reason, ground, argument, proof.
• , ի հլ. «ապացոյց, պատճառաբա-նութիւն» Յհ. կթ. որից փաստասէր Փիլ. լին. փաստական Մագ. թր. քեր. փաստա-պատիր Կղնկտ. փաստաբանական Փիլ. լին. դժուարափաստաբանելի Փիլ. նխ. անփաստ Փիլ. լին. նոր բառեր են փաստաբան, փաս-տացի, փաստաթուղթ, փաստօրէն, փաստել ևն. անստոյգ նշանակութեամբ է փաստումն Կնիք հաւ. 146 (Եւ կամ զի՞նչ են բնութիւնքն փաստմռւնս. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 101)։
fold, sheep-fold, pen, cattle-shed;
church, convent, hotel;
ժողովել ի —, to bring back to the fold.
• = Կովկասեաններից փոխառեալ բառ է, հմմտ. վրաց. ფარეხი փարեխի «փարախ», որ արմատ չէ և կարող է մեկնուիլ կով-կասեան լեզուներով. հմմտ. վրաց. ყარა փարա «հօտ», უარა ცხოვართა փարա զխո-վարթա «ոչխարի հօտ»։ Արմատը գտնուե-լով վրացերէնում՝ փոխառու լեզուն հայե-րէնն է։ Հյ. ոչխար բառը կովկասեաններից փոխառեալ լինելուց յետոյ, կարող էր փա-րախն էլ նոյնը լինել։-Աճ.
detached, disunited, dispersed, removed.
• «զատուած, հեռու, անջատ» Զքր. կթ. Լմբ. սղ. որից փարատել «հեռաց-նել, վերացնել, ցրուել» ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Վեցօր. փարատեցուցանել Ես. լը. 14. Ագաթ. փարատումն Ոսկ. փիլիպ. մշտափարատ Նար յիշ.։
• ԳՒՌ.-Ջո. Սլմ. Վն. փարատել, Ախց. Երև. Կր. Տփ. փարատէլ, Մշ. փարադել, Սեբ. փարադէլ, Խրբ. Շմ. փարադիլ, Մկ. փmրm-տիլ, Մրղ. փառատէլ, որոնք ընդհանրապէս նշանակում են «ցաւը, հիւանդութիւնը վանել հեռացնել».-Տիգ. փmրmդիլ «կորչիլ հե-ռանալ երթալ».-Նոր առումներ են փա-րատել Երև. Սլմ. Վն. որ և փարտել Ակն. Բիւթ. Բլ. Մշ. «թոնիրի մէջը շորով սրբել մաքրել», փարատել Գնձ. Լ. Ղրբ. Ննխ. Սլմ. «ծնունռիզ յետոյ տղացկանի տունը օրհնե-լը». որից փարատ. փարտիչ, փարտոց, փա-քատիկ, փարատիչ, ականփարատիկ «փուռը կամ թոնիրը մաքրելու շոր», փարատկել «թոնիրը սրբել». հին գործածութիւնը ունի Մաշտ. 321 (Կանոն փարատելոյ զտուն նո-րածին մանկանց)։-Ուրիշ բառեր են Պլ. Ռ. փառադէլ «պատառոտել», Ատն. փա-ռադէլ օլմաք «պատառոտուիլ, կտոր կտոր լինել», որոնք կազմուած են թրք. para-la-maq «պատառոտել» ձևի վրայից՝ հյ. փա-րատել բառի հետ խաչաձևմամբ։ Հնագոյն ռործածութիւնն ունի Բռ. ստեփ. լեհ. «Ջար գազանի դիպեալ նմա՝ փորոտեաց զնա» (տե՛ս և փորոտել)։
affecting, moving, touching;
amiable, dear;
offscum, offscouring, cf. Ջնջան;
— առնել, ասել, to conjure, to beseech, to entreat, to beg, to supplicate.
• ՀՀԲ փարիլ բայից։ Նոյնը ՆՀԲ, իբր «որ փարի զսրբելի ենթակայիւ, կամ որպէս փարատիչ աղտոյ»։ Հիւնք. պրս. բարուլէ (իմա՛ [arabic word] parūla «անարգ և անպիտան ոք»)։
pernoctation, passing the night in a place;
sleeping place, lodging, inn;
evening;
առ —, towards dusk, in the evening;
— առնել, to stop or stay with, to logde at;
գնացեալ ընդ անապատ —ս երկուս, journeying two nights in the desert.
