sorcery, magic.
Ասեն եւ դիւահմայութիւնս առնել. (Ճ. ՟Ա.։)
fanatical, visionary.
ԵՐԱԶԱՅՈՅԶ կամ ԵՐԱԶԱՅՈՅՍ. Որ յուզի զհետ երազոց, կամ յուսայ յերազս. իբր պատիր, սնոտի, սուտ.
Չեհաս երազայոյս կարծեացն».
Ո՛չ եհաս երազայոյզ կարծեացն»։
state of a catechumen.
κατήχησις, κατήκησις catechesis, instituito Հրահանգութիւն ի պէտս մկրտութեան. որ ասի ի մեզ եւ Կոչումն ընծայութեան. որպէս է տեսանել ի գիրս կիւրղի երուսաղէմացւոյ.
Երախառյութեանն օծումն զհրաւիրականն ունի դրոշմ։ Յայնմ ժամանակի առ կատարելահասակս ոմանս կատարիւր երախայութեան կարգ. (Յհ. իմ. ատ.։)
cf. Բքաբեր.
Յուզեալ բքով. մրրկայոյզ. բքախառն.
Ի բքայոյզ եւ կամ յանձրեւաց ժամանակի. (Վեցօր. ՟Զ։ Շիր.։)
bestiality;
cruelty.
Ի բաց արարէք ի ձէնջ զամենայն զգազանաբարոյութիւն եւ զսրտմտութիւն. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի գազանաբարոյութիւն նախանձեալք, եւ ի համազգիսն հումք եւ մարդատեացք. (Մեկն. ղեւտ.։)
eminence, height, pre-eminence, superiority.
Յետինքն ո՛չ են հաղորդ նոցա գերակայութեան. (Դիոն.։)
Մշտապայծառ փառաց գերակայութիւն. (Խոր. վրդվռ.։)
Ակնարկեա՛ յիս յանբաւ գերակայութենէդ քումմէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Գերակայութիւն սիրոյ, կամ քահանայութեան. (Խոսր.։)
Ի լոյսն վերին անմատոյց գերակայութեան անսահմանելւոյդ. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
Գեղեցկապէս ի նմանէ գահընկեալ, վայելչապէս գերակայութեամբ. (Յհ. կթ.։)
easy to hope;
full of hope, hopeful.
εὕελπις bona spe fretus Բարեյոյս. քաջայոյս.
Դիւրայոյս լիցի (մեղաւորն) ապաշխարութեամբ. (Կոչ. ՟Գ։)
dignity, state of a queen.
Զլուր դշխոյութեան զեկոյց. (Գանձ.։)
the state of being involuntary;
repugnance, reluctance, constraint, necessity.
Զառաւել մասնն ակամայութեան ունելով։ Ի բաց պարուրիցէք զակամայութիւնն, զզօշաքաղութիւնն։ Ակամայութիւն ասի, որ ամենեւին հեռի իսկ է (ի մտաց). (Շ. ՟բ. պետ. ՟Խ՟Է։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ Կանոն.։)
Եթէ ակամայութեամբ իցէ զոհելն, եւ ոչ կամօք։ Զամենայն բարեկենդանութիւն իբրու զսպիս խոցուածոց ի խռովութեան ակամայութեամբ եկեալ. (Կանոն.։ Մաշկ.։)
rainy.
Ուր իցէ յոյզք անձրեւաց. ամպրոպային.
Ամառն անձրեւայոյզ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ի պատճառս շոգոյ խոնաւութեան առնին անձրեւայոյզք. (Վեցօր. ՟Զ։) (Շիր.։)
shower, violent rain.
unshakeable, firm, immovable.
ԱՆՅՈՂԴՈՂԴ ԱՆՅՈՂԴՈՂԴԵԼԻ. Որ ոչն յողդողդի. անսասան. հաստատուն. անշարժ. դէփրէնմէզ, գավի, մամուր.
Որպէս թէ զանյողդողդ իրողութիւն կարծրագոյն գործարանաւ տնօրինել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Կանգնեաց անյողդողդ ի յեօթանց սեանց. (Ճ. ՟Բ.։)
Գլխոյ առաքելոցն, անշարժ վիմանն, անյողդողդելի վիմին. (Ոսկ. ի պետր. եւ Ոսկ. յեղիա.։)
Անյողդողդելի հաւատով զնորայն հիմնացուցին զեկեղեցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
inscrutable.
Զոր չէ մարթ յուզել, խուզարկել. անքննելի.
Զանյոյզ զանքնին ... զիա՞րդ քննել կարիցեմք, եւ գիտել զբարձրելոյն. (Ագաթ.։)
hopeless, desperate;
despaired of;
unhoped, unexpected;
desperately;
— առնել, to render hopeless;
— լինել, to despair, to give way to despair, cf. Յուսահատ լինել, cf. Յուսահատեմ, cf. Անյուսանամ.
Անյոյսքն քննութեան մտաց՝ յուսալիք եղեն հաւատոցն. (Սանահն.։)
ἁνέλπιστος, αὑελπίζων, ἁνηλπίσμενος. qui est sine spe, non habens spem, spe destitutus. Պակասեալ կամ անկեալ ի յուսոյ. որ ոչն յուսայ. որոյ ոչ գոյ յոյս. անօգնական. լքեալ. եւ յուսահատ. յոյս չունեցօղ. իւմիտսիզ. մէյուս.
Անյուսից ես փրկիչ։ Լո՛ւր ձայնի անյուսացս։ Յազգ անյոյս եւ ի կոխեալ։ Անյոյսքն ի մարդկանէ լցցին ուրախութեամբ. (Յուդթ. ՟Թ. 16։ ՟Ժ՟Գ. 19։ Ես. ՟Ժ՟Ը. 2։ ՟Ի՟Թ. 19։)
Զանհանճարացն ճառել, զանյուսիցն. (Ոսկ. ես.։)
Որ զանյոյսսն յուսով նորոգէ ի յոյս կենացն յաւիտենից. (Յճխ. ՟Է։)
Թուլացելոցն ի հաւատս եւ անյուսիցն. (Փարպ.։)
Առնել զկամս մտաց՝ անյուսից է, ըստ բանին առաքելոյ. (Բրս. հց. ՟Լ՟Դ։)
Տունկս անյոյս։ Ապշութիւն անյոյս. (Նար. ՟Լ՟Թ. ՟Հ՟Թ։)
ԱՆՅՈՅՍ ԼԻՆԵԼ. ἑξαπορέομαι, ἁπελπίζω. plane haesito, spem abjicio, ἁπογινώσκω, despero. Հատանել զյոյս, յուսահատիլ, յուսակտուր լինել. լքանիլ. յոյսը կտրել.
Մինչեւ անյոյս լինելոյ մեզ եւ ի կենաց. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 8։)
Անյոյս լեալ (առնուլ) յաղագս ամրութեանն. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։)
Ոչ է պարտ անյոյս լինել. (Բրս. հց.։)
իբր Անյուսալի. զորմէ չկայր յոյս. անակնունելի. անհնարին.
Ազատեցեր յանյոյս վայրին. (Յիսուս որդի.։)
Զանյոյսս՝ որոց ոչ ակն ինչ կայր, արար վարդապետս որպէս զպօղոս. (Ոսկ. ես.։)
Որոց ուսուցանելն զնոյն անյոյս էր։ Տիրեաց մարմնովն, որ անյոյս էր։ Անյոյսքն լիցին հնարաւորք։ Զերծուցանէ յանյոյսն նեղութենէ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Նեղութիւն անյոյս եւ յանկարծակի. (Կլիմաք.։)
Անյոյս սովորութեամբ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անյոյս եւ աղէկարծում զօրութեան. (Փիլ. ել. ՟Բ. 24։)
ἁνελπίστως. ex insperato, παρ’ ἑλπίδα, preater spem, որ եւ ԱՆՅՈՒՍԱԲԱՐ. Առանց յուսոյ, կամ արտաքոյ ակնկալութեան.
Որ յուսով մեղանչէ, անյոյս կորնչի. (Սարգ.։)
Զբարեգործսն վարուք սգան անյոյս. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Ետուր ջուր առատութեան յայոյս (կամ յանյոյսս, կամ անյոյսս). (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Որ անյոյսն յուսով հաւատաց. (Հռ. ՟Դ. 18։)
forgotten;
— առնել, to bury in oblivion.
ἁμνήμων. immemor Որ ոչ պահէ յուշի. մոռացօղ. չյիշօղ.
Անյուշ լինել առագաստի եւ հարսանեաց, եւ բերել զէն եւ պատերազմ. (Փիլ. սամփս.։)
Ոչ եղեաք բաւական յիշել զբովանդակն ի կարգի, այլ եւ ո՛չ բնաւ գտեալ անյուշք՝ յապաղեալ մոռացաք ինչ. (Փարպ.։)
Անյուշ առնէր ի մտաց զայրւոյն եւ զորբոցն սուգ։ Յանյուշ մոռացումն երթայ։ Անյուշ եւ մոռացեալ են ի վերջնոցս մարդկան ազգէ. (Պիտ.։)
Անյուշ բերդ. (Խոր. ՟Գ. 35. եւ այլն։)
more or very desperate.
Իբր Անյուսալի. կարի անյոյս ինչ.
Զի՞նչ քան զմեռելութիւն քառօրեայն դիոյ առ կենդանութիւն մեզ անյուսագոյն. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
desperate, despaired of;
unhopeful.
ἁέλπιστος. insperabilis. Ոչ յուսալի. անյոյս՝ ըստ ՟Բ նշ. յուսահատելի. եւ Անակնունելի. անկարծ.
Ամենեւին անհասանելին անյուսալի է եւ անձեռնարկելի։ Քաղաքաց, ազանց՝ անյուսալի փոփոխմամբք. (Ածաբ. ծն.։)
Ոսկրն ցամաքեալ անասնոյն անյուսալի էր, թէ ջուր ելցէ ի նմանէն. (Եղիշ. դտ.։)
Անյուսալի ամենեցուն զնա ի կենացս գիտել. (Մագ. ՟Կ՟Զ։)
Ինձ մերժումն տարագրութեան անյուսալի։ Անյուսալի փրկութեան հոգւոյս. (Նար. ՟Ի. ՟Լ՟Ա։)
Անյուսալի խնամակալութիւն. (Իգն.։)
Պարիսպ մեղաց երիքովին, դըրամբք փակեալ անյուսալին, աղաղակաւ տապալեսցին. (Յիսուս որդի.։)
Անյոյս՝ ըստ ՟Ա նշ. չունօղ զյոյս. յուսաբեկ.
Աստ եւ իմ անյուսալի եղեալ։ Անյուսալիս առնելով զմեզ. (Մագ. ՟Ի՟Ը. ՟Լ՟Գ։)
Տկար եւ անյուսալի խորհրդով. (Սկեւռ. յար.։)
Յոյս՝ անյուսալի անձին իմոյ լինի՝ անսահման քո ողորմութիւնդ. (Բենիկ.։)
to despair.
Անյոյս լինել. լքանիլ. թերահաւատիլ. չյուսալ.
Անյուսացեալք (յառողջութենէ հիւանդին) ողբան. (Մխ. ողբ. երեմ.։)
Ոչ ծուլացաւ, եւ կամ անյուսացաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։)
Նորա անյուսացեալ յինէն, առաւել եւս ի հերովդէէ անյուսացաւ. (Խոր. ՟Բ. 23։)
Ոչ ինչ յոյս ծննդեան յերկաքանչիւրսն խորհրդածեալ լինէր, այլ ամենայն ուստեք անյուսացեալք. (Կիւրղ. ղկ.։)
Անյուսացելոց հեծեալ հասանէ։ Ուրախութեամբ դարձուցանէ զանյուսացեալսն։ Ոչ անյուսացայց ի զօրագլուխն հաւատոյ. (Մագ. ՟Ձ՟Ա։)
Անյուսալի համարել, եւ լինել.
Անյուսացեալ զտեառնն գալուստ. (Սկեւռ. լմբ.։)
Անյուսասցի գիւտ ի յուսանել կամեցողացն. (Նար. երգ.։)
Այլ ոչ անյուսացեալք երբէք յիւրաքանչիւրն լինին օգտութենէ. (Պիտ.) հայի ի ՟Ա նշ. չ. այսինքն ոչ անյոյս լինին։
despair.
ἁπόγνωσις, ἁνελπιστία. abjectio spei, desperatio. Յուսահատութիւն. թերութիւն յուսոյ. լքումն. իւմիտսիզլիք.
Որք անյուսութեամբ լան զհրաժարեալսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի տարակուսանս եւ յանյուսութիւն ազգ մարդկան հատեալ լինի. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Եթէ զբազմութիւն գթութեանն աստուծոյ թուել հնար է, անյուսութիւն լինիցի. (Բրս. հց.։)
Զի մի՛ արտաքոյ բարւոյն եւ առաքինութեանն անյուսոթեամբն անկանիցիմք. (Ածաբ. մկրտ.։)
Յառաւել պնդութենէն՝ յանյուսութեան ընկղմի խորս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յանդիմանէ եկեղեցի զայսպիսի սատանայական անյուսութեան վարդապետութիւն. (Արշ.։)
Վասն որո՞յ պատճառի անյուսութիւն քեզ տիրեաց. (Մագ. ՟Ձ՟Բ։)
Ապաշաւանք յանյուսութեան։ Զանյուսութեանն կարկուտ հալել. (Նար. ՟Լ՟Ա. ՟Լ՟Է։)
Եհատ ասէ իբրեւ զծառ, զմահուն անյուսութիւն ցուցանելով. (Արշ.) իմա՛ զանյուսալի գոլն յաստիս առ կենդանութիւն։
economy;
respect;
exemption;
preservation.
Անխայութեամբ մարմնոյ. (Կողոս. ՟Բ. 23.) ըստ յն. անխնայութեամբ։
Պոռնկութիւն (առողջանայ) անխայութեամբ մարմնոյ. (Խոսր.։)
Չիք Աստուծոյ անխայումն ի վերայ կամակար հեշտութեամբ մեղուցելոց. (Շ. յուդ. ՟Թ։)
Յորժամ անզեղջ մնայցէ, ոչ ունիցի անխայումն. (Երզն. մտթ.։)
cruelty;
prodigality, profusion.
Փոփոխին անմիտ յարձակմամբ յանխնայութենէ ի խնայութիւն, եւ ի փափուկ կենաց ի խստավարութիւն. (Փիլ. ել.։)
Տեսեալ Աստուծոյ զահագին ճգնութիւնսն, եւ զանխնայութիւն սուրբ մարմնոյն. (ՃՃ.։)
Անխնայութեամբ դատէին զօտարս եւ զընտանիս իւրեանց. (Բուզ. ՟Դ. 59։)
cf. Այլաբանութիւն.
yes, even so, truly.
Մակբայ բաղստորագրութեանն. այո՛յ, հայո՛յ. եւ խուներդմնականն, հա՛. (Թր. քեր.)
Եղիցի ձեր բան, այո՛ն՝ այո՛, եւ ոչն՝ ո՛չ. զի աւելին քան զայն ի չարէն է. (Մտթ. ՟Ե. 37։ եւս եւ Յկ. ՟Ե. 12։ ՟Բ. Կոր. ՟Ա. 17։)
Այո՛, օրհնելով օրհնեցից զքեզ։ Ասէ իւրաքանչիւր ոք ցեղբայր իւր. այո՛, քանզի ի մեղս եմք. եւ այլն. (ուր ասէ Եփրեմ.)
Այո՛ այո՛, արդ յիշեցաք, զի հասին մեզ այն մեղք կարեացն եղբօրն մերոյ։
Ա՞յդ է ուրախութիւնն. եւ նա ասէ, այո՛ այս է։ Ուստի՞ գաս, թերեւս յարքայութենէ՛ անտի. եւ ասէ, այո՛ իսկ, յարքայութենէ անտի գամ. (Ագաթ.։)
Այո՛ առ ամենեսին ամենայնիւ ամենայնի կարօղ ես. (Նար. ԻԵ։)
Այո՛ մարդ հայի յերեսս մարդոյն, Աստուած ի սիրտս. (Մագ. ԾԲ։)
Տէրն ի չարէն ասաց զաւելին քան զայոն եւ զոչն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Այո՛ այո՛, եւ ես իմ եմ ի նոցանէ. (Նար. ԼԳ։)
Եւ ասացին, այո՛ այո՛, տեսին աչք մեր. (Սղ. ԼԴ. 21։)
composed of innumerable parts.
nothingness, nothing.
ἁνυπαρξία. Չգոյութիւն. չքութիւն. եւ անհետն լինել.
Եւ ոչ թոռունք եղիցին յորդւոց անգոյութենէ. (Իսիւք.։)
Մեռելութեամբք եւ անգոյութեամբք. (Դիոն.։)
Մահ է ի վերայ մեր՝ ո՛չ էութեանս անգոյութեան, այլ միաւորութեանցն անջատմունք. (Մաքս.։)
Գոգցես թէ յանգոյութիւն զգոյն խնդրէ ներածել. (Յհ. իմ. երեւ։)
Անգոյութեան գոյացուցիչ. (Բենիկ.։)
Յանգոյութիւն ոչ անկանի, այլ փոխի նորոգմամբ. (Վանակ. տարեմտ.։)
Ցանկային յանգոյութիւն անկանել. (Վրդն. սղ.։)
certainty, certitude.
Չունելն զերկբայութիւն, եւ աներկբայ գոլն. անշարժութիւն մտաց, եւ հաւաստութիւն. շիւպհեսիզլիք.
Այլում հաւատ հաստատուն աներկբայութեան. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Իբրեւ ետես բռնաւորն զաներկբայութիւն հաւատոցն, եւ զաներկիւղ պատասխանիսն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Վէմ (կոչէ) զհաւատոյն հաստատութիւն, եւ զյուսոյն աներկբայութիւն. (Երզն. մտթ.։)
insensibility, stupidity, apathy, indolence, lethargy.
ἁναισθησία. sensu carere. Պակասութիւն կամ բարձումն զգայութեանց. չզգալն. իբր անզգայ լինելն կամ վարելն. ապշութիւն մտաց. տույմազլըգ.
Տնկական անզգայութեամբ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Յանզգայութեան լծեալ են ի գործս հարկաւորութեամբ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որք մեռեալ են հոգւով, եւ յանզգայութեան են մեղացն չարչարանաց. (Շ. ամենայն չար.։)
Յանզգայութենէ ցաւոցն՝ ի զգայութիւն եկն նմին. (Լմբ. սղ.։)
Զդարման մանկանցն թողեալ, եւ այնպէս անզգայութեամբ եւ այլն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 11։)
Անհնարին անզգայութեամբ մերկ զանձն ընդ դաշտսն կոծելով. (Ագաթ.։)
Զարմացմամբ որպէս յանզգայութիւն ըմբռնէին։ Առ անզգայութեան սրտին ոչ իմանայր. (Փարպ.։)
Անզգայութեամբ պատուողացն (յն. պատուոցն) բարեգործն թշնամանեալ. (Բրս. հց.։)
Բա՛բէ, ո՜րքան էր անզգայութիւնս. (Ոսկ. յհ.։)
Իբրեւ յանզգայութենէ խօսեցար. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Շատխօսութեանն հոսանք իբրեւ յաղբիւրէ դիմեն յանզգայութենէն. (Ածաբ. ժղ.։)
Անապակ՝ մոռացման, միանգամայն եւ անզգայութեան պատճառ լինի. (Փիլ.։)
Հոգի հեզութեան անզգայութեանս իմոյ պարգեւելով. (Ճշ.։)
Մի՛ եւ մի ըստ միոջէ հարկաւորիցիմք ասել կաւ թուել զանզգայութիւնդ ձեր. (Փարպ.։)
insensible.
ἁναίσθητος. insensitivus. Որ չունի զգայութիւն. անզգայ. անզգայական. տույմազ.
Պատկեր կանգնեաց ի փայտէ եւ յանզգայու կերպարանաց։ Անզգայութիւն նիւթոցն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ 9։)
Քուն անզգայուն, քուն մշտնջենաւոր։ Արթնութիւնք նոցա անզգայունք. (Բրս. հց. եւ Բրս. արբեց.։)
abbey, abbacy, abbotship.
cf. Աբեղութիւն.
Այսքան է կարգ աբեղայութեան (կամ աբեղութեան), ոչ առեալ պատիւ եւ ոչ իշխանութիւն։ Կրկին փոփոխումն առեր. որպէս յաբեղայութիւն յաշխարհէ, այսպէս եւ ի քահանայութիւն յաբեղայութենէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Յորդորէ զնա լինել աբեղայ, որ ոչ զօրէ կրել զկարգ աբեղայութեանն. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Որպէս փառք է թագաւորի երթեալ ի կրօնաւորութիւն, նոյնպէս ամօթ է կրօնաւորի երթեալ յաբեղայութենէ, եւ լինել թագաւոր ամենայն երկրի. (Վրք. հց. ձ։)
voluntary.
Կամայորդոր ջան նահատակութեանց։ Կամայորդոր սրտիւք կատարէին զպաշտօն աղօթիցն։ Կամայորդոր յօժարութեամբ ետ զանձն իւր ի ձեռս զիֆուորաց։ Ժողովեցան իքով կամայորդոր յօժարութեամբ. (ՃՃ.։)
stability, firmness.
ԿԱՅՈՒԹԻՒՆ ԿԱՅՈՒՄՆ. στάσις, τὸ στάσιμον, κατάστασις statio, quies, constantia θέσις situs. Կալն. կայանալն. կայուն գոլն. դադարումն. եւ Կայան, կայ, կայք. դիրք.
Երեւի դրութիւն՝ ի կողմանումն, ի կայութիւն. (Երզն. քեր.։)
Թիւրեալն ոչ կարասցէ կայութիւն (իբր կայունութիւն) ընդունել. (Երզն. մտթ.։)
Հաստատութիւն եւ կայումն ըստ առաքինութեան վարուցն հաստիցի։ Ցո՛յց զկատարեալ կայումն. (Նիւս. երգ.։)
Զերկոսեան ունելով յինքեան, շարժումն եւ կայումն. (Բրս. ծն.։ Մաքս. եկեղ.։)
Շարժեցաւ աթոռ հաստատութեան նոցա, եւ այլ ոչ էառ զկայումն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Արդարութեան, կամ լուսաւորաց կայումն։ Անլուծանելի կենացն յարտեւացեալ կայումն. (Սկեւռ. աղ.։ Երզն. մտթ.։ Արծր. ՟Ե. 3։)
Փոխարկելով զմեծութիւնն իւրաքանչիւր՝ եւ զտեղւոյն կայումն փոխարկէ. (Պղատ. տիմ.։)
Միօրինակ է կայումն մատուցելոցն յաղօթս, եւ բազում բաժանմունս խնդրուածոց ունի. (Կլիմաք.։)
Բանականին կայումն է ի գլուխ. իսկ ցասմնականին կայումն է ի սրտի. (Գր. հր.։) Իսկ ի գիրս Դամասկ. վարի իբր Ենթակայացումն։
cf. Կայութիւն.
ԿԱՅՈՒԹԻՒՆ ԿԱՅՈՒՄՆ στάσις, τὸ στάσιμον, κατάστασις statio, quies, constantia θέσις situs. Կալն. կայանալն. կայուն գոլն. դադարումն. եւ Կայան, կայ, կայք. դիրք.
Երեւի դրութիւն՝ ի կողմանումն, ի կայութիւն. (Երզն. քեր.։)
Թիւրեալն ոչ կարասցէ կայութիւն (իբր կայունութիւն) ընդունել. (Երզն. մտթ.։)
Հաստատութիւն եւ կայումն ըստ առաքինութեան վարուցն հաստիցի։ Ցո՛յց զկատարեալ կայումն. (Նիւս. երգ.։)
Զերկոսեան ունելով յինքեան, շարժումն եւ կայումն. (Բրս. ծն.։ Մաքս. եկեղ.։)
Շարժեցաւ աթոռ հաստատութեան նոցա, եւ այլ ոչ էառ զկայումն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Արդարութեան, կամ լուսաւորաց կայումն։ Անլուծանելի կենացն յարտեւացեալ կայումն. (Սկեւռ. աղ.։ Երզն. մտթ.։ Արծր. ՟Ե. 3։)
Փոխարկելով զմեծութիւնն իւրաքանչիւր՝ եւ զտեղւոյն կայումն փոխարկէ. (Պղատ. տիմ.։)
Միօրինակ է կայումն մատուցելոցն յաղօթս, եւ բազում բաժանմունս խնդրուածոց ունի. (Կլիմաք.։)
Բանականին կայումն է ի գլուխ. իսկ ցասմնականին կայումն է ի սրտի. (Գր. հր.։) Իսկ ի գիրս Դամասկ. վարի իբր Ենթակայացումն։
stable, firm, constant, durable, immoveable;
— ինչք, real estate, houses & lands, lauded estate.
στάσιμος, ἐστώς stabilis, stans, constans βέβαιος firmus. Ունօղ զկայ հաստատ. հաստատուն. անյողդողդ. անշարժ. անփոփոխ. տեղը կեցօղ մնացօղ, հաստատ.
Կայուն եւ անշարժ. (Փիլ.։ Դիոն. եւ այլն։)
Երբեմն կայուն անդունդս է, եւ երբեմն շարժուն. (Պիտ.։)
Կայունք եւ անխախտելիք. (Նար. առաք.։)
Ի կայուն եւ ի մնացական ժառանգութենէ զրկեալ. (Իգն.։)
Այն՝ որ զբունութիւնըս լուծական, արար կայուն անմահական։ Բնութեամբ կայուն, անձամբ շարժուն՝ անշարժական։ Զի չեմ կայուն ես միշտ ի նոյն, այլ շրջական. (Շ. խոստով.) եւ իմ եղակ։ Իսկ ի գիրս Դամասկ. դնի եւ իբր Կացուցիչ, բաղկացուցիչ։
stability.
gravity, seriousness.
the household, vassals, subjects.
Ի մէնջ որպէս ի ծառայորերոյ գործ խնդրեցէք եւ հպարտկութիւն. (Փարպ.։)
service, office;
servitude, slavery, captivity, yoke;
vassalage, dependence, subjection;
ի— արկանել՝ կացուցանել՝ նուաճել, ի հարկի ծառայութեան կացուցանել, to subjugate, to reduce to slavery;
— առնել, հարկանել, մատուցանել, to serve, to render service.
Գիտես զծառայութիւնն՝ զոր ծառայեցի քեզ։ Վարձք ծառայութեան։ Խիստ ծառայութիւն։ Լիջիք ի ծառայութիւն։ Կալան զերկիրն ի ծառայութիւն։ Զաշխարհն ի հարկի ծառայութեան կացուցին։ Բուսուցեր զդալարի ի ծառայութիւն մարդկան. այսինքն ի պէտս. (եւ այլն։)
Ծառայութիւն մեղաց, կամ ախտից, կամ սատանայի։ Ծառայութեանն լուծ, եւ այլն. (Խոսր.։ Պիտ.։ Յճխ.։ Նար.։)
demonology, black art.
cf. Հմայք.
Կախարդութիւն, եւ հմայութիւն։ Այլեւ ծննդեամբ հմայութիւնս առնեն. (Կանոն.։)
Զայս տեսակ հմայութեան եւ գոռոզն այն գործէր։ Տեսիլ նանրութեան եւ հմայութեան. (Նչ. եզեկ.։)
geomancy.
cf. Հողմակոծ;
—ք, impetuous wind, squall, hurricane, heavy gale, whirl-wind.
absence;
distance.
Թէեւ միոյ հեռակայութան ընդմիջելով։ Յառաջ քան զբազում հեռակացութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
cf. Հետախոյզ.
Հետայոյզս (կամ հետախոյզս) առաքէ. (Խոր. ՟Բ. 34։)
diver.
opposition, resistance;
antiperistasis.
Հաւասար հակակայութիւն ունին ծանր առ թեթեւն, եւ ջերմն առ ցուրտն. (Արիստ. աշխ.։)
Ամենայն եղեալ կա՛մ ի հակակայց եկաց, եւ կամ ընդունակ է հակակայութեան. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։)
Ոչ գոյ այլ հակակայութիւն ի յաստուած, եթէ ոչ ըստ առնչական յատկութեանց եւ ծագմանն. (Մխ. ապար.։)
cf. Հակառակածնոյց.
Սոքա են հակառակայորդորք, խռովարկուք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
satisfaction;
complacency, consent, willingness.
Յաղթօղ լինելն խորհրդոյն (այսինքն նպատակի) առ աստուածն հաճոյութեան. (Բրս. հց.։)
Կանոնացն հնազանդել ի հաճոյութիւն կամացն աստուծոյ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ոչ ոք կարէ աստ զինքն հաճոյ աստուծոյ գոլ վկայել. այլ անդ է տիրապէս հաճոյութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
ՀԱՃՈՅՈՒԹԻՒՆ. εὑδοκία complacentia, placitum θεραπεία observantia, officium Հաճոյք, իբր Հաճութիւն. եւ Հաճոյական պաշտօն, ծառայութիւն.
Միակամութիւն հաճոյութեան։ Աստուծոյ հօր նոյն կամքն են եւ հաճոյութիւն. (Ոսկ. գաղ.։)
Արարէ՛ք զխորհուրդ ձեր պատարագ հաճոյութեան. (Եփր. ղեւտ.։)
Կամաւ իւր, եւ հաճոյութեամբ փառակցացն կատարեաց զմարմնաւորութեանն խորհուրդ. (Սկեւռ. յար.։)
Ինքն տէրն հաճոյութիւն կամաց անուանէր զդաւիթ. (Համամ առակ.։)
Զհաճոյութեան կամաց վեհին բերէ նպատակ։ Թախանձելով կացից առ ամենեցուն արարիչ, ոչ միայն արդարութեամբ, այլեւ նախնեացն գեղեցիկ հաճոյութեամբ. (Պիտ.։)
Որ առ մարմնոցն են եւ տրամախոհութեանցն հաճոյութիւնքն որո՞վք պատճառօք ողջասցին. (Պղատ. տիմ.։)
Յաղագս աստուածոցն պատուոյ, եւ նախածնից իսկ հաճոյութեան եւ այժմ ասացեալքս բաւական են. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
consubstantiality.
Համագոյութեան խոստովանութիւն։ Անայլայլելի համագոյութիւն. (Աթ. ՟Դ։)
Զհամագոյութիւնն յայտ առնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
Համագոյութիւն երրորդութեան. (Խոսր.։)
Յերրորդական համագոյութենէն. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Զհամագոյութիւնն որդւոյ առ հայր ուսուցանէ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Մի լեալ՝ ըստ միաւորութեան գոլ ասէ՝ զերեւելին եւ զաներեւելին, եւ ոչ ըստ համագոյութեան. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ոչ ի համագոյութենէ բնութեանն (հասարակաց) ամաչեն, եւ ոչ յանձինս իւրեան խնայեն։ Պատշաճ էր առաւել եւս հայցել զհամագոյութիւնն, եւ զոչ եւ մի ինչ տալն մխիթարութիւն յերթալն։ Վերստին եկեսցէ, եւ հանապազորդեսցի ընդ նոսա համագոյութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35։ ՟Բ. 29. 33։)
very shrewd, cunning, crafty.
Եղեալն յուզմամբ մեքենայից. չարահնար. չարարուեստ.
Մեքենայոյզ խորամանկութիւնն (թշնամեաց) յորդորէր խոնարհեցուցանել զերկիրս հայոց ի տեղիս չարչարանաց. (Ղեւոնդ.։)
alarm, noise, uproar, tumult, bustle;
squabble, fray, scuffle, broil, quarrel, contest;
disorder, confusion;
clamour, riot, rising, sedition, revolt, revolution;
plot, intrigue;
— առնել՝ յարուցանել, յարուցանել աղմուկս շփոթից, աղմուկս յուզել, to trouble, to disturb, to alarm, to embroil, to excite to mutiny or sedition;
զաղմկաւ լինել, to be troubled, in confusion, agitated, embroiled.
Եղեւ սուր առն ի վերայ ընկերի իւրոյ, եւ աղմուկ մեծ յոյժ։ Մերձեցաւ օր, եւ ո՛չ աղմկաւ, եւ ոչ երկամբք։ Զայն աղմուկ եւ զաղաղակ ի վերայ քաղաքին հասուցանէին (զօրքն). (Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 20։ Եզեկ. ՟Է. 7։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 36։)
Պատճառք յուզմանց շփոթից եւ աղմկից։ Գոյժ աղմկի աղաղակին ընդ ոլորտս սփռէր. (Յհ. կթ.։)
Ոչ գիտեմ զաղմուկս՝ յորում ըմբռնեցայս. (Բուզ. ԱԶ. 9։)
cf. Ամենայորդոր.
Ամենայորդոր.
good, nice, kind, indulgent;
fit;
fine, handsome;
well, right;
good, benefit, favour, goods;
— է, it is good;
— առնել, to do well;
— or բարեաւ եկիք, be welcome ! համբաւ բարեաց, good reputation;
գիտել զ— կամ զչար, to ignore the difference between good and evil;
զինչ — գործեցից, what shall I do well ? հատուցեր ինձ —ս, you have done me good;
ընկալար անդէն զ—ս քո, you have received good in your life;
յորժամ — լինիցի քեզ, when will you be happy;
բարեօք, cf. Բարւոք;
բարով իմն, cf. Սիրելապէս, cf. Մարդասիրապէս;
cf. Բարեաւ.
Զի՞նչ բարի գործեցից։ Բարւոյ իմիք լիել։ Որ գործէ զբարի։ Մի հայհոյեսցի բարին ձեր։ Բարի արարէք ատելեաց ձերոց։ Ընդ ամենայնի ամենայն բարեաւ եղէ։ Տացէ բարիս այնոցիկ՝ որ խնդրեն զնա։ Բարիս գործել։ Ընկալար անդէն զբարիս քո։ Զբարեաց զհետ երթայք։ Հանդերձելոցն բարեաց։ Դու հատուցեր ինձ բարիս։ Արարեր ինձ բարիս։ Որոց բարիս արարեալ՝ յուղարկես արժանիս աստուածոյ։ Տէր հատուսցէ նմա բարիս. եւ այլն.
to carry, to bring, to bear;
to produce;
to conduct, to lead back, to drag along;
to provoke;
to refer;
to render;
to suffer, to support;
— զնմանութիւն, to imitate;
to resemble, to be like;
յինքեանս — զկեղծիս, to feign, to dissimulate, to pretend;
— ընդ միոյ երեսուն, to give thirty for one;
— զվճիռ, to give sentence;
— զլռութիւն, to be silent, to hold ones tongue;
ոչ բերէ ատել կարդ բանիս, the order of mine discourse does not permit me to say;
— ատելութիւն ընդ ումեք, to hate, to dislike some one;
նախանձ — ընդ ումեք, to envy some one;
— սրամտութիւն ընդ ումեք, to be angry with some one;
to be offended;
ի գործ —, to make use of;
խորհուրդ — ընդ ումեք, to consult, to take counsel with some one;
ոգի —, to strengthen one's self, to become strong;
ոչ — զփառս ուրուք, to envy the glory of some one;
ի համար, ի հաշիւ, to count, to enumerate, cf. Համարեմ, cf. Հաշուեմ;
տալ —, to cause to be conveyed, to despatch;
ի միտս, ի յուշ —, to remember;
օտարացուցիչս իմն բերես ի լսելիս մեր, you tell us strange things.
contentious, that is fond of disputing, captious, cavillous;
— լինել, to cavil, to carp, to chicane, to dispute, cf. Բանակռուիմ;
— լինել յոչինչ պէտս, to dispute about trifles.
Մի՛ բանակռիւ լինել յոչինչ պէտս ի կործանումն լսողաց. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 14։)
Բանակռուեալք յոչինչ պէտս առ ի կործանումն լսողաց. (Պրպմ.։)
cf. Բարեբարոյութիւն.
Նոյն ընդ Բարեբարոյութիւն.
bustle;
perturbation, confusion, agitation, trouble;
tumult, disorder, turbulence, insurrection, sedition, revolt, revolution, mutiny, rebellion;
—ս յուզել, to foment troubles;
ի խռովութեան են Արեւմուտք, affairs are becoming very serious in the East.
Որպէս Ալէկոծութիւն. յուզումն ջուրց. որ եւ σάλος (լծ. թ. սալընթը ). κλύδως (որ եւ ալիք, մրրիկ) fluctus եւ այլն.
time;
year;
century, epoch, period;
age;
the end of life, death;
the present life, our times;
season;
opportunity, leisure;
appointment;
ճշմարիտ —, true or correct -;
միջին —, mean -;
արեւային — solar -;
աստեղական —, sideral -;
դիշերահաւաստրային —, equinoctial season, equinox;
—ք Թագաւորաց, The Books of Kings;
անցանել զ—օք, to grow old, to advance in years;
— պատեհի գտանել, to find a favorable moment;
յօգուտ վարել զ—ն, to make a good use of time;
կորուսանել, անցուցանել զ—ն, to lose, to waste one's time, to while away;
դէպ —, a favorable moment;
—ի մնալ, սպասել, or սպասել դիպող —ի, to wait the favorable moment;
— առնուլ, գտանել, to find a favorable occasion or opportunity;
ընտրել զ—ն, cf. Ընտրեմ;
ոչ բազում —ք են, a short time since, not long since, lately, of late;
ոչ սակաւք են, a long time since, a long, long while ago, long since;
առ այնու —օք էր տեսանել, then one saw, it was at that period one saw;
առ —օք Վարդանայ Մեծի, in the time of Vardan the great;
յաւուրս —աց սորա, of his epoch;
ի վաղեմի —սն, in remote ages;
ի սուղ, ի սակաւ —ի, in a short time, in a moment;
ի միում, ի նմիմ —ի, at the same time;
ի յետին —ս, in these latter times, years or days;
անդստին ի —աց անտի, or յառաջին —աց, thenceforth, from the earliest or olden times;
առ նովին —օք, towards this period, about the same time;
հզօր ի —ին, powerful at that time;
— ինչ, some time, a short time;
առ — մի, provisionally, for a certain period, for the present;
—աւ, with time, in the course of time, in time, in the long run;
ընդ or ըստ —ս —ս, from time to time, at intervals, now and then, ever and anon;
զայնու or առ այնու —աւ, զայնու —օք, ընդ —ս, or յամս —ացն այնոցիկ, առ սովիմբ, or զսովին —աւ, ընդ —ս ընդ այնոսիկ, ընդ ամս —ացն այնոցիկ, then, at that time, in those times, at that epoch, during that century;
ի —ին՝ յորում..., in the time when...;
ընդ ամենայն —ս, at all times;
—աւ, once upon a time;
once there was;
formerly;
— ինչ առնել առ ձեզ, I shall remain some time among you;
—ս ձիգս, long time;
բազում —ս աշխատ եղէ ի վաստակս այս, this work has cost me much time;
բազում —ի պէտք են առ այս, that requires much time;
անցանէ —ն, time flies.
time;
time;
tense.
Պիւթագորաս, ո՞րչափ իցէ կենցաղոյս չափ՝ հարցեալ յումեմնէ, սուղ ինչ երեւեալ՝ ծածկեցաւ. այսքան գոլ զժամանակն ընձեռեաց, որքան եւ տեսութեան չափ. (Պիտ.։)
Յորժամ ասէն, գրեա՛ (կամ գրեմ), զներկայ ժամանակ ընդունի. յորժամ ասէն՝ գրեցի, զանցեալն (զկատարեալ) ընդունի ժամանակ. իսկ յորժամ ասէն՝ գրեցից, զապառնի ժամանակն ընդունի։ Օրինակ երից ժամանակաց բայի. եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
Մանուկ անժամանակ ի հօրէ, եւ ժամանակաւ գոյացեալ՝ ծնեալ լինի աստուած եւ մարդ։ Անժամանակն յաւիտենից՝ ժամանակաւ յորովայնի քում բնակեցաւ. (Շար.։)
being, origin, generation, creation, birth;
ի — ածել, to create, to produce from nothing, to call into existence;
յանէութենէ or յոչէից ի — գալ, to be created, to exist.
Իմ է օրն լինելութիւնն յովհաննու (մկրտչի) պատմէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
to wash, to wash one's self;
to bathe, to bathe one's self;
to clear one's self from, to wash out a stain of dishonour;
— զփոխարէնն, to refuse a recompense;
— զսերմն առն, to lose, to abort, to fail, to miscarry, to have an abortion, a premature birth;
զայլս եւս լուանաս քոյով անօրէնութեամբն, you contaminate others by your iniquities.
յորժամ գործէ ինչ չար, լուանայ, եւ ասէ, իմ չի՛ք ինչ գործեալ. (Առակ. լ. 20։)
Աշխարհական բառն է, յորժամ զորք հարկանեն կամ կողոպտեն, պարծին առայլս՝ եթէ զնա, լուացաք. եւ ճշմարիտ է, զի յաղտէ հոգւոյն լուանի ի կամելն զնոյնն. (Կլիմաք.։)
Ցանկացաւ լուանալի բուրաստանի։ Ե՛րթ լուա եօթն անգամ ի յորդանան.եւ այլն։
yoke;
pair, couple;
լուծք եզանց, yoke of oxen;
լուծ կշռոց, pair of scales;
beam of a balance;
բառնալ ինչ ի լուծ կշռոց, to weigh with scales;
—ք, a pair;
— —, in pairs;
լուծ իմ քաղցր է եւ բեռն իմ փոքրոգի, my yoke is easy and my burden light;
աունուլ զլուծ կրօնաւորական կարգի, to take the cowl (monk), to take the veil (nun), to pronounce the vows, to become a monk or nun;
մտանել ընդ լծով ամուսնութեան, to bear the yoke of matrimony;
ընդ լըծով արկանել, to place under the yoke;
to subject, to reduce to slavery;
խոնարհել ընդ լծով, to bend under the yoke;
to submit tamely to slavery;
ընդ լծով կալ, ընդ լծով ծառայութեան մտանել, to pass under the yoke, to become a vassal, or tributary;
լուծանել, բառնալ զլուծ, to unharness;
to take off the yoke;
ընկենուլ, թօթափել, նշկահել զլուծ, ի բաց ընկենուլ զլուծն, to throw off the yoke, to slip the collar;
զերծանիլ ի լծոյ, to be freed;
yoke, subjection, slavery, bondage;
yoke;
libra, the balance (sign of the zodiac).
Ուստի նմանութեամբ Ամենայն ծանրութիւն եդեալ ի վերայ մարդկան, որպէս բեռն ծառայութեան եւ հարկաց ի վերայ ստրկաց.
լուծեաս զլուծ նորա ի պարանոցե քումմէ։ Բարձցի լուծ նորա ի պարանոցէ քումմէ, եւ խորտակեսցի լուծն յուսոց ձերոց։ Բարձաւ լուծն հեթանոսաց յիսրայէլեան տոհմէ անտի։ Ընկեսցուք ի մէնջ զլուծ նոցա։ Մի միւսանգամ ընդ ծով ծառայութեան մտանէք.եւ այլն։
պարտ է ունել ի շինուածսն արուեստաւորք լուծ լուծ, եւ ոչ Ֆարտ. զի երբ Ֆարտ լինի, ի վերայ միոյն հակառակութիւն լինի. բայց եթէ լուծ լինի, յորդորին եւս առաւել ի գործն. (Վստկ.։)
onooentaur, jumart;
cf. Յուշկապարիկ.
Յուշկապարկաց ասեն բնակեալ յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշացուլս ասէ։ Անուանք առանց անձանց են յուշկապարկաց եւ իշացլուց. (Եզնիկ.։)
Յուշկապարիկք բնակեսցեն. զոր յոյնն իշացուլ ասիցէ ... եւ արդարեւ (կռուասէրք), որք իբրեւ յանապատի կեան ... վազեն եւ կցացեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
to descend;
to fall;
to decline;
to sink;
to settle, to subside;
to light, to sit down;
to empty itself;
to lodge, to stop at, to sojourn;
cf. Սերիմ;
ի ծառայութիւն —, to lower one's self to servitude, to become a servant;
յաղքատութիւն —, to impoverish one's self, to become poor;
— ի նաւէ, ի կառաց, յերիվարէ, to disembark, to go ashore, to land;
to alight, to get out of a carriage;
to dismount or alight, to get off, to get down from a horse;
— ի գերեզման՝ իհող մահու, to descend into the grave, to be buried;
— յօթեւան ուրեք, to put up at an hotel;
— ի հպարտութենէն, to humiliate one's self;
to relent, to soften, to become calmed, appeased;
ի թիկունս —, to go to the rescue, to succour;
— ի հանդէս մարտի, to come to blows, to fight;
— գետոց ի ծով, to discharge, to fall into, to disembogue, to disgorge, to empty itself, to overflow;
արտասուք զծնօտիւք իջանեն, the tears fell down his (or her) rosy cheeks;
էջ մրրիկ հողմոյ ի ծովակն, a storm broke over the lake.
Փիսոն (գետ) իջանէ յովկիանու ծով. (Շիր.։)
Ի ծառայութիւն յազատութենէ իջի. (Սեբեր.։)
Ի նաթանայ իջանէր ազգն ի յովսէփ, եւ ի սաղմոնէ իջանէր ի մարիամ. (Խոր. առ արծր.։)
to flap, flutter or beat the wings, to soar up, to wing one's flight, to spread the wings for flight;
to try, to endeavour, to compel one's self to, to apply one's self to, to do without help;
to occupy one's self with;
to undertake, to follow;
— ի, to be bordering on;
յապստամբութիւն —, to insurge, to revolt;
յուսմունս —, to give one's self up to study;
— զմիմեամբք, to help mutually or one another, to assist each other;
ի տուրեւառս —, to devote one's self to commerce.
Հասեալ առաջադրութեան՝ յոր թեւակոխեաց։ Ի փառասիրութենէ թեւակոխեն յանփառութիւն։ Ի վնասակարագոյնն թեւակոխեսցէ անուսումնութիւն։ Փոյթ առաքինին՝ բնութեամբ, եւ որ թեւակոխելովն. (Փիլ.։)
flight, soaring;
— աստղ, falling star;
—ք մտաց, flight of fancy;
—չս տալ մտաց, գրչի, երեւակայութեան, to give loose to one's genius or pen;
to let one's fancy ramble;
թռիչս առնուլ՝ արձակել, to take wing or flight, to wing one's flight, to soar on high;
ի թռիչս, flying, on the wing, as it flew hy, in the air.
Զթռիչսն (ագռաւու), եւ զձայնսն, յորժամ կոչիցէ, խտրելով. (Փիլ. լին.։)
base, foundation;
pedestal;
legs, feet;
anchor;
— արկանել՝ ընկենուլ զ—, to anchor, to cast anchor;
— վերացուցանել՝ լուծանել զ—ն, to weigh anchor;
— արկեալ կալ, to be, to ride or to lie at anchor;
— յուսոյ, anchor of hope;
— փրկութեան, sheet anchor;
last resource, last shift.
Խարիսխն գեղեցիկ եւ վայելուչ դնի յորոյ վերայ սիւնն հաստատի։ Սիւն հաստատեալ է ի խարսխի. (Արշ.։ Նեղոս.։)
ԽԱՐԻՍԽ ՆԱՒՈՒ. ἅγχωρα, ἅγκυρα anchora. Երկաթ կամ ճանկ մեծ արկեալ պարանաւ ի յատակ ծովու առ անշարժ պահելոյզնաւն առ ետեղ. որ եւ նմանութեամբ, Ամրութիւն յուսոյ. (յն. լտ. ա՛նգիրա, անքօրա. որ եւ անկիւռա, կամ անկիւրիա)
Բուռա հարկանել զհանդերձեալ յուսոյն, զոր իբրեւ զխարիսխ հաստատուն եւ անշարժունիցիմք անձանց մերոց. (Եբր. ՟Զ. 19։)
Զոր օրինակ խարիսխն յորժամ ի նաւէն ի խոնարհ կախիցի, չտայ թոյլ նաւին այսր անդր սայթաքել, սոյնպէս եւ յոյսն. (Ոսկ. եբր.։)
Խարիսխ յուսոյ հաստատութեան. (Շար.։)
to be humble;
to lower oneself, to descend;
to yield, to acquiesce;
to lean, to bend downwards;
to decline;
— յամբարտաւանութենէ, to descend from one's haughtiness, to have the pride of one's countenance humbled;
յերկիր —, to prostrate oneself;
— առաջի Աստուծոյ, to bow before God;
— անկանիլ երեսաց, to go downcast, to be dejected;
— յիջեւան ուրուք, to deign to dwell in;
— յալիս, to grow old;
—հի օրն, the daylight fades, the day wanes or is going down;
յոտն եկաց յերեսացն խոնարհելոց, he rose from his prostrate attitude;
to be conjugated.
Ի վատութեան խոնարհեսցինհեծանաձգութիւնք։ Խոնարհեցան անկան երեսք իւր, կամ քո։ Խոնարհեցաւ՝ առ ի գիրկս իւր զաղիսն։ Եթէ խոնարհեսցին յատակք երկրի ի խոնարհ։ Խոնարհեցաւ ջողովուրդն, եւ երկիր եպագ։ Խոնարհեցաւ յերկիր, եւ եդ զերեսս իւր իմէջ ծնգաց իւրոց։ Խոնարհեցաւ բերսամէէ, եւ երկիր եպեգ արքայի։ Խոնարհեալ յովսափատ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Յոտն եկաց յերեսացն խոնարհելոց։ Խոնարեցաւ մարդ, եւ յերկիր կործանեցաւ այր։ Խոնարհեաց, թո՛ղ անցուք. եւ եդին հաւասար երկրի զմէջ եւ այլն։
to make, to do, to form, to produce, to compose, to fabric, to operate, to act, to render, to commit, to effectuate, to execute, to cause;
— յոչնչէ, to create;
— վերստին, to remake;
կին —, to marry;
ատելի —, to make odious;
բարւոք չարւոք առնէք, you do well, — ill;
բարի՝ չարիս՝ վնաս — ումեք, to do good, ill, wrong to some one;
ինչ ոչ արարի քեզ, I have done nothing to you;
զի՛նչ — իցէ զայս, what to do with that ? չգիտեմ որպէս —, I do not know how to do that;
չգիտեմ զի՛նչ —, I know not what to do;
ձայն — հաւուց, the singing of birds;
— ողջակէղ, to sacrifice, to immolate;
խնդիր, մոռացումն, յիշատակ, ծառայութիւն, զյարձակումն, դատաստան, վախճան —, to seek;
to forget;
to remember;
to serve;
to assail;
to judge;
to finish or end.
ποιέω, κτίζω. creo, facio. Ստեղծանել, ստեղծուլ. որպէս գոյաւորել յոչնչէ, ձեւացուցանել. ստեղծել. եարաթմագ, տիւզմէք.
Առնէ զնա հրամանատար հայոց. (Յհ. կթ.։)
Յի՞նչ ինչ արդեօք արար աստուած զանկերպարանն. ի լա՞ւ ինչ, թէ ի յոռի. (Եզնիկ.։)
to say, to express, to speak, to relate, to recite, to tell, to recount, to declave, to pronounce, to utter, to dictate;
— յառաջագոյն, to foretell;
— վերստին, to repeat;
բարիս՝ չարիս — զումեքէ, to speak well, badly of a person;
ասա՜ ինձ, tell me;
պարտ է —, one must say;
որպէս ասացաք, as we have said;
համառօտ —, briefly, in one word;
չգիտեմ զի՞նչ —, I know not what to say;
զի՞նչ ասիցեն զքէն, what will they say of you ? անհիմն է զոր ասեսդ, what you say is without foundation;
չգիտէ զոր ինչ ասէ, he does not know what he says;
ցանգ զնոյն —, to repeat always the same thing;
— զկարծիս իւր զիմեքէ, to give one's opinion on some thing;
սուտ —, to tell falsehoods or lies;
— զճշմարտութիւն, to speak the truth;
այո՝ ոչ —, to say yes, no;
զի՞նչ կամիցի — այս, what does that mean ? այլ զի՞նչ ասեմս, but what do I say ? ըստ ասելոյ իւրաքանչիւր, as every one says;
— ընդ միտս, to say to one's self;
զայս իրրեւ ասաց, when he has said that, at these words;
զայս ասացեալ, that said.
Վասն ասելոյն մեր զնա թագաւոր յունաց. (Խոր. ՟Ա 1։)
Ըստ ասացելոյ իմաստնոյուրումն. (Պիտ.։)
Երկուց լուսաւոացն, զոր ասացեալքն մեծամեծ կոչեն։ Որպէս ասացեալքն ասեն։ Զոր եւ ասացելոցն բանից ճշմարտութիւն ասէ, թէ ամենայն ինչ բարի է յոյժ. (Դինոն. ստէպ։)
chosen, worthy;
fine, good;
civil, of good family, elegant, excellent, exquisite, nice, genteel, pretty, noble, polished, precious, pure, singular, sovereign, superb;
the best, the most excellent, the choice, the select, the flower, the cream;
զընտիր զարդուցն եդին ի հպարատութիւն, precious ornaments served to beget pride;
զ—ս Գաղղիոյ սատակեաց, he beat down the choice troops, the flower of France;
գումարել զ— նահատակս, զօրս, to reunite the bravest warriors, the picked soldiers;
— անասունք, very fast animals;
— յոյժ, best, first quality;
cf. Ընտրելագոյն;
— մատենագիր, classic author;
ընդ —ս հանել, to select, to make choice of, to elect;
յ— առնել, to give the choice, to permit the selection;
— առնել, to choose, to make choice of, to appreciate;
ընտրոյ տէր, he who has the choice, arbiter;
զնոսա թողացոյց ընտրոյ տեարս լինել, he left them the choice.
Ո՛չ յոռի տնկոց, այլ՝ յազնուաց եւ յընտրոց. (Ոսկ. ես.։)
according to, in relation to, as for, conformably with, agreeably to;
proportionably, at the rate of;
after;
near, relatively;
for, as for;
on;
of;
out;
— իս, — իմումս կարծեաց, according to me, in my opinion;
— իւրում կարի, according to capacity, to the best of one's ability;
այր — սրտին Աստուածոյ, a man after Gods own heart;
կին իցէ քո — միտս, if thou hast a wife after thine own heart;
— բախտի եղեալ նորա, fortunately;
— պատկերի մերում եւ — նմանութեան, in our image and likeness;
— հիւսիսոյ Կխրնոյ, north of Erzeroum;
— անձին, upon one's back;
wearing upon, — the shoulders, — the body;
— ճանապարհին, about the streets;
— հրապարակս գնալ, to pass through, or to wander about the public places;
— բնութեան բարի, naturally or essentially good;
ի չափու կալայց զանձն — օրինակի նորա, I shall be governed by his example;
ելանել — քաղաքն, to go out of town;
այր — առնէ, one after the other;
ամ — ամէ, annually, every year;
օր — օրէ, daily, every day;
— նախահօրն յանցանաց, for the sin of the first father;
— չափու եկամտիցն, in proportion to his income;
— աչս դատել, to judge from the appearance;
— իրետրս պատշաճեալ, well proportioned, symmetrical;
— տեղիս տեղիս եւ — աշխարհս աշխարհս, according to the various places, and different provinces;
— տունս ազգացն՝ ոչխար — երդ, a lamb for every family and every house;
հրաժարել — նմանութիւն, to have no equal, unique;
անցանել — ասհմանս քո, to pass through your confines;
— բանս անցանել, to be inexpressible;
— միտս անցանել, to be beyond understanding, to be past finding out, inconceivable, incomprehensible;
անցանել — չափ, to go beyond;
— ակն լինել յումեքէ, to be far from the sight of, alienated;
— ինքեան, of one's self;
naturally, essentially;
— ամենայնի, totally, in all, entirely;
— այնմ, as is said;
as they say;
— իրիք, — իմիք, in some part, in a certain sense, in some way, or manner;
in part;
— որում, as;
since;
therefore;
— որում..., — նմին, or նոյնպէս, or այսպէս, as..., as;
so..., as;
— օրէն, like, after the fashion of;
— նմանէ, after him;
— այսմանէ, like this, similarly, equally;
եւ որ — այսմանէ.
Սոյնպէս լինի առընթեր աներեւոյթ բայից՝ յունական ոճով, փոխանակ դերբայի՝ որ չիք առ յոյնս. զոր օրինակ,
Զի՞նչ բնաւ պիտոյ են աչք օտարոտիք ի մեր վկայութիւն՝ ըստ այնմ (կամ այն) որ միշտ զմեզ հանապազ տեսանելոց են աչք (Աստուծոյ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
king;
*bridegroom;
թագաւոր թագաւորաց, the king of kings;
թագաւոր Հայոց, the — of Armenia!
կեցցէ՛ թագաւոր, long live the -!
God save the -!
թագաւոր կենդանեաց, the — of beasts (lion);
թագաւոր թռչնոց, — of birds (eagle);
թագաւոր ծաղկանց, queen (Arm. king) of flowers (rose);
թագաւոր իժ, cf. Արքայիկ՞՞՞օձ;
թագաւորք, certain hymns of the Armenian Church;
թագաւոր կալ յումեքէ ի վերայ աշխարհի ուրուք, to be made — of some country;
թագաւոր առնել, to make —, to cause to reign.
Թագաւոր ո՛չ եթէ յորժամ կամի՝ թագաւորէ, այլ յորժամ Տէր տացէ զօրութիւն թագաւորելոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
ԹԱԳԱՒՈՐ ասին նմանութեամբ՝ եւ փեսայք յաւուր փեսայութեան.
to overturn, to cast down, to fling or throw down;
to spill;
to empty, to exhaust;
to take away, to take by force, to possess one's self of;
to cast off;
to disengage, to deliver, to release, to relieve;
թափել զատամն, to extract, to pull out, to draw a tooth;
թափել զդրունս, to unhinge the doors;
բեւեռովք զբեւեռ թափել, one nail drives out another (new things or persons make old ones forgotten);
cf. Բեւեռ;
թափել կապուտ, աւար բազում, զկապուտ սաստիկ, to make a great booty, to pillage, to sack;
թափել զոք յիմեքէ, to despoil, to deprive of;
թափել զոգի ուրուք, to harass, to hold in suspense;
թափել զքուն, to rouse one's self, to awaken;
թափել զգինի, to get sober again, to sleep off drunkenness or debauch, cf. Աթափեմ, cf. Զգաստանամ;
թափել զոք ի ձեռաց ուրուք, to save one from the hands of another, to liberate, to rescue;
թափել զբարկութիւն յումեքէ, to free from the effects of another's resentment, to pardon;
թափել ի բաց զոգի, to die, to perish;
թափել զցասումն, զոխս ի վերայ ուրուք, to vent one's anger, to wreak one's vengeance;
թափել զթոյնս յոք, to give vent to one's angry passions;
թափել զմաղձն, to discharge ones bile, to vent one's spleen;
ածել —, to add, to subjoin;
to conclude;
թափել զտունն, to remove, to change habitation, to empty a house of its furniture;
թափել զսուր իւր յոք, to draw the sword against, to brandish the sword;
թափել զբաժակ, to drink off the cup to its dregs;
to drink up;
թափել զանձն, to escape, to disengage one's self, to get rid off, to abscond, cf. Նուաստանամ;
to humiliate, to abase, to lower one's self to;
թափել զինքն ի գրաստէն, to dismount, to leap from horseback;
թափել զինչս, to spend, to dissipate, to waste, to squander;
թափել զոյժ եւ զզօրութիւն, to make great efforts, to employ all one's energy, to do any thing in the world;
to strive with all one's heart, to sharpen one's tools, to prepare one's self;
թափել ի լծոյ, to throw off the yoke;
թափել զոք ի կենաց, to deprive of life, to massacre;
թափել ի միմեանց (զարս ի կռուի), to separate the combatants;
թափել զբանն յումեքէ, to interrupt a discourse;
թափեաց նաւն զբեռն, the ship is unloaded.
Գոյն արքունական ծիրանեաց ոչ թափեսցի։ Զմայլեալք յուրախութիւն, որ ոչ թափի։ Թափին տրտմութիւնք յարտասուաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։ Ճ. ՟Գ.։ Մխ. երեմ.։)
cf. Երկբայութիւն.
cf. Երկբայութիւն.
fear, timidity;
terror, apprehension, fright, dread;
doubt, distrust;
առ —ի, for fear of;
յ— անհնարին վարանել, զերկիւղի հարկանիլ, to fear, to apprehend, to be much afraid;
— արկանել յոք, to frigthen, to startle, to strike with terror;
խօլական —, a panic;
— մահու անկաւ ի վերայ իմ, the terror of death is fallen upon me;
երկեան — մեծ, they were sore afraid.
Երկիւղ իցէ նախախորհութիւն վշտաց, երկիւղ իցէ դողումն զգայութեան սրտին, որ յաղագս անյայտ սրտմտութեան սասանի եւ լուծի. (Կլիմաք.։)
admiration, astonishment, surprise;
enchantment, stupefaction, stupor;
ecstasy;
wonder;
ի զարմացման լինել, to be wrapped in wonder;
ի — գալ, to be in raptures;
— էառ զիս, I was struck with wonder, I was surprised;
զարմացաւ Իսահակ — մեծ յոյժ, Isaac wondered exceedingly;
զարմացայ տեսեալ զնա — մեծ, I wondered with great admiration.
Զարմացաւ Իսահակ զարմացումն մեծ յոյժ. (Ծն. ՟Ի՟Է. 33։)
cf. Զեղանիմ;
— խնդութեամբ, to be filled with joy;
— ծովու, to be at the flood;
— իմիք ի յուշոյ, to slip one's memory, to forget;
— զոմամբ, to embrace, to clasp to one's bosom;
զեղաւ սիրտ նորա, his heart swelled with emotion, overflowed, outpoured itself.
եւ կր. ԶԵՂՈՒՄ կամ ԶԵՂԱՆԻՄ. καταχέω, διαχέω , ἑπιχέω, ὐπερχύω, ἑκχύω, ἑκχύομαι effundo, perfundo, -or;
effluo ἑπιβάλλω , ἑκτείνω superjicio, extendo եւ այլն. Հեղուլ յորդութեամբ եւ լիուլի. զեղուցանել. լնուլ. հոսել. սփռել. ծաւալել. դիզանել. կուտել. առատանալ. լիանալ. տարածիլ. լեփ լեցուն ընել՝ ըլլալ, դիզել, դիզուիլ, շատնալ, թափթփիլ.
Զեղեր զտուրս։ Եթէ զեղցես ի քոյոցդ ի մեզ, հարուստ ես. (Նար.։)
Անասուն բազում էր ... որդւոցն Գադայ՝ զեղեալ յոյժ. (Թուոց. ՟Լ՟Բ. 1։)
Միշտ զեղուն բարիքն ի յուշոյս իմ տեսութենէ. այսինքն ի դուրս թափին։ Ի գլխոյ անտի ի մօրուսն զեղեալ։ Որ ի մեզ զեղեալ յառաւելութենէ։ Խնդութեամբ զեղեալ եպիսկոպոսն. (Նար.։)
to lighten, to disburden;
to relieve, to ease;
to relieve, to alleviate, to assuage, to lighten, to allay;
— զձեռն յումեքէ, to withdraw one's hand, to cease to afflict;
ապաշաւ թեթեւացուցանէ զյանցանս, repentance extenuates a fault.
Թեթեւացուցանել զբեռն, զանուրն, զձեռն։ Թեթեւացո՛ ի խիստ ծառայութենէ հօր քոյ։ Հայր քո ծանրացոյց զանուր մեր, եւ դու թեթեւացո՛ ի մէնջ։ Ընկեցին զկարասին, զի թեթեւացուսցեն յինքեանց։ Թեթեւացուցին զնաւն՝ թափեալ զցորեանն ի ծով.եւ այլն։
trepidation;
start;
shudder, horrour;
convulsive motion;
whim;
shiver, shivering;
ի դողման լինել, կալ, զդողման հարկանիլ, to tremble;
ահիւ եւ դողութեամբ, with fear and trembling;
եմուտ — յոսկերս իմ, (the shudder penetrated to my bones), I trembled with fright, I shuddered with fear;
— կալցի ի քէն զլերինս, at thy presence the mountains will tremble;
— երկրի, earth-quake.
Երկիւղ իցէ դողումն զգայութեան սրտին. (Կլիմաք.։)
Ի դողման եղեալ զարհուրեցան յոյժ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
to go out, to go from the inside to the outside;
to ascend, to go to a higher place;
to be horn, to take rise, to be produced, to proceed, to emanate, to flow from, to derive;
to attain, to arrive;
to agree, to be proper and suitable;
to surmount, to surpass, to go beyond, to overflow, to advance;
to stray;
ելանէ արեգակն, the sun rises or begins to appear on the horizon;
— ի վեր or ի վերայ, to reascend;
to leap over, to cross;
to gush out;
— աքաղաղի ի վերայ մարւոյն, to tread the hen;
— ի վերայ մատակի, to cover a mare, a bitch;
— ի ցամաք, to disembark;
— յորջոյ, to dislodge;
— զմիմեամբք, to concur;
to surpass;
յոգւոց —, to sigh;
ի գլուխ, ի լրումն —, to be ended, finished;
—ի գենաց, ի կենցաղոյս, to make one's exit from this world, to depart this life, to die, to decease;
to become defunct;
— ի հիւանդութենէ, to recover;
— ընդ սուր, զէնս, to commit suicide, to run one's self through with a sword;
ի պխտիւ —, to exalt or raise one's self to honour;
— յանկողինս ուրուք, to commit adultery;
to seduce;
անմասն, դատարկ —, to have no part, to be excluded;
— զհետ ուրուք, to pursue, to give chase;
յաչաց —, to render one's self hateful or odious, to fall in disgrace;
— ըստ չափ, to pass beyond, to exceed;
— կուսին ըստ չափ, to pass the flower of her youth;
— ըստ ձեռն՝ ընդ իշխանութիւն ուրուք, to revolt, to rebel, to rise up against;
— ըստ քաղաքն, ըստ դուռն քաղաքին, to leave the city;
— ի նաւ, to embark;
— ի կառս, ի ձի, to mount in carriage, on horseback;
— ընդ առաջ, to meet, to go out to meet;
— ի պատերազմ, to go to battle;
ի յորս —, to go hunting;
— յանկողինս մահճաց, to go to bed;
ընդ հակառակս —, to oppose one's self to, to resist;
— ընդ ինչ, to occupy one's self, to dedicate one's self to;
ի չարեաց ի չարիս ելին, from one perverseness they passed to another;
յայլոց յայլ ճառս —, to pass from one subjeet of discourse to another;
ընդ գին —, to buy, to traffic;
— ի սիրտ, to think, to conceive an idea;
to hope;
զարդարիլ եւ ընդ ոսկի —, to clothe or adorn one's self with golden apparel;
— իմիք յայդ, to remain, to rest over for the next day;
— յաջողութեան գորղացն ի ձեռս ուրուք, to progress, to succeed, to promote an affair by another persons means;
օրհնեալ լիցիս դու յ— եւ ի մտանել քում, (blessed be thy going out and coming in), God be with you, good luck to you.
Ե՛լ ի տապանէ այտի։ Ելէ՛ք ի յորդանանէ։ Ելին ի հայրենի երկրէն իւրեանց։ Փախեաւել արտաքս։ Ել ի դաշտ։ Յերկիրն՝ ուստի ելեր։ Ելցեն այսր։ Ելանել ի պատերազմ, կամ ընդ առաջ։ Օրհնեաց, եւ ել ի նմանէ (յերեսաց նորա)։ Ելին ըստ քաղաքն։ Ելանիցէ ընդ ռընգունս ձեր». յն. յըռընգանց ձերոց. (եւ այլն։)
Ելին յուղտսն։ Ելանիցեն ի կառս եւ յերիվարս։ Ել ի քրովբէս եւ թռեաւ։ Ելաք ի նաւն։ Ելեալ ի նաւ մի։ Թէպէտեւ առանց ճարտարութեան ոք ելանիցէ ի վերայ. եւ այլն։ Իսկոյն ի ձի ելեալ ... ի սպեր գնաց. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Ոչ անկանիցի ի սիրտ. (այսինքն) ոչ ելցէ ի սիրտ. ո՛չ միայն ոչ առցեն, այլեւ ոչ յուսասցին, եւ ոչ զմտաւ ածիցեն. (Մխ. երեմ.։)
Եւ յոյնք իսկ ոչ ելանեն ընդ քո իշխանութիւնդ. (Եղիշ. ՟Ա։)
to be;
է զի, էր զի, է ուրեք, է երբէք զի ..., sometimes;
it happens, it turns out;
ես եմ Աստուած՝ որ Էն, I am that I am;
ես եմ՝ ես եմ նոյն որ ջնջեմ, I am, it is I, it is I who blot out and pardon;
առն միոջ էին երկու որդիք, a certain man had two sons;
էր ամաց երկոտասանից, he was twelve years old;
յունել եմ, I am eating.
Քո՛ են երկինք, եւ քո՛ է երկիր։ Տեառն է երկիր լրիւ իւրով։ Իմ է վրէժխնդրութիւն։ Նոցա է արքայութիւնն երկնից։ Որ ինչ իմ է, ամենայն քո է. եւ որ ինչ քո՛ է, այն իմ է. եւ այլն։
Յորո՛ւմ իցէ ոք, այն՝ յորում էն, քան զայն՝ որ ի նմա էն, մեծ գտանի. (Եզնիկ.։)
Թէ իցեմ յուտել, ասասցես՝ թէ ճաշակէ. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Ոչինչ է ընդ այն զարմանալ։ Ի յոբայ փորձանացն է տեսանել. (Եզնիկ.։)
ԵԱԼ, ելոյ կամ ելոյր, ելով, ելոց. ὥν, οὕσα, ὅν, ὅντος, ὅντων որ ըստ հայումս բացատրի, Քանզի է, էր, եմք, են. գոլով. կամ մինչդեռ էր, եւ այլն.
շ. մջ. ԻՑԷ՜ ԹԷ. մ. շ. մջ. εἱ; si? ἅρα, οὗ num ergo Որպէս նշանակ երկբայութեան կամ անհնարին գոլոյ. Եթէ՞, այսինքն միթէ. ա՛րդեօք. աճապա.
Կամ որպէս նշանակ յուսոյ, եւ ըղձից. Ե՞րբ իցէ. երանի թէ. իցի՞ւ.
to roll;
to wheel;
to surpass, to excel;
to bend, to incline;
— զձեռն, to extend or stretch out the hand;
— զոք զինքեամբ, to win over, to attract, to gain one's favour;
զյունովք — խորհրգովն, to be on the Greeks side, to be a partisan of the greeks;
— զփայլումն արեգական, to din, offuscate, darken or eclipse the splendour of the sun.
Յայս վճիռ գլել զդատաստանդ։ Գլել (այսինքն գլիլ) ի գութ. (Պիտ.։ Փորձէր, թէ յո՛ր կոյս գլեսցէ գութն, յինքն եւ յորդի՞ս իւր, եթէ առ հիւրասիրութիւն, մարգարէին. Ոսկ. հերոդ.։)
Զի թէ ոչ գլէ (խաչն) զփայլումն սորա (արեգական), զիա՞րդ ինքն երեւեսցի։ Յաղթեալ գլէր զլոյս արեգականն պայծառութիւն երեսացն։ Գլէին առաքինութիւնք նորա (Յոբայ) զճառագայթս արեգականն. (Երզն. մտթ.։ Վանակ. յոբ.։)
cf. Գազանաբարոյութիւն.
cf. Գազանաբարոյութիւն.
eye;
sight, look;
bud, germ;
hope, expectation;
opinion, suspicion;
յականէ անուանէ, by name, specially, expressly;
յական թոթափել, in the twinkling of an eye, instantaneously;
— առնուլ, to show a respect of persons, to be partial, cf. Աչառեմ;
զակն արկանել, to cast eyes upon, cf. Անտեսեմ;
յակն արկանել, to show;
to review, to read;
ընդ ակամբ ակնարկել, to scowl;
— ունել, to hope, to expect, cf. Ակնկալեմ, cf. Յուսամ;
— յայտնի, — յանդիման, in presence of, visibly, openly;
— յանդիման առնել, to represent, to lay before;
առ ական դիպել to see by accident;
առ ականէ, ostentatiously;
յ— առնուլ, to have an eye to, to watch, to take care of;
—ի խոնարհ, quite confused, cf. Ակնկոր;
կորովաբիբ —, Argus-eyed, piercing eye;
— կառուցեալ հայել, to look fixedly;
տալ ակն, cf. Նայիմ, cf. Նկատեմ;
ակն դնել, cf. Ցանկամ;
ակն ածել, cf. Պատկառեմ, cf. Ակնառեմ, cf. Ամաչեմ, cf. Խնամեմ;
որպէս ակնկալութիւն. յոյս. կարծիք. կասկած. իւմիտ.
Ուստի ակն չկայ՝ գող բազում անդամ ական հատանէ. նոյնպէս եւ ի չարիսն՝ որում ակն չկայցէ՝ այնու կորնչիմք։ Զի՞նչ ինչ այնուհետեւ կայր ակն յուսոյ փրկութեան ... Որում ոչն կայր ակն՝ զգեցաւ պսակ ... Զանյոյսս՝ որոց ոչ ակն ինչ կայր, արար վարդապետս, որպէս զՊօղոսն. (Ոսկ. ա. թես. եւ Ոսկ. ես.։) cf. ԱԿՆՈՒՆԻՄ.
Մինչեւ ի գերեզմանին յուղարկեմք ակն. (Պիտ.։)
Մի՛ առ ականէ ծառայել իբրեւ մարդահաճոյք։ Մի՛ առ ականէ ծառայութեամբ իբրեւ մարդահաճոյք. (Եփես. Զ. 6։ Կող. Գ. 22.) յն. ակնածառայութիւն. ὀφναλμοδονλεία. ad oculos servire.
Զսպասաւորն յուղի առաքելով՝ նեղիմ յոյժ՝ ակն ի ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։)
Ջուր հոսեալ յականէ։ Ի քաղցր ականէս յայսմանէ բղխեցոյց աղբիւր յորդախաղաց. (Սարգ.։ Լաստ.։)
nomenclature;
անուանադրութեամբ, cf. Յորջորջանօք.
ὁνομαθεσία. nominum impositio, nuncupatio. որ եւ ԱՆՈՒՆԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Դրութիւն անուան. կոչումն. յորջորջումն անուանելն, իլն. անուն դնելը՝ դրուիլը. թէսմիյէ.
Զյովսէփ հաղորդ արար անուանադրութեան որդւոյն. (Շ. մտթ.։)
Գոյութիւն ունին, եւ ոչ հանդիպեցան անուանադրութեան առ ի մէնջ. (Սահմ. ՟Է։)
to fall;
to chance, to happen;
to descend, to flow;
to steal away, to slip away, to escape;
to fall to ruin, to decay, to be impaired, to decline, to fail;
to place one's self, to fix one's self, to belong, to have relation to;
to put down, to deposit;
to pass away;
— ընդ, to undergo;
to sink under;
— երեսաց, to be put out of countenance, to be abashed;
— զբանիւք, to hold a long discourse;
— յոք, to associate with (any one), to be intimate with, to confide in;
— ի միտս՝ զմտօք՝ ի սիրտ, to remember, to recall, cf. Յիշեմ;
— ի ճանապարհ՝ իչու՝ յուղի, to voyage, to travel, cf. Ուղեւորեմ;
— ի վերայ, to come upon unawares, to attack, to surprise;
— ի մտաց, to become made, to lose one's reason, cf. Խելագարիմ, cf. Յիմարանամ;
— ի կենաց, to die, to lose one's life;
— ի յուսոյ, to lose hope, to become desperate;
— ի վերայ երեսաց, to fall upon one's face, to prostrate;
— յոտս ուրուք, to throw one's self or fall at the feet of some one;
— ի ձեռս ուրուք, to fall in the bands or power of some one;
— ընդ ումէք՝ ընդ միմեանս՝ այր ընդ այր, to come to blows, to fight, to combat, to quarrel, to dispute;
— յիշխանութենէ, to lose one's authority, to fall from one's power.
Որ համարիցի հաստատուն կալ, զգո՛յշ լիցի՝ գուցէ անկանիցի։ Զիա՞րդ անկաւ յերկնից արուսեակն։ Անդ անկցին ամենեքեան։ Անկցի հպարտութիւն մարդկան։ Ապարանք անկցին։ Անկաւ պարիսպն շուրջանակի։ Յորոց վերայ անկաւ աշտարակն։ Անկցի ի վերայ նորա կարկուտն։ Իբրեւ զցօղ անկեալ ի Տեառնէ։ Բարձի՛ր, եւ անկի՛ր ի ծով։ Անկաւ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Անկայ առաջի Տեառն։ Անկեալ երկիր պագանէին նմա։ Անկեալ ի վերայ պարանոցին։ Անկաւ զպարանոցաւն նորա։ Յորմէ անկաւ Յուդաս գնալ ի տեղի իւր։ Անկցին ի տանց փափկութեանց իւրեանց։ Անդր անկցուք, զի Տէր Աստուած մեր ընկէց զմեզ։ Անկաւ ի գլխոց ձերոց պսակ փառաց ձերոց։ Անկցի ի գուբ առիւծուց։ Անկցի ի հնոց հրոյն, յորոգայթ, եւ այլն։
Ի քեզ անկայ ես յարգանդէ։ Յիտալիա բռնութեամբ հողմոց անկաք։ Անկան ընդ կողմն դրանն ի ներքս։ Ահա քաղաքս այս մերձ է՝ անկանել ի նա։ Մինչեւ անկանիցիս անդր։ Անկցի ի մի ի քաղաքաց։ Անկեալ էր եւ շիմոն ի նոսա։ Զանկեալսն՝ որք անկան ի նա, խեղեցոյց նաբուզարդան։ Յարեաւ Թեւդաս, յոր անկան արք, եւ այլն։
Փութա՛ անկի՛ր յողորմութիւնն Աստուծոյ։ Անկի՛ր առ Տէր ջերմապէս. (Վրք. հց.։)
Ի նախարարս հայոց անկանէր թագաւորութիւնն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Յորժամ անկանէր յաճախ՝ ուտէին եւ ըմպէին անյագաբար. եւ յորժամ ոչ անկանէր՝ ժուժկալք էին. (Կիր. պտմ.։ Իսկ Բուզ. ՟Է. 43.)
Յորոգայթ ի նոյն անկցին։ Անկեալ ի մահիճս, ի ծառայութիւն. եւ այլն։
Անկանել ի ստրկութիւն ծառայութեան. (Եղիշ.։)
Ոչ բնաւ անկեալք ի բաժին՝ զանուն ծառայութեան կրէաք։ Յաւիտենից անլոյծ կապանսն անկանել. (Փարպ.։)
Անկեալ էր զօրավարն հայոց ի մեծ պատերազմին։ Կողմանցն երկոցունց անկելոց։ Իսկ ի կողմանէ ուրացելոյն անկանէր յայնմ աւուր ... եւ այլն. (Եղիշ.։)
Յոգնեալ անկանին յուժոյ. (Պիտ.։)
Թէ ոչ այս պահի, անկանիմք ի ժամանակէն՝ յորում կրեացն Քրիստոս. այս ինքն խոտորիմք. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
Ի յուսոյ անախտութենէ անկեալ. (Վրք. հց.։)
Յարուցեալք անկան ի վերայ մանկանցն տղայոց, մէն մի յանթի հարեալք՝ ի դուրս գնացին. (Բուզ. ՟Գ. 18։)
Եթէ եօթն անգամ անկցի արդարն։ Ի յանցանսն իւր՝ յոր անկաւ։ Անկան ընդ յանցանօք. (Առակ.։ Եզեկ. եւ այլն։)
Փրկանք անկանիցին ի վերայ նորա։ Մի՛ անկցին ի վերայ նորա եւ մի՛ ինչ իր։ Յօրէ յայդմանէ՝ յորում անկաւ հիմն տաճարիդ։ Աթոռք անկանէին, եւ հինաւուրցն նստէր. եւ այլն։
Չանկաւ օշնան ի ձեռս փափկասուն կանանց։ Ոչ անկաւ բաժակակալք յուրախութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Վնասակար ծառայք չիշխեն յերեսս անկանել թագաւորաց. (Վանակ. յոբ.։)
allegorical;
— յորջորջումն, allegory.
Շրջէ զբանն յայլասացիկ յորջորջումն։ Յորժամ գիրք այլասացիկ բարբառով իրս ինչ ճառիցեն, անդէն վաղվաղակի զմեկնութիւնն այլասացիկ յորջորջմանն ի մէջ բերեն։ Վայրապար է ցանկութիւն այնոցիկ, որ զայլասացիկսն հաստատել կամին. (Ոսկ. ես.։)
Յամէ յայլասացիկ յորջորջմանն։ Ոմանք եւ յայլասացիկ ինչ իրս շրջեն (յն. այլաբանեն)։ Ըստ պիտակութեան զօրինակն այլասացիկ առակ կոչէ. (Ոսկ. մտթ. եւ Գղ.։)
transformed, transfigured;
changed, metamorphosed;
different, unlike;
disguised, masked;
յայլակերպս, incognito, in disguise;
յայլակերպս լինել, to be masked, to be in disguise, to disguise ones self;
to be transfigured;
to be metamorphosed, to be transformed;
— յորջորջումն, allegory, metaphor.
եւս եւ գ. յոքն. ἐτερόμορφος, ἔτερος , διαφέρων, διάφορος, παρηλλαγμένος, ἑξηλλαγμένος. qui formae diversae est, alienus, diversus, differens Ունօղ զայլ կերպ եւ զկերպարան. այլազան. այլափոխեալ. օտար. տարբեր. աննման. այլագունակ. պաշգա դարզ. մէւթէշէքքիլ.
Այլակերպ յորջորջումն, կամ յորջորջանք. (Ոսկ. ես. ուր եւ ստէպ ասի)
Այլասացիկ կամ այլաշրջիկ յորջորջումն։
cf. Կամայորդոր.
will, determination, intention, design;
wish, desire;
humour, fantasy, whim, caprice;
ի կամաց, կամօք եւ ախորժիւք, voluntarily, willingly;
կամօք, on purpose, designedly;
ըստ կամի, ըստ կամս, at will, ad libitum, arbitrarily, at pleasure;
at discretion;
յոչ կամաց, unwillingly, in spite of oneself, against one's will, reluctantly, grudgingly;
յօժար —, readiness, inclination, willingness;
յեղյեղուկ —, caprice, fickleness;
ինքնիշխան, բացարձակ —, absolute will, arbitrariness, despotism;
անձնիշխան —, free-will;
անձնահաճ —, humour, whim, caprice, fancy;
ըստ կամս անձին գնալ, to indulge one's fancy or caprice;
փոխել զկամս, to change one's mind;
անձնատուր լինել ի կամս ուրուք, to submit to the guideness of;
to comply with all the whims of;
ի կամս ուրուք դնել զիմն, to depend on another's will;
եթէ Տէառն — իցեն, if God wills, God willing;
Տէռն — լիցին, God's will be done;
եթէ — իցեն քո, if you wish or like;
ըստ հաճոյից կամց քոց, at your will or pleasure;
as well as you could wish;
— էին ինձ, I wished to, I wanted to;
— են ինձ ասել, I would say, I mean;
— եղեն նմա, it pleased him to, he liked to;
— էին նորա, he desired or wished;
հակառակ կամաց նորա, against his will;
որ ինչ ի կամս մեր, as much as we can.
Զամենայն կամս ցանկութեան զգայութեացն։ Զանձինս իւրեանց ետուն ի կամս շռայլութեան. (Յճխ. ՟Թ։)
Մինչեւ յոչ կամաց երդնուլ։ Յոչ կամաց երթայ առ շապուհ. (Խոր. ՟Բ. 70։ ՟Գ. 34։)
Չարութեան կամօք զբանն իւր մոռանայ, եւ չախորժէ յիշել՝ զոր յառաջն ասաց. (Վանակ. յոբ.։)
station, place, post, site;
position;
dwelling, residence, abode;
station;
cf. Կայուն;
վերին, գերակայիցն —ք, heaven.
Եւ երբեմն որպէս Կայք. կայումն. դադարումն.
Մերթ եւս իբր Կայուն, եթէ չիցէ այսպէս գրելի.
Զգետն զպղտորն, եւ զկայունն եւ զկայանն պարզեսցէ. (Ագաթ.։)
cf. Կայուն.
Որ ունի կայան հաստատուն. կայուն. անշարժ.
to finish, to end, to accomplish, to complete, to consummate;
to crown, to effectuate, to execute, to perfect, to fulfil, to realize;
to improve;
to consecrate, to hallow, to sanctify;
to initiate;
— զպարտս, to perform, to fulfil a duty;
— զխորհուրդ, to carry out a project;
— զկամս անձին, to have one's will, to be contented, to do according to one's desire;
— զկամս ուրուք, to fulfil the wishes of, to humour, to content;
— զբարկութիւն իւք յոք, to glut one's wrath or vengeance on;
— զնթացս, զաւուրս իւր, to terminate one's career;
to end one's days;
— զհոգի, to give up the ghost, to expire, to die.
Տուողի զշնորհ կատարեա՛. այսինքն հատո՛. (Բրս. յուդիտ.։)
to call;
to call in;
to invite;
to call, to name;
— ի մի վայր, to convoke, to call together, to assemble;
— յօգնութիւն, to call on for help, to invoke;
— զոք յետս, to call back, to revoke;
to call off, to bring back;
յետս — զբանսն, to unsay, to recall what one has said, to retract, to recant, to revoke;
— ի դատ, to cite, to summon;
վկայս —, to subpoena, to summon witnesses;
— ի վկայութիւն, to quote, to cite.
ԿՈՉԵԼ. Անուանել. յորջորջել. որ եւ ասի ԿԱՐԴԱԼ.
Կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւ զխաւարն կոչեաց գիշեր։ Տեսանել՝ զի՞նչ կոչեսցէ զնոսա։ Սա կոչեսցի կին, զի յառնէ իւրմէ առաւ։ Զամենեսեան զնոսա յանուանէ կոչէ։ Կոչեաց զանուն նորա յիսուս։ Ի քաղաքին՝ որ կոչէր նազարէթ։ Զյովսէփ՝ որում բարսաբայն կոչէին։ Կոչեաց զանուն տեղւոյն այնորիկ նզովս.եւ այլն։
to be lost, to disappear;
to perish, to decay, to be destroyed;
to lose one's way, to lose oneself, to go astray, to err;
to go to ruin, to ruin oneself;
— սովամահ, to die of starvation, to be starved to death;
to be dying of hunger;
յիշատակ իմ, all memory of me was lost;
կորեաւ յոյս իմ, my hopes have vanished;
կորիր յերեսաց իմոց, get you gone, be gone.
necessary;
urgent, pressing, important, serious;
grave, considerable;
essential, expedient;
devoted, attached;
intimate;
much;
—ք, the needful or essential, necessaries, what is necessary;
—ք or — անգամք, the private parts;
— հարկ, great, absolute necessity, urgency;
— սիրելի, a very amiable person;
— բարեկամ, intimate friend;
— եւ —, of great importance, very necessary;
— պէտք, the real wants;
—ք բնութեան, կենաց, the wants of nature;
the necessities of life;
զրկիլ ի —աց, to want the needful;
— համարել, դատել, to deem necessary;
— զանձն ընծայեցուցանեմ, to make oneself necessary;
— լինել, to be necessary, wanting, needfuul;
— է զի, it is important that;
— է մեզ յոյժ զի, it is of the highest importance to us all that;
առցուք սուղ ինչ —, let us take a little food, let us eat a little.
Կարեւոր պարէնք, կամ յորդորմունք, վտանգք։ Առաջին ի կարեւորացն. (Պիտ.։)
Կարեւորք նորա բժշկութիւն է։ Կարէ զկարեւորսն, եւ ընկենու յորսորդսն։ Զկարեւորս արուին կարէ. (Եպիփ. բարոյ.։)
—իմն, յոյժ, քաջ, enough, sufficient;
a great deal, too much, to excess, to distraction, to the utmost, beyond all measure, excessively, unboundedly, supremely;
եւ — քաջ, եւ — իսկ քաջ, certainly, surely, to be sure, assuredly, undoubtedly;
— յոյժ ձանձբացուցիչ, excessively annoying, tiresome beyond description;
— քաջ սիրել, to love to distraction.
Կարի յաճախել, կամ ծանրանալ, ճմլել, տագնապել, ամպարշտել։ Կարի իսկ ծերանալ։ Կարի շատ ստիպել։ Կարի զօրաւորոգոյն քան զմեզ եղեր։ Կարի զօրաւորք են յոյժ։ Կարի բարւոք իմաստութեամբ։ Կարի չար առնէ։ Մի՛ կարի արդար լինիր։ Էր տեղին կարի բացարձակ ի նոցանէ։ Բազում էր կարի յոյժ։ Եւ էր հեխելազօրն կարի յոյժ։ Կարի իսկ տագնապ է ինձ. եւ այլն։ Կարի իմն զարհուրեալ եմ։ Թէեւ կարի շատ կէի։ Կարի յոյժ սաստկանան։ Կարի յոյժ ուրախ եղէ. (Եղիշ. թղմ.։ Փարպ.։ Իգն.։ Մագ.։)
մարմինն ո՞չ է աստուած. այո՛ կարի քաջ. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Ապա չէ՞ յայսմ աշխարհէ թագաւորութիւնն նորա. եւ կարի՛ յոյժ։ Այլա՞զգ ապա նորա հայր, եւ այլա՞զգ մեր. եւ կարի յոյժ. (Ոսկ. յհ.։)
to live, to be alive, to breathe;
to exist, to subsist;
to be;
կելով կեալ, to be saved, to enjoy eternal life;
բարւոք —, to be well, to be in good health;
— բարեբաստիկ, առատութեամբ —, to live happily;
to be comfortable, at one's ease, to have a competency;
— ի ստացուածոց իւրոց, to live or subsist on one's property, or on one's income;
— յնչից այլոց, to live at the expense of another;
— անառակութեամբ, to lead a dissolute life;
աշխարանաց արժանի կեանս —, to lead a sad life;
զարժանի քահանայութեան զճշմարիտ կեանս —, to live like a true priest;
կեցցե՜ս, hail! God save you, good morning;
good bye;
զիա՞րդ կեաս, how do you do ? how are you ? ո՞պէս կեայ նա, how does he do? կեցցէ արքայ, long live the king;
յաւիտեան կեաց, may you live for ever;
cf. Կեցցես.
Կեալ ասասցուք զսա, յորժամ ինքն զինքն շարժէ. (Պղատ. օրին. Ժ։)
Որ ոչ զարժանի քահանայութեանն զճշմարիտ կեանս կեայ. (Վրք. ոսկ.։) (Ի գրչաց շփոթին երեմն կալ եւ կեալ, եկաց եւ եկեաց. որպէս եւ ռամկօրէն կեցաւ, նշանակէ՝ եկաց, եւ եկեաց. եւ ըստ վերջոյս գտանի ի Հ=Յ. յնվր. ԺԵ.։)
to smile, to laugh;
to laugh at, to scoff, to deride, to mock;
to look pleasant, to smile, to laugh;
ընդ քիմս —, to laugh constrainedly;
— ընդ միտս, to laugh in one's sleeve;
մեղմ —, to titter;
— յանդէպս, to giggle;
բարձրաձայն —, to burst out laughing, to laugh out;
— յոյժ յոյժ, յանչափս, to burst, to split ones sides with laughing, to choke with laughter;
չիք ինչ —ղելոյ, there is nothing to laugh at;
եւ —ղեցան յոյժ, and they burst out laughing;
անդ ծիծաղէր լիութիւն եւ գեղեցկութիւն, the whole country laughed with fertility & beauty.
γελάω, ἑκγελάω, καταγελάω rideo, irrideo, derideo եւ այլն. Ծաղկիլ երեսաց ծաղու. ցուցանել զծաղր ուրախական, կամ այպանողական. ժպտիլ, որ է թեթեւ ծաղր, եւ քրքջալ, որ է մեծաձայն. ծիծաղիլ, խընտալ. (եբր. ծաղաք. յորմէ սահակ, իսահակ)