cf. Թակարդ.
• , ի-ա հլ. (յետնա-բար նաև ի հլ.) «որոգայթ, ցանց» ՍԳր. «վանդակ» Փիլ. Յճխ. որից թակարդապատ Կոչ. 11. թակարդապատեալ Նխ. գծ. Կորիւն. թակարդադիր Գնձ. թակարդել Յհ. Իմ. պաւլ. թակարդափակել Յհ. կթ։
sodden, boiled;
boiled beef.
• «պատռել, ճեղքել, վնասել». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են պախումն «պատռուածք, ճեղքուիլը» Փիլ. լին. և ել. Նիւս. կազմ. անպախ «անվթար, անեղծ» Փիլ. իմ. և լին. Անյ. բարձր. ան-պախելի «անվնաս» Տօնակ.։
cf. Սալամանդր.
• , ի-ա հլ. «մողէսի նման մի սողուն, որ իբր թէ կրակին դիմանում է» Նոնն. 20. Խոր. աշխ. Վրդն. ծն. Բրս. մրկ. նոյն են նաև սաղամինտր Վանակ. հց. սա-լամանդրա Լմբ. իմ..
• ԳԴ պրս. սէմէնտուլ։ ՆՀԲ յն. լտ. թրք. (իմա՛ պրս.) ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Մկ. սmլmտրmնա «խեչափառ» (որ և Վն. սալադրանա՝ ըստ Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 581). նոյնից փոխաբերաբար՝ Վն. սալադրանա «սատանայ-սադայէլ, ար-բանեակ սատանայի» (ըստ Շէրենց, Վանայ սազ Ա. 116). իմաստի զարգացման համար հմմտ. սատանայ Ագլ. Ազա, Դվ. Մրղ. Սլմ. «սարդ, մամուկ»։
spur of a cock, etc.
• «հաւի ոտքի ետևի մատը. մահմուզ» Կիւրղ. ղևտ. որից հաստաբիտ «հաստ ճան-կերով (մագիլ)» Վեցօր. 162 (տպ. հաստա-բեստ, պէտք է սրբագրել այսպէս. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. 159)։
matter, sanies, corrupted matter.
• , ո, ի-ա հլ. «շարաւ, վահր» Յոբ. բ. 8, է. 5. որից թարախալից Ոսկ. մ. բ. 3. թարախիլ Նաւում. գ. 19. թարախածոր Խոր. արծր. Վրդն. պտմ. թարախածուծ Յհ. իմ զաւլ. թարախեցուցանել Սարգ։
• Հիւնք. արաբ. տէրեաք «գինի և թե-րիակէ» բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի վրաց. თხრამლი թխրամլի «վէրքի թանձր թարախ»։ Petersson LUA 1916, 72-3 (չեմ տեսած) դնում է հնխ. (s) ter արմատից. հմմտ. նորվ. գւռ. stora «փտիլ, նեխիլ, ապականիլ», ռուս. sterva, լեհ. scierw, սորբ. sc erb «դիակ», բուլգ. toru «թրիք», սերբ, toriti «աղբել, թրքել», լիթ. ter-menü «ապականել, կեղտոտել», teršiu «ապականել, կեղտոտել, մարգը տիլով ծածկել», tresiu «աղբով պարարտաց-նեւ» trašai «ամէն տեսակ փտած ապա-կանուած բան», trešau «փտիլ, ապակա-նիլ», traš̌á «աղբ, թրիք», traskanos «աչքի թարախ», նորվ. traa, իսլ. ϑrar «փտած, կծուած», լտ. stercus «աղբ, Առիք», կիմր. trwnc «մէզ, դիրտ, մրուր», troeth «լուացքաջուր, մէզ», բրըտ-štron «կղկղանք», troaz «մէզ», յն. *τεοτάνος «թրիք», անգլսք. ϑreax «փտութիւն», հիսլ. Vrekkr, մբգ. drec, դերմ. Dreck (*tregno-, trekno-) ևն (տե՛ս Pokorny 2, 641)։ «Աղբ, ապա-կանութիւն» նշանակող բառերը լեզուից լեզու այլազան ձև ունին (Meillet, Dict étvm. lat. էջ 931)։ Հայերէնի հա-մար պէտք պիտի լինի վերցնել ter ար-մատը (որովհետև ster տալիս է ստեր-), որից կարելի է ենթադրել թարախ և թրիք, եթէ խ և ք համարենք աճական կամ մասնիկ։
Eden;
the terrestrial paradise.
• , ա հլ. (իբր յատուկ անուն համար. ուելով այսպէս հոլովուած) «Ադամի դրախ-տը» ՍԳր, որից՝ եդեմեան Փարպ. Նար., ե-դեմաբուղխ Յհ. իմ. եկեղ., եդեմային Թէսփ, խ. մկ., եդեմատունկ Գնձ., եդեմածին Զքր. կթ. ևն.
psalm-singer, clerk.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «սաղմոսասաց, փոխ-առաց դպիր» Կանոն. Յհ. իմ. ատ. էջ 22, որից սաղմոսողոգութիւն Եւագր. 74, Լմբ. մատ. էջ 139, Վրք. հց. Բ. 554։
element, elementary substance or matter;
տարերք, elements;
rudiments;
տարերք կենաց, the elements of life;
ըստ տարերց աշխարհի, according to the worldly maxims.
• . ր հլ. (յետնաբար նաև ի, ո հլ.) նախանիւթ» ՍԳր. Եզն. Վեցօր. Ագաթ «յօդ, տառ» Եզն. որից տարրական Ագաթ. կամ տարերական Նար. խչ. տարրապաշտ Նխ. իմ. Յհ. իմ. պաւլ. տարրաւր Ագաթ. տարրեղէն Եղիշ. տարրանալ «արմատանալ. հաստա-տուիլ» Փիլ. Սոկր. թուլատարր Վեցօր. կարծ-րատարր Պիտ. (գրուած է կարծրատորր), ողորկատարր Պիտ. միատարր Վեցօր. մեծա-տարր Վեցօր. մերկատարր Ոսկ. ես. 180. անտարր Ոսե. լհ. ա. 14. Ագաթ. ևն։ Բառիս երկու ր-երը միանալով՝ ձևացել է յետնաբար տառ «նախանիւթ» Փիլ. Պիտ. Երզն. Նար. «գիր» Փիլ. իմաստ. Սարգ. «գրութիւն, գրու-ածք, գիրք, Աստուածաշունչ» Պիտ. խոսր. Մագ. որից տառանալ «տարրանալ» Անյ. հց. իմ. տառատիպ Յիշատ. ևն։ Նոր գրա-կան լեզուն զանազանութիւն դնելով երկու-սի մէջ՝ ընդունում է տարր «նախանիւթ» և տառ «գիր»։ Նոր բառեր են տարերային, տարրաբանութիւն, տարրագիտութիւն, տար-րաւուծութիւն, տարրալուծել, տառական, տառտզի, տառակեր, տառակերութիւն, նա-խատառ, սկզբնատառ, վերջատառ, մեծա-տառ, փոքրատառ, մանրատառ, գլխատառ, շեղատառ ևն։
• Հնեռեո Թր. քեր. 4 ստուգաբանում է «Տառք կոչին, վասն զի ունին տարրումն իմն և դասութիւն»։ Հիւնք. արաբ. օა δarra «հիւլէ» բառից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 202 փոխառեալ է դնում իրանեանից. իբր town, city; • , ի-ա հլ. «քաղաք» ՍԳր. Կոչ։ Ագաթ. հին և շատ գործածաևան ռառ. տա-լիս է բազմաթիւ ածանցներ, որոնց հնա-գոյններից յիշենք՝ քաղաքագիւղ Ագաթ. քա-ղաքաժողով Գ. մկ. դ. 1. քաղաքակից ՍԳր. Ոսկ. եբր. քաղաքամէջ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. քաղաքային Երեմ. իթ. 28. Եւս. քր. Ոսկ. մ. գ. 6. քաղաքացի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 11 քաղաքիկ Բուզ. մայրաքաղաք ՍԳր. մօտա-քաղաք Բ. մկ. զ. 8. հինգքաղաք Իմ. ժ. 6. հետաքրքրական է քաղաքուհի «մայր կամ մեծ քաղաքից կախւող փոքր քաղաք կամ ա-ւան, իբր նրա դուստրը» Բանք իմ. 54 (ըստ մեկնութեան Բազմ. տե՛ս իմ Հայ. նոր ռա-ևեր հին մատ. Բ. 115).-Նոր բառեր են քաղաքակիրթ, անքաղաքակիրթ, քաղաքա-բէտ, քաղաքամաս, քաղաքագլուխ, քաղա-քավար, անքաղաքավար, քաղաքացիական, քաղաքապետութիւն, քաղաքապետական, քաղաքակրթիչ, քաղաքագիտութիւն, քաղա-քագիտական, քաղաքականութիւն (=politi-que), որոնք շինուած են քաղաք բառիռ՝ համեմատ հին յունական պետական դրու-թեան, ուր ամէն մի քաղաք առանձին տէրու-թիւն էր կազմում։ • ձևից։ Scheftelovitz BВ 29, 67 ըստ Անդրէասի մազանդ. kälā ձևից փոխա-ռեալ, որի հինն է *kälāk և այս էլ փոխառեալ սեմականից. հմմտ. արամ ասոր. [hebrew word] karkā «քաղաք», փիւնիկ [hebrew word] kə-akh «աւան», թալմ. [hebrew word] «ան-պարիսպ քաղաք», ատուր. kirxu (իմա՛ ասուր. ( [hebrew word] [other alphabet] kirxս կամ ❇ ❇ ki-ir-xu, որ րոց» ըստ Strassmaier, Alphab. Verz 553, Delitzsch, Ass. Hndwb. 353)։ Patrubány SA 2, 175 և Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 քաղել բայից։ Meillet, Յուշարձան 211 ծագումը անծանօթ է համարում։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. kal «քաղաք»։ Մառ 1) Бaтум էջ 19-20 յաբեթական բառ, որի հետ նոյն են Կարս, Գառնի, կարկին, գիրկ ևն. 2) ЗВО 1924, 187 յգ. քալ բառի, որ է սումեր. kal «բարի ոգի», 3) ЗВO 1925, 670 ետրուսկ. arar «գիւղ» բաոն է։ Oštir, Btrg. alarod. 53 բասկ. uri «քաղաք», ասուր. alu, տումեր. uru «քաղաք»։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] kalak «դաշտ»։ separated, divided, disjoint. • (յետնաբար ի հլ.) «զատուած, բաժնւած» Վեցօր. Ոսկ. Կողոս. որից անջա-տանել կամ անջատել «բաժնել, զատել» ՍԳր. Ագաթ. անջատեցուցանել Եփր. թգ. անջատումն Ողբ. ա. 7. անանջատ Փիլ. տա-րանջատական Յհ. իմ. պաւլ. դիւրանջատա-կան ԱԲ։ chain; • , ի հլ. «զնջիլ, զինճիլ» ՍԳր. «փխբ. շարք, շարայարութիւն, կարգ» Եփր. թգ. որից շղթայագործ ՍԳր. շղթայակապ Արծր. շղթայաձև Յհ. իմ. եկեղ. շղթայատող Խոր. շղթայաշար (նոր բառ). շղթայել Մեկն, ղկ. Վրդն. սղ. շրթնաշղթայ Նար. առաք. 429։ night; • , ո հլ. (երբեմն նաև ի-ա հլ. սեռ. գիշերին ունի կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան, էջ 126բ) «գիշեր» ՍԳր., որից՝ գիշերի «գի-շերանց» ՍԳր. Եւս. քր., գիշերայն «գիշե-րանց» ՍԳր., գիշերախառն Բ. մակ. ժբ. 9. Գ. մակ. ե. 10, գիշերական ՍԳր., գիշերակերպ Կոչ., գիշերամարտ Ագաթ., գիշերապահ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 31. Ագաթ., գիշերավար «Արու-սեակ» Յոբ. թ. 9. լը. 32. Կոչ. միջագիշեր Յհ. իմ. ատ., մշտագիշեր Նար.։ Հազուագիւտ ձե-ւեր են՝ գիշերաց Ես. իզ. 9 (որից գիշերեաց Յհ. իմ. եկ.) և գիշերոյն Դ. թագ. ը. 24 մակ-բայները։ Նոր բառեր են՝ գիշերազգեստ, գի-շերօթիկ։ • = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են յն. հոմեր. ἔσπερος «երեկոյ», τα ἔοπερα «ե-րեկոյեան ժամանակ», յետնաբար ήεσ-πέρα «երեկոյ», լտ. vesper «երեկոյ», ves-bera «երեկոյ ժամանակ», ֆրանս. vèpres «երեկոյեան աղոթք», հիռլ. fescor, կիմր. ucher, լիթ. vākaras «երեկոյ», yakaraī «արևմուտք», լեթթ. vakars «երեկոյ», հսլ. večerù, ռուս. вeчepь «երեկոյ», вeqepя «ընթրիք», գերմ. Vesperbrot «իրիկնահաց, ընթրիք», փոխառութեամբ հունգ. vacsora «ընթրիք» (Walde, 827, Boisacq, 288, Trautmann, 348)։ Այս բառերին նախաձև են դրւում հնխ. vespero, veqero, առանզ սակայն ձայնական տարբերութիւնները լիո-վին պարզելու։ Հայերէնը, որ գալիս է հնագոյն *գեշեր ձևիզ, հայում է veqero նախաձևին. հմմտ. շուն, եշ. -թոխարերէնն ունի. wse ձևը, որի հետ նոյն է քուչ. yasl «գիշեր» (Pokorny, 1, 15 և 311, Kluge, 510, Ernout-Meillet, 1054)։ -Հիւբշ. 435։ • ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. գ'իշեր, Ախց. Ակն. Կր. գի-շէր, Սլմ. քիշեր, Ասլ. գ'իշէ՝ր, Վն. կիշեր, Խրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. քիշէր, Գոր. կիշէ՛ր, Սչ. գ'ըշէր, Ջղ. քշեր, Տփ. գի՛շիր, Ոզմ. գ'իշիր, Հմշ. կիշիր, Մկ. կ'իշիր, Մրղ. ք' իշիր, Զթ. գ'իշիյ, գ'իշիր, Հճ. գ'իշէյ, շիյէգ, շէյս «այս գիշեր, գիշերս», Երև. Ղրբ. Մղր. Ննխ. քշէր, Ագլ. Տիգ. քշիր։-Նոր բառեր են՝ գիշերա-գնայ, գիշերաեփ, շերեփեց (=գիշերեփեաց). գիշերանց, գիշերի «կզաքիս», գիշերհանայ, մթնագիշեր, գիշերահաց, գիշերնուկ ևն ևն-Գաւառականների մէջ գիշեր բառը նշանա-կում է նաև «սև սաթ» (այսպէս Ալքս. Կ, Տփ.), այս իմաստը ձևացած է գիշեր բառի «սև» առումից. հմմտ. գիշերադէմ «սևադէմ, ևևերես» Մխ. առակ. (սրա վրայ տե՛ս Նո-րայր, Հայկ. բառաք. էջ 15. նաև Հիւբշ. II-, 19, 477)։ Նոյն կազմութիւնն ունին նաև պրս. [arabic word] šaba և ❇ š̌abrang «է ազգ ինչ սեաւ և վճիտ քարի, որ ի ճախարակիլն լինի որպէս սաթ». երկուսն էլ ❇ šab «գիշեր» բա-ռից։ Դարձեալ պրս. [arabic word] bīǰāda, որ է «սաթ», նշանակում է նաև «գիշեր» (տե՛ս Будаговь. Cpaв, cлов. 1, 299)։ Այս գիշեր «սաթ» բառից է կազմուած Գիշերաձոր տև ղական յատուկ անունը (Օրբ. բ. 236, Հիւբշ. Die altarm. Ortsnamen, հյ. թրգմ. էջ 332 և 431)։ branch, bough; • , «ցատկել, դուրս ցատկել». արմատ առանձեն անգործածական, որից կազմուած ևն ոստնոս «ղատկել» Իմ. ե. 22. Ոսկ. յհ. ոստչիլ Խոր. Վրդն. ծն. ոստանիլ «դուրս ցատկել, ձեռքից պրծնել», Ոսկ. մ. ա. 22. յհ. ա. 9. ոստել «դուրս ցատկեցնել» Լմբ. իմ. ոստուցանել Խոր. Փիլ. ոստոստել «ցատ-կըռտել» Ղևտ. ժա. 21. Փիլ. ընդոստ Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 19. Փիլիպ. ժե. ընդոստչիլ Ոսկ. գղ. մտթ. բ. 24. ընդոստուցանել ՍԳր. ընդ-ոստնուլ Մաշկ. որոտընդոստ Եփր. աղ. Ա-գաթ. դիւրոստոյց, կայծոստ ԱԲ. ոստոստիւն (նոր բառ), անոստ Նար. կդ. 164, առաք. 428, որ և գրուած անոշտ Կոչ. 45 (անոշտ և անվազ)։ savour, taste; • ԳԴ պրս. [arabic word] fām «երանգ, որպիսու-ժիւն, համ» բառից։ ՆՀԲ համ «չ։ փաւո-րութիւն» ձևի դէմ դնում «որպէս ռմկ. կեամ, կէմ, լկամ, սանձ», սկ ՋԲ մեն.և անգամ իբրև առանձին բառ նշանակում է «համ, կեամ, լկամ, սանձ»։ Չուռենով համ «ճաշակ» բառի հետ համեմատում է վրաց. գեմո, գեմովնեբա «ճաշակ, համ», գեմեբա «ճաշակել, ճաշակելիք, ճաշակելեաց զգայարան», որի դէմ Brosset, JAs. 1834, 369-4︎ դրած է աոս. kā̄m «կամք, քիմք»։ Canini, Et. é́tym. 31 համ տես համեմ։ Հիւնք. համ, համեղ, համեմ հանում է յն. ἀμομον բառից։ Lidén, Arm. stud. 67 իբր բնիկ հայ կցում է լտ. sapere «ճաշակել». sapor «համ», մբգ. ent-seben «համտե-սեւ», հբգ. saf «հիւթ» բառերի հետ. հայը դնում է sap-mo նախաձևից, որ կազ-մուած է հնխ. sap-արմատիզ. mo մաս-նիկով։ (Այս մեկնութիւնը ընռունում են Walde 676 և Pokorny 2, 45. բայց հնխ. sap-mo պիտի տար հյ. *հօմ)։ Ghar-pentier IF 25, 250 բուն նշանակութիւնը դնելով «հիւթ»՝ հանում է հնխ. pō «խո-մել» արմատից, -mo մասնիկով։ • , ի-ա հլ. (գործածուած է միայն ա-նեզաբար) «արական կամ իգական անդամ» Փիլ. այլաբ. էջ 108 (իբր յն. ἰτρον), Տիմոթ. կուզ, էջ 292, Եղիշ. խաչել. էջ 230, Յհ. կթ. 331 (սեռ. համոյն). Անյ. հց. իմ.։ • ՆՀԲ համարում է համ «ճաշակ, ախոր-ժանք» բառի մէկ նոր առումը՝ իբր ըն-դունարան զգալի հեշտութեան և ախոր-ժանաց, որից հանում է նաև հյ. ամուլ «անծնունդ» և թրք. (իմա՛ արաբ.) hā-mila «յղի»։ Նոյն կարծիքն ունի նաև Lidén, Arm. Stud. 67, որ այս փոխա-բերութիւնը մինչև նախալեզուն հասցնե-լով՝ համք բառի հետ է համեմատում սանս. sána «առնի անդամ, կանառի ամօթոյք», լտ. sōpiō «առնի», pro-sapia «սերունդք, ծնունդք» և բոլորը միասին կցում է համ «ճաշակ»=լտ. sapere «ճաշակել, համն առնել» ևն ար-մատին։ (Յիշում է Walde 618 կասկա-ծով)։ Charpentier IF 25, 250 լտ. pē-nis, յն. πεος ձևերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ︎ han «կանացի անդամ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 720), նոյնպէս և թրք. ❇ am «կա-նացի անդամ», որին ցեղակից է դնում Թիրեաքեան, Բազմ. 1913. 341- chronicle; • (ի-ա հլ. յետնաբար) «ժա-մանակագրութիւն, ժամանակագրական» Ուս. քր. Ոսկ. գծ. Շիր. քրոն. Սամ. երէց. գրուած նաև քրաւնիկոն, քրօնիկոն. լետին հնչումով՝ քննիկոն «տոմար, տոմարագիրք» Ասող. Վանակ. հց. Մագ. թղ. էջ 4, խրօ-նիկոն Լմբ. Իմ.։ bark; • , ո հլ. «կճեպ» Ծն. լ. 37. երգ. ո 3. Իմ. ժգ. 11. Վեցօր. 97. որից կեղևել «կե-ղևը հանել» ՍԳր. կեղևանք Գծ. թ. 18. ան-կեղև Կոչ. կարծրակեղև Բժշ. միակեղև Վե-ցօր. 97. ողորկակեղև Վեցօր. 97։ psalmist. • , ի-ա հլ. «սաղ-մոսերգու, փոխասաց, դպիր» Ա. եզր. ը. 5. Լմբ. պտրգ. Յհ. իմ. ատ. Ճառընտ. գրուած նաև փսաղտոս Օրբել. իզ. (հրտր. Էմ. էջ 81), որ սխալ ձև է. սրանից փսաղտութիւն «դպրութիւն» Յհ. կթ. 141։ aid, assistance, succour, help, favour, subsidy, support, relief, resource, means; • (յետնաբար ի հլ.) «օգնութիւն. օժանդակութիւն» Ես. խա. 70. Գծ. ժը. 27 Կոչ. Եւս. քր. Մծբ. Ոսկ. որից նպաստամա-տոյց Կորիւն. Կոչ. նպաստութիւն Կորիւն. նպաստաւոր Իմ. ե. 8. Եւագր. նպաստաո-րութիւն ՍԳր. նպաստել Փարպ. աննպաստ, ռարենաաստ (նոր բառեր) ևն։ • = Հպրս. *ni-upastā «նպաստ» բառից, որ ևազմուած է ni-և upa-մասնիկներով՝ sta-«կենալ, կալ» արմատից. իրանական գրա-կանության մէջ աւանդուած չէ *ni-upasta ձևը, բայց ունինք զնդ. [other alphabet] ︎ upastā «օգնու-թիւն, նպաստ, օգուտ» [arabic word] upastābara «նպաստամատոյց, օգտակար. նպաստաբեր» (Bartholomae, Altir. Wört. 398 կարդում է upaštābara և թողնում առանց բացատրութեան. իմաստը ան-յայտ). հպրս. upastā «օգնութիւն, նպաստ». հին պարսկական բևեռագրութեանց մէջ յաճախակի գործածուած մի բանաձև է [other alphabet] Auramazdā-maiy upastām abara «Արամազդ ինձ նպաստ եռեռ». հմմտ. նաև ապաստան, որ պատկանում է նոյն ար-մատին։-Հիւբշ. wood; • , ի հլ. «փայտ. 2. ծառ. 3. կախա-ղան» (հմմտ. կախել զփայտէ=պրս. badār kasidan) ՍԳր. որից փայտ ընկենուլ «վի-ճակ գցել» Եղիշ. Բ. էջ 39 (սրա համեմատ էլ Բառ. երեմ. էջ 333 ունի քուեայ «փայտ». հմմտ. Կովկասի արդի գւռ. չօփ քցել «վի-ճակ գցել, քուէարկել»<պրս. [arabic word] cōb «փայտ» բառից). փայտաբեր Յես։ թ. 21 փայտագործ Ագաթ. փայտակերտ ՍԳր. փայտակոյտ Ես. լ. 33. փայտակոտոր Օր. իթ. 11. Յես. թ. 21, 27. փայտակոփ Եփր. թգ. փայտատ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. 455. էր ընդ եղբ. 44. փայտեղէն ՍԳր. անփայ-տակերտ Եւս. քր. փայտանալ «ցրտից փայտ կտրիլ» Մծբ. 192. փայտ համարոյ «հաշուեփայտ. տճկ. չէթէլէ» Լմբ. մատ. 107 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). խաչափայտ Ա. պետր. բ. 24. Ա-գաթ. մայրփայտեայ Ագաթ. լաստափայտ Իմ. ժդ. 6. Եփր. համաբ. 251. եղևնափայ-տեայ ՍԳր. նաւափայտ Իմ. ժդ. 1. նոր բառեր են փայտաշէն, ձեռնափայտ, վառե-լափայտ, լուցափայտ, հաշուեփայտ, փայտ-ածուխ, փայտային, փայտոջիլ, փայտփոր, փայտփորիկ ևն։ echo; • , ի-ա հլ. առհասարակ անե-զական է. յետին և տգէտ գրիչների մօտ գըը-ուած է նաև արձագանք, արծագանք, և յետոյ համարուելով յոգնակի, կազմուած է եզ. ար-ձագան կամ արծագան Մաղ. թղ. 117. նաև «ջրերի և ալիքների շառաչը» Մագ. թղ. 62.-Ս. Գրքում գործածուած է միայն երկու ան-գամ՝ Իմ. ժէ. 18 և Յոբ. լ. 6. վերջինը «ար-ձագանգ տուող, քաջահնչիւն» նշանակու-թեամբ. միւս վկայութիւնները յետին են, ինչ. Բրս. վաշխ. Նար. Խոսր. Լաստ. Փիլ. Շնորհ, ևն. սրանից ունինք արծանագանուտ «խոխո-ջուն, շառաչալից» Մագ. թղ. 140 (նորագիւա բառ. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. հտ. Բ, էջ 179), արձագանքել (նոր գրակա-նում)։ • Հներից Գրիգոր Նարեկացին իմանում է գանգիւն արձանաց, ըստ որում գրում է. «Ոչ արձագանք արձանաց ի խորոց ինչ դանչութենէ խիստս առաքեցեալ». Նար. ղբ։ Այստեղ արձան ասելով հասկացւում է «քար, ժայռ, վէմ», որով արձագանգ լինում է «քարերի ձայնը»։ Այսպէս հասկանում նաև ՆՀԲ։ Տէրվ. Altarm. 55 և Մասիս 1882 մարտ 10, ❇ 3133 արձ+զmնգ(իւն). արձ դնում է արձակ • բառի հետ նոյն, որով արձագանգը դառ-նում է «արձակուած ձայն». իսկ Տէրվ. Նախալ. 55 և Հիւնք. բառի առաջին մա-սև վրայ չեն խօսում։ Մառ ИАН 1912, 598 արձան+վանկ, Яз. и Лит. 1, 269 բասկ. artza «քարոտ» բառի հետ։ պահուած են (տե՛ս տակը). հմմտ. նաև հա-մարզակիլ «համարձակիլ» ձևը՝ որ գտնում ենք գործածուած Տիմոթ. կուզ. էջ 103։ Պահ-լաւ բառը թէև չէ աւանդուած, բայց հայերէ-նի հետ նոյնն են ենթադրում սանս. sfl, զնդ. harez, հիւս. մանիք. պհլ. hyrz (hirz), պրս. [arabic word] hištan (ներկ. hilam) «ձգել, թողնել, արձակել»։ Նոյն իրանեան արմատից փոխառեալ է նաև հյ. ապահարզան (տե՛ս այս բառը), իսկ արմատի բնիկ հայ ձևն է զ-երծ<հնխ. serg'։ year; • , ի-ա հլ. «տարի» ՍԳր. Ագաթ. «տա-րիք» Եւս. Ոսկ. որից ամամէջք «մի քանի տա-րուայ միջոցը» Ագաթ. ամանոր «նոր տարի», ամանորարեր Ագաթ. զ և առ նախդիրներով՝ զառամ «խիստ ծեր» Պիտ. զառամագոյն Եփր. աւետ. զառամանալ Յհ. իմ. ատ. եալ և եան մասնիկներով՝ միամեայ Յայսմ. եռամեայ, եռամեան, եռեմեան Պղատ. օրին. Փիւ. երե-քամեալ Եւս. քր. բազմամեայ Իմ. դ. 15. բազ-մամեան Մծբ. աւելի հին ձևով երկեամ, զեր-կեամ, երկեմեան, երկեմենից, երեամ, ե-րեմի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. Ես. և բ. տիմ ե-րեմեան, երեմենի «3 տարեկան» ՍԳր. ու-թամեան Գծ. թ. 33. նոր գրականում ս մավերջ, կիսամեակ, տասնամեակ ևն։ • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sama-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] sámā «տարի, եղանակ, ժա-մանակ», զնդ. [syriac word] hama-«ամառ». հիռլ. sam «ամառ», կիմր. ham և գալլ. hāf «ամառ» (տե՛ս նաև ամառն բառի տակ)։ Հս︎ մեմատութիւնները տե՛ս Pokorny 2, 492-3.-Հիւբշ. 416։ cf. Մժղուկ. • , ի-ա հլ. «մոծակ» Սղ. ճդ. 31. Ոսկ. յհ. բ. 30. Վեցօր. 183, որ և մժիխ (ի-ա հլ.) Ոսկ. ա. տիմ. ժէ, (ո հլ.) Եզն. Վեցօր. 121, 136. Նխ. իմ. Յհ. իմ. պաւլ. մժիղ, ո հլ. Վե-ցօր. 183, 195. մժիկ Սեբեր. Սոկր. 357. մժոուկ Մտթ. իգ. 24. Վեցօր. 183. Ճառընտ. Վրք. հց. եփր. ծն. էջ 6. յոգնակին՝ մժղունք Վրդն. սղ. սրանցից դուրս ՆՀԲ տալիս է նաև մժեղ, մժեղն, մժղիկ ձևերը՝ առանց վկա-յութեան՝ Բառ. երեմ. էջ 211 ունի մժղեխկ. կայ նաև մեջեխ, մնչեխ Վստկ. 79, մնճղեի Ոսկիփ. (ՆՀԲ Բ. 1057)= Անկ. գիրք նոր կտ. 169. մնճղուկ Բար. 167։ firm, solid, compact. • «պինդ, խիստ, ամուր». նշանակ-ուած է Անյ. հց. իմ. մի ձեռագրի լուսանց-քում՝ իբրև բացատրութիւն հոմանիշ սռթ բառի. նոյն է նաև մազդ «հաստ» Քուչ. 47 (Հա՛յ իմ մազդ ուռի մորճիկ, չորանա՞ս թէ զիս մոռանաս). որից մազդութիւն «թանձ-րութիւն» Շիր. մաստութիւն, մաստնութիւն «հաստատութիւն, ամրութիւն» Մծբ. ունինք նաև մաստութիւն «համբերատարութիւն», որ չորս անգամ իրար ետևից գործածում է Տա-թև. հարց. էջ 584՝ հետևեալ ձևով. «Հեզու-թիւնն նոյն է ընդ մաստութիւնն. զի ասեն թէ մաստութիւն է որ ոչ զգայ զդառնութիւն ինչ սգոյ. և մաստութիւնն նոյն է ընդ համ-բերութեանն. զի համբերութիւնն է տևումն մարմնաւոր նեղութեանց, իսկ մաստութիւնն տևումն նախատանաց» (իբր «դիմացկանու-թիւն»)։ • = Արևել. իրան. māsta «մեծ» (MSL 20. 10), որ զնդ. [other alphabet] ︎ masita-, masit-«ըն-դարձակ, տարածուն, մեծ» բառն է։ Այս բա-ռը եթէ ձևով ու իմաստով շատ յարմար չէ վերի մազդ բառին, ընդհակառակը շատ հա-մապատասխան է գւռ. մաստ ձևին, որ տե՛ս տակը։-Աճ. mark, trace, sign, vestige, indication; • «նշան, հետք, երևոյթ, տեսիլ» Եփր. համաբ. Նար. Յայսմ. որից նշմարել «նկատել» ՍԳր. նշմարեցուցանել Ագաթ. նօմարանք իմ. ե. 11. Եւս. քր. և պտմ. Ոսկ. ես. Եփր. եբր. ել. աստեղանշմար Եզն. բա-րենշմար Նար. դիւրանշմար Փիլ. հիանմար Նար. Տաղ. աննշմարելի Ճառընտ.։ • ՆՀԲ «նիշ և նշան իմն մնացեալ», իսե նսեմ բառի տակ՝ արմատը դնում է նսեմ։ Windisch. 42 նշ-համարում է մասնիկ։ Lag. Urgesch. 247 և Btrg bktr. Lex. 26 պրս. šumar ձևի հետ šmar արմատից։ Հիւնք. իբր ան-ճըմա-րիտ։ froth, foam, scum; • , ռ հլ. (յետնաբար յգ. փրփր-րունք, -րանց) «փրփուր» Վեցօր. որից փըր-փըրել, փրփրիլ Մրկ. թ. 17, 19. Յուդ. 3. եսն. փրփրեցուցանել Ղկ. թ. 39. փրփրածին Նռնն. Մառ. փրփրերախ Յհ. իմ. պաւլ. եղեգնափրփուր ՋԲ. ծովափրփուր, փըր-փըրալից, փրփրուն (նոր բառեր)։ • ՆՀԲ լծ. լն. πορφύρα, լտ. purpura «ծի-րանի»։ Bugge IF 1, 456 միացնում է կասկածով յն. μορφὸρω «ծփալ, տա-տանիլ (ծովու)» կամ լտ. spuo «թրք-նել» ձևի հետ։ Հիմնք. յն. πορφῦρα։ Pat-rubány ՀԱ 1908 246 կազմուած փուր արմատից, որ կցում է փուք և փը-չեւ ռառերին։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 84 կրկնուած phor-արմատիզ, որի մեկնութիւնը տուել է Balt. u. Slav. • ՓՈԽ.-Լազ. փոփոժի, փոփոջի «փրփուր», որ թէև բաւական հեռու է երևում հայերէ-նից, բայց ենթադրում է հնագոյն *փոփորի. հմմտ. վրաց. քմարի=լազ. քոմոջի «ամու-սին» և վրաց. ծերի=լազ. մճաջի «ճանճ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 419)։ Համեմատու-թիւնը շատ կարևոր է ջ-ի և ր-ի նախնու-թիմնը որոշելու համար։ cf. Աղուրայ. • (յգ. սեռ. աղուրեաց) «որթի տաշ-տաթաղ անելու ճիւղը» Փիլ. լիւս. 164, որ և աղուրայ Վստկ. 143. ռմկ. յգ. աղուրայնի, ռեռ. աղուրայնոյ Վստկ. 61. նոյն է նաև աղօր «սերունդ, շառաւիղ» Մագ. թղ. էջ 205 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր, հտ. բ)- ardent, spirited, lively, sprightly, mettlesome, fiery; • (ի հլ. ըստ ՆՀԲ) «ուժեղ, զօրեղ, արի, կտրիճ» Յհ. իմ. պաւլ. Պիտ. Մագ. (արդի գրականում և գաւառականներում «աչքաբաց, եռանդուն»). որից աշխոյժք «ե-ռանդ, արութիւն» Խոր. գ. 8. աշխոյժութիւն (առանց սղումի) Պտմ. աղէքս. աշխոյժուհի թագուհի» Հին բռ. գրուած է նաև աժխոյժ։ plaster, poultice, salve, unguent, ointment, pomatum; • (-նւոյ,-նեաց) «վէրքի օծանե-լիր, մահլամ» Իմ. ժզ. 12. Ես. ա. 6. որից ոտեղանել Մարաթ. Վրդ. առկ. 32. սպեղա-նող Յայսմ. սեպ. 4. գրուած սպաղանի Վրդ. առկ. 32։ Սրանից էսպեղանապատ «սպեղա-նի քսող» (նորագիւտ բառ). Սպեղանապատ թաթդ կիսամահին. Վրդ. անեց. 22։ peak, point, summit of a rock, steep rock; • «երիթ, սրածայր փայտ կամ երկաթ. գամ» Մխ. առակ. «ցցուած ժայռ, քար, լե-ռան գլուխ» Խոր. Լմբ. սղ. և իմ. «ցցուած, շեպ, անհարթ» Վեցօր. 143. որից սեպանալ «ցցուիլ, սրածայր լինել» Սարգ. Լծ. կոչ. նոր բառեր են սեպաձև, սեպագիր, սեպագրու-րիւն, սեպագրական։ consoling, consolatory; • «սփոփանք, մխիթարանք» Ոսկ. յհ. ա. 9. «մխիթարող» Իմ. ը. 9. Ես. խ. 11. Ոսկ. ես. 326. «Ջխիթարական» Բ. մկ. ը. 21. որից մխիթար տալ կամ մխիթար մատուցանել Ոսկ. մխիթարել ՍԳր. Եղիշ մխիթարական Ագաթ. մխիթարակից Հռ. ա. 12. անմխիթար Փարպ. Եղիշ. ևն։ cheerless, sad, afflicted, grieved, gloomy, sorrowful, melancholy; • «տրտում, ոչ-ուրախ» Իմ. ժէ. 5. Նէեմ. բ. 23. Վեցօր. որից տխրիլ ՍԳր. տրխ-րութիւն Ա. թգ. ա. 16. Ագաթ. տխրական Ագաթ. տխրեցուցիչ Ոսկ. ես. բազմատխուր նար. գեղատխուր Նար. գնձ. յոգնատխուր Նար.։ Նոր գրականի մէջ՝ սգատխուր, տըխ-րադէմ, տխրալուր, տխրառիթ ևն։ caravanserai. • հայերէնի։ Բայց Կամուսի բառարանում (թրք. թրգմ. հտ. Գ. էջ 38) գտայ մի-այն արաբ. [arabic word] fatq «լայնատարած ընդարձակ տեղ», որ անշուշտ նոյն բառն է, բայց յամենայն դէպս հայե-րէնի մայրը չէ (տե՛ս իմ Նոր բառեր հին մատ. Բ. 97)։ cf. Մաղթանք. • , ի հլ. «աղօթք, մաղթանք» Պղատ. օրին. Շնորհ. որից մաղթել «աղօթել, պաղատիլ, բարեխօսել» Իմ. ժգ. 18. Խոր. Պղատ. տիմ. և օրին. մաղթանք Խոր. մաղ-թութիւն Պղատ. տիմ. և օրին. մաղթակիր Դիոն. եկեղ. մաղթական Մագ. նոր գրակա-նում մաղթել նշանակում է «մէկին մի լաւ բան ցանկանալ», որից բարեմաղթել, բարե-մաղթութիւն։ • ԳՒՌ.-Մշ. մախտել, մախտանք։-Այստեղ պէտք չէ դնել Արբ. մախտուն «ազգական ու բարեկամ կանանց՝ մեռելի տունը երթալով լալ ու գովքեր արտասանելը» (հակառակ իմ Գավառական բառարանի, էջ 746բ), այլ իբր մահտուն, ինչպէս ունի Ակն. նոյն նշ.։ asa or assa-foetida (gum); • , ի հլ. «աղօթք, մաղթանք» Պղատ. օրին. Շնորհ. որից մաղթել «աղօթել, պաղատիլ, բարեխօսել» Իմ. ժգ. 18. Խոր. Պղատ. տիմ. և օրին. մաղթանք Խոր. մաղ-թութիւն Պղատ. տիմ. և օրին. մաղթակիր Դիոն. եկեղ. մաղթական Մագ. նոր գրակա-նում մաղթել նշանակում է «մէկին մի լաւ բան ցանկանալ», որից բարեմաղթել, բարե-մաղթութիւն։ • ԳՒՌ.-Մշ. մախտել, մախտանք։-Այստեղ պէտք չէ դնել Արբ. մախտուն «ազգական ու բարեկամ կանանց՝ մեռելի տունը երթալով լալ ու գովքեր արտասանելը» (հակառակ իմ Գավառական բառարանի, էջ 746բ), այլ իբր մահտուն, ինչպէս ունի Ակն. նոյն նշ.։ tremour, motion, agitation, vacillation; • «տատանում, շարժում» Երեմ. դ. 24. Սիր. իզ. 10 (երկուսն էլ ներգ. յերերի ձևով), «երերեալ, տատանեալ» Մծբ. Եփր. ծն., երերիլ Ծն. դ. 12, 14, Եփր. ծն. երև բումն Ագաթ. Եփր. ծն., երերագին Փարպ., երերուն Մծբ. սխալմամբ գրուած է երր Լմբ. սղ. և իմ.։ cat, puss; • , ո հլ. (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ նաև ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «կատու» Փիլ. լիւս. Մխ. առակ. Վրդն. ծն. որից կատուա-պաշտութիւն Յհ. իմ. պաւլ. կատուակ խոտ. կատուականջ «բոյսի անուններ» Բժշ. (տե՛ս ՀԲուս. § 1345-6). նոր բառեր են կատուա-ձուկ, կատուախոտ։ cf. Մեռոն. • , որ և միռոն, մեռոն, ի, ի-ա հլ. «օծման սուրբ իւղ» Յհ. իմ. Դիոն. «որ և իցէ անուշահոտ իւղ» Վրք. հց. որից մեռոնակիր Լաստ. միւռոնել կամ մեռոնել Բրս. մրկ. Լմբ. մատ. էջ 26. միւռոնատուփ Մաշտ. 65. արդի ռրականի ընդունած ձևն է միւռոն։ • Հներից Նար. ղգ. էջ 261-2 տալիս է այլ ընդ այլոյ մեկնութիւններ. «Միռոնս այս օրհնաբանեալ... ըստ քերթութեանն բառի որ ըստ խտրութեանն Հոմերոնի, թարգմանեալ իմանի «ինձ մայր»... Իսկ մառնամուտ՝ որ և այս միւռոն՝ ըստ այլում բառի ցուցանի, այսինքն է «մը-թին», որ և խաւարչուտ գոլ և ծածկե-ռեալ կամ անտեսական... Մեռայ՝ որ է «ռառնութիւն»... որ և միւռոն ստուգա-բանեալ մեկնապէս ըստ մեզ՝ «մեռելու-թեան ազգականութիւն»։ (Սրանց մեկ-նութեան փորձերը տե՛ս Աւետիքեան, Մեկն. Նար. Վենետիկ 1859, էջ 531)։-Սարգիս Շնորհալի, Մեկն. թղթուն Յա-կոբայ, Գլ. ժա (էջ 166) մեկնում է մե-ռանել արմատով. «Զոր միւռոնն սուրբ անուանեմք, այսինքն մեռուցիչ բոլոր ախտից. որով և մարդիկ մեռեալք ի մեղաց՝ ի մեծ պատիւն ի վեր ելանեն և որդիք Աստուծոյ անուանին»։ -Ուղիղ մեկնեցին նորերից նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։-ՀԲուս. § 2065 միւռոնածառ բառի տակ յիշելով Դիոսկորիտէսի աւանդածը՝ թէ հայերը mуuron են կոչում Հռովմայե-ցոց majorana կոչած բոյսը, ենթադրում է որ «ի Հայոց բառէն առած ըլլան արև-մըտեայք majorana անունը»։ rasping, scraping, smoothing, polishing. • «տաշելը» Ոսկիփ. որից տաշել ՍԳր. Եւս. քր. տաշածոյ Կորիւն. տաշեղ ևամ տա-շիղ «տաշուք» Իմ. ժգ. 12. անտաշ ՍԳր. Ա-գաթ. անտաշելի Զքր. կթ. սրբատաշ Կիր. պտմ. մեծատաշ Ասող. վիմատաշ Խոր. Օր-բել. ծայրատաշ Վրք. հց. Բենիկ. կատարա-տաշ Փիլ. պողովատատաշ Ասող. ևն. idea, notion, imagc; • , ի-ա հլ. «նախատիպ, կաղա-պար, օրինակ, պատկեր» Փիլ. Ոսկ. լս. Պա-րապմ. Յհ. իմ. ատ. Արիստ. ստորոգ. հնա-գոյն վկայութիւնն ունի Եփր. Վկ. արև. էջ 20 (որով առեալ որդիք մարդկան ի գաղափար՝ տեսեալ տպաւորին), որից՝ գաղափարել «ε-րինակել, նմանեցնել, ձևացնել» Փիլ. եւ. 3հ իմ. եկ. Նանայ. Զքր. կթ., գաղափարութիւն «օրինակ, նմանութիւն» Անան. եկեղ. Նա-նայ. յռջ. Ոսկիփ., նախագաղափար Փիլ. լին. Նիւս. կազմ. Կիւրղ. գնձ. Թր. քեր., նախա-գաղափարել Նխ. կողոս., նախագաղափա-րութիւն Նիւս. կազմ. Սարգ. ա. լհ.։ Նոր ռա-ռեր են՝ գաղափարական, գաղափարակից, գաղափարանշան.-արդի գրականում զա-նազանում են գաղափար (երբեմն գրուած գաղաբար՝ արևմտեան հայոց մէջ) «միտք, խորհուրդ, կարծիք» և կաղապար «նախա-տիպ, օրինակ, մօդէլ կամ ղալիբ»։ bird; • , ու հլ. (ըստ ՆՀԲ յետնաբար հո-ւովուած է նաև -ոյ, -աց, -է) «թռչուն» ՍԳղ. Եւս. քր. Փարպ. «հաւ, մարի» Մտթ. իգ. 37. Ղկ. ժգ. 34. «աքլոր» Գ. մակ. գ. 12. Մտթ. իզ. 34, 74, 75. ներկայ բարբառների մէջ և գրականում նշանակում է միայն «ընտանի հաւ, մարի». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. ὄρνις «թռչուն. 2. հաւ-3. աքլոր», որ հիմայ յատկացուած է միայն ընտանի հաւին։ Սրանից են հաւաղէտ Ղևտ. ժթ. 26, Ոսկ. ես. հաւադիտութիւն Սիր. լա. 5. հաւալուսն ՍԳր. Վեցօր. 172-3. հաւախօս Մրկ. ժգ. 35. հաւակեր ՍԳր. հաւահարց Սր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. հաւահմայ Երեմ. իէ 9. Կոչ. Ոսկ. տիտ. հաւահար լինել «թռչունի գիշատուիլը մի ուրիշ թռչունից» (նորագիւտ բառ) Ոսկ. տտր. տող 13. հաւօրհնէք (նորա-գիւտ բառ) «եկեղեցուն ընծայաբերուած թռչունները օրհնելու կարգը» Մ. Մաշտ. 89բ. հաւապատիր «մի տեսակ բու» ՈԳո. հաւորո ՍԳր. հաւփալ «մի տեսակ աղաւնի» (գրուած նաև հաւբալ, հովփալ, հոբալ ևն) Ոսկ. եզեկ Փիլ. Սահմ. Առաք. լծ. սահմ. 469 (այս վեր-ջինը ցոյց է տալիս թէ ի՛նչ տարբերութիւն ունի աղաւնուց). տարմահաւ Վեզօր. 174. քաջահաւ Ղևտ. ժա. 17. Դտ. ժդ. 16. երաշ-տահաւ Վանակ. հց. արտաւազդահաւ «կա-րապ» Փիլ. լին. բ. 117 (հմմտ. յն. ϰὸϰνος հոմանիշը, որ նաև յատուկ անուն է. տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 657ա և ՀԱ 1920, 281). ժրահաւ Եպիփ. բարոյ. կիսահաւ Եպիփ. բարոյ. Խոր. աշխ. հաւապան (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Ա. 42. հաւթափեալ «գիշե-րուայ ժամի եօթը» (ըստ արևելեան ժամա-ռոյցի. այսինքն՝ երբ հաւը արդէն խօսած է ըստ Ս. Վ. Նազարէթեան, Պատկեր 1893, էջ 160). հաւամրգի «մի տեսակ բոյս. ebenus laguroides Boiss.» (ըստ Տիրացուեան, Con. tributo § 254) կամ «erica arborea L» (ըստ նոյնի, անդ, § 341). եգիպտահաւ, հաւաբու-ծութիւն, հաւկթաձև ևն (նոր բառեր)։ • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. auei-«թռչուն» բառից. ցեղակիցներն են լտ. avis «թռչուն». avicula «թռչնիկ», սանս. vi-, vé-, vayas-«թռչուն», զնդ. vīš, vay-«թռչուն», թերևս նաև յն. οἰωνός (<*αflωνός ?) «գիշատիչ թռչուն», αἰετός (<*αfi-ετός), իռլ. ai, aoi «կարապ», կիմր. hwyəd (<*auletos?) «բադ» ևն (Walde 74, Boisacq 693. Pokor-ny 1, 21 և 2, 75, Ernout-Meillet 87)։-Հիւբշ. 465։ • , ի-ա հլ. «ծայր, սկիզբ, սկզբնաւո-րութիւն» Խոր. Պիտ. որից հաւանալ «սկրզբ-նաւորիլ, սկսիլ» Թր. քեր. Սասն. 15. հաւիլ «սկսիլ» Շիր. 72. Պիտ. հաւումն «սկիզբ» Պիտ. հաւակ «սկիզբ, սկզբնապատճառ. ա-ռաջնորդ, հեղինակ» Պիտ. Տիմոթ. կուզ, էջ 144, 267. Կնիք հաւ. 343. դառնահաւ «սկրզ-բից դառն» Յիշատ. դեռահաւակ «նոր ոս-կըսած» Յհ. իմ. ատ. չարահաւ Եփր. համաբ. 252. չարահաւիլ (նորագիւտ բառ. չունին ՆՀԲ և ԱԲ) «վատ վարուիլ մէկի հետ». Ժող. է. 23 (Զի բազում անգամ չարահաւեսցի ընդ քեզ և ի նուագս բազումս չարչարեսցէ զսիրտ քո. յն. ὄτι πλειστάϰις πονηρεύσεταί σe...), նախահաւել Յհ. իմ. նախահաւակ Պիտ. հա-ւեղ «առաջին երկու վանկերը երկար և վեր-ջինը սուղ եռավանկ բառ» Մագ.։ • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pau-«ծայր» ձե-ւից. հմմտ. յն. παύω «դադարեցնել», παύς-μαι «դադրիլ, հրաժարուիլ», ատտ. παῦλ︎ «դադար, հանգիստ, վերջ», παυσωλή «հան-գիստ», լտ. pausa «դադար, վերջ», pausare «դադար առնել, կանգնիլ», որոնք համար, ւում էին յունարէնից փոխառեալ. այժմ Meil-let Dict. étym. Lt 708-9 բնիկ է գտնում։ Boisacq յոյն բառի ծագումը անհայտ է թող-նում։ «Ծայր» գաղափարը կարելի է առնել թէ՛ «սկիզբ» և թէ «վերջ» իմաստով. այս-պէս՝ ծայր տալ «սկսիլ», ծայրը գալ «վեր-ջացնել». ծայրէ ի ծայր, ֆրանս. d'un bout ︎ l'autre, թրք. ujdan uja «սկզբից մինչև վերջը»։ Հայերէնի մէջ նոյն արմատը առ-նուած է «սկիզբ» իմաստով, յունարէնի մէջ «վերջ» իմաստով։-Աճ. path, road, way, passage; • , ի-ա հլ. «նեղ ճանապարհ» ՍԳր. Եւս. պտմ. «ոտքի հետք» Բ. կոր. ժբ. 18. Բուզ. որից շաւղակոխել Կիւրղ. ի կոյսն. լու-սաշաւիղ Յհ. կթ. Խոսր. լաւիղակից ԱԲ. ընդ-միջաշաւիղ Ես. ծը. 12. խոզաշաւիղ Ստ. ժմ. 486. միջաշաւիղ Դիոն. թղթ. բազմաշաւիղ Յհ. իմ. ատ. բոցաշաւիղ Նար. տաղ. երկնա-շաւիղ Անան. եկեղ. երկշաւիղ Նանայ. 202, 256. Կիւրղ. ղկ. կուրաշաւիղ Յհ. իմ. երև. ևն։ Գրուած է նաև լաւեղ, շաւիւղ և հոլովուած շաւեղի, շաւիղի։ Հոմանիշների երանգը ճըշ-տելու համար հմմտ. Գիրք առաք. 498 բ. «Ուղղութիւնն է առաքինութիւն յոյժ պա-տուական, զի առ սակաւս գտանի. վասն որոյ շաւիղ կոչի առաւել՝ քան ճանապարհ, որպէս ասի Առակաց դ. 11. «խելամուտ ա-րարից զքեզ ուղիղ շաւղաց»։ Rabbi; • = Եբր. [hebrew word] rabbi «Տէ՛ր իմ» ձևի յն. ῥռββι տառադարձութիւնից. նոյնից նաև լտ. rabbi, գոթ. rabbei, վրաց. რაბბი րաբբի ևն. Բառս բնիկ սեմական արմատ է. հմմտ. ա-սուր. [other alphabet] ra-bu-u (rabū) «մեծ», որ ծագում է rabū «մեծանալ, աճիլ» բայից (Strassmaier, Alphabetisches Verzeich d, Assyr. u. Akkad Wörter էջ 903, Uelitzsch, Assyr. Handwörterb. էջ 609), ասոր. [syriac word] rabbā «մեծ, տէր, մեծաւոր», [syriac word] rabbi «ռաբբի», արամ. [arabic word] rab «մեծ», եբր. [hebrew word] rab «մեծ, շատ», արաբ. [arabic word] rabbī «տէր, Աստուած», [arabic word] уa rabbī «Աստուա՛ծ իմ» (>ժող. եա՛րաբ), եթովպ. [other alphabet] raba ba «տարածուիլ» ևն (Gesenius 740)։-Հիւբշ. էջ 375։ sign, mark; • «կէտ, հետք, նշան» Եփր. ծն. Խոր. Յճխ. «նշաւակ» Մագ. գամագտ. (տե՛ս ՀԱ 1911, 665). որից այս նիշ «այս ինչ, այս ինչ տեսակ» Եզն. 46. նշել «նշան դնել» Գնձ. նշաւորել Արծր. վարժնականիշ Բուզ. դ. 2. բոցանիշ Շար. խաչանիշ Յհ. իմ. եկեղ. Մաշտ. կայծանիշ Մագ.։ lentile; • , ն հլ. (-պան, -պամբ) «ոսպ ընդե-ղէնը» ՍԳր. Եփր. ծն. և պհ. «երեսի վրայ մի՞տեսակ պալար» Բժշ. որից ոսպնեալ Ծն իե. 34. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. ոսպնաթան Վրք. հց. Լմբ. իմ. ոսպնաչափ Մխ. ապար. ոսպ-նասպաս Վրդն. ծն. գրուած է նաև ոսբն, ոզբն։ cf. Պոտագրոս. • , ի-ա հլ. «ոտնառու, ոտքի ցաւ ունեցող» Լաբուբ. 9. Ագաթ. Խոր. Ղևոնդ լա, էջ 133։ Կայ գրուած պատագարոս Մագ. թղ. էջ 234 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 202). աւելի հարազատ, բայց քիչ գործածական ձև է պոտագրոս Եւս. պտմ. 65. 498։ ring, slide; • , ի և ո հլ. «օղակ. անուր, խալխա» ՍԳր. որից օղալամբ Ել. լ. 5. օղամանեակ ՍԳր. (գրուած ողոմանեակ Խոր. տպնկ. 74, 75). ոսկեէօղ Վիպաս. (Խոր. բ. 47). խոյօղ «ճարմանդ» Ել. իէ. 11. լը. 17, 19, 28. օղա-կաւոր, օղակաձև (նոր բառեր). գրուած նաև ողակ Լմբ. իմ.։ • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. aulo-ձևից. ժա-ռանգները տե՛ս ուղի բառի տակ, որ նոյն արմատի ul-ստորին ձայնդարձից է յառա-ջանում։ Արմատի ընդհանուր իմաստն է «կլոր խողովակաձև». մեր օղը ներկայաց-նում է «կլոր տափակ»։ Իմաստի կողմից մեզ հետ միանում է լեթթ. ula «անուի ա-կանոց, այսինքն այն ծակը՝ որից առանց-քըն է անցնում»։-Աճ. unequal, uneven, rugged, winding; • «փայտի վրայի անհարթու-թիւնները» Իմ. ժգ. 14. «անհարթ, խորտու-բորտ» Ոսկ. յհ. ա. 9. առաջին վկայութեան մէջ գրուած է նաև անջատ խունդ բունդս։ Կերևի թէ պէտք չէ սրանից բաժանել խընդ-բածակ կամ խնդբուծակ scissura parietis «պատի ծերպ», որ գիտէ միայն Ներսէսովիչ, Բառ. ւտ.-հյ. էջ 483բ։ steel. • «մխած երկաթ, պողպատ» Մագ. «պողպատից շինուած» Տօնակ. Ուռհ. «պողպատէ սուր» Ուռհ. գրուած է նաև պո-ղոպատ Մեսր. եր. փողովպատ Սուտ-Շնորհ. 19. նոր գրականի մէջ ընդունուած է միայն պողպատ։ Սրանից են պողովատատաշ Ա. սող. պողովատիկ Իմ. ժզ. 16. Զքր. թ. 13 Ագաթ. Բուզ. պողպատեայ (նոր բառ)։ incestuous; • , ի հլ. «մի տեսակ քրիստոնէ-ական աղանդ», փխբ. «պիղծ, զազիր, զզուե-լի» Եզն. Կանոն. էջ 58, 73. Յհ. իմ. ատ. Իգնատ. ղկ. 275, որ և մծղնի (յգ. -իք, -եաց) Հին բռ. որից մծղնէացի Ոսկիփ. մը-ծըղնէութիւն «խառնակութիւն, պղծութիւն, պիղծ մերձաւորութիւն» Կանոն. էջ 80. մը-ծըղնագործութիւն Կիր.։ cf. Փափաքանք. • (գրուած նաև փափաք) «բաղ-ձանք, տենչալը» Իմ. ժա. 4. Ոսկ. յհ. տ. 45. Բ. 28, որից փափագել ՍԳր. փափագանք Ոսկ. ա. Թես. փափագելի Եփր. դտ. փա-փագեցուցանել Եփր. ա. կոր. և ա. թես. փափագումն Ոսկ. յհ. Փիլ. ըղձափափագ Մանդ. լուսափափագ Ճառընտ. մեծափա-փագ Պիտ. Ճառընտ. ևն։
Քաղաք, աց
s.
cf. Թագաւորեալ;
ի —ս, ընդ —աց —աց, —ի —ի, in every city or town, every where;
—է ի-, from one town to another;
մարտաքս քան զ—ն, out of town;
բնակիչք —ի, towns-people, towns-folk;
վիճակ, սահման —ի, township.
Անջատ
adj.
Շղթայ, ից
s.
chain, concatenation, continuity, series;
— ոսկի, gold chain;
—ք գերութեան, the bonds of slavery;
արկանել ի —ս, to chain, to enchain, to put in chains, irons or fetters;
խորտակել զ—ս, to break one's chains.
Գիշեր, աց
s. adv.
darkness, obscurity;
—աւ, ի —ի, by night, during the night;
nightly;
զ—ն ողջոյն, or ի բուն, all the night, անքուն —, sleepless night;
— յաւիտենական, eternal night, night of the tomb;
հեշտալի աննշոյլ —, delicious, impenetrable night;
զտիւն ամենայն եւ զ—ն ամենայն, all day and night;
զհասաբակ —աւ, at mid-night;
զ— իւր օգնական առեալ, hidden by the night or darkness;
անքուն անցուցանել զգիշերն, to pass a sleepless or bad night;
—ի տուրնջեան եղեւ, the day changed into night;
տիւ առնել զ—ն, to turn night into day;
ընդ մութ —ոյն, in the darkness of night;
ագանել ուրեք զ—ն, to set up all night, to pass the whole night;
մաշել զերկայնութիւն —ացն յերգս, to pass every night in singing;
մինչդեռ կայր եւս —ոյ, while it was yet dark.
Ոստ, ոց
s.
knot, joint;
—ք մատանց ձեռին, the fingers;
—ովք վարակեալ, knotty, nodous, knobby, gnarly;
hill, height, hillock.
Համ, ոց
s.
check, moderation;
— դնել, to moderate, to check.
Քրոնիկոն, ի
s. adj.
chronological.
Կեղեւ, ոց
s. fig.
peel;
rind;
husk;
shell;
outside.
Փսալտ, աց
s.
Նպաստ, ից
s. adv.
ի —, in support of, on behalf or in favour of;
— մատուցանել, to aid, to succour, to help;
to care, to take care;
— լինել, cf. Նպաստեմ.
Փայտ, ից
s. bot.
tree;
— կենաց, the Holy-Rood, the Cross;
tree of life, lignum-vitae, guaiacum, thula or thuya;
— խնկոց, odorous, scented wood;
— իւղոյ, olive-wood, olive;
չնչին —, fragile wood;
— այրելի, fire-wood;
— հարկանել, պատառել, to cut wood;
to cut down, to fell;
— ընկենուլ, to draw or cast lots;
կախել զ—է, to crucify.
Արձագանգ, աց
s.
resound, repercussion;
— տալ, to echo.
Ամ, աց
s. adv.
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.
Մժեխ
Մազդ
adj.
Նշմար
s.
— գեղոյ, some remains of beauty.
Փրփուր, փրոյ, փրոց
s.
slaver, drivel;
— օճառի, soap-lather;
— ի վեր բերել, to froth, to foam;
ի բաց առնուլ or բառնալ զ—ն, to skim, to scum, to despumate.
Աղուրի, րեաց
s.
Աշխոյժ, խուժից
adj.
adroit, skilful;
alert, vigilant;
— ձի, a spirited horse.
Սպեղանի, նւոյ, նեաց
s.
diachylum, cerate, cataplasm;
—ս ի վերայ դնել, cf. Սպեղանեմ.
Սեպ, ոց, ից
s. adj.
peg, wedge;
steep, cragged, a-peak, precipitous.
Մխիթար, աց
adj. s.
consoler, comforter;
cf. Մխիթարութիւն;
— լինել՝ տալ՝ մատուցանել, to comfort, to console, to solace;
— ինչ առնել մտաց, to flatter, to adulate, to wheedle, to coax, to allure.
Տխուր
adj.
sullen, morose, surly, peevish;
sombre, gloomy, dismal, dull, dark, obscure;
— տրտմութիւն գիշերոյն, the thick darkness of the night;
լրջացուցանել զ— գիշերն, to dispel that horrible darkness.
Փուտկայ
s.
Մաղթ, ից
Մաղթ
s.
adhesive past.
Երեր, ի
s. adj.
wavering;
trembling;
— եւ տատան լինել, to wander up and down, to ramble, to rove, to stroll, to range;
յերերի կալ cf. Երերիմ.
Կատու, աց
s.
— արու, tom-cat;
— էգ, she-cat;
— ոչ մալեալ, he-cat;
ձագ —ի, kitten, young cat;
— քաջ մկնորս, a good mouser;
— վայրի, cat-o-mountain;
նուալ՝ մլաւել —ի, to mew, to caterwaul;
մլաւիւն —ի, mewing;
երաժշտութիւն —աց, caterwauling;
ցնկնիլ —ի, to kitten, to bring forth kittens.
Միւռոն
Տաշ
s.
Գաղափար, աց
s.
opinion, thought;
design, project, plan, conception;
pattern, model, exemplar, form, example, cast, mould;
copy, apograph.
Հաւ, ուց
s.
hen;
cock;
grandfather;
beginning, rise, origin;
-ք, poultry;
ձագ հաւու, վառեկ, chicken, poult;
աղբ —ուց, hen-dung;
վանդակ —ուց, hen-coop;
դադարք —ուց, hen-roost, hen-house;
վաճառական —ուց, poulterer;
վաճառանոց —ուց, poultry-market;
միս —ու, fowl;
— խորովեալ, roast fowl;
—ն գրգռայ, the hen clucks;
եւ խօսեցաւ —, and the cock crowed.
Շաւիղ, ւղաց
s. fig. ast.
trace, vestige, footprint;
conduct, deportment;
— մոլորակի, orbit of a planet;
— երկաթակուռ, cf. Երկաթուղի.
Ռաբբի
s.
master, doctor.
Նիշ
s. geom.
spot, speckle;
point;
այս —, այն —, such a one, such;
so and so;
յայս — աւուր, in such a day;
բանից նիշ, cf. Նշանաբան.
Ոսպն, պան
s. med.
freckles.
Պատագրոս
Օղ, ից, աց
s.
curl, ringlet;
— շղթայի, link;
— ճարմանդի, button-hole.
Խնդբունդ
adj. s.
—ք, spot, stain;
inequality, unevenness, roughness, ruggedness, asperity.
Պողովատ, ոյ, ի, ից
s.
Մծղնեայ, էի, ից
adj. s.
lecherous, libidinous, lewd;
name of various ancient sectaries.
Փափագ
to spring, to grow, to pullutate, to bud, to shoot, to take root, to appear, to vegetate, to sprout out;
to grow again.
to sit down, to sit, to place one's self.
very wise, learned.
to be beaten;
to fight, to combat, to attack;
— ընդ միմեանս, to fight together, to knock, to dash against each other.
to have fortune or chance.
to coujoin, to be united.
cf. Բայանամ.
to parley, to enter into a treaty of peace, cf. Պատգամաւորեմ.
to excuse one's self, to pretend;
to feign, to allege.
to encamp, to place ones self, to pitch the camp.
cf. Բանակռիւ լինել.
to open;
to be detached one from another.
to talk extravagantly, to talk nonsense, to rave, to dote;
to vacillate, to totter, to stagger.
to contradict.
cf. Անքատանամ.
to be unassisted, to be helpless.
cf. Անօսրանամ.
cf. Անօրինեմ.
to take trouble.
to work, to take trouble, to toil, to labour.
to live according to the rules of good policy;
to live a secular life.
cf. Աշխարհավարիմ.
cf. Աչառեմ.
to be corrupted, ruined, spoiled;
to dirty one's self;
— ընդ ումեք, to sin with some one.
cf. Ապահովանամ.
cf. Ապաստան լինել.
to trust, to confide, to rely;
to take refuge, to take shelter.
to be ungrateful.
cf. Անզգամ;
յապիմակս, cf. Անզգամաբար.
• ՆՀԲ «ի ձայնէս մակ, այսինքն ի վերայ, կամ որպէս անիմայ»։ Հիւնք. ապ բա-ցասականով իմանալ բայից. (այս մեկ-նութիւնը սխալ է, որովհետև իմանալ բայը ածանցների վերջում դառնում է եմայ, իմաց, իմաստ, բայց ո՛չ բնաւ իմակ)։
intelligent, reasonable.
cf. Բանիմաստ.
cf. Բառնամ.
to speak;
to cry out, to exclaim.
to hesitate, to haggle;
to be busy, embroiled, perplexed.
to increase, to flourish, to be in repute, in honour, in vogue, to profit, to improve.
cf. Բարեբախտանամ.
cf. Բազմադէմ.
to be tired, weary, fatigued.
to curl one's hair;
to tall into curl, to curl of itself.
cf. Խոռոչանամ.
cf. Խոստովան՞՞՞առնել.
to own to, to acknowledge, to confess;
to protest;
to profess;
to confess, to make confession;
պարտ է —, it must be acknowledged;
— զմեղս, to confess one's sins;
— զյանցանս, to acknowledge one's faults;
զպարտութիւն —, to acknowledge oneself overcome.
to be despised, contemned, disdained.
to turn aside, to deviate, to swerve;
to go astray, to lose the way;
to decline, to shrink from;
to slope, to slant;
to go astray, to err, to be perverted, to abandon oneself to;
to avoid, to shun.
to slant, to slope;
to turn aside, to go astray.
cf. Խորամանկեմ.
cf. Խորասոյզ լինիմ.
profouud, impenetrable, inscrutable;
penetrating, profound.
to fall in, to sink, to give way.
to think, to meditate, to consider, to cogitate, to study;
to reason, to reflect;
to suppose, to judge, to imagine, to fancy;
to bring to memory, to call to mind, to recollect;
— ընդ միմեանս, to consult, to advise together, to deliberate, to concert;
— ի սնոտիս, to meditate on trifles;
ի խորհելն անգամ սոսկամ, the mere thought of it makes me shudder;
յայն խորհէր հանապազ, he thought of nothing else.
God, the Lord;
Sir, lord, master, Mister, Mr.;
possessor, owner, master;
Reverend, Rev.;
ով —, Lord! o Lord! good God! Heavens! goodness! good gracious!
— արքայ, Sire!
— իմ արքայ, o King! o Majesty!
— իմ, My Lord;
— թովմաս, Mr. Thomas;
Rev. Thomas;
— լինել, կալ, to be or become master of, to be lord over, to rule, to overcome, to master;
յամի տեառն, in the year of our Lord, Anno Domini;
յիս տէր, oh my lord! I pray you my lord! tell me my lord!
յի՛ս դարձ տէր, oh king hear us!
— բայի, objective or accusative case;
• է սանս. տէվա «տանուտէր, տան մեծ». Մառ. Гpaм. др. aрм. 112 տի+այր. իսկ ЗВО 5, 286=ՀԱ 1892, 164 տի դնում է կրճատուած՝ paiti «տէր» ռա-ռից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 16 Րίρυνς քաղաքի անուան մէջ է գտնում։ Jensen, Hitt. u. Arm. և ՀԱ 1904, 273 տէ-այր, ուր տէ=հաթ. tiis, tii, ti, t=dēi «իշ-խան», որից նաև Tiidwr=Տիրատուր յատուկ անունը (աւանդուած եգիպ-տական արձանագրութեանց մէջ)։-Meillet MSL 10, 138 մեկնելով տի-այր, տի ձևի մէջ ուզում է գտնել տուն բա-ռը. հմմտ. յն. ὄεσπστης, δέσποινα, լտ. dominus. հբգ. chuning, հսլ. gosnodi ևն, որոնք նշանակում են «տէր», բայց բուն «տանուտէր»։ Նոյն, MSL 11, 19 և 18, 249 մեկնում է տի-այր, բայց տի համարում է անծանօթ բառ։ Հիւնք. պրս. Թիյր=Տրէ բառից, իսկ տեռ. տեառն <հյ. լեառն կամ յն, τύραννος ձևից։ Patrubány SA 1, 4 մեր բառին է կցում կասկածով վօգուլ. ater, oter «տէր»։ Bugge, Lyk, Stud, 2, 6 և 16 տի=լիւկ. te, mte «մեջը». յն. ἔνδον «ընտանիքը», իբր «տան մէջ եղածները»։ Patrubány ՀԱ 1904, 334 յն.7εύς, սանս. dyāuš «Աստուածային» ևն ձևերի հետ։ Աճառ. ՀԱ 1908, էջ 122 տի «մեծ» ի-մաստով համեմատում է վրաց. dia «շատ», լազ. didi «մեծ», dido «շատ, բազում, աւելի» և հյ. տիք «հասակ» (իբր «մեծութիւն») բառերի հետ։ Ադոնց. Армен. Юстин. 405 տի կցում է դիք, deus ևն բառերին՝ համարելով նախ «աստուած», յետոյ «տէր»։ Karst Յու-շարձան 407 սումեր. tan «բարձր». di-dim «նուաճել», du «գագաթ», 412 սումեր. tik «գագաթ, ճակատ, բարձ-րութիւն», քրդ. tik «բարձր»։ Pedersen, Kel. gram. I. 66 տի հասկանում է «երկիր» և կցում է կիմր. daiar «եր-կիր», կորն. doar, բրըտ. douar բառև-րին։ Schmidt KZ 50 (1923), 237 ըն-դունում է այս մեկնութիւնը և նրանց
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տէր, Մրղ. տէր, տէ՛յր, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ռէր (Սչ. միայն տանը տերը ձևի մէջ. ուրիշ տեղ չկայ). Հճ. դէյ, Զթ. դէյ, դէր, Սվեղ. ռիր, Ղրբ. տար, տա՛րը, Ագլ. տայր.-Մժ. mդի «քահանայ», Ակն դէրդըրնաք «տէրտէր-ներ», դիւրիւթիւն «հոգատարութիւն, խը-նամք»։-Նոր բառեր են անտիրական, անտի-րու, անտէրտէր, տիրացու (հմռ. տացու), տերաթաղ, տէրակին, տէրէցտէր անել, տէր-ողորմեա «համրիչ», տէրտէրակին, տէրտէ-րացու, տիրաձայն, տիրամեռ, տիրատր, տի-րուկ, տիրունի։-էնկիւրիի թրքախօս հայե-րըն ունին deratsu «տիրացու» (Բիւր. 1898, 865), ուր ձայնաբանական տեսակէտով հե-տարռօրական է ց ձայնի ts դառնալը՝ փխ. s.-Արմաւիրի չէրքէզախօս հայերը գիտեն d'ender «տէրտէր», diracu, diranču «տի-րացու»։-Կարևոր ձև է տէրնդաս (Հճ. դէյէն ռէզ, որ գործածւում է «կաղանդ, նոր տարի» նշանակութեամբ), որ է միջ. հյ. տէրընդայս «տեառնընդառաջի տօնը». այս երկու հոմա-նեշների վկայութեան և ստուգաբանութեան համար հմմտ. Յայսմ. փետր. 14 (Եկին ի տեսանել զեկեալն ի տաճարն և միմեանց ձայն տուեալ ասէին։ Տէր ընդ առաջ. և այլք պատասխանեալ ասէին. Տէր ընդ այս) և Տաթև. ձմ. ժգ (Տեառնընդառաջ և տէր-ընդայս, զոր ծեքելով ասեմք տէրընդէս). տե՛ս և Նորայր, Բառ. ֆր. chandeleur.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტერება տերեբա «տէր կե-նալ, հոգ տանիլ, խնամել, տիրութիւն անել», ტერტერა տերտերա «հայ քահանայ, տէր-տես», თანუტერი տանուտերի «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, էջ 1299). ყანოჯრობა տանոտրոբա (ուղղել տանուտրոբա) «ժամա-նակ տանուտէրութեան», სატანჯრო սատան-տրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), թրք. գւռ. Կր. ander «անտէր», ինչ. ander qala «անտեր մնայ» (Բիւր. 1898, 626). Կս. andər «անտէր, խեղճ» (Բիւր. 1898, 712) (օր. vay andər adam, vay վա՛յ դժբախտ մարդ, վա՛յ), Սեբ. ander կամ ander-qala-səja «անտէր մնայ» (Կ. Գաբիկեան, անձնա-կան), Թորթումի թրք. գւռ. անտէր «անճա-րակ» (Շիրակ 1905, էջ 425), նաև թրք. derder cičeyi «վիգն, խոլորձ, vicia tenuifo-lia Roth.» (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 260). լազ. anderi «անտէր» (տե՛ս Արրտ. 1911, 416), քրդ. (Տէրսիմի բարբառով) անտէր «անտէր» (Հայաստան 1917, թ. 90), Սղերդի արաբախօս քրիստոնէից բարբառով anter «անտէր» (Բիւր. 1899, 116)։ Ամբող-ջութեան համար յիշենք Լիկիացոց Դէրմէ-բուս «Աստուած» բառը, որ Յոյս 1876 յունվ. էջ 23 փոխառեալ է դնում հյ. Տէր մեր ձևից՝ յն. os մասնիկով. ուտ. տիրացու «տիրա-ցու», տmրmնmտիւրmն «տեառնընդառաջի տօնը»։-Ուրիշ է բոշ. tərusul «եկեղեցի, հոգևորական», որ Finck դնում է սանս. trisulam բառից։
mire, mud, slime, dirt, filth, soil, slough, muck;
cf. Թաթաւիմ, cf. Թաւալիմ;
ի քարշ ածել ընդ —, to drag in the mud;
to cover with shame;
մաքրել զ—, to rub of the dirt, to perfrigate, to clean, to brush off.
• , ո հլ. «ցեխ» ՍԳր. «ցեխոտ» Տօ-նակ. որից տղմացեալ Ոսկ. ես. 324. Վեցօր. Կիւրղ. ծն. տղմաթաթաւ Փարպ. տղմատիպ Մագ. տղմային Կլիմաք. տղմուտ Յհ. կթ. Սարգ. տղմեալ «ցեխո՞տ» Անկ. գիրք առաք. 73 (չունի ԱԲ). գրուած է նաև տեղմ Մանդ.։
business, trade, commerce, dealings, merchandise, goods, wares, commodities;
market, sale, purchase;
market-place, hall, mart, fair;
—ք, provisions;
cf. Մեծաքանակ;
փոքրաքանակ —, retail trade;
ի — արկանել, to sell, to put up or offer for sale;
— լինել, to be sold, to be on sale;
cf. Հատանիմ.
• , ի-ա, ու հլ. (յետնաբար ռ հլ. ինչպէս ունի կրկնագիր Ագաթ. էջ 6բ) «ա-ռուտուր, ապրանք» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. «սակարկութիւն» Պղատ. օրին. «շուկայ, վա ճառանոց» Ես. իգ. 17. Եզեկ. իէ. 12-22. Յհ. բ. 16. Եփր. ա. կոր. 70. «գնում, ծախու առ-նելը» Կոչ. «վաճառելուց ստացածը, համար-ժէքը» Լաստ. ժ. «նուէր, ընծայ» Տադ «գանձ» Բուզ. Գ. 21. «գանձատուն, գանձա-րան» Կղնկտ. Բ. ժդ. «գանձապետութիւն, հարկապետարան, դիւան, աշխարհագիր» Սեբ. Գ. ժը. (վերջին հինգ նշանակութիւննե-րը տալիս է Թ. Աւդալբէգեան. Տեղեկ. ինստ 1. էջ 93-95). որից վաճառել ՍԳր. վաճա-ռանան ՍԳր. Եղիշ. Փարպ. վաճառապետ Եփր. թգ. վաճառանի (յգ.) Մագ. մեծ են, էջ 46. կաղամբավաճառ Բուզ. հատավաճառ Մտթ. իա. 12. Յհ. բ. 15. աղաւնեվաճառ Մտթ. իա. 12. Մրկ. ժա. 15. ծիրանեվաճառ Գծ. ժզ. 4. Ոսկ. մ. բ. 18. գինեվաճառիկ Ոսկ. ես. ժամավաճառ Դան. բ. 8. Փարա-շահավաճառ ՍԳր. Եւս. պտմ. ոչխարավա-ճառ Ոսկ. եբր. ճշդավաճառ Եւագր. մսավա-ճառանոց Եզն. վաճառիկ «տամղա, մաքս, վաճառահարկ» Վիմ. տար. 149 (ըստ Թ. Աւդալբէգեանի, Տեղեկագ. ինստիտ. 1, 94). նոր գրականի մէջ վաճառականապետ, վա-ճառականական, ածխավաճառ, կաթնավա-հառ, ջրավաճառ, մենավաճառ, ածխավա-հառանոզ, վաճառորդ ևն։
for, by reason of, for the sake of, on account of, in consideration of, considering, touching, concerning, upon the subject of;
as to, as for, with respect to;
— սիրոյն աստուծոյ, for the love of God;
— իմ, for me, for my sake;
as for me, for my part;
— թեթեւ ինչ յանցանաց, for a slight fault;
— երկիւղի, for fear of;
— ընտրելոց, in favour of the elect;
— զի, for, because, wherefore;
— է՞ր, why ? for what reason ?
— այնր or այնորիկ — այդր or այդորիկ —այսր or այսորիկ, for that reason, therefore, to that end, on that account;
— ո՞յր, for which ? for whom ?
— որոյ, why, therefore, by reason of which, consequently, wherefore;
— անգիտութեան, through ignorance, ignorantly;
— խաչի քո պատուականի, by means of Thy most precious Cross, through Thy intercession;
cf. Մեղք;
սմին իրի or վասն, for this reason.
• -Պհլ. *vasn ձևից. հմմտ. սոզդ. wásən «վասն, պատճառաւ», մանիքէական պհլ. (հիւս.-արևմ. բարբառ) [hebrew word] vasnādl «պատճառաւ, համար» (Salemann, ЗAH 8 (1908), էջ 76), հպրս. vašna «շնորհիւ կամ ըստ կամաց, կամօքն», զնդ. [arabic word] vasna «ըստ կամաց», փոխառութեամբ գնչ. vaš «վասն», vašosi «վասն է՞ր»։ Հին պրս. արձանագրութեանց մէջ սովո-րական բանաձև է [other alphabet] vašna Auramazdaha «կամօքն (կամ շնոր-հիւն) Արամազդայ»։ Այս բառերի այլ զե-ղակից ձևերն են սանս. [other alphabet] vaç (ներկ. vá-çmi) «ուզել, ցանկանալ, կամիլ, փափագիլ», uçant-«կամաւ, կամովին», զնդ. [arabic word] vas «կամենալ», [arabic word] vasmi «կամիմ», [other alphabet] vasah-«կամք, փափագ, ցանկու-թիւն», յն. έϰών «ըստ կամս, ազատակամ», ἄϰων «ակամայ, հակառակ իր կամքին», ἕϰητι «շնորհիւ, ի շնորհս, ի կամս, վասն, աատճառաւ», ἕνεϰα (ένfεxα) «պատճառաւ» ևն։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. vek'-«փափագիլ, ցանկանալ», որ բնիկ լինելու պարագային պիտի տար հայերէնի մէջ *գես ձևը (Pokorny 1, 244, Boisacq 236-237)։
perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.
• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. suidro-ձևից, որ տուել է նախ հյ. *քիտր, շրջմամբ քիրտ և ն մասնիկով քիրտն. ցեղակիցներից ու-նինք յն. ἰδეώς, լեթթ. swëdri, ալբան. dirse, djerse և առանց -r-՝ բաղաձայնի՝ ապնս. [other alphabet] svéda-, զնդ. xvaeδa-, պհլ. [syriac word] жvaī, պրս. [arabic word] xϰōy, xūy, քրդ. xu, xōh, xoi, աֆղան. xvalē, օսս. xed, բելուճ. hed, յն. ἰδος, լտ. sūdor (*suoidos), հբգ. sweiz, հհիւս. sveiti, գերմ. schweiss, հսաքս. swēt անգսք. svāt, կիմր. chwys, կորն, whys, բրըտ. c'houez. անգլ. sweat, բոլորն էլ «քըր-տինք» նշանակութեամբ, որոնց արմատն է հնխ. sueid-«քրտնիլ». (Pokorny 2, 521, Walde 753, Trautmann 295, Boisacq 366, 1113, Horn § 513)։-Հիւբշ. 503։
cf. Քերովբիմ.
• «սերովբէների յաջորդ կարգի հրեշտակները» ՍԳր. Նչ. Եզեկ. Վրդն. ել. Անյ. և Շնորհ. բարձր. Խոսր. Շար. նոյն են նաև քերովբիմ Փիլ. ել. Սարգ. ա. պետր. ը. էջ 420 (ա տպ.)=329 (բ տպ.), քերոբ ՍԳր. Նչ. Եզեկ. քերովբ ՍԳր. Եփր. աւետ. քրովբէ ՍԳր. Յս. որդի. քերուբ ՍԳր. Տիմոթ. կուզ 72, քրոբիմ Եփր. ծն. քերոբիմ Եփր. ծն. Առ. որս. Տաղ. քերովբին Իրեն. ցոյցք 8, քերօբ, քերոբէ ևն, բոլորն էլ ի հլ.։ Սրանցից են քերովբէական, քրովբէական, Պտրգ. Տաղ. Շար. Նար. երգ. քերովբէօրէն, քրով-բէօրէն Նար. քրովբէաբնակ Նար. խչ. քը-րովբէագումար Գնձ. ևն։
• Հները մեկնում են զանազան ձևերով. այսպէս՝ «Քերովբէքն որ կոչին յաճախ գիտութիւն կամ հեղումն իմաստութեան» Եղիշ. հրց. էջ 9-49.-«Զի՞նչ է քերով-բիմն. թարգմանի՝ գիտութիւն բազում. Քաղդէացւոց լեզուովն ասացեալ է «քե-բազմաչեայք ըստ տետանողին, որ է յաճախ գիտութիւն» Շնորհ. բրձր.։-«Եւ կոչի քերովբէն բազում գիտութիւն և հեղումն իմաստութեան» Վրդն. իւ-«Քերովբէս զնոսա ասէ, որ թարգմանի յաճախ գիտութիւն կամ հեղումն իմաս-տութեան... քանդակագործ արարուած՝ որ ասէ քերոբ» Նչ. եզեկ.։ (Այս տեղից առնելով է որ Բառ. երեմ. էջ 331 դը-նում է «Քերոբ. նկարակերպ կամ նաշխ»)։-«Քերովբէն յեբրայեցւոց ի մերս թարգմանի բազմութիսն գիտու-թեան և հեղումն իմաստութեան» Տա-թև. ամ. 566։-Նորերից ՀՀԲ դնում է եբր. ԳԴ եբր. և արաբ. ՆՀԲ եբր.։
cf. Վիմածին.
that weeps with, that partecipates in the sorrow of another;
— լինիմ, to weep together;
to console.
cf. Աւազահիմն.
tripe, garbage;
intestines, entrails;
strings, chords;
խռովին — իմ, I have pity, compassion;
որդի աղեաց, well loved son.
tooth;
պարք, շարք ատամանց, set, row of teeth;
յօրինել ատամունս, to indent;
խորտակել, փշրել զատամունս, to break the teeth, to notch, to break off;
— ածել, bite;
առնուլ ատամանց, to set the teeth on edge;
հանել զ—, to extract or draw out a tooth;
ցաւ ատամանց, tooth-ache;
ցաւէ — իմ, I have the toothache;
փուտ —, carious tooth;
մաքրել զատամունս, to brush or clean the teeth;
կրճտել զատամունս, to gnash, to show the teeth.
forceps;
toothless;
— լինիմ, to lose the teeth.
perhaps, never, if, not, still, even;
certainly, undoubtedly, indeed;
կամիք —, will you ? ոչ կարեմ —, I Cannot;
այնչափ իմաստուն է, որպիսի ոչ ոք —, he is as learned as any one;
չգիտեմ արարից — թէ ոչ, I know not whether I shall do it or not ? հարցանէք թէ — սիրեցեմ զձեզ, you ask if I love you? մի —, God forbid !
watchful, that does not sleep;
alert, lively, vigilant, diligent, careful;
— կալ, to watch, cf. Տքնել, cf. Հսկել, cf. Սկել, cf. Արթնանալ, cf. Զարթնուլ;
քուն ընդ —ս լինիմ, to doze, to drowse, to be half asleep.
friend;
familiar, dear;
մտերիմ՝ անկեղծ՝ ճշմարիտ՝ անձնանուէր՝ սիրելի սուտ —, intimate, sincere, true, devoted, dear, false friend.
good, nice, kind, indulgent;
fit;
fine, handsome;
well, right;
good, benefit, favour, goods;
— է, it is good;
— առնել, to do well;
— or բարեաւ եկիք, be welcome ! համբաւ բարեաց, good reputation;
գիտել զ— կամ զչար, to ignore the difference between good and evil;
զինչ — գործեցից, what shall I do well ? հատուցեր ինձ —ս, you have done me good;
ընկալար անդէն զ—ս քո, you have received good in your life;
յորժամ — լինիցի քեզ, when will you be happy;
բարեօք, cf. Բարւոք;
բարով իմն, cf. Սիրելապէս, cf. Մարդասիրապէս;
cf. Բարեաւ.
high, elevated;
sublime, eminent, great, excellent;
հոսել ի բարձուէ, to fling, to throw from above;
ի ձայն բարձր, — ձայնի, ձայնիւ բարձու, aloud, loudly;
— առնել, to elevate, to raise on high, to magnify, to exalt, cf. Բարձրացուցանեմ, cf. Վերացուցանեմ, cf. Համբառնամ, cf. Օրհնեմ;
— լինիմ, to be elevated, glorified, cf. Բարձրանամ, cf. Փառաւորեմ;
ճանաչել զբարձունս, to know sublime or profound things;
սեղան —, splendid, sumptuous dinner, banquet;
ի բարձուէ, from above;
— ոճ, elevated style;
— քանդակ, relief, basso-rilievo.
moral, belonging to morals;
moralist;
moral;
— իմաստասիրութիւն, ethics;
— գիտութիւն, morality, ethics;
— իմաստ, morality;
առնել — խորհրդածութիւնս, to moralize, to make moral reflections.
to carry, to bring, to bear;
to produce;
to conduct, to lead back, to drag along;
to provoke;
to refer;
to render;
to suffer, to support;
— զնմանութիւն, to imitate;
to resemble, to be like;
յինքեանս — զկեղծիս, to feign, to dissimulate, to pretend;
— ընդ միոյ երեսուն, to give thirty for one;
— զվճիռ, to give sentence;
— զլռութիւն, to be silent, to hold ones tongue;
ոչ բերէ ատել կարդ բանիս, the order of mine discourse does not permit me to say;
— ատելութիւն ընդ ումեք, to hate, to dislike some one;
նախանձ — ընդ ումեք, to envy some one;
— սրամտութիւն ընդ ումեք, to be angry with some one;
to be offended;
ի գործ —, to make use of;
խորհուրդ — ընդ ումեք, to consult, to take counsel with some one;
ոգի —, to strengthen one's self, to become strong;
ոչ — զփառս ուրուք, to envy the glory of some one;
ի համար, ի հաշիւ, to count, to enumerate, cf. Համարեմ, cf. Հաշուեմ;
տալ —, to cause to be conveyed, to despatch;
ի միտս, ի յուշ —, to remember;
օտարացուցիչս իմն բերես ի լսելիս մեր, you tell us strange things.
cf. Բթիմ.
cf. Բլշակնիմ.
natural;
—, — իմաստասէր, այր, philosopher;
physician;
—ն, physics;
—ք արուաց, genitals;
—ք, — լոյս, օրէնք, light of nature, natural law.
cf. Բնաւորիմ.
cf. Բնաջինջ՞՞՞առնեմ;
Բնաջինջ՞՞՞լինիմ.
cf. Բոլորովիմբ.
a much sought;
— լինիմ, to make researches, to be curious, inquisitive, cf. Բազմախուզեմ, cf. Հետազօտեմ.
"speech, word, term, saying, dictate, expression, oration, discourse, language, history;
proposal, treaty, promise;
thing;
reason, intellect;
understanding, intelligence;
oracle;
the Word;
ի —ի առնել, to interpose, to employ;
ընդ բանիւ առնել, to excommunicate, cf. Բանադրեմ;
— առ —, word for word;
միով —իւ, in a word;
զբանիւք առնել, to converse, to speak;
ի բանս արկանել, ի —ի առնել to persuade, to convince, to gain;
զ—իւք անկանել, to converse with, to hold a conversation;
ի բանս հրապուրանաց արկանել, ի —ս ելու առնել, to charm or to allure with one's words;
—ս ընդ իրեարս դնել, ի բանի լինել ուրուք, —ունել ընդ ումեք, — կապել առ ոք, to understand, to be understood, to come to an understanding;
ըստ իմունս —ի, որպէս իմ —ս է, according to me;
ի — տանել, արկանել, to employ, to serve one's self;
—ել, կալաւ, it is said;
զոյզ ընդ —իցս, at these words;
ասել — չարութեան զումեքէ, —ս բարեաց խօսել վասն, to speak ill or well of some one;
զի՞նչ է —ս այս, what is this ?
— տալ, to promise, to give one's word, cf. Խոստանամ;
թողէք ի բաց զ—երդ, leave these things;
—ի գործ առնել, to begin to speak;
վախճանել զբանս իւր, to finish one's discourse;
— վճարել, to do some thing;
ոչ եւս ընդ —ս ինչ ածեալ, without any hesitation;
— ինչ է ինձ ընդ քեզ, I have a word to say to you;
ըստ —ի ամենեցուն, according to every body;
վասն քո բանիդ, upon your word;
ըստ —ի քո, according to what you have said;
գիտես ընդ ում է —դ, you know well with whom you have to do;
մինչգեռ —քն ի բերան նորա կային, hardly had he spoken;
—ք ինչ են իմ ընդ ունեք, I have a suspicion of some one;
I have intrigues or connections with some one;
—ք ինչ ոչ էին, ոչ գոյին նոցա ընդ ումեք ի մարդկանէ, they have neither society nor commerce with other men;
առանց —ի պոռնըկութեան, except for cause of adultery;
բան առնել՝ կապել՝ ունել, cf. Ուխտ դնել."
myrobalan (fruit, tree and oil);
acorn (fruit).
contentious, that is fond of disputing, captious, cavillous;
— լինել, to cavil, to carp, to chicane, to dispute, cf. Բանակռուիմ;
— լինել յոչինչ պէտս, to dispute about trifles.
corruption;
destruction, ruin;
contamination, infection;
depravity, perversion, degeneration;
putrefaction, rottenness, sourness, staleness, rancidity;
— կուսի, defloration, debauchment;
տեղի՝ դուբ ապականութեան, sepulchre, tomb;
— բարուց, corruption, depravation of morals or manners;
յ— դնել՝ դարձուցանել, կարգել, հասուցանել, cf. Ապականեմ;
յ— դառնալ, լինել, անցեալ գնալ, cf. Ապականիմ;
ձմեռն ապականութեան, the winter destroyer or spoiler.
to take away, to remove, to carry off, to displace;
to retrench;
to derogate, to suppress, to withdraw;
to cause to cease, to destroy, to dispel, to efface, to extinguish, to stifle;
to take away, to ravish, to take, to steal, to rob;
to lift up, to raise;
to bear, to support, to sustain;
— ի վերայ, to put, to put on, to load;
— ի հաշուէ, to discount, to deduct, to abate;
— զօրէնս, to repeal a law, to cancel, to annul;
— զխոչս, to clear, to extricate;
— զցանկն, to unbar;
— զմանուկն յարգանդէ, to deliver a woman;
— թողուլ, բարձի թողի առնել, to abandon, to forsake entirely, cf. Մերժեմ, cf. Լքանեմ;
—ի լուծ կշռոց, to weigh;
— զգլուխ, to behead, cf. Գլխատեմ;
աղաղակ կական՝ կառաչ՝ ձայն՝ ճիչ —, to scream, to cry out;
to weep;
— ի միջոյ, to carry away, to stroy, to annul;
— զամենայն դժուարութիւն, to take away all difficulty;
— զկեանս ուրուք, to take away the life of some one, to kill, to murder;
բաղոք —, to appeal, to invoke, to lament;
— զցաւս, to support pain;
— ուստեք, to go away, to depart;
— զթիւ, to subtract;
— արձակել, to dismiss;
բարձեալ բերել, to carry;
to be carried or brought;
to liken, to compare;
to be taken away;
to be destroyed;
to be estinguished;
բարձիր եւ անկիր ի ծով, be thou removed and cast into the sea;
— մտաց հպարտութեամբ, to be proud of;
արք արգարք բառնիմ, the just perish;
Դամասկոս բարձցի ի քաղաքաց, Damascus will soon be no longer a city;
բարձաւ ուխան, the pact is broken;
— ի կենաց, to die;
նմա բարձին զխանչն, they put on him the cross.
cf. Բարեբախտ;
բարեբախտիկ լինել, cf. Բարեբախտիմ.
cf. Խոստովանիմ.
hollow, cavity, pit, depth, bottom;
gulph, abyss;
— ծովու, the high sea;
the open sea;
— սրտից, the heart's secrets;
ի խորոց սրտէ, from the bottom of the heart;
ի խորս անտառին, in the depth of the forest;
ի խորս քարայրին, at the bottom of the grotto;
բանք նորա ի խորս սրտի իմոյ ազդեցին, his words touched me to the quick;
— Խորհրդոց Աստուծոյ, the inscrutable designs of God.
thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.
mystical;
mysterious;
sacramental;
emblematical, symbolical;
rational, thinking, prudent;
adviser, counsellor;
— իմաստ, rhapsody, religious rapture.
party, band, troop, detachment, company, regiment, brigade, division, cohort, legion;
— կղզեաց, group of islands, archipelago;
— առնուլ, to assemble, to flock together;
— կազմել զօրաց, to muster, to form into a regiment, to embody, to enlist, to enrol, to collect together;
ի խմբէ իմաստնոցն էր, he was one of the seven wise men.
trench, hollow way, ditch;
mine or sap;
breach, rupture, rent;
division, separation;
— հատանել, to cut a trench;
to make a gap;
to open a breach;
յորդիս իմ եղեւ, there was a gap among my sons.
intelligent, well-informed, skilful, learned;
— առնել՝ կացուցանել, to initiate, to instruct, to inform;
— լինել, to be well-informed, to have profound knowledge, to be well versed in, to understand thoroughly, to know perfectly;
— լինել ապագայից, to penetrate the future;
— լինել ի մէջ բարւոյ եւ չարի, to distinguish, to know good from evil;
— լինել յամենայն ճանապարհս իւր, to be have prudently or wisely;
— լինել ի սրտի իւրում, to revolve, to turn over in one's mind, to reflect, to consider, to mediate, to ruminate, to ponder;
— լինել ոգւոյ նորա, to seize the meaning, to enter into the spirit of;
— ամենայն իմաստութեան, learned in all knowledge.
"cf. Խելամուտ լինիմ."
understanding, intelligence, comprehension, knowledge, capacity;
reflexion, consideration;
synecdoche;
յիմաստիցն ածել —ս, to teach science;
առ քաջ — իրացդ, in order thoroughly to understand these things.
cf. Յիմարութիւն.
to be disobedient, insubordinate, to rebel, to revolt, to be disheartened;
— ի սանձուց, not to obey the bridle;
— զայրագին ի վերայ միմեանց, to be furiously maddened one against, the other.
cf. Խթնիմ.
cf. Խլրտիմ.
cf. Խլրտիմ.
cf. Խխում՞՞՞լինիմ.
time;
year;
century, epoch, period;
age;
the end of life, death;
the present life, our times;
season;
opportunity, leisure;
appointment;
ճշմարիտ —, true or correct -;
միջին —, mean -;
արեւային — solar -;
աստեղական —, sideral -;
դիշերահաւաստրային —, equinoctial season, equinox;
—ք Թագաւորաց, The Books of Kings;
անցանել զ—օք, to grow old, to advance in years;
— պատեհի գտանել, to find a favorable moment;
յօգուտ վարել զ—ն, to make a good use of time;
կորուսանել, անցուցանել զ—ն, to lose, to waste one's time, to while away;
դէպ —, a favorable moment;
—ի մնալ, սպասել, or սպասել դիպող —ի, to wait the favorable moment;
— առնուլ, գտանել, to find a favorable occasion or opportunity;
ընտրել զ—ն, cf. Ընտրեմ;
ոչ բազում —ք են, a short time since, not long since, lately, of late;
ոչ սակաւք են, a long time since, a long, long while ago, long since;
առ այնու —օք էր տեսանել, then one saw, it was at that period one saw;
առ —օք Վարդանայ Մեծի, in the time of Vardan the great;
յաւուրս —աց սորա, of his epoch;
ի վաղեմի —սն, in remote ages;
ի սուղ, ի սակաւ —ի, in a short time, in a moment;
ի միում, ի նմիմ —ի, at the same time;
ի յետին —ս, in these latter times, years or days;
անդստին ի —աց անտի, or յառաջին —աց, thenceforth, from the earliest or olden times;
առ նովին —օք, towards this period, about the same time;
հզօր ի —ին, powerful at that time;
— ինչ, some time, a short time;
առ — մի, provisionally, for a certain period, for the present;
—աւ, with time, in the course of time, in time, in the long run;
ընդ or ըստ —ս —ս, from time to time, at intervals, now and then, ever and anon;
զայնու or առ այնու —աւ, զայնու —օք, ընդ —ս, or յամս —ացն այնոցիկ, առ սովիմբ, or զսովին —աւ, ընդ —ս ընդ այնոսիկ, ընդ ամս —ացն այնոցիկ, then, at that time, in those times, at that epoch, during that century;
ի —ին՝ յորում..., in the time when...;
ընդ ամենայն —ս, at all times;
—աւ, once upon a time;
once there was;
formerly;
— ինչ առնել առ ձեզ, I shall remain some time among you;
—ս ձիգս, long time;
բազում —ս աշխատ եղէ ի վաստակս այս, this work has cost me much time;
բազում —ի պէտք են առ այս, that requires much time;
անցանէ —ն, time flies.
time;
time;
tense.
inheritance, heritage, patrimony, succession;
seizure, possession;
diocese;
ecclesiastical state, the clergy;
— թողուլ որդւոյ, to leave an inheritance to one's son;
մերժել՝ հատանել ի ժառանգութենէ, to disinherit, to deprive of inheritance, to cut off with a shilling;
առնուլ զիմն ի —, to have in inheritance;
ի — ընձեռել զոք, to place one in the church or ecclesiastical career;
ժառանգութեամբ, or ըստ իրաւանց ժառանգութեան, hereditarily, by inheritance.
to, of, by, for, in, at, upon, during, with;
հայեցաւ ի Պետրոս, he looked at Peter;
ի ժամ երրորդ, at three o'clock;
գնալ ի Հայաստան, to go to Armenia;
յերկրէ ի յերկինս, from earth to heaven;
ի պատկեր Աստուծոյ, in the image of God;
ի փրկութիւն առաքեաց, he sent to save;
բաշխեաց ի մարդ հաց մի, he distributed a loaf to each person;
որ ելանէ ի բերանոյ՝ ի սրտէ անտի գայ, that which comes out of the mouth comes from the heart;
ոչ կարէր տեսանել ի բազմութենէն, he could not see on account of the crowd;
շրջել ի զպոյ, to walk with a stick;
ի ձախմէ Դամասկոսի, to the left of Damascus;
նստել ի տան, to be at home;
ի տեղւոջ անդ, in that place;
ի տունջեան եւ գիշերի, by day and night;
ի նմիմ ամի, in the same year;
ի գարնան, in spring;
ի ննջելն, asleep, sleeping;
ի գնալն, in going, while going;
ի գլուխ իմ, on my head;
ի բարկութեան իմում, in my anger;
ի հանդերձս աղտեղիս, with soiled clothes.
as;
in quality of;
nearly, rather like;
when;
—, — այն թէ, — զի՝ եթէ, as if, as though;
because, seeing that;
— ոչ եթէ, not as if, uot only, as if it were not;
— զմիոյ միոյ լերանց, like the mountains;
— զարմանալով իմն, as if surprised;
ամաց — երեսնից, about thirty years of age;
— զի ! how! how much! how many! — գեղեցիկ է առաքինութիւնն ! how beautiful is virtue !