• «հագնիլ». արմատ առանձին ան-գործածական, որից ունինք միայն օթոց, ի-ա հլ. «անկողնի ծածկոց, կապերտ» Բ թգ. ժէ. 28, «վերարկու, զգեստ, կրկնոց» Սղ. ճգ. 2. Պղատ. օրին։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. èνō, ὄyō «հագ-նիմ» բառից (արմատը en-, ou-)՝ -ti աճա-կանով. աւելի մանրամասն տե՛ս ագանիլ «հագնիլ». այս երկուսը իրար հետ ճիշտ այն յարաբերութիւնն ունին, ինչ որ օթ «օթ-ևան» և ագանիլ «իջևանիլ, գիշերել». յատ-կապէս թ-ի համար հմմտ. լիթ. «utas, լեթթ. äuts «ոտքի փաթաթան, կտաւ. կապ» (Tra-utmann 22)։-Աճ.
• , ի հլ? «գիշերը մի տեղ անց կացնե-լը» Եզեկ. իգ. 17. Խոր. «մի օրուայ ճանա-պարհը, մէկ իջևան» Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 111. Ճառընտ. «երեկոյ, գիշեր» Սոփոն. բ. 7. ոճով ատւում է օթ առնել «օթևան տալ» Ոսկ. տտր. տող 185 և 202. որից օթել կամ օթիլ «գիշերել, գիշերը մնալ» Յհ. իմ. ստ. Կանոնր տահ. 112. Իգնատ. ղկ. 68. «պարտքի փոխարէն տրուած գրաւր երկար ժամանաև մօտը պահելը» Մխ. դտ. 358, օթագայանալ, օթագայիլ ևն Երեմ. իե. 24. Յոբ. բ. 9. Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. օթագանիլ «աշխատանքի վրայ տքնիլ, անքուն գիշեր-ներ անց կացնել» Սոկր. 568. օթանոց «սե-նեակ, բնակարան» Խոր. Արծր. օթեկ, օթե-կան «նախորդ օրուանից մնացած, քարթու» Կանոն. օթեվան ՍԳր. Փարպ. օթոց «ննջա-րան, սենեակ» Արծր. ցայգոթ Եպիփ. ծն. բացօթեագ Ղկ. բ. 8. Փիլ. որ և բացօթեայ Ճառընտ. Շիր. Յհ. կթ. (կայ և ախալ գրչու-թեամբ բացօդեայ, իբր թէ օդ բառից լինէր. որ և այժմ բաւական ընդհանրացել է տր-գէտների մօտ). գիշերօթիլ Փիլ. բագն. երե-կօթք Ագաթ. Յհ. կթ. երեկօթոց «կէսօրից յետոյ հանգստանալու համար պառկիլը» Կոչ. 18 (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 578), օթեակ «թատրոնի առանձնասենեակ» (նոր բառ) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. au-«գիշերել» արմատից աճած auti-ձևից. պարզականը տալիս է ագ-, որից ագանիլ «գիշերել» (տե՛ս այս բառը I հատորում). կազմու-թեան համար հմմտ. արև-արեգակ, կով-կոգի, հով-հոգի և յատկապէս նախորդ օթ «հագնիլ» արմատը (Pokorny 1, 20, Boi-sacq 364)։-Հիւբշ. 411։
• ՆՀԲ լծ. թրք. եաթմագ «պառկիլ», եաթագ «անկողին», օթագ «մեծ վը-րան», օդա «սենեակ»։ Տէրվ. Նախալ. 66 հնխ. av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տից. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հողաթափ» ևն։ Müller, Armen. VI, թ. 68 և SWAW 136 (1897), էջ 6 ագա-նիմ «գիշերեմ» բայի հետ՝ զնդ. aw «երթալ», յն. ἰαύω «գիշերել»։ Bugge IF 1, 446 օթ դնում է հնխ. autis նա-խաձևից. նոյնը կրկնում է Lуk. Stud. 1, 33 և այս ագ
• ԳՒՌ.-Ակն օթիլ «իջևանիլ», Ղզ. օթա՛-նալ «ժամանակ անցնելով գործը հնանալ», Ղրբ. օթէ «օթեկ, քարթու ուտելիք»։
marriage-portion, dowry, endowment;
gift, present.
• ԳՒՌ.-Սվեդ. ուժէդք «խօսքկապի ժամա-նակ հարսնացուին տրուած նուէրը», ուժդիլ «փեսի ազգականների նուէր տալը հարս-նացուին». նոյն է և օժտել Արբ. Սթ. «նուի-րել, բաշխել»։
unction;
anointing-oil.
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. օծել, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. օծէլ, Գոր. Շմ. օծիլ, Մկ. էօծիլ, Ալշ. Մշ. Սչ. օձել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. օձէլ, Խրբ. օձիլ, Ասլ. էօձէ՛լ, Զթ. Սվեդ. ուձիլ. սրանք գալիս են օծել ձևից.-Ջղ. օծնել, Տփ. օծնիլ, Մշ. օճնել. սրանք էլ գա-լիս են օծանել ձևից. բոլորն էլ կրօնական նշանակութեամբ են («օծել, միւռոն քսել, ձեռնադրել») և անշուշտ եկեղեցական լեզ-ուից փոխառեալ, որից նաև օծ Մրռ. «αձ-ման իւղ», օծուկ Վն. «մկրտուած, միւռդն-ուած. 2. հայ». -նախնական հարազատ նը-շանակութիւնը պահում են Ալմ. օզնել, Մրղ. օզնէլ, Սվ. օզնիլ «իւղը կամ թանաքը մի բանի վրայ տարածուիլ», Զթ. ուզնէլ «քսել, սրբել»։
serpent, adder, snake;
— or — աւազակ, the devil;
— խարամանի, dipsas or dipsade;
— շչէ, the serpent hisses;
cf. Քաղցրութիւն.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ang*hi-ձևից ցեղակիցներից հմմտ. յն. άβεις (Հեսիք.), լտ. anguis, հպրուս. angis, լիթ. angis, լեթթ. uodze, հբգ. unc, հսլ. *9ži, ռուս. ужъ, լեհ. waž, իռլ. -ung (գտնւում է esc-ung «օձաձուկ» բառի մէջ, որ բարդուած է esր «լիճ» բառով և բուն նշանակում է «լճի օձ»)։ Այս բառերը նշանակում են «օձ կամ իժ» և կամ երկուսն էլ։ Նախալեզւում կար երկու իրար նման ձև՝ eg*hi-և ang*hi-. հայե-րէնում առաջինից ստացուել է իժ (
ring, slide;
curl, ringlet;
— շղթայի, link;
— ճարմանդի, button-hole.
• ՆՀԲ լծ. հյ. ոլոր, բոլոր, յն. օ'լօս։ Մառ ЗВО 5, 317 զնդ. añgh «ծալել»։ Bugge IF 1, 443 աւղ <*anl-ձևին վերածելով՝ կցում է լտ. anulus «ա-նուր, մանեակ, օղակ» բառին։ Հիւնք. ուղիղ բառից։ Müller WZKM 10, 278 սանս. āwali «շարք, կարգ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 111 հոլով բառի հետ, ինչպէս ունինք ծնօղ և ծնող ձևերը։ Patrudány ՀԱ 1908, 214 յն. αυλή «բակ» ռառի հետ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. ag, ak «օղակ, կեռ»։ Karst, Յուշարձան 422 թթր. ol, ul «կապիլ» օսմ. ilmek «հանգոյց», ilik «լամբակ»։
cheer, shout of encouragement;
— առնում, to cheer up, to pluck up courage;
Օ՛ն առ, Օ՛ն առեալ, now! come! cheer up! courage! bravo! օ՛ն անդր, oh fie! for shame! pshaw! avaunt! back ! stand back ! off or away with you! օ՛ն անդր, իբաց կաց, be off! go away! begone! get you gone! օ՛ն արի, rise up! come! օ՜ն եկայք, come along ! օ՜ն եկայք եւ մեք, let us go too;
օ՜ն արիք, arise! get up! օ՜ն եւ օն, so, in this or that way, thus, such;
certainly, to be sure, assuredly;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ ոչ մահու մեռանիցիս, may God strike me if you die not ! օ՛ն եւ օն արասցեն դիք աստուածք եւ օ՛ն եւ օն յաւելցեն եթէ, the gods do so unto me, more also, if...;
օ՛ն եւ օն արասցէ ինձ Աստուած եւ օ՛ն եւ օն յաւելցէ եթէ, may the gods load or afflict you withevery evil if ...;
օն իբաց թողցուք, oh too much! leave off ! have done !
• «աղէ՛, շո՛ւտ, հա՛յդա» Մրկ. ժդ. 42. Յհ. ժա. 16. ժդ. 51. Ոսկ. յհ. ա. 1. որից օ՛ն առ, օ՛ն առեալ «դե՛հ, հա՛յդա» Ոսկ. մտթ. (ստէպ), Եւս. քր. օն անդր «չէ՛, ամենևին ոչ, քա՛ւ լիցի» Ոսկ. յհ. ա. 3, 37, բ. 13. Պիտ. փիլ. լին. օն անդր, օն իսկ «անմիջա-պէս, տեղն ի տեղը» Արծր. Եպիփ. ծն. և թաղմ. օն և օն «Աստուած ինձ ալսպէս այնպէս անէ» (երդման ձև) ՍԳր. (սրանից է ծագած օնսայ «երդումն» Բառ. երեմ. էջ 336). եթէ օն, թէ օն «թէ այսպէս և թէ այնպէս» Կոչ. քանիօն «որչափ» Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եւս. պտմ. Մծբ. Սեբեր.։
would to God ! Please God ! God grant it !
• ՆՀԲ յօդ բառից կամ իբր յօտել։ Հիւնք. յօդել բայից։ Karst, Յուշարձան 422 թթր. ùz, δz. yuz «կոտրել, բա-ժանել», չաղաթ. osmaq, yuzmek, օսմ. δsmek «կաշին հանել»։ Պատահական նմանութիւն ունին թրք. oš-al-maq «խորտակուիլ», oš-at-maq «խորտա-կել»։-Գոր. և Շմ. օշք ձևը Վարդա-նեան ՀԱ 1922, 477 ուղղում է յօդք. սա-
kali, glass-wort, soap-wort.
• = Պհլ. *afšnān ձևի՞ց. հմմտ. պրս. [arabic word] iišnān (որ և vušnān, šjnān) «օճառախոտ». ենթադրում է հպրս. *awi-šnāna-(WZKM 10, 183), զնդ. *ava-snāna-, *us-snāna-ձևերը, որոնք կազմուած են snā-«լուալ» արմատից՝ avi, ava, us մասնիկներով։ Պրս. բառը ճիշտ նոյն ձևով փոխառեալ է նաև աթաբերէնի մէջ, ուր բայական ձևով էլ կայ [arabic word] taasšun «օշնանով լուացուիլ» (Կա-ռս, թրք. թրգմ. Գ. 592)։-Հիւբշ. 259, 515։
foreign;
remote, distant;
other;
extraordinary, strange;
vainly, in vain, unjustly, wrongfully.
• ՆՀԲ լծ. հյ. վտար, ի տար. յն. ἔ́τερος, ἀλλότριος։ Lag. Urgesch. 266 դնում է սանս. tar արմատից՝ յն. τῆλε «հեռու» բառի հետ։ Էմին, Ист. Aeo-xика 119 օ մասնիկով տար «հեռու» բառից։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 5 զնդ. aiwitara-, Տէրվ. Altarm. 47 սանտ avatar «հեռացնել», vitar «մէկ կողմ տանիլ, բաժանել»։ Նոյն, Մասիս 1882 յունիս 24 տե՛ս վտար։. Մառ ЗВО 5,
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
• (հոլովւում է աւուր, յօրէ, աւուրբ, աւուրք, աււրց, աւուրբք) «մի օր, գիշեր և ցերեկ միատին» ՍԳր. «արևածագից մինչև մայրամուտքը, ցերեկ» ՍԳր. «ժամանակ, կեանք, տարի» ՍԳր. Եփր. թգ. որից օրա-հաս Գ. մկ. զ. 22. Կոչ. կամ օրհաս ՍԳր. Եփր. ծն. օրհասարակ. Եփր. թգ. հանապա-զօր ՍԳր. առօրեայ Յոբ. է. ժ. Առաթ. առօրեական Ագաթ. Կորիւն. օրերևակ «ցե-րեկին երևացող (արև)» Աթան. 199. այսօր ՍԳր. երկօրեայ Գծ. իր. 19. երեքօրեայ ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. երեքօրիլ Ա. թգ. ի. 19. միջ-որեայ ՍԳր. Մծբ. Եւագր. ծերաւուրց Եփր. համաբ. էջ 16. երկաւուրց Մանդ. սակաա-ւուր «վաղանցուկ» Ոսկ. ես. 281. երկաւուրբ Վրք. հց. մահօր (չունի ԱԲ) «մահուան օրը, օրհաս» Մխ. հեր. 148. յայսմաւուրք Յիշատ. նոր բառեր են օրագիր, օրագրութիւն, օրա-վարձ, օրացոյց, օրհաշիւ, ամէնօրեայ ևն։
example, model, exemplar, original;
transcript, copy;
idea, shadow, image;
drawing, design, plan, project, representation;
form, manner, way, sort, figure;
sample, pattern, specimen;
paradigm;
as, in imitation of, after the fashion of, by way of, like...;
զայս —, զայս ձեւ օրինակի, զ— զայս, ըստ սմին օրինակի, — զայս, պէս զայս —, in this manner or way, thus, so;
զայն —, զնոյն —, ըստ նմին օրինակի, in that way, in the same way, likewise;
զոր —, օրինակի աղագաւ, — իմն, for example, for instance;
— իմն, let us say, we will suppose;
ըստ —ի, after the manner of, according to the example of, in imitation of, like;
սովին օրինակաւ, like that, in that way;
աստուածահրաշ օրինակաւ, in a divine way;
որով օրինակալ եւ է or իցէ, in whatever way it may be;
բարի՝ չար՝ քնաղ՝ գեղեցիկ —, good, bad, rare, fine example;
— տալ, to give or set the example;
— առաջի ընծայել, to indicate as an example;
— առնուլ, to take for example or for model, to follow;
— զանձն ընծայեցուցանել, