւ-serr «մանգաղ», հբգ. sarf, գերմ. Scharf «սուր» ևն բառերին. Boisacq 81, Walde 679)։

«ագահ և անյագ՝ ուտել-խմելու մէջ» Մաղաք. աբ. 24 (Վասն խարբ և անյագ ըմպելոյն իւրեանց. -այսպէս ունի տպ. Եմ. էջ 37. իսկ Պատկ. ունի խարաբ1). «մարմ-նաւոր ցանկութեան մէջ» Մխ. բժշ. 108 (Այ. նոզ որ գինի շատ խմեն և այնոց որ ի մեր-ձաւորութիւն խարբ լինին). «լիրբ, անա-ռակ, խառնակեցիկ» Մագ. թղ. 212-213 (Զիս համալուծ առնես որդւոյդ խեղկեալ խարբի։ Բ խարբի որգւոյդ ի գանգատ գնա), որից խարբութիւն «ագահութիւն ընչից, ըն. չաքաղցութիւն, զօշաքաղութիւն» Վստկ. էջ 6 (Զսղալանացն տտւգանս ըստ իւրաբան-չիւր յանցանացն չափով դնել ,որ ոչ վասն ատելութեան պակասեցուսցէ և խարբութեան աղագաւ առաւելուցու ի տուգանաց յափըշ-տակութիւն)։

NBHL (1)

Փաղանուն. որպէս սուսեր, զի կոչի խարբ (կամ խարդ, կամ բխարբի), Դալապր մարտացու, վաղակաւոր. նրան. (Քեր. թր. եւ Երզն. եւ Նչ.։)


Խարբալ, ի

s. mech.

sieve, cribble, bolter;
bolting-mill.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«մաղ». առանձին չէ գործա ծուած. բայց սրանից են խարբալել «մաղել», փխբ. «տակնուվրայ անել, վտանգել, փոր-ձել» Ղկ. իբ. 31. Եզն. 181. Բրս. մրկ. Մադ. Երզն. մտթ. «մի սուտ գլորել» Վրք. հց. Ա. 698. խարբալիլ «վնասուիլ, կարկամիլ, ան-դամալոյծ դառնալ» Մին. համր. 86. «սա-տանայից փորձուիլ» Վրք. հց. Բ. 443. խար-րալումն «փորձութիւն» Վրք. հց. խա.-ր վերածուելով լ-ի՝ խալբալել «շփոթել, միտ-քը տակնուվրայ անել» Ադամ. էջ 315, խալ-բալիլ «շփոթուիլ» Ադամ. 31. խալբալում այնել «շփոթեցնել, խանգարել» Սմբ. դատ. 124. երկու ձևով է խարբալեալ (այլ ձ. խալ-բալեալ) Ադամ. 59։

= Ասոր. [syriac word] 'arbālā «մաղ», [syriac word] *arbel «մաղել», արամ. [hebrew word] 'arbālā արաբ. [arabic word] γirbal «մաղ». սրանցից են փոխառեալ նաև արևել. թրք. [arabic word] γalbir «մի տեսակ կոշտ մաղ», թրք. [arabic word] qalbur «մաղ», [arabic word] qalburlamaq «մաղել». ռմկ. խալպուր, խալպուրլամիշ ընել։-Հիւբշ. 3n4։

Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութիւն 1671, էջ 313 խարբալ մեկնում է «ոլո-րապտոյտ ճանապարհ», որից խարբալել «մոլորեցնել»։-Schrōder, Thesaur. 47 թրք. և պրս. ձևերը դնելով՝ ենթադրում է որ հին պարթևական բառ լինի։ ՆՀԲ թրք. պրս. արաբ. ձևերի հետ նաև լտ. cribellum «մաղ»։ Lag. Arm. Stud. § 976 դնում է նաև արամ. և թալմ. ձևե-րը, որոնցից անբաժան է համարում լտ. cribrum «մաղ»։ Նոյնը նաև Müller WZKM 7, 381, որ ասորի բառը լ-cribellum ձևից փոխառութիւն է կար-ծում։ Հիւնք. չաղաթայ. ղարպալ։ [arabic word] xarfaq, որ մեկնւում է «սպիտակ մա-նանեխ» (տե՛ս Կամուս, անդ՝ էջ 892)։-Հիւբշ. էջ 268։

ԳՒՌ (dialectal) Այս բառից է Ղրբ. խըլըփա՛լվէլ «ուշաթափուիլ, ուշքը գնալ, նուաղելով վայր ընկնել» (Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ Բ. 150). իմաստի զարգացման համար հմմտ. գւռ. խելքամաղ լինել «ուշքից գնալ» (մաղ բառից)։

NBHL (1)

Որպէս թ. ար. պ. գալպուր, ղըլպար, ղարպիլ, ղիրպալ, ղերպիյլ. Լտ. քրիպէ՛լլում. այսինքն Մաղ, մեծ մաղ։ յորմէ կազմի յաջորդ բայն։ cf. ԽՈՐԲԱՄ։


Խարբուզ

s. zool. roe-buck.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Հիւնք. պրս. խար «էշ» և բուզինէ «կա-պիկ» կամ թրք. պուզաղը «հորթ» բա-ռերից։


Խարի

s. anat. penis.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ Գաղիանոսի մէջ գտնելով «ան-կիւդա (կամ անկիւրա). խարի» բացա-տըրութիւնը, նոյն յն. բառը հասկացել է ἄγϰυρα «խարիսխ. 2. ամօթոյք», որով մեր խարի բառն էլ մեկնում է «արութիւն մառռու. առնի անդամ»։ Զգուշաւոր ՋԲ չունի այս բառը։ ԱԲ հետևում է ՆՀԲ-ի։ Նորայր, Հայկ. բառաքնն. էջ 117 ցոյց տուեց՝ որ Գաղիանոսի յիշած յն. բառը պէտք է հասկանալ ἀγχοῦσα, որով խա-րի բառին տրուած «առնի» նշանակու-թիւնը ջնջեց և մեկնեց վերի ձևով։ Bug-ge KZ 32, 9 անտեղեակ սրանից՝ հա-մեմատում է խարի «առնի» բառը պրս. ❇ xar «փուշ» բառի հետ, ենթադրե-ւով որ պրս. xar ունեցած է նաև «առ-նի» նշանակութիւնը, որից փոխառեալ են ալբան. kā̄r, karε, գնչ. kar «առնի»։

NBHL (1)

Արութիւն մարդոյ. առնի անդամ. (պ. քիյր. յն. անքի՛ռա). (Գաղիան.։)


Խարիսխ, րսխաց

s. fig.

base, foundation;
pedestal;
legs, feet;
anchor;
— արկանել՝ ընկենուլ զ—, to anchor, to cast anchor;
— վերացուցանել՝ լուծանել զ—ն, to weigh anchor;
— արկեալ կալ, to be, to ride or to lie at anchor;
— յուսոյ, anchor of hope;
— փրկութեան, sheet anchor;
last resource, last shift.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხარისხი խարիսխի «աս-տիճան», ხარისხოვანი խարիսխովանի «ար-ժանաւոր, աստիճանաւոր», მეხარისხი մե-խարիսխի «դասական», აღხარისხული աղ-Խարիսխուլի «աստիճանաւոր»։

NBHL (1)

Խարիսխ երկաթի գետանաւի կառուցալ ի կառսն՝ արգելաւ, եւ առկայացոյց զմինդաս. եւ այնպէս շինեցաւ քաղաք, եւ կորչեցաւ անկիւրիայ. որ թարգմանի խարիսխ. (Նոննոս.։)


Խարձ, ից

s.

cane-brake, reedy fen;
thorny brake.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. (կայ նաև խարձունք, -ձանց) «եղեգնուտ, շամբ» Բուզ. 118. Փիլ. լիւս. 129. Իմաստ 6Չ. Պտմ. աղէքս. 125. Մարթին. Վրդ. առ. 193. Վստկ. 78. նոյն է և խարշ «եղեգնաշամբ» Բառ. երեմ. 140։

NBHL (2)

Ելին ի վերայ մեր ի խարձէն։ Հրդեհս հարկանել զխարձն. (Պտմ. աղեքս.։)

Խաղք եւ շամբք, եւ թաւ խարձք, եւ խիտ մայրիք։ Ի խարձս եւ ի թաւ անտառս. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լիւս.։)


Խաւ, ոյ

s.

couch, cot, bed;
plait, fold;
nap on cloth, down on fruit or plants;
— հանածոյից, stratum, layer, bed;
խաւ ի խաւ, խաւ ի խաւոյ, folded, plaited, doubled;
in folds, doubly.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(յետնաբար ո, ու հլ.) «աղուամազ, կերպասի վրայի բարակ թաւութիւնը, պտու-ղի վրայի բարակ աղուամազը» Շնորհ. առ Բժշ. խաւոտ (նոր գրականի մէջ)։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხაო խառ «բուրդի խաւ» ჩავოიანი խավոիանի, ხაოიანი խառիանի «խաւոտ, թաւ», թրք. ❇ xav «թաւութիւն ասուեաց, աղուամազ», ❇ xavlu (ռմկ. bavlu) «թաւոտ. 2. մի տեսակ բրդոտ երես-սրբիչ. 3. ղենջակ», սերբ. բուլգ. (թուրքերէ-նի միջոցով) havlija «խաւոտ, թաւ, բրդոտ», ուտ. խա «բուրդ»։

NBHL (1)

(արմատ Խաւարի) Թաւ ինչ. մասն ի մասին վերայ. որ ինչ ստուերածս իմն ածէ՝ որպէս ծալք, ծածկոյթ, կրկնուած, կուղ. աղուամազ. աղօտ իմն մռայլ, մէգ. (լծ. թ. խաթ, գաթ. եւ խավ, հավ. յորմէ խավլու, հավլը. կամ տիւման, թիւյ)


Խաւարծի

s.

tendril;
shoot, offshoot, bud, sprout, germ.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«րրթի փափուկ, կակուղ և մատղաշ ծիլ». հմմտ. «Ինքեանք փափուկք և պէսպէս դարմանօք օր ըստ օրէ ևս քան զևս իբրև զխաւարծի փափկանային». Ոսկ. ե-փես. էջ 814. «Կանգնեցան կացին (յորթն) ար-մատք և տունկք, կողր և տերևք, խաւարծի և ծաղիկք, բաժակ, ողկոյզ, գնդակ, պատա-ղիճ» Վեցօր. 94։ Սրա հետ պէտք է նոյն դնել խաւարծիլ (որ և գրուած է խավարծիլ, խա-ւըրծիլ, խօրծիլ, խործովիլ, խործուիլ, խոր-ծիլ, խորձուիլ, խրձուիլ) «գաբծիլ, խաշնդեղ. rheum ribes Gron». (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 100) Գաղիան. «որթի մատ-ղաշ ծիլ» Վստկ. 60. «վայրի վարունգ» Լեհ. խաւարտ, ի, ի-ա հլ. «կանաչեղէն, ուտելի բանջար» Կոչ. 116. Եւագր. 7. Վրք. հո. Ա. 200. Մագ. թղ. 96 (զհազարդ խաւարտ, աւ-սինքն «հազար կոչուած բանջարեղէնը»), «վարունգ, կաղամբ» Բժշ. «խիար կամ խա-ւարծիլ» Հին բռ. որից խաւարտածին «խոտ ուտելով մեծացած» Մագ. թղ. 88։ Սրան-ցից չենք կարող բաժանել նաև վիպասանա-կան «Տենչայր Սաթենիկ տիկին տենչանս զարտախոյր խաւարտ և զտից խաւարծի ի բարձիցն Արգաւանայ» հատուածի մէջ (Խոր. Ա. 29) խաւարտ և խաւարծի բառերը՝ որոնք ըստ իս արտախոյր և տից գոյական-ների ածականներն են (տե՛ս իմ յօդուածը ՀԱ 1908, 124)։

= Բոլորն էլ ծագում են խաւ «աղուամազ» ձևից. խաւարծի կազմուած է -ածրի կամ՝ արծի մասնիկով. հմմտ. թաւարծի, աղ-ար-ծի կամ աղ-ածրի։-Խաւարածի բառի հետ նոյն է խաւարտ (ბ=տ. հմմտ. խայտ-խայծ, խեղդ-հեղձ, արծ-արտ, պիղծ-պըղ-տոր ևն)։ Իսկ խաւարծիլ՝ խաւարծի բառի «աւառական ձևն է, որ ծիլ բառի նմանու-թեամբ ստացել է աւելորդ լ ձայնը։ Խաւար-ծի և խաւարտ նախնաբար նշանակում էին «թաւոտ, մազոտ, բրդոտ, աղուամազոտ» և էին պարզ ածական. յետոյ իբր գոյական՝ յատկացուեցան «թաւ՝ բրդոտ ծիլ՝ ընձիւղ և բանջար» նշանակութեանց և ի վերջոյ մաս-նաւորապէս «որթի ծիլ, խաշնդեղ կամ ուրիշ բանջար», սրանց երեսի թաւութեան պատ-ճառով։ Այս են հաստատում վիպասանական երգի խաւարծի և խաւարտ բառերը՝ որոնք ղեռ ածական են՝ «թաւոտ, բրդոտ, մացռա» նշանակութեամբ (ըստ այսմ արտախոյր և տից թաւ տերևներով բոյսեր պէտք է լինին), ինչպէս նաև մեզանից փոխառեալ կովկա-ևեան ձևերը՝ որ տե՛ս վարը (թաւիշ կամ ննթառամ ծաղիկ նշանակութեամբ)։-Աճ.

Այս բառերի վրայ տրուած զանազան մեկնութիւններ տես արտախոյր բառի տակ։ ՆՀԲ խաւարծի նոյն ընդ խաւարտ։ Bugge IF 1, 450 խաւարտ բառից հա-նում է խաւարծի։ Հիսնք. սաղարթ-ից խաւարտ, որից խաւարծի, որից աղար-ծի և թաւարծի, որից էլ թաւ։ Վերի ձե-ւով մեկնել եմ ՀԱ 1908, 124։

ԳՒՌ (dialectal) Ոզմ. խավառծէլ, Վն. խավըռծիլ, Մկ. խmվըռծիլ, Ալշ. Մշ. խավըռձիլ, Խրբ. խավըրձիլ «խաւրծիլ բոյսը», իսկ Հճ. խա-վիձիլ «խաղողի որթի մատղաշ ծիլ»։ (Խրբ. «գազա՞ր»)։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხავერდი խավերդի «թա-ւիշ», բայց նաև «անթառամ ծաղիկ, ռուս. баnxатникъ. լտ. amarantus», სავარჯა խավարտա «մամուռ», մինգր. խավերդի, խավեդի «թաւիշ, անթառամ ծաղիկ», թուշ խավերդ, սվան. խավերդի, խավեդ, չէրքէզ, ախովերդ «թաւփշ»։

NBHL (2)

Փափուկ եւ թաւ բոյս մատաղ. բողբոջ. ընձիւղ. որպէս թէ խաւարտ տնկոյ. cf. Խորձուիլ, որ է ծիլ որթոյ.

Կանգնեցան կացին (յոթն) կողր, եւ տերեւք, խաւարծի, եւ ծաղիկ, եւ ողկոյզ. (Վեցօր. ՟Ե։)


Ղեղի

cf. Լեղի.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«կարի քաղցր». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 192, իբրև տարբեր բառ՝ ղեղի «լե-ղի» ձևից, որ մի տող վերևն է յիշում։

NBHL (3)

Ղեղի՛ կերիցուք վասն քաղցրութեան ճաշակացն։ Ղեղեաւ զդառնութիւն ճաշակացն քաղցրացուցանել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)

Ղեղին դառնութեան զճաշակն քաղցրացոյց. (Մեկն. ղկ.։)

Չարն ի ներքոյ՝ դառն ապաժոյժ ղեղւոյ, իսկ ի վերոյ բարեկերպ գունեալ իբր քաղցր օծմամբ. (Անյաղթ հց. իմ.։)


Ճախարակ, աց

s. mar.

turner's wheel or lathe;
small wheel, pulley;
block.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «անիւ կամ անուա-ւոր գործիք (հիւսնի, ոստայնանկի, ատաղ-ձագործի, քանդակագործի ևն)» Վեցօր. որից ճախարակել «ճախարակով հարթել, կանո-նաւորել» Ոսկ. ես. Փիլ. ճախարակագործ Վեցօր. էջ 181. ճախարակաձև Ագաթ. ճա-խարակեայ ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 2. ևն։-Միջին հյ. ձևեր են՝ ջարհակ (Նորայր, Բառ. ֆր. 1102 ա), ջահրայ Առաք. լծ. սահմ. 567, 618։

NBHL (1)

τόρνος, ἑντόρνον tornus. (ի հյ. արմատն է ճախր. լծ. եւ թ. չարխ ) Անիւ կամ անուաւոր գործի ի պէտս զանազան արուեստից, մանաւանդ հիւսանց, եւ ատաղձագործաց, եւ ոստայնանկաց. որպէս ռմկ. ջարխ, ճըխրըխ, ջահրայ, ջահրակ.


Ճախր

s.

flight, soaring;
turn, tumble;
wheeling about;
caper, somerset;
— առնուլ, to take wing or flight, to fly away, to fly up, to soar on high, cf. Շրջագայիմ;
to caper, to cut capers, to turn a somerset, to turn heels over head;
cf. Ձի.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«իր վրայ դառնալը, շրջան, դարձ. պտոյտ» Գնձ. որից ունինք ճախր առնուլ «դառնալ, ժուռ գալ» Պտմ. աղէքս. Խոր. Յհ. կթ. ճախրել «դառնալ, ժուռ գալ» (թրո-չունի, ձիու) ՍԳր. Կոչ. Եղիշ. ճախրումն Փարպ. ճախրանք Նար. ճախրահոս Շիր. ճախրական Երզն. ոտ. երկն. ևն։

-Պհլ. *čarx (գործածուած է միայն čark ձևով) բառից շրջմամբ. սրա հետ հմմտ սանս. [other alphabet] čahra-«անիւ, շրջանակ, ձիթահանք, թռչունի ճախր, պտոյտ», զնդ. [arabic word] čaxra-«անիւ», պրս. [arabic word] carx «շրջանակաձև շարժում, աղօրիքի ճախա-րակ, սայլի անիւ, հորի ճախարակ, անուաձև յեսանաքար, մանելու ճախարակ, կարժառ, ռրևիցէ դարձող բան, երկինք, ժամանակ ևն», բելուճ. čark «անիւ, մեքենայ, երկա-նաքար», աֆղան. čarx «անիւ, շրջանակ, պտոյտ», օսս. čarx «անիւ, լուսնի շրջանա-կը» (Horn § 437)։ Այս արմատին է պատ-կանում նաև հյ. ճախարակ, որ փոխառեալ է պհլ. *čarxak «ճախարակ» հոմանիշից. հմմտ. պրս. [arabic word] čarxa «ճախարակ, ջրհորի ճա-խարակ, գործի ինչ նետ ձգելոյ, փոթորիկ, մրրիկ»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. quel-«դառնալ, պտտուիլ» արմատից, ոռ տալիս է հյ. յեղ-և հոլով (մանրամասն տե՛ս այս բառերը), այնպէս որ հոլով և ճախա-րակ միևնոյն բառերն են, առաջինը բնիկ, երկրորդը իրանեան փոխառութիւն (տե՛ս Pokorny 1, 515, Berneker 549, Boisacq 531)։-Նոյն իրանական բառը փոխառեալ է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ. այսպէս՝ վրաց. ჭახრაკი ճախրակի «պտուտակ», ჩარხი չարխի «մեքենայ», աֆղան. čarxa «մանելու ճախարակ», քրդ. čarx «շրջան, անիւ, ջաղացք», թրք. [arabic word] čahra «մա-նելու ճախարակ», արևել. թրք. [arabic word] čarx կամ [arabic word] čax «ջուրի կամ մանելու ճա-խարակ.. [arabic word] čiγarik «բամբակը կու-տերից մաքրելու երկանիւ մեքենայ», [arabic word] čəqər կամ [arabic word] čəqrəq «կարժառ. ջրի ճախարակ». չաղաթ. [arabic word] cark «ճա-խարակ» (սխալ է Vambery, Etym. Wör-terb. էջ 122, որ թրք. čəqrəq «ճախարակ» բառր հանում է թրք. čaγər «բղաւել, կան-չել» արմատից)։ Թուրքերէնի միջոցով փո-խառեալ են՝ սերբ. čekrkli «ճախարակ», čigra «շռնչան», լեհ. cyga, հունգ. csiga, ռում. čikričniu, carklîu «անուաւոր». որաւ-գար. čjark, նյն. τζιϰρίϰα։-Հիւբշ. 186։

NBHL (2)

Զոր տեսեալ զօրացն աղեքսանդրի՝ (ուրախութեամբ) ճախր առեալ ճեմէին. (Պտմ. աղեքս.։)

ՃԱԽՐ ԱՌՆՈՒԼ. γυρεύομαι in orbem versor, circumagor, circumcurro. Շրջան առնուլ. հիռ գալ. պտուտկիլ. խաղալ, շուրջ ընթանալ, քերել, սահիլ. ման առնուլ, ժուռ գալ, պտըտիլ.


Ճակգարան

s.

child's rattle;
castanets.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«մի տեսակ երախայական խաղալիք, ճռռան կամ բոժոժ» (յիշուած է կոճի հետ) Պտմ. աղէքս. 54 (այլ ձ. ճագա-րան). ուրիշ վկայութիւն չկայ. յունարէն հա-մապատասխան բառն է բնագրի մէջ՝ ϰρό-ταλον «բոժոժ»։ Կեչառեցին սխալմամբ մեկ-նում է «ճակգարանս՝ որ է լից ոսկրեայ» (ճան, վէգ) ըստ Հացունի, Դաստ. էջ 279։

Հառունի, Դաստ. 287 պրս. čək «հոն, չիւն, բախիւն», որով դնում է «բախա-կան խաղալիկ մը». ուղիղ ձևը համա-րում է ճագարան։

NBHL (2)

Տալով նմա ճակգարանս եւ կոճս, որով մակեդոնացւոց մանկունքն խաղան. (Պտմ. աղեքս.։)

κροτάλη, κρόταλον crepitaculum, tintinnabulum. Խաղալիկ տղայոց՝ ձայնահան որպէս զկոչնակ, կամ ճախարակ, բոժոժ.


Ճահիճ, հճի

s.

marsh, morass, swamp, fen, bog, slough, quagmire.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ջրջրոտ՝ ցեխոտ տեղ» Ես. խա-18. Սռ. ճզ. 35. Եփր. աւետ. 302. հների մէջ անեզական է, բայց արդի գրականում եզա-կի ձևով է. որից ճահճոտ, ճահճային, եր-կուսն էլ նոր բառ։ Հների մէջ գրւում է նաև ճախին «ճահիճ, տղմուտ տեղ» Գէ. ես։-12-488 Սրանից տարբեր է ճախնախուտ «ճահհոտ» Ագաթ. (կրկնագրում՝ էջ 65ա ճաղճախուտ), Երզն. մտթ. Կղնկտ. Կանոն, որ կրկնուած է պարզական ճախ արմատից։ Նոյն ճախ ձևը գտնում ենք նաև ճախին Վրդ. առակ. 156 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ) բառի մէջ, որից կազ-մուած է մարգաճախին Պտմ. աղէքս. 125 (ըստ համառօտ ձեռագիրների) կամ իբրև յտ. անուն՝ Ակներաց Մարգաճախին Դրնղ. էջ 79. մարգճախին «ճահճոտ՝ թաց մարգ» Զենոբ. իբրև վերջինիս կրկնակն է մարգճակ Ճառընտ. Զենոբ. էջ 31 և Յայսմ. ճախին ձևը ունի Յովսիմ. 23. «Գտանես դաշտ մի ճա-խին և տղմուտ», որի դէմ էջ 24 var-ճախ-ճախին։ Վերջապէս արմատի պարզ ձևն ունի Բառ. երեմ. էջ 194 ճախ «մարգ»։ Այս բո-լորի համեմատութիւնից երևում է՝ որ ճահիճ ռառի մէջ -իճ մասնիկ է, արմատն է ճահ, որի հետ նոյն են ճախ, ճակ։

ՆՀԲ ճախճախուտ՝ արմատն է ճակ։ Հիւնք. պրս. čāh «ջրհոր» և sāy «գետ, շուր» բառերից։ Յայտնի չէ թէ ի՛նչ կապ ունին վրաց. ճոճի «ճահիճ», ճանճրոբա, ճաոբի «ճախճախուտ տեղ», ճաոբիանի «ճահճային»։ Բայց հյ. ճախ արմատի հետ նոյն են անշուշտ մինգ. ճխոճխո «ճահիճ», լազ. čodcxori «ճահիճ» (Erc-kert, Die Spr. A. Kauk. Stammes 347)։ Պատահական նմանութիւն ունին չաղաթ. [arabic word] čal'ik «ճահիճ», [arabic word] čalča «ճահիճ», եակուտ. čalbax «տիղմ, ճախին» ևն։

NBHL (1)

ՃԱՀԻՃ ἔλος, λίμνη stagnum, palus, lacus. Վայր ճախճախուտ. մարգճակ. եղտիւր. խաղ. ջրակոյտ. լիճ.


Ճահուկ

s.

troop, pack.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«խումբ, ջոկ» Ոսկ. հռովմ. 134 (Քրիստոսի հօտը), 329 (ոչխարների), 407 (սեռ. ճահկիս), 422 (աղուէսների խումբ), «բանակատեղի՞» Սիմ. ապար. 88 (Եւ սրի-կայքն վեցեքին չուեալ ի ճահուկ բանակին)։

NBHL (1)

Որպէս առիւծ հուր շնչէ, յորժամ ի ճահուկս աղուեսաց խառնիցի. (Ոսկ. հռ. ՟Լ՟Բ։)


Ճամբար, աց

s.

camp, encampment.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«մանեակ». մէկ անզամ ունի Սեբ. գլ. ժը, էջ 65. «Զարդարէ ի չքնաղս, ի գտակ և ի պատմուճանս բեհեզեայս յոսկ-ւոյ օծեալ, մեծացուցանէ ահագին պատուօք ի ճամբար ականակապ և ի գումարտակ»։ (Հացունի, Պատմ. տարազի 109 դնում է վարսակալ», որ ուղիղ է ըստ ծագման)։ Նոյն բառն է անշուշտ, որ Զքր. սարկ. Բ. 68 հին ձեռագրերից հանելով գործածում է. «ի գիշերի գաղտ եղեալ փախեաւ հեծեալ ի ջո-րի և ճամբար իւր եդեալ յաւանդ»։

= Պհլ. čambar «շրջանակ» ձևից (տե՛ս նախորդ ճամբար բառի տակ), որ ունեցած պիտի լինի նաև «բանակ» նշանակութիւնը. առհասարակ «խումբ» նշանակող բառերը կապ ունին «բոլորակ» գաղափարի հետ. հմմտ. գունդ, պար, տճկ. թօփ ևն. ներկաւ դէպքում հմմտ. յատկապէս՝ գումարտակ «բանակ. 2. մանեակ»։-Հիւբշ. էջ 186։

NBHL (1)

Ճամբարն երուանդայ էր բացագոյն ի քաղաքէ նորին. (Խոր. ՟Բ. 46։)


Ճաշակ, աց

s.

taste, flavour, savour;
foretaste, prelibation, proof, gustation;
drinking-vessel, cup, mug, glass, tumbler;
measure of gallons;
դուզնաքեայ —, weak or slight effort;
առնուլ զ—, to try, to taste, to relish;
առնուլ զ— քաջասրտութեան նորա, to prove his courage;
—աւ զծով չափել, to empty the sea with a tea-spoon.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) ճաշակ «հաղորդութիւն» նշանա-կութեամբ ունին Ախց. Երև. Շմ. ճաշան. Ալշ. Մշ. ճաշագ, Ատն. Ննխ. Պլ. ջաշագ, Խրբ. ջmշmգ, Ասլ. ջաշագ, ջաշայ, Սեբ. ջաշ-շագ, բայական ձևով՝ Ջղ. ճաշակվել, Տփ. ճաշակվիլ, Ղրբ. ճշա՛կվէլ, Սլմ. ճաշայվել «հաղորդուիլ» ևն։-Տփ. ճաշնիկ «համ, ճա-շակ» փոխառեալ է վրաց. ჭამნიკი ճաշ-նիկի բառից, որ ծագում է պհլ. *čāsnīk =պրս. [arabic word] čāš̌nī «ճաշակ, համ» բառից։

NBHL (3)

Ճաշակաւն քաղցր եւ համեղ. (Շ. բարձր.։)

Ընդ քաղցրաւենեաց ճաշակաց։ Ընդ քաղցրութեանն ճաշակ։ Ճաշակն պտղոյ առաջին փայտին։ Ճաշակ հեշտալի։ Ճաշակդ լուսոյ. (Շ. մտթ.։)

ՃԱՇԱԿ. κύαθος (լծ. գաւաթ) cyathis τρύβλιον catinus, patina κοτύλη (լծ. կթղայ) cotyla, sextarius եւ այլն. դաղմ. չա՛շա. Բաժակն, եւ ամենայն անօթ՝ յորում պահին կամ որով բաժանին իրք մատռուակեալք. գաւաթ.


Ճապուկ

adj. adv.

creeping, crawling, cringing;
windig, tortuous, sinuous;
flexible, supple;
ընդ —, hurriedly, hastily, in haste;
ընդ — անցանել, to insinuate, to worm oneself in, to enter cautiously but hastily, to creep or steal in swiftly.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ճեպով, շուտ, արագ». մէկ ան-գամ գործածուած է Եղիշ. գ. էջ 57. «Ընդ ճապուկ՝ անդր անցանէ ի վերայ գնդին Պար-սից»։ Նոյնը պիտի լինի նաև Նար. տաղ. էջ 423՝ «Այն ճորտն ճոխ էր և ճապուկ» (իմա «շոյտ, աշխոյժ»)։ Նոր գրականում կայ ճա-պուկ «դիւրաթեք, ճկուն», որի հնագոյն գոր-ծածութիւնն էլ գտնում եմ Յայսմ. օգոստ. 2. «Եւ ի ճօճել ճապուկ նիզակացն»։ Այս նը-շանակութիւնը իբր միջին օղակ՝ վերինի հետ է միացնում նաև ճապուկ «ծռմռկող, գալար-ւող, մանիճ մանիճ եկող» Նար. կթ. էջ 117 (որդերի համար է ասուած. և այսպէ՛ս է մեկնում Լծ. նար.), որից ճապկիլ «ծռուիլ, թեքուիլ» Անան. գիտ. 5 (լուսնի մահիկի հա-մար ասուած), «յօրանջելով երկննալ, ձըգ-ուիլ» ԱԲ. սաստկականը ճապկտիլ «ստէպ յօրանջելով ձգձգուիլ» Վստկ. 212. Ախտարք (բուն նշ. «ծռմռուիլ»), որ և ռմկ. ճպլկտիլ Վրդն. առակ. 78 (Ասի ի բան առակաւոր, Թէ խեցգետինն ի հետ օձին ճպլկտեցաւ Նայ կտրեցաւ. այլ ձ. ձգտեցաւ)։-Բառ. երեմ. էջ 196 ունի ճապուկ և մեկնում է «նազլու կամ մանիչ ճախարակեայ» (անշուշտ մա-նիճը մանիչ կարդալով)։

ՆՀԲ հանում է ճապատիլ բայից. լծ. հյ. ճապաղ, ճեպ, վրաց. ճապուկի, որ-պէս և թրք. չէվիք «աշխոյժ» և չաբուգ «շուտ»։ ԱԲ ջնջել է ճապուկ «շուտ» բա-ռը և գիտէ միայն ճապուկ «ծռմռկող»։ Müller SWAW 42 (1863), 254 և Հիւբշ. KZ 23, 29 պրս. cābuk ձևից։

NBHL (3)

Որ ճապատի. դիւրաթեք. այլայլակ ի շարժմունս իւր. վր. ճապուկի. (լծ. եւ ճապաղ. եւ ճեպ. որպէս եւ թ. շէվէք. եւ շաբուգ ).

(լծ. եւ ճապաղ. եւ ճեպ) Բոտոտք ճապուկք շարժողականք. (Նար. ՟Կ՟Թ.)

Այն ճորտն ճոխ էր եւ ճապուկ. (Նար. տաղ.։)


Ճապուռ, պռոյ

s.

claw, talon;
lobster's or crab's claws.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Այս արմատից են ճապռել կամ ճեպռել Ղզ. Ղրբ. «ճանկել, ճանկռտել», ճպռել Երև. «պոկել, փրցնել, ճանկելով քա-ղել», Դվ. «ծաղկի թերթերը պոկոտել», ճապռել Ալշ. Բլ. Ղզ. «պոկել, փրցնել, փե-տել», ճպռոտել Շմ. Ղրբ. «ճանկռտել», ճեպռել «թեպրել» Բառ. երեմ. էջ 118 և վեր-ջապէս ճպլել Ղրբ. «պլոկելով հանել, սկրր-դել»։ Այս բայի հին գործածութիւնը ունի Եփր. մտ. Դ. էջ 174 (մի ձեռ. միայն) ճոպ-րել ձևով (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 273)։

«վայրի չաման» Վստկ. 79. Բժշ. Գաղիան։

NBHL (2)

Մագիլ. ճիրան ...։ (Գաղիան.։)

Իսկ ի Բժշկարանի, ճապուռն մեկնի եւ ճաղտէ. քրմանի կամ էրմանի չաման։


Ճառագայթ, ից

s. geom. ast.

ray, beam, radiation;
light, splendour, brightness, brilliancy;
radius;
— տանելի, vector radius;
—ս արձակել, to irradiate, to beam, to emit rays.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ի հլ. «ճաճանչ, լոյսի շող» ՍԳր. որից ճառագայթաձև Կոչ. ճառագայ-թաձիգ Ագաթ. ճառագայթարձակ Ագաթ. ճա-ռագայթաւոր Եւագր. բազմաճառագայթ Խոր. վրդվ. երեքճառագայթեան Կիւրղ. աղ. խչ. եօթնճառագայթեան Անյ. բարձր. ևն,

NBHL (2)

Ճառագայթք հատանէին։ Մինչեւ ճառագայթք հրոյն յերուսաղէմ երեւէին. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 39։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 9։)

Արեգակնայիցն յաղթէր ճառագայթից. (Կիւրղ. թղթ. առ կոստանդ.։ եւ Շար.։)


Ճատրակ, ի

cf. Ճատրկուց.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«սատրանջ, շախմատ խաղը» Գր. տղ. եէմ. որ և ճարտրակ Ոսկիփ. (տե՛ս ՆՀԲ նարտ բառի տակ յիշուած վկալութեան մէջ), ճատրկուց Վրդն. պտմ. էջ 95։

= Պհլ. [other alphabet] čatrang հոմանիշից (կամ թերևս սրա երկրորդական *čatrak ձե-ւից. հմմտ. վրացին). սրանից են նաև պրս. [arabic word] ︎ šatrang կամ [arabic word] ։ satrang, արաբ. [arabic word] ︎︎ salranj կամ [arabic word] ︎ Sil-ranj, թրք. satranj, santranj, zatranj, քրդ. setrenǰ, satrənǰ, վրաց. ჭადრაკი ճադրա-կի, ჭანდრაკი ճանդրակի, յն. ζαντρίϰιον-բոլորի մայրն է սանս. [other alphabet] caturan-ga (կազմուած čatur «չորս» և añga «մաս, անդամ» բառերից. բուն նշ. «քառանդամ. չորեքմասնեայ»), որ նիւթի հետ Հնռևաս-տանից տարածուել է զանազան երկիրներ։ Արաբ ձևից ուշ ժամանակի փոխառութիւն է սատրինջ, սատրիճ, որ տե՛ս առանձին։ Այս խաղի հնարումը Ֆիրդուսին տալիս է Հնդիկ-ներին։ Հնդկաց թագաւորը մեռնելով՝ երկու որդիների (Գաւ և Թալհենդ) միջև գահաևա-լական կռիւ սկսուեց. կրտսերը՝ Թալհենդ մեռաւ պատերազմի մէջ. մայրը անիծեց Գաւին, իբրև եղբայրասպանի։ Գաւո հաւա-քեց Հնդկաց իմաստուններին, որոնք հնա-րեցին ճատրակը, իբրև պատկեր պատերազ-մի և ցոյց տուին մօրը՝ թէ որդին չմեռա եղբօր ձեռքով, այլ ամէն կողմից պաշար-ուած՝ յոգնութիւնից ու ծարաւիզ (նահնա-մէ, հտ. Զ. էջ 353-6, փոքրադիր հրատ. Mohl, Նոշիրվանի ժամանակ)։-Հիւբշ. 188։

NBHL (3)

ՃԱՏՐԱԿ ՃԱՏՐԿՈՒՑ. ռմկ. սաթրանջ, սէթրէնճ. Խաղ նարտի պատերազմական ձեւով.

Ո՞ւր ջընարք երգարանին, կամ խաղացողքըն ճատրակին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)

Ճատրկուց խաղացեա՞լ ես. (ասէ, այո՛. Վրդն. պտմ.։)


Ճարակ, աց

s. fig.

pasture, feed, food, forage, fodder, provender;
pasture ground or land, meadow;
food, pasture, aliment, nourishment, prey;
— հրոյ, fuel, combustible;
— լինել, to be food to, the prey of, a prey to;
հրոյ — լինել, մատնիլ, to be a prey to the flames, to be burnt, devoured, consumed by fire;
սրոյ — լինել, մատնիլ, to perish by the sword;
սրոյ — տալ, to put to the edge of the sword, to slay;
— գտանել, to spread over, to wind or creep about;
— տալ հերձուածոց, to keep up, to foment divisions;
առ — ախտից, for cherishing or caressing the passions;
բազմախողխող երկաթոյն նա տայր ի —, he mowed them down with the murderous steel, or sweeping brand;
գիտութիւնք — են մտաց, knowledge is the food of the mind;
ճար եւ — առնել, to find a remedy;
to repair, to redeem, to retrieve, to make reparation or amends for.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ZDMG 1850, 357 սանս. car. caru. Lag. Urgesch. 479 «ձևով պրս. čāra. որ սակայն նշանակութեամբ չի համա-ձայնում»։ Spiegel, Huzw. Giram. 188 čar արմատից, պրս. čarāidan և ca-man։ Müller SWAW 38, 579. պրս. ča-ridan, զնդ. yavocarāni։ Justi, Zendsp. 109 զնդ. č̌ar արմատի տակ։ Lag. Arni Stud. § 1382 պրս. čarā։ Հիւնք. պրս. չէրաղ, չէրա ևն։ Patrubány ՀԱ 1907, 305 աճիլ բայի հետ։

NBHL (2)

Բանք նոցա իբրեւ զքաղցկեղ ճարակ գտանեն. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 17։)

Ճարակ բոցոյ նորա վաղվաղակի իմն հասանէր. (Յհ. կթ.։)


Ճեղ, ից

adj. s.

forehead bald;
cf. Ճիւղ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ճաղատ, մազերը թափած» Ղևտ. ժգ. 41, որից ճեղութիւն Ղևտ. ժգ. 42, 43. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

NBHL (2)

Ճեղբ ձիթենոյ տուեալ զխաղաղութիւն. (Մաշտ. ջահկ.։)

ἁναφαλάντος recalvus, calvus. Ճաղատ. կունդ. կնդակ. լերկ. (լծ. եւ հյ. կեղ. թ. քէլ ... լտ. քա՛լվուս).


Ճեմ, ից, ով, օք

s. adv.

walk, turn, turning;
— առնուլ, զբօսնուլ ի —, cf. Ճիմ, cf. Ճեմիմ;
— զ—ի, in taking a walk, walking;
գնալ — զ—ի, to walk with a measured, haughty step;
cf. Սանձ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

հյ. աճեցուն, արաբ. 'azīm «մեծ», տճկ. azγən «կատաղի» և հյ. գումար=արաբ. ǰam՝ «գումար» բառերով (տե՛ս ճեմ և լուսաճեմ)։ Lag. Urgesch. 471 պրս. AW 42, 254 և 44, 238 պրս. čāmidan և īamīdan (իմա čamidan)։ Müller ՏW. čaman «արօտ»։ Պատկ. Maтep. I. II պրս. čam. Justi, Kurd. Gram. (1880), էջ 233 քրդ. čemīēm «խոնարհիլ», պրս. čamidan, անգսք. hvom «անկիւն»։ Հիւնք. պրս. չէմիյտէն։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. δίεμαι «փախչիլ»։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գալլ. caman «ճամբայ», ն. արմ. kamm, kammed «հետք, քայլ», հբրըտ. cem-mein «քայլ, հետք», հիռլ. céinm «ճեմ քայլ, հետք»։ Karst. Յուշարձ. 408 սու-մեր. tum «երթալ, քայլել»։

NBHL (4)

Էանց գնաց ճեմ զճեմի առ զօրավարն։ Ճօճին պերճն ճեմօք. (Պտմ. աղեքս.։ Վեցօր. ՟Է։)

Ամպ վաղորդայնոյ ծագեալ, ի ճեմս քաղցր արեւու ցօղեալ. (Տաղ.։)

Սրտից ճանապարհ ահեղինաճեմ, ճեմ ցոփինընթաց գերեզմանի դուռն. այսինքն յիսուս գայ սիրով ի գերեզման ղազարու. (Նար. տաղ.։)

Եւ ըստ կրկին առմանց նուագէ (Նար. տաղ յար.)


Ճեմիշ, մշի

s.

privy, water-closet;
երթալ ի —, to go to stool.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«արտաքնոց». մէկ անգամ ունի Բուզ. ե. 35. սրա հետ հոմանիշ է չաշմակ «արտաքնոց», որ առանձին գործածուած չէ և կայ միայն չաշմակել «կործանել զտեղին և կարգել ի լուալիս, ճեմիշ կացուցանել». մէկ անգամ ունի Կիւրղ. դտ. «Իսկ Յերոբոաղ յետ չաշմակելոյ զԲահաղ և ունելոյ զդատա-ւորութիւն՝ յաղթեաց Մադիամու» (ակնար-կում է Դ. թագ. ժ. 27)։

= Պհլ. անյայտ մի ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] čašma և շրջեալ [arabic word] čamša, որ բուն նշանակում է «աղբիւր» և երևի փխբ. նշանակում է նաև «արտաքնոց». այսպէս է քրդ. [arabic word] češma «արտաք-նոց» (Justi, Dict. Kurde, էջ 129), ինչպէս նաև Մշոյ հայ. և թուրք. գաւառականով՝ չաշմա «արտաքնոց»։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. հյ. լուալիք «աւազան, բա-ղանիք, ջերմուկ. 2. աղբանոց, կոյանոց». (Քակեցին զտունն Բահաղու և կարգեցին զնա ի լուալիս. Դ. թագ. ժ. 27), պրս. ab-dast «լուացումն ձեռաց» և ābdastxāna «ճե-միշ», ասոր. [syriac word] baita dmaya «արտաքնոց» (բուն նշ. «տուն ջրոյ» ZDMG 40, 439)։-Հայ. չաշմակ համապատասխա-նում է պրս. čašma ձևին և փոխառեալ է պհլ. čašmak «աղբիւր» բառից. իսկ ճեմիշ մօտենում է շրջեալ čamša ձևին և անշուշտ ծագում է պհլ. գաւառական մի ձևից։

ՆՀԲ թէ՛ ճեմիշ և թէ՛ չաշմակել դնում է պրս. չէմշէ, թրք. չէշմէ «աղբիւր. 2. արտաքնոց»։ Հիւբշ. 189 չի ընդունում վերի մեկնութիւնը, որովհետև «արտաք-նոց» նշանակութիւնը չի գտնում Vul-lers-ի մօտ։ Նորայր, Կոր. վրդ. 446 պրս. [arabic word] čamēz «մէզ» բառից հանելով՝ սխալ է գտնում ճեմիշ «ար-տաքնոց» նշանակութիւնը և դնում է ճե-միշ «մէզ»։

NBHL (1)

Բառ պ. շէմշէ. թ. շիզմէ. որ է աղբիւր, եւ տեղի թափելոյ զաւելորդս բնութեան. ոտից ճամբայ.


Ճեպ, ոյ, ի, ով

s. adv.

diligence, haste, speed, hurry;
— զ—ի, —ի —ոյ, —ով, diligently, in haste;
hastily, in a hurry, hurriedly, precipitately;
— շտա —պոյ, haste, alacrity;
— տալ, —ս կացուցանել, cf. Ճեպեմ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. ստէպ, շտապ, խուճապ, թրք. չափըգ «շուտ»։ Peterm. 246 լծ. շտապ։ Հիւնք. պրս. čapuk «շուտ», թթր. čap -maq «արշաւել»։ Müller WZKM 8 (1894), էջ 275 սանս. čāpa, cεpala, յն. ϰαμπύλος «կոր» բառերի հետ։ Փոր-թուգալ փաշա, Եղիշէ 301 ճապուկ= պրս. čāpūk «արագ» բառի արմատն է։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. šib «ա-ճապարանք, վազք», tab «շտապել, ա-րագ», 423 չաղաթ. čapuk, օսմ. cabuk

«շուտ», čap «վազք», չաղաթ. č̌evik. če-ver «ճարպիկ, աշխոյժ»։

NBHL (3)

Ոչ առ ճեպի աղքատութեանն եւ անարգանացն բռնի վարելով եւ ածելով. (Ոսկ. ես.։)

Համառօտութիւն շարադրութեանդ՝ ճեպոյ աղագաւ է. (Սարկ. հանգ.։)

Պատանեակ թեւաւոր որպէս յարբունս հասեալ՝ ճեպ տայ մանկարարութեան. (Անյաղթ հց. իմ.։)


Ճեւեղիկ

s.

werewolf.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Ճիւաղ։

NBHL (1)

Որպէս Ճիւաղիկ. cf. ՃԻՒԱՂ.


Ճիղմ

adj.

young, tender;
— հասակ, tender age, childhood.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«դեռաբուսիկ, մատղաշ» (մանկա-կան հասակի համար ասուած) Ոսե. եևես. էջ 904. որից կրկնութեամբ՝ ճղճիմ «փոքրո-գի, կծծի, ժլատ» Ոսկ. մտթ. բ. էջ 706, 708 709 (=յն. (σ)μιϰρολόγος «փոքրոզի, չնչին բաների ուշադրութիւն դարձնող. 2. կծծի, ժլատ»), ճղճմագոյն «ագահագոյն» ԱԲ. ճըղ-ճըմիլ «ժլատութիւն անել» Ոսկ. կող. 1, էջ 529 և մ. բ. էջ 447 (յն. μιϰρολογέω, ձեռա-գիրն ունի բաղաձայնների խճողմամբ՝ ճըղմ-ճըմճիցին. ՆՀԲ դնում է ճղճմճիլ, ճղմճմճիլ, իսկ հրատարակիչը իրաւամբ ուղղում է ճղճմիցին). «ծերութիւնից թառամել, կնճռիլ, քաշուիլ» Պիտ. «ճշդել» Մագ. գամառտ. (գրուած ճմղճել. տե՛ս Նորայր, Բանաս. 1900, 135). այստեղ է պատկանում նաև ճղճասիրտ «փոքրոգի, սիրտը ճղճիմ» Սի-րաք. ժդ. 3 (յն. μιϰρολόγος. վերինների համեմատ ուղղելի ճղմասիրտ կամ աւելի լաւ՝ ճղճմասիրտ)։

ԳՒՌ (dialectal) Պահուած է միայն Ղրբ. ճղմա՛-ղէնք։ (<ճիղմ+աղիք) «նրբաղիք, բարակ աղիքները» բառի մէջ։-Նո՞յն է արդեօք Իվ. ճմլի, եթ. ճմլիկ, Դվ. ճմբլիկ «փոքրիկ, մատղաշ»։

NBHL (2)

Թո՛ղ աճեսցի մանուըս, եւ զարգասցի բոքր մի ճիղմ եւ մատաղ հասակն. (Ոսկ. եփես. ՟Ի՟Ա։)

Դեռաբուսիկ. մատաղ. որպէս զճիղ իմն. (յորմէ եւ Ճղճիմ) յն. παιδικός puerilis. տաղայական.


Ճիշդ, ճշդի

adj. adv.

just, exact, precise, correct, punctual, regular;
strict, rigorous;
sparing, scanty;
sordid, niggard;
cf. Ճշդիւ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Տէրվ. Altarm. 9 և Նախալ. 71 հնխ. ki. kin «քննել» արմատից է դնում սանս. և զնդ. č̌i, հյ. *քին, քննել. զըն-նել, լտ. quae-s-o, quae-r-o «խնդրել», որ «նոյն ki արմատէն է s սահմանա-տառով աճած, որուն լծորդ կ'երևան ճիշ-դ և թերևս ճշ-մարիտ»։ Հիւնք. լտ. ǰustus «արդար, ճիշտ»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. էջ 200 պրս. [arabic word] ǰust «քննութիւն»։ Ծաղկաքաղ ՀԱ 1897, 318 պրս. [arabic word] čust «արագ, աշ. խոյժ»։ Մառ. ЗВO I1, 300 եբր. [hebrew word] qušt, ասոր. [syriac word] qušlā «ճշմարտութիւն» բառերի հետ, թերևս փոխառեալ ասորականից։ Յ. Գ. Մ. Պատմ. գրակ. 16 ճապոն. ճից։

NBHL (1)

Ըստ կենցաղոյս ճշդէ վկայեալ առաւելուլ. (Բրս. ճգն.։)


Ճիռ, ճռի, աց, ից

s.

small cluster of grapes.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա և ռ հլ. «խաղողի սակաւահատ փոքրիկ ողկոյզ» ՍԳր. «ձիթենու վրայ մնա-ցած տկար պտուղներ» Եփր. օրին. էջ 227 (բցռ. ի ճռոյ). (այս վերջին նշանակութիւնը չունի ՆՀԲ). որից ճռախիտ Ոսկ. մ. գ. 25, ճռաքաղ ՍԳր. ճռաքաղութիւն Դատ. ը. 2. ճոաքաղել Մծբ. մշտնջենաճիռ Ճառընտ. գրուած է նաև ճիւռ, ճեռ Հ. Կիլիկ. ճուռ Վստկ. 41. Պտմ. լմբ. 236. Սմբ. ռատ. 223ա.-Նուազականն է բառիս՝ ճռիկ «փոքր ճիռ» էֆիմ. 289 (մէկ ողկոյզ կամ ճռիկ ոռ կտրած չի լինի յիւր որթէն)։

ԳՒՌ (dialectal) Սրանից է ճեռւոր Խրբ. «ճռաքաղ անող». հմմտ. նաև ճիռն Ղրբ. «ազոխ, չհա-սած խաղող», ճուռ ՆՀԲ «ճիռ, փոքրիկ ող-կոյզ», ճռտիկ Ակն. «ճիռ. փոքր ողկոյզ»։-

NBHL (1)

Ես լինիմ անէծք՝ օրհնութեանս ճիռս, փոխան ձեր ի խաչ բեւեռիմ։ եւ օրհնութիւն սփռեմ. (Տաղ.։)


Ճիւղ, ոց

s.

branch, bough;
stump, stock, stem;
finger;
— գետոց, arm of a river;
ի —ս բաժանիլ, to branch out, to ramify;
թուել ի —ս մատանց, to count on the fingers.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «ծառի ոստ. փխբ. ուրիշ բա-ների ճիւղաւորուած մասը, մատ ևն» Անյ. հց. իմ. Մագ. Նար. որից երկայնաճիւղ Սրգ յկ. բազմաճիւղ Սրգ. ա. յհ. Խոր. աշխ. երկ-ճիւղ Յես. ը. 9. նոր բառեր են՝ ճիւղակար. ճիւղաւորել, ճիւղաւորութիւն ևն. ռամիկ ձևն է ճուղ Ոսկիփ. Նար. առաք. 433։ Այս ար-մատի հետ նոյն են՝ ՃԵ'Լ (գրծ. ճեղբ։) Մաշտ. ջահկ. Զքր. ծործ. Ժմ. լն. որիռ հե-ղեալ «ճիւղ ճիւղ բաժանուած» Հին քեր. ճե-ղան «ճիւղեր» Վկ. գէ. 42. ճեղել «ճեղքել» Բառ. երեմ. էջ 197. հազարաճեղ Ճառընտ. երկնեղ Սանահն. Կամրջ. եռաճեղ Ոսկիփ. (հմմտ. Ղրբ. ճեղ «պատառուածք», որ տար-բեր է ճէ՛ղնը «ճիւղ» բառից)։-ՃԻԼ, ո, ի հլ. «ոստ» Եպիփ. ծն. Մարթին. Վրք. ոսկ. Շը-նռոհ. Եդես. որից ճղել «մասերի բաժանել» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 58. ճղճղկէն «բազմա-ճիւղ» Խոր. աշխ. 594. երկճղի Պղատ. տիմ. Եղիշ. յես. 175. Յայսմ. Ոսկիփ. Խոր. աշխ. ճիղաւոր «ճիւղ ճիւղ» ԱԲ։-ՃՈՂԼ, ՃԵՂՔ և ՃՈՂՔ, որոնք տե՛ս առանձին։-Այս վեց ձե-ւերը պատկանում են միևնոյն արմատին. հիմնական գաղափարն է «պատռելով իրա-րից բաժանել». վեց ձևերից չորսը իրար հետ ձայնդարձ են. (հմմտ. լիւղ, լող, լեղ). իսկ վերջին երկուսը կազմուած են -ք ածանցա-կանով՝ ճեղ, ճող պարզական արմատներից։ -Արդեօք կապ ունի՞ ծիլ-ծիղ-ծիւղ արմա-տի հետ։

NBHL (4)

Կաղնի, եւ սոճի. (յորմէ ճիւղ ի ճակատ կապեալ, եւ այլն. Մագ. ՟Ժ՟Ա։)

Աճեցեալ ի ստեղն, ի յոստս, ի ճուղս, եւ ի ծայրս ... ճարեգործութեան ճուղք, որոց զերկնէ ծայրքն ունին. (Անյաղթ հց. իմ.։)

Ճիւղ ճախարակագոյն ճըղեր ունի՝ ծայր զերկնիւք. առեալ վերամբարձ նման ի լեառն ի թաբոր. (Շ. տաղ.։)

Աբրամինափորձ սաբեկայ ճուղ՝ ծառ ծաղկեցար. (Սիւն. տաղ խչ.։)


Ճղճիմ

adj.

stingy, scurvy, niggard, sordid, covetous, miserly.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ՆՀԲ «ի ճիղմ «մատաղ, փոքր» կամ սեղմ»։ Հիւնք. խղճել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 235բ իբր կրկնական ճիղմ բա-ռից։

ՆՀԲ (ջղջ ձևի տակ) լծ. թրք. չըղ «ձեան հիւս»։ Մառ, Փизiологъ 1904, էջ xxI կցում է վրաց. ჭიჭჟნა ճինղ'նա և ჭენჭეო ճենճղ'ո բառերին. (առաջի-նը ըստ Չուբինով 1711 նշ. «ճմլել տրորել», ըստ Մառ նշ. «маpεть. աղ-տեղել, ապականել», ուստի նման չէ նշանակութեան կողմից. երկրորդը՝ նշ. «ճահիճ», բայց նման չէ ձևի կողմից)։

NBHL (2)

Մարդկան փոխ տալ՝ յանխնայ առատանաս, եւ յորժամ զքո տէրն իցէ կերակրել, աստ ճղճիմ եւ տմարդի գտանիս։ Ընչասէր եւ ճղճիմ լինի այնպիսին։ Որ յայնպիսի իրս հարեալ իցէ, եւ ճղճիմ լինի։ Ընդէ՞ր աղքատ կայցես, ընդէ՞ր տնանկ, հի՞մ ճղճիմ։ Ճղճիմ եւ կցիր ոք իցէ։ Ճղճիմք եւ կցիրք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20. 24. եւ այլն։)

(ի Ճիղմ. մատաղ. փոքր. կամ Սեղմ. սխմած) μικρολόγος, σμικρόλογος , ὡμός avarus, parcus, crudelis, pusillanimus. Փոքրոգի. սեղմեալ եւ ճիշդ, ռիշդ. յանչափս խնայօղ. փոքր սրտիւ, եւ փակ ձեռօք. ագահ. (յն. դուզնաքեայ. սակաւահաւաք. որ զփոքունց իրաց համար խնդրէ. հում, տմարդի) cf. ԿՑԻՐ, cf. ԿԾԾԻ


Կերպ, ից

s. adj.

form, figure, shape, cut, fashion, make;
aspect, look, appearance, air, deportment;
կերպս ի կերպս, in many shapes or forms;
in many ways, diverse;
կերպս ի կերպս լինել, to assume a borrowed shape or appearance, to be disguised, dissembled or concealed;
ի կերպս կերպս առնել, to transform into various shapes.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

. ի հլ. «տարազ, եղանակ, ձև. ո-րակ, որպիսութիւն» Արիստ. Նիւս. բն Պորփ. «երես, դէմք, անձնաւորութիւն» Նար. «սեռ, տեսակ» Ոսկ. յհ, բ. 13. որից կերպս ի կերպս «այլևայլ ձևերով» Մծբ. Ագաթ, Եփր. բ. կոր. և եբր. Եւս. պտմ. կերպակերպ Կորիւն. Ագաթ. կերպարան (մանաւանը անե-զական) «դէմք, արտաքին տեսք» ՍԳր. Սե-բեր. «երևակայական տեսիլ, աչքի եռևա ռած ռան» Եւս. պտմ. Ոսկ. լհ. ա. 13, 36. կերպարանակից ՍԳր. կերպարանաւոր Վե-ցօր. Եզն. կերպարանափոխ Ոսկ. մ. ա. 16 կերպարանել Ես. խ. 19. լուսակերպ Եւագր. իգակերպ Եզն. գիշերակերպ Կոչ. գազանա-կերպ Ոսկ. մ. բ. 24. կայսերակերպ Ագաթ. սքանչելակերպ Ագաթ. կենդանակերպ Շիր. թշնամանակերպ Փարպ. բիւրակերպ Ոսկ, յհ. ա. 28. բազմակերպ Կոչ. անկերպարան Իմ. ժա. 18. Եզն. երկկերպի Եւս. քր. ձիւ-նակերպիկ Շիր. մետաղակերպ, կերպարա-նափոխութիւն (նոր բառեր) ևն։

kəhrpəm։ Justi, Zendsp. 85 զնդ. kəhrp-ձևի տակ՝ սանս. kalpa, պրս. kalbūt «կաղապար» ևն ձևերի դէմ։ Հիւբշ. KZ 23, 20 լտ. corpus։ Տէրվ. Al-tarm. 101 զնդ. kəhrpa։ Նոյնը նաև Boрp, Gram. comp. 4, 358։ Ս. Վ. Պարո-նեան, Արև. մամ. 1880, 552 երմն բա-ռից։ Canini, Et. étym. 198 անզլ. garb, իտալ. garbo «կերպ, ձև»։ Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 սանս. կարպա (?)։ Müller WZKM 5, 263 պրս. [arabic word] kalib «կաղապար»! Հիւնք. պատկեր բառից։ Մառ ЗВО KIx, 0159 և Kx. 109, 150 վրաց. ղմերթի, սվան. ղեր-բեր, լազ. ղորմոթի, մինգր. ղորոնթի «աստուած» բառերի հետ՝ յաբեթական ղրպ արմատից, որին կցում է արաբ [arabic word] sanam, եբր. [hebrew word] selem. ա-սոր. [syriac word] salmā «կուռք» և քրդ չէլէբ «Աստուած», չէլէբի «տէր»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კერძი կերպի «կուռք». საკერ3ო սակերպո «մեհեան», კერკული կերպուլի, საკერჭი սակերպի «կուռքի վերաբերեալ», ნაკერბავი նակերպավի «կը-ռապաշտական. 2. զոհ. 3. մեհենատեռև». (Այս համեմատութիւնները տուաւ նախ Աղայեան, Աղբիւր 1889, էջ 7, լետու Աճառ Արրտ. 1898, 369, որից յետոյ Մառ՝ անդ)։ -Չգիտեմ թէ ի՛նչպէս է յառաջացած վրա-ցերէնում չერჭი կերպի «упрямыи, ւ-մառ» նշանակութիւնը (Չուբինով 604), ո-րից փոխառութեամբ նաև Տփ. կէրպ «յա-մառ»։

NBHL (3)

Ըստ աղօթիցկերպի՝ ընդ աստուծոյ խօսս ունի. (Խոսր.։)

Կերպ յառաջ դիմեալ, ոտք ի վերջ կոյս յետահարեալ։ Կերպ ի ծաղր, եւ աչք յողբումն։ Յերից անշփոթ կերպից. (Նար։)

Բողոքէր դիմակս դիմակս կերպից կերպից աւաղականաց ըստ կոծողացն կաքաւելոյ. (Նար. ՟Լ՟Թ։)


Կերտ

s.

building, construction.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«զործ, գործուածք, շինութիւն», նչ. եզեկ. Մաշկ. Անյ. հց. իմ. որից կերտել «շինել, գործել» Շար. կերտութիւն Մագ. կերտանալ, կերտացուցանել Մագ. ձեո-նակերտիկ Եղիշ. այլակ. 238 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ), այլուր ձեռակերտիկ Եղիշ. խաչել. 280. այս բոլորը յետին ժամանակի ձևեր են. Ոսկեդարում երևան է գալիս մի-այն բարդութեանց ծայրին. ինչ. աստուա-ծակերտ Ագաթ. ձեռակերտ ՍԳր. Ոսկ. Փի-լիպ. դաստակերտ Առակ. իդ. 5, 27. Կոչ Ագաթ. նկարակերտ Ել. լը. 35. Ոսկ. մ. բ. 24. նկարակերտութիւն Ել. լը. 23. Յոբ. լը. 36. փայտակերտ ՍԳր. փայտակերտիկ Ա-գաթ. քարակերտ Բուզ. դ. 55. ըղձակերտ Հո 4և 16. հնարակերտ Եւագր. մոմակերտ Վե ցօր. խոնաւակերտ Վեցօր. զարմանակերտ Վեցօր. ևն։ Բազմաթիւ են նաև սրանով բարդւած տեղական յատուկ անունները. ինչ-պէս՝ Խոսրովակերտ, Վաղարշակերտ, Հնա-րակերտ, Բակուրակերտ, Տիգրանակերտ, Դռասխանակերտ, Դագկակերտ, Երուանդա-կերտ, Մանակերտ, Ձիւնկերտ, Շամիրամա-կերտ, Վարազկերտ ևն։ Այս բոլորի մէջ էլ կերտ բառի հին և նախնական նշանակու-թիւնն է «շինեալ», իբր՝

= ահյ. kert. հպրս. krta-, զնդ. kərəta-, սանս. [other alphabet] krta-«արարեալ, գործեալ, կերտեալ». բոլորն էլ kar, kr «անել, շինել» արմատից անցեալ դերբայ. հմմտ. նաև պրս. [arabic word] gird «կերտ», ❇ kardan «անել, շինել», [arabic word] karda «գործեալ», քրդ. kirin «անել, դործել», օտս. k'änən «գործել», պհլ. [arabic word] kār «գործ», [other alphabet] kartan «անել, գործել», [syriac word] ︎ kartār «ա-րարող», հպրս. [other alphabet] kartam «եղեալ», զնչ. kerava, gerava «ա-նել», kerdo «անում եմ», հինդուստ. kurna «անել, շինել», kurta «հեղինակ, ստեղծիչ»։ kurtub «գործ ևն (Horn § 847)։ Այստեղ են աատկանում նաև հյ. -կեար, -կեր, -կար մասնիկները. (հմմտ. աղօթկեար, վնասա-կար, խոհակեր ևն)։-Հիւբշ. 168-172։

Հին յոյն հեղինակներից Ստեփաննոս Բիւզանդացին համարում է պարթևերէն. իսկ Հեսիքիոս՝ հայերէն, «քաղաք» նշա-նակութեամբ (ϰέρτα, πόλις, δπὸ 'Ἀρμη-კίων)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ, որ հյ. կերտ բառին կցում է

պրս. kard, gird, garvāda «կերտուած». Սրանից յետոյ ՆՀԲ՝ իբր պրս. kard։-Neumann ZKM 1, 247 հաւանաբար սանս. kջ «անել, շինել»։ Lassen ZKM 6. 79 յիշում է Հեսիքիոսի աւանդածը, բայց ինքը համարում է սեմ. qeret, qiryā «քաղաք»։ Gosche 37 սնս. karta և օսս. քարթ «բակ»։ Böttich. ZDMG 1850. 356 սանս. kar, krtá։ Justi Zen. dsp. 80 զնդ. karet «կտրել», 84 զնդ. kərəta, սանս. krta, իբր kar «շինել» արմատից, իսկ էջ 269 զնդ. varəd «յա-ռաջացնել»։ Lag. Gesam. Abhd. 199 Arm. St. § 1151 Հեսիւքոսի αμαζαϰάραν ձևը ուղղելով ἀμαζαϰάρδαν՝ կցում է այստեղ։ Müller SWAW 38, 572-3 և 45, 538 ևն սանս. krt, օսս. awkardan զնդ. aiwikərənt։ Տէրվ. Նախալ. 69 հնխ. kar «շինել» արմատից է դնում, կցելով նաև հլտ. čerus «արարիչ», լտ. creare «առնել, ստեղծել»։-Կերտ ռա-ռի վրայ ընդարձակ մի վէճ ունին Հիւ-բըշման և Մորթման։ Առաջինը ZDMG 30, 138-141 իր Iranisch-Armenische Namen auf karta, kert, gird վերնա-գրով նամակի մէջ հաստատում է թէ կերտ բառը զուտ իրանեան փոխառու-թիւն է, քանի որ հայերէնը չունի ան-ցեալ դերբայի -ta մասնիկը և թէ կերտ նշանակում է ո՛չ թէ «քաղաք», ինչպէս աւանդում է Հեսիւքոս, այլ «շինեալ»։ Սրան պատասխանեց Մորթման ZDMG 32, 724-8, ուր պնդում է թէ պրս. [arabic word] նշանակում է «քաղաք» և ո՛չ թէ «շի-նել», որի համար իբրև ապացոյց մէջ է բերում Բուրհան-ի-Կատիի հետևեալ վկայութիւնը. «gird «քաղաք» նշանա-կութեամբ, ինչպես Darābgird-ի և Sisa-vušgird, որոնք Darāb-ի և Siyayus-ի քաղաքն են նշանակում»։ Մորթման՝ պրս. gird դնում է girdidan «դառնալ» բայից. հմմտ. յն. πόλις «քաղաք» և τԱλ︎έω «դառնալ». իսկ պրս. girdidan միացնում է սանս. vrt և հյ. ուր բառե-րին. վերջինը պահուած ուրուր և պա-բուրել ձևերի մէջ։ Նոյն խնդրի մասին

գրում է նաև Nöldeke ZDMG 33, 143-156։ Անդրիկեան, Բազմ. 1903, 366 հա-671 ռուս. город «քաղաք» բառի հետ։

NBHL (1)

Սարդիցդ եւ մեղուացդ եւ ծածեացդ ճարտարութիւն անդր եւս քան զամենայն ճարտարապետցն անցուցանէանէ կերտս. (Անյաղթ հց. իմ.։)


Կէս, կիսոյ, ով

s. adj. adv.

half;
middle;
half, semi, demi;
half, in halves, in part;
ի —, կիսով չափ, by half;
half done;
— ի —, in part, half, by halves, imperfectly;
— ժամ, half an hour;
զտասն եւ — ժամաւ, at half past ten;
— գիշեր, midnight;
ի — ճանապարհին, half way;
հեռի իբր երկու եւ — խրասախօք, about two leagues a half distant;
ի կանգնոյ եւ ի կիսոյ, a cubit & a half;
ի տարւոջ եւ ի կիսում, in a year & a half;
ի —ն վերածել, to reduce to half;
— ի — բանիւ խոստանալ, to make a half promise;
to promise with the lips, insincerely;
ի — աւուրց մեռանել, to die early, in the flower or bloom of youth;
եթէ կիսոյ — ի մէնջ մեռանիցիմք, if half of us die;
մեծ — աշխարհին աւերեցաւ, half the country was ruined;
եւ ահա ի — չէ or ոչ է ի — զոր պատմեցին ինձ, not half the truth was told me;
that which was told me was not half the truth;
—ք, կիսոց, the one, the others;
—ք..., այլք... some..., others...

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კესი կեսի «կէս վայրկեան, ❇/︎ ceкунды» (Չուբինով 605)։ კისატი կի-սատի «կիսատ». ունի Գրիշաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 242 (հաղորդեց Գ. Ա-սատուր)։

«գերիոն, աղեհամ բանջար է». դի-տէ միայն Բառ. երեմ. էջ 162։ Յառաջազած է Վանականի հետևեալ վկայութիւնից. «Զը-խարշափունն այլք աղիմայ թարգմանեցին և կէսք գերիսն. և է սա բանջար աղեհամ». (աւելի մանրամասն տես Աղիմալ)։ Բայո այստեղ կէսք նշանակում է «ոմանք» և դրուած է իբրև կրկնութիւն այլք հոմանիշի. (Խարշափունը ոմանք աղիմայ թարգմանե-ցին և ոմանք գերիս)։ Բառագիրը սխալմամբ գոյական է կարծել. իբր թէ «Ուրիշներ խար-շափունը աղիմայ թարգմանեցին և կէսքը՝ գերիս» որով և յառաջացել է կէս անգոյ բուսանունը։]

NBHL (3)

Յերկուց կանգնոց եւ ի կիսոյ։ Ի միոջէ կանգնոյ եւ ի կիսոյ։ Կիսով փղկիւն։ Կիսոյ ցեղին մանասէի։ Վշխան կիսոյ կողմանն երուսաղէմի.եւ այլն։

Ի կէս աւուրցն ելանեն ի կենցաղոյս, անճաշակք ի ծերութենէ. (Պիտ.։)

Կէսքն գործէին, եւ կէսքն ունէին զզէնսն պատրաստ։ Այլքն ասէին. կէսքն ասէին։ Կէսք կոշկոճեցան, եւ կէսքն զտանճանաց եւ զգանից զփորձ առին։ Ոմն վէմս, ոմն վիրգս, կէսքն զաւազն զխիճն ի վերայ արկանէին։ Եւ կիսոցն ընդ խաղ արկեալ՝ ասէին. եւ այլն։


Կէտ, կետի ou կիտի

cf. Կետոս;
point, period, full stop;
moment, instant;
end, aim;
— նպատակի, aim, end, scope, object, goal;
ի — մահում, at the point of death.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար ի, ո հլ.) «ծո-վային մի մեծ գազան» ՍԳր. Վեցօր. 139. 141. Եզն. գրուած է նաև կետ. բացի սոս-նից ունինք նաև կետոս կամ կէտոս ծիլ. յովն. 587 ևն. Իրեն. հերձ. 162, Վրոն. ծն Ոսկիփ. կիտոս Անան. թրգ. 5, 6. Երզն, մտթ. 287. Պտմ. աղէքս. 139. Նար. որոնք ըստ Հիւբշ. ուսումնական ձևեր են, մինչ կէտր ժողովրդականն է։ Սրանցից են ծա-սում կետոսաբար Կանոն. կիտակուլ «կէ-տէն կլլուած» ԱԲ. մեծակիտեղ «մեծամեծ կՀտերով լի» Սահմ։ Նոր գրականում ըն-ղունուած է միայն կէտ գրչութ) ւնը, և կամ կէտ նշանից (.) զանազանելու համար յատ-կապէս կետ ձևը՝ «կետ անասունը» նշանա-կութեամբ։

Հներիզ Յայսմ. մրտ. 21 հանում է կէտ բառից. «կէտ ասեն վասն մեկնա-կութեան. քանզի յոր վայր և լինին՝ ըս-պառեն զայլսն ուտելով»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. յետոյ Peterm. 21, 35։ ԿԷՏ, ի հլ. (հոլովման ժամանակ դառ-նում է նակ կետ-) «նշանարութեան համաս բրուած նպատակ» Պիտ. «նպատաև. ռետա-ւորութիւն, նպատակակէտ» Փիլիպ. գ. 14. Եւագր. Եւս. պտմ. «իբրև պայման դրուած ժամանակը» Ագաթ. Եղիշ. «քերականական կամ երկրաչափական նիշ» Քեր. թրակ Եւկղիդ. «երաժշտական խազ» Տաթև. ամ, 232 (եկեղեցւոյ մանկունք եղանակեն ա-րուեստիւ կիտի՝ որ գրած է). «երկնքի բե-ւեռները» Արիստ. աշխ. «կշռի մէտ» Նար. «ևենտրոն» Պղատ. տիմ. և օրին. «տոմա-րական եզը» Տոմար. որից կիտուած «կէտ կէտ յօրինուած նկար, զարդ» Երգ. ա. 1Ո կիտակ «որոշեալ կանոն» Անյ. վերչծ. կիտի «կռուի կամ մրցման նպատակը կամ տե-ղը»? Վեցօր. 67. կիտադրեալ Պիտ. Զքր. կթ. ևետասահման Անան. եկեղ. անկէտ «անեզը յաւիտենական» Ագաթ. ցամաքակէտ Ա-գաթ. ժամանակակէտ Գաղ. դ. 2. Ոսկ. մտթ. միջակետ Նչ. քեր. ստորակետ Թր. քեր. կամ նաև կետ-ձևից՝ կետադրեալ Զքր. կթ. կե-տահարութիւն Պիտ։

NBHL (7)

Յաղագս կիտից (կամ կետի)։ Կէտք են երեք կէտք աւարտեալ, միջակ, ստորակէտ. (Քեր. թրակ. եւ այլն։)

Հզոր գոլ դմա ի վերծանութիւն, ըստ մասին իւրաքանչիւր աւարտիցէ զկիտիցն եւ տրոհակաց եւ զփաղութիւնսն աւարտակիտովք եւ ստորակիտովք. (Մագ. լ։)

Բաղկացեալ ըստ չորից՝ զուղիղ անկիւնսն ժողովելով ի կէտն. (Պղատ. տիմ.։)

Կէտ եդեալ նպատակի այնպիսի դիւին՝ զմեզ յաղօթից անտի լռեցուցանել. (Եւագր. Ե։)

Հասանէ նմա կէտ վճարման կենաց։ Զկէտ կենացս քաղաքավարեալ իբրեւ ամս ԺԳ։ Քրիստոսադիր կգտիւն. (Յհ. կթ.։)

Ի կէտ կենցաղոյս ժամանէ։ Չեւ հասեալ ի կէտ սիրոյն. (Լմբ. սղ.։)

Է կէտ գրոց, եւ է կէտ՝ մեծ ձուկն. ասի կէտ եւ չափ կենցաղոյս, եւ այլ այսպիսի։ ասի կէտ գարնանային, ամառային եւ այլն. (Երզն. քեր.։)


Կիզ

s. adj.

burning;
burnt.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«խորոված». անստոյգ բառ. մէկ ան-գամ ունի Զքր. ծործոր. «Ոչ ուտի հաց ա-ռանց աղի և ո՛չ կիզ և ողջակէզ առանց հրոյ»։ Եթէ այս իմաստը ստոյգ է, կարելի ե սրանից դնել՝

ՓՈԽ (borrowing) քրդ. kizik «խորոված միս». հմմտ. նաև kizik «հալած ճարպի մնացորդ, խար-խընծի», kezixi «աղած բաներ, տհալ, պա-նիր» ևն։

NBHL (1)

Ոչ ուտի հաց առանց աղի, եւ ո՛չ կիզ եւ ողջակէզ առանց հրոյ. (Զքր. ծործոր.։)


Կիզն

s.

wool;
worsted

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. (գիւղերը) գ'իզ «բուրդ, թա-ղիք, քէչա». այս բառը բուն քաղաքում պակասում է, իսկ գիւղական ձևը ենթադրում է նախաւոր գիզ ձևը, որ անշուշտ կիզն բա-ռըն է ազդուած գզել բայից՝ նախաձայնի համար. հմմտ. Ակն. կազաթը թօթուել «մէ-էին իր բոլոր գաղտնիքները ասել տալ», որ յիշեցնում է գզաթ բառը, բայց ունի կ և ոչ գ։

NBHL (1)

Առեալ զշաղախեալ կիզն բրդին, եւ լուացեալ տրորեաց ի բաժակ գինւոյն. (Հ. Յայսմաւ. եւ Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ե.։)


Կիթ, կթից, կթոց

s.

act of milking;
milk, milk-diet;
emulsion;
—ք, the vintage.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «անասուններից քաղուած ար-դիւնք. ինչ. կաթ, ձու, կարագ ևն» Յոբ. ի. 17. Ոսկ. ա. կոր. «կթելը, քաղելը» Վստկ. 41. Լծ. նար. որից կթել «կաթ կթել» Առակ. լ. 39. Յոբ. ժ. 3, 10. կթան «կթելու անա-սուն» Իսիւք. 38. Ոսկիփ. կթեղէն «կաթի և ձուի վերաբերեալ ուտելիք. ինչ. պանիր, կարագ, մածուն, ձու ևն» Ասող. գ. 17. ալ-գեկիթք Վստկ. հաւու կիթ Վստկ. 205= հաւ-կիթ «ձու» Ոսկիփ. խակակիթ Մծբ. կովկիթ Կանոն. 116. ձիակիթ Փիլ. տես։-Այս ար. մատի երկրորդ ձևն է՝ կութ. ո հլ. «այգին քաղելը» ՍԳր. որից կթել «խաղողը քաղել» ՍԳր. «պտուղ քաղել» Անկ. գիրք հին կտ. 155. Գր. սքանչ. ծն. քս. (ՀԱ 1912, 473). Լմբ. ճառ հմբ. տպ. 1865, էջ 252. կթոզ «կթած խաղողը մէջը լցնելու կողով» Վա-նակ. յոբ. Վրք. հց. (կ ազդուելով յաջորդ թ-ից՝ քթոց Վրդն. սղ. ձ. էջ 274, Վստկ. 135. Սմբ. դտ. 61, որ և քթանոց Վստկ.), այգե-կութ Ոսկ. ես. խակակութ Ել. իէ. 20. Ղևտ. իդ. 2. դժուարակութ Նար։-Նոյն կութ ար-մատից է դարձեալ կթոց «սեպտեմբեր ա-միսը» Գիրք թղ. 273 (նորագիւտ բառ), որ կազմուած է ճիշտ այնպէս՝ ինչպէս գւռ. քաղոց «յունիս» ամսանունը քաղել բայից։

NBHL (2)

Վազեաց հաւ մի ի գոգ նորա, եւ կիթն հոլովեալ. (Պտմ. աղեքս.։)

Մերթ՝ որպէս Կթումն, կամ կութք խաղողոյ, եւ մեղու, եւ այլն։ Վստկ. ՟ճժղ. ՟յդ։


Կիթառ, ի, ով

s.

guitar, cittern;
— հարկանել, to play on the -.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«փանդիռն, քնար» Յայսմ. նոյ, 7. որ և գրուած է կեթառ. (Խաղայր ի մէջ քաղաքին կեթառով, որ է փանդռմամբ)։

NBHL (1)

Խաղայր ի մէջ քաղաքին կիթառով, որ է փանդռամբ. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ե.։)


Կին, կնոջ, կնաւ, կանամբ

s.

woman;
wife, spouse;
ազգ կանանց, womankind, women, the fair sex;
թշնամի կանանց, woman-hater;
cf. Կնատեաց;
— առնակին, married woman, wife;
մանկահասակ — գեղեցիկ, a young beauty;
— այրասիրտ, heroine, courageous woman, championess;
գեղեցիկ՝ նազելի՝ առաքինի՝ բարեպաշտ՝ ամօթխած՝ ողչջախոհ՝ հաւատարիմ —, pretty, charming, virtuous, pious, modest or bashful, chaste, faithful -;
տգեղ՝ սոսկալի՝ զարդասէր՝ թեթեւամիտ՝ կամագնաց՝ փոփոխամիտ՝ անհաւատարիմ՝ լկտի՝ տռփոտ —, ugly, frightful, coquette, giddy or volatile, capricious, fickle, faithless, immodest, lewd -;
հարկանիլ ի սէր կնոջ, to be enamoured, smitten, in love with a -;
— առնել՝ առնուլ, to take a, wife, to wed, to marry, to take in marriage;
— լինել ումեք, to get married, to be spouse of;
— ածել զդուստր ուրուք, to marry the daughter of;
կեալ ընդ կնոջ, to live with a —;
պատրել՝ մոլորեցուցանել զկին, to deceive or seduce a -;
բռնադատել, ապականել զ—, to force, to dishonour a -;
ծանր նստել կնոջ, to be with child, pregnant, in the family way;
եւ առ նմա մայր նորա — յերկրէն եգիպտացւոց, & her mother gave him an Egyptian wife;
եւ եղեւ ինձ —, & I took her to wife;
կամաց տուն cf. Կանանոց.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

սեմ. nisa բառից։ Գասապեան, Բիւր. 1890, 155 անգլ. queen «թագուհի» բառից։-Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 124 զնդ. կէնա «իգական ոգիներ»։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 85 լիւկ. xa «կին» բա-ռի հետ։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 347 հեռւ. çenel «ծնել», կորն. kinethel «ծնունդ» և հյ. ծին բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 401 սումեր. gin «աղջիկ» բառի հետ։ Autran, Sumér. et ind. էջ 83 սումեր. gen «կին»=հյ. կին։ Պա-տահական նմանութիւն ունին ճապոն. [other alphabet] kanai «կին, կանայք» և ա-մերիկեան իթոնամա լեզւով kaneka «կնիկ» (տե՛ս MSL 20, 48)։-Կնատ բառը ՀՀԲ դնում է կինք «զօրութիւն, ուժ» բառից, իսկ ՓԲ կեանք բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Ասմատանան ձևը պահում է մի-միայն Սվեդ. գէն. միւսներն ունին Ախց. Կր. Մկ. Ջղ. Վն. Տփ. կնիկ, Մրղ. Սլմ. կնիկ. Ալշ. Երև. Մշ. կնիգ, Շմ. կնիգ՝, Ասլ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. գնիգ (Հմշ. սեռ. գնիչ, Ակն. յգ. գըթդիք), Խրբ. գնիգ՝, Ոզմ. կնէ՛յկ, Գոր. կնէկ, Ղրբ. կնըէգ՝, Ագլ. կնակ՝ կնայգ՝, Զթ. գը՛նագ, Հճ. գmնիգ, որոնք բո-բոր ծագում են փաղաքշական կնիկ ձևից, ինչպէս որ էրիկ ծագում է փաղաքշական այրիկ ձևից։-Կայ նաև Ննխ. գնիմարթ. գնիմաշթ, գինմաշտ, որոնք կարող են թէ՛ կին և թե մանաւանդ կնիկ ձևից ծագիլ։-Նոր բառեր են անկնիկ, կինարմատ, կնկա-թող, կնկնակ, կնկուկ, քեռակին, տագերա-կին, երէցկին. վերջինը փոխաբերաբար նը-շանակում է «ընկուզի ամբողջական մի-ջուկ». այս իմաստով է նաև էնկիւրիի թըր-քախօս հայոց բարբառով իրիսկին, օռ. Ճե-վիզիմ իրիսկին չքտը (Բիւր. 1898. 789)։

ՓՈԽ (borrowing) Պհլ. თ »︎ knīk, մանիք. պհլ. [hebrew word] qnig «օրիորդ, աղջիկ» (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8, 90) ունենալով նա-խաձայն k (փոխանակ g) թւում են հայերէ-նից փոխառեալ, բայց աւելի լաւ է կցել սանս. [other alphabet] kanyakā «աղջիկ, կոյս, դուստր» բառին, որ ծազում է [other alphabet] ka-nyā հոմանիշից։

NBHL (1)

Արար կին զթեսաղոնիկէ։ Իսկ աղեքսանդրոս առնէր կին զալիսանդրա. (Եւս. քր. ՟Ա։)


Կիտր

s.

citron, lemon, lime.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«վարունգ, խիար» Գաղիան. Հին բռ։

NBHL (1)

cf. ԿԻՏՐՈՆ։ այլ ի բառս Գաղիան.


Կիտրոն, ի, իւ

s.

cedrat, citron.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Յն. ϰιτρον, ϰιτριον, որ նշանակել է նախ «կիտրոն, cédrat, աղաճ գավունու (բա-ռացի «ծառի սեխ») և յետոյ «լիմոն»։ Յու-նարէնից անցել է շատ ուրիշ լեզուների, ինչ. գերմ. Zitrone, իտալ. citrone, ֆրանս. citron, հունգ. czitrom, սերբ. čidrun, ռում. citru, kitru ևն, բոլորն էլ «լիմոն» իմաս-տով։ Յոյն բառը ծագել է լտ. citrus «կիտ-բոն» բառից, որ սակայն ինքն էլ աղաւա-ղուած է յն. ϰέδρος «գիհի, ǰuniperus. 2 մայրի, cêdre, լտ. pinus cedrus L» բառից (Boisacq 461)։ Ըստ այսմ բառիս ձևի և նշանակութեան զարգացման ընթացքն է յն. ϰέδρος «գիհի» > «մայրի» > լտ. citrus >յն. ϰίτρον «կիտրոն»> «լիմոն» > հյ. կիտրոն, ո-րի բուն իմաստը պահուած է դեռ արևմտա-հայ գրականում, մինչ արևելեանի մէջ եղել է «լիմոն» (ըստ որում բուն կիտրոնի պը-տուղը չկայ և գործածական չէ Կովկասում) -Հիւբշ. 357։

NBHL (1)

κίτριον, κιτρία malum citrium, citromela, arbor citria. Ծառ, եւ պտուղ նորա՝ որպէս խոշոր լիմոն, կամ իբր վարունգ թանձր. եւ որպէս սեխ փոքր. աղաճ գավունու.


Կիր, կրոյ, ով

s. chem.

lime;
calx.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. «կիր, թրք. kireǰ» Զենոբ. էջ 33. Խոր. Յհ. կթ. Արծր. Վստկ. «փխբ. մի տեռաև սպիտակ բշտիկ, խաղաւարտ» Գա-ղիան. որից կրագործութիւն Արծր. կրագուբ Ճառընտ. կրակապ Կանոն. կրահամ Մխ. ե-րեմ. կրամած Ճառընտ. կրաշաղախ Օրբել. կրաջուր Ուռհ. նոր բառեր են կրային, կրա-հող, կրախառն, կրափուռ։

= Ասորեստանեան փոխառութիւն է, որ թէև չէ պահուած ասուրերէնում, բայց կայ միւս սեմական լեզուներում. ինչպէս՝ եբր. [hebrew word] gir «կիր», արամ. [hebrew word] gīr, արաբ. [arabic word] ǰīr, սաբ. [hebrew word] gīrm «կիր», եթովպ. 7ջ) gāyār «ծեփել», քրիստ. պաղեստ. ❇ mgirīn «ծեփեալ»։-Աճ.

ՆՀԲ արաբ. պրս. քիրէն, քէճ. սա-րուճ, իսկ վրաց. կի՛րի «կուպր»։ Ալտր-նեան, Քնն. քեր. 288 պրս. կիր (2)։ Müller SWAW 41, 153 համեմատեր ոսս. kiri, իսկ նոյնը՝ WZKM 5, 268 պրս. [arabic word] gil «կաւ, ցեխ, աղտ», հսլ. gli-na «կաւ», լատ. limus «կաւ»։ Սրան հետևելով Horn, Grdr. էջ 207 կցում է պրս. gil բառին։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 94 մերժում է պրս. gil, իսկ Arm. Gram. 172 կցելով օսս. վրաց. թրք. և սեմական ձևերին՝ համարում է պարս-կերէնից փոխառեալ (կասկածով)։

NBHL (5)

Տիտանոս, կիր. (Գաղիան.։)

Ա՛ռ կիր, որ է ալչին։ Կիր անապակ։ Կիր զձեթն քաղէ. (Վստկ.։)

Եւ առ ինձ իսկ նոյն կիրդ է ... այսոքիկ կիրքս ի մեզ իբրու աղիք ոմանք կամ լարք գոլով՝ բերեն զմեզ. եւ հանդէպ միմեանց ձգելով ի ներհական գործս. (Պղատ. օրին. Ա։)

որ եւ ար. պ. քիրէճ, քէճ, սաուճ. իսկ վր. կիրի, է կուպր. τίτανος , κονία calx, gypsum. այրեցածն քարի՝ ողողեալ ջրով եւ շաղեալ՝ ի պէտս շինուածոյ եւ ծեփածոյ. որ յոմանց շփոթի ընդ Բուռ, որ է ալչի.

ԿԻՐ կոչի առ բժիշկս եւ Ազգ ինչ սպիտակ արածի եւ խաղաւարտի։ Գաղիան. որպէս յն. ալֆօ՛ս. ἁλφός albus, et species albae vitiliginis.


Կիր, կրի

s. med.

wooden bowl, vat, trongh;
albura, morphew (a malignant itch). the suffering, passion, any exterior influence;
—, ի — արկումն, use, usage, common practice;
ի — ածել՝ առնուլ՝ արկանել, to put to use, to make use of, to employ, to use;
to practise, to put into practice;
to exercise;
չարաչաբ ի — արկանել, to abuse, to misuse.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. «կիր, թրք. kireǰ» Զենոբ. էջ 33. Խոր. Յհ. կթ. Արծր. Վստկ. «փխբ. մի տեռաև սպիտակ բշտիկ, խաղաւարտ» Գա-ղիան. որից կրագործութիւն Արծր. կրագուբ Ճառընտ. կրակապ Կանոն. կրահամ Մխ. ե-րեմ. կրամած Ճառընտ. կրաշաղախ Օրբել. կրաջուր Ուռհ. նոր բառեր են կրային, կրա-հող, կրախառն, կրափուռ։

= Ասորեստանեան փոխառութիւն է, որ թէև չէ պահուած ասուրերէնում, բայց կայ միւս սեմական լեզուներում. ինչպէս՝ եբր. [hebrew word] gir «կիր», արամ. [hebrew word] gīr, արաբ. [arabic word] ǰīr, սաբ. [hebrew word] gīrm «կիր», եթովպ. 7ջ) gāyār «ծեփել», քրիստ. պաղեստ. ❇ mgirīn «ծեփեալ»։-Աճ.

ՆՀԲ արաբ. պրս. քիրէն, քէճ. սա-րուճ, իսկ վրաց. կի՛րի «կուպր»։ Ալտր-նեան, Քնն. քեր. 288 պրս. կիր (2)։ Müller SWAW 41, 153 համեմատեր ոսս. kiri, իսկ նոյնը՝ WZKM 5, 268 պրս. [arabic word] gil «կաւ, ցեխ, աղտ», հսլ. gli-na «կաւ», լատ. limus «կաւ»։ Սրան հետևելով Horn, Grdr. էջ 207 կցում է պրս. gil բառին։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 94 մերժում է պրս. gil, իսկ Arm. Gram. 172 կցելով օսս. վրաց. թրք. և սեմական ձևերին՝ համարում է պարս-կերէնից փոխառեալ (կասկածով)։

NBHL (5)

Տիտանոս, կիր. (Գաղիան.։)

Ա՛ռ կիր, որ է ալչին։ Կիր անապակ։ Կիր զձեթն քաղէ. (Վստկ.։)

Եւ առ ինձ իսկ նոյն կիրդ է ... այսոքիկ կիրքս ի մեզ իբրու աղիք ոմանք կամ լարք գոլով՝ բերեն զմեզ. եւ հանդէպ միմեանց ձգելով ի ներհական գործս. (Պղատ. օրին. Ա։)

որ եւ ար. պ. քիրէճ, քէճ, սաուճ. իսկ վր. կիրի, է կուպր. τίτανος , κονία calx, gypsum. այրեցածն քարի՝ ողողեալ ջրով եւ շաղեալ՝ ի պէտս շինուածոյ եւ ծեփածոյ. որ յոմանց շփոթի ընդ Բուռ, որ է ալչի.

ԿԻՐ կոչի առ բժիշկս եւ Ազգ ինչ սպիտակ արածի եւ խաղաւարտի։ Գաղիան. որպէս յն. ալֆօ՛ս. ἁλφός albus, et species albae vitiliginis.


Կից

adj. adv.

united, joined, conjoined, connected, annexed;
contiguous, adherent, adhesive, sticking;
adjoining, abutting, lying close to;
conjointly, together, at the same time;
— ընթանալ, to run together;
to concur with, to cooperate;
to compete;
— լինել, to be annexed;

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«իրար մօտ, կպած» Կիւրղ. ծն. «միա-սին, հետը» Դան. ժգ. 24. Եւս. քր. «միա-սին, միաբան, ամէնքը միասին և միևնոյն ժամանաև» Բուզ. Եւս. քր. «ճանապարհնե-իի իրար միացած տեղը, ճամբի գլուխ» Ես. ծա. 20. Կոչ. որից կցել «միացնել, զօդել, կպցնել» ՍԳր. «երգակցիլ, ձայնակցիլ» Բ. մակ. ա. 23. Ոսկ. մ. ա. 11. «արգիլել, չթող-նել?» Անսիզք 49. կցան Սեբեր. 103. կցկցել Ոսկ. ես. Կոչ. Եզն. կցկցանք Ոսկ. փիլիպ կցորդ «կից» ՍԳր. «մի տեսակ երգ» Ոսկ ա. տիմ. Փարպ. որ և կցուրդ Յհ. իմ. (ըստ Մ. Աբեղեան, Արրտ. 1912, 729-731 այս-պէս էին կոչւում այն հոգևոր փոքրիկ եր-գերը՝ որ հին ժամանակ Ս. Գրքի սաղմոս-ներից և օրհնութիւններից յետոյ՝ իբր յաւե-լուած էին երգում, նրանց կից, իբրև յառա-սութիւն. հմմտ. նաև կացուրդ). կցորդիլ Իւս. պտմ. կցորդութիւն Ագաթ. կցուած Սիր. իէ. 2. Վեցօր. կցուածոյ Եւագր. կցըր-դասաց «երգասաց» Մխ. դտ. կցկցոտ Ոսկ. յհ. ա. 10. կցկցութիւն (նորագիւտ բառ) Թղ. պրոկղ. (ՀԱ 1921, 18), թերևս նաև կցխանի, կցղաք «կախանի համար փունջ փունջ կա-պած պտուղներ» Վստկ. 134, 187 ևն։ Կից բառով բարդուած են բազմաթիւ ձևեր, ո-րոնք «նոյն» կամ համ մասնիկի նշանակու-թիւնն ունին. այսպէս օր. ձայնակից Գ. մակ. դ. 6. գողակից Ես. ա. 23. գործակից ՍԳր. գերեկից Հռ. ժզ. 7. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. գա-ւառակից Փարպ. զինուորակից Փիլիպ. բ. 25. Փիլիմ. 2. դրակից Փարպ. դատակից Եփր. զուարթակից Ագաթ. զարդակից Ոսկ. եբր. իը. երամակից Վեցօր. երդակից Ել. գ. 22. ընդդիմակից Ես. կդ. 2. ընդելակից Կորիսն. թևակից Կոչ. ժամանակակից Եզն. Եւս. քր. ժառանգակից ՍԳր. եι-րակից Բուզ. լանջակից Ոսկ. ա. տիմ. ժե. լծակից ՍԳր. Եզն. խաչակից Հռ. զ. 6. Ագաթ. ծառայակից ՍԳր. կենակից ՍԳր. նիզակակից ՍԳր. Ագաթ. ևն, ո-րոնց վրայ արդի գրականը աւելացրել է շատ ուրիշ նոր ձևեր. ինչ. յանցակից, գա-ղափարակից, մեղսակից ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կիցք «անասունի յետևի մասը» Սմբ. դատ. 60, որից «աքացի, քա-ցի», այսպէս՝ կիցս ընկենուլ Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. կիցս հանել Մանդ. իբր «աքացել, քացի տալ» կամ փխբ. «խեռել, անսաստել», որից կիցընկէց կամ կիցսընկէց Կանոն. կցատող Սեբեր. 200. կցածել կամ կցացել «աքացել» Ոսկ. մ. և յհ. ա. 3 (էջ 57), կցար-կող «կից զարնող» Սարգ. ա. պետ. ը. էջ 326բ (չունի ԱԲ). հմմտ. պրս. [arabic word] ǰui-ta, թրք. [arabic word] čiite «ձիու, էշի քացի, կիցք», որ ծագում են պրս. ǰuft, թրք. čift «զոյգ, կից» բառից։-Նոյն բառն է նաև կցակ, որ ՆՀԲ և ԱԲ մեկնում են «գրտակ. նկանակ», բայց բուն նշանակում է «զոյգ, երկու հատ». հմմտ. «Ա՛ռ ընդ քեզ զքառա-ռուն կցակս հացի» Վրք. հց. Ա. 636. «Առ քեզ քառասուն կցակս հացից» Լմբ. սղ. սր-րանց մէջ կցակս հացի(ց) պէտք է մեկնել «մի զոյգ հաց», իբր թրք. bir čitt ekmek. նոյն է նաև գւռ. կից հաց Չմշ. «իրար կաած զոյգ հաց՝ որ հարաանիքի ժամանակ դրացի-ներին են բաժանում»։ Արմատի երկրորդ ձևը կամ նրա ձայնդարձն է կուց, որ ան-կախ գործածութիւն չունի. յետնաբար մի-այն գտնում ենք կուց Յայսմ. յնվ. 3 «երկու բուռը միասին կցած՝ գոգաւոր մի խոռոչ հմմտ. կից՝ նոյն նշանակութեամբ, նորա-ռիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճծը. «Արիստոտէլ ասէ թէ ա՛յնչափ նիւթ կայ ի մին կից հողն, սրպէս ի հազար կից հուրն». (մի քիչ յետոյ՝ «Ի մին ագահ և աշխարհասէր մարդն՝ որ է իբրև զմին ափ հող, հազար այնչափ նիւթ կայ, որ է մարմնական հեշտութիւն, զինչ ի հազար հոգևոր մարդն որ է իբրև զհուր). հմմտ. նաև գաւառականները, որոնք երկու ձևերն էլ պահած են. այսպէս՝ Ակն. Ապ. Ղզ. Մկ. Վն. կուց, Մրղ. կուց, Ոզմ. կօզ, Հմշ. Ղզ. Ղրբ. կից, Ակն. Սեբ. կիս, Մշ. կիցք, Ղրբ. կիսք, բոլորն էլ «ափկից, բուռ», որից նաև Ղրբ. կի՛սքէլ (<*կիցքել) «մի բանից երկու բուռ միասին առնել»։

Bugge, Etrusk. u. Armen. 113 ետ-րուսկ. cšurϑ-«ամուսին» նոյնացնում է հյ. կցորդ բառի հետ։ Գարագաշեան, Նաղիկ 1891, էջ 89 խից, խցել բառերի հետ։ Հիւնք. կցիր «ժլատ» բառից։ Meillet MSL 8, 296 համեմատում է հբգ. zwisk «կրկնակ» բառի հետ, իբր du-«երկու» բառից։ Նոյն, MSL 18. 267 առանց պատճառի՝ օտար և փոխառեալ մի բառ է կարծում։ Pedersen KZ 40, 211 Հայ. դր. լեզ. 104 երկու բառի հետ նոյնարմատ է համարում, ընդունելով Meillet-ե համեմատութիւնը, իբր =հբգ. zwisk։ Bugge, Lуk. St. 1, 59, 76, 84 լիւկ. ϑurtta «ընկեր», ետրուսկ. tu--surϑīr «ամուսին» բառերի հետ, որ հենց ինքը մերժում է 2, 14 և 110։ Pat-rubány ՀԱ 1908, էջ 276 յն. δοῦλος «ծառայ», գոթ. taujan «անել» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kid «հետ», kut «ընկերանալ», 426 թթր. qat «կից, ընկեր», 430 թթր. օսմ. eš «ընկեր, նման»։ Persson, Beitr. I 316, 335 և 125-6 յն, βόστρυχις «խո-պոպիք», լտ. vespices «մացառ, թա-ւուտք», սնա. gucčha-«թաւուտ» բառերի հետ. ինչպէս և սերբ. gvodz «անտառ»։ Այս մեկնութիւնը յիշում է Boisaq 1101։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] kič «քացի, կիցք»։

NBHL (3)

Աղաղակեաց ի ձայն մեծ շուշան. աղաղակեցին եւ երկոքին ծերքն կից նմին. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 24։)

Եւ է այսպէս, զօր կից աղօթիցն ունի բանս. (Խոսր.։)

Յիւրեանց անուն կից եդին զանուանս քաղաքացն։ Սիրոս, յորոյ անուն կից եւ սիրիա անուանեցաւ որ են ասորիք. (Եւս. քր. ՟Ա. ՟Բ։)


Կլայ, ի

s.

castle, fortress, fort.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Արաբ. [arabic word] qal'a «բերդ, ամրոց», որից նաև փոխառեալ են քրդ. kala, թրք. qale, աղաւ. ղալա, խալէ։-Հիւբշ. 269։

NBHL (2)

Առին զքաղաքն բայց ի կլայէն։ Առին զկլայն. (Պտմ. վր.։)

Կայր ի քաղաքն ուռհայու երեք կլայ։ Հանդէպ կլայն։ Ի վերայ աւագ կլային։ Էր բերդապան ի վերին կլայն. (Ուռհ.։)


Կլափն, փին

s.

jaw, jawbone.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Լ. Ջղ. կլափ, որից կլափին անել, կլափին տալ «բերանը բացուխուփ անել (քաղցից կամ մանաւանդ մեռնելու ժամանակ)». նա Ղզ. կլտափ «կլափ, կզակ, կոկորդ»?-թուի թէ միևնոյն բառն է Երև. կլամ «կոկորդի բերանը» (ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 343), որ և Երև. Բլ, «գութանի և արօրի առատամի բօղազը»։

NBHL (1)

Մարդ եւ ձի զներքին կլափն շարժեն զներքին կլափն, այլ զվերինն. (Անյաղթ պորփ.։)


Կծիծ

s. fig.

nibbling, stealing a little at a time;
pickpocket;
swindler, sharper, cheat.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«գող» Սեբեր. 219, Կանոն. Շնորհ. ընդհ. որից կծծի (ի մասնիկով՝ փխ. *կծիծի) «պիղծ, ամօթալի» Ոսկ. եփես. «գող» Մագ. Տօնակ. Խոր. «ժլատ» Նառ կծծանք Մաշկ. կծծութիւն «ագահութիւն» Եզն. «գողութիւն» Ոսկ. պօղ. ա. 834 (յն. «գողանալ»), գաղտակծիծ «ծածուկ գողա-ցող» Լմբ. ժբ մարգ. էջ 117 (աբդ. ա. 5) մանրակծծի «մինչև անգամ մանր բաներ գողացող» Ոսկ. բ. տիմ։

NBHL (1)

ԿԾԻԾ որ եւ ԿԾԾԻ. Կծօղ եւ կծուօղ, այսինքն խածանօղ եւ շորթօղ լռելայն. գող. ընչաքաղ, եւ ընչաքաղց. գծուծ. ագահ. ժլատ.


Կղմինդր, տրի, տրոց

s.

til, pantile;
— քառանկիւն, brick.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(առաջինը արև-մըտեան գրականի ընդունած ձևն է և շատ ռործածական, երկրորդը՝ արևելեան գրակա-նի և քիչ գործածական), ո հլ. «աղիւս կամ կաւ թրծեալ հրով, քառանկիւն կամ կիսախո-ղովակաձև» (որ և կղմիդր, կղմինդր, կղմին-տըր, կղիմիդր, կղիմիտր, կողոմիտր, կողո-մինտր) Յհ. կթ. 125. Վրք. հց. Բ. 146. Բրս. մրկ. 359, Վստկ. 30. Ոսկիփ. Յայսմ. օգ. 16 (սեռ. կղմնդրաց), Պատմ. ժԹ դարից, հրտր. Դիւան ժ. էջ 410 (գրծ. կղմտերը), որից կղմնտրաշէն «կղմինտրով շինուած» Դիւան ժ. էջ 9. կղմնդրել «կղմինդրով ծած-կել» և կղմնղրաշէնք «կղմինդը շինելը» Rivola, Բառ. հայոց։ 200-201 (չունի ԱԲ), կղմինտրածածկ (նոր բառ)։

Lag. Arm. St. § 1164 բառիս ուղիղ մեկնութիւնը վերագրում է ՆՀԲ-ի և ՋԲ-ի, որոնք այսպիսի բան չունին. ուս-տի և ինքն է առաջին մեկնիչը։ Հիւնք. հայերէնի հետ նաև յն. ϰεραμίς դնում է «ի հակառակեն բառիս կաղամար»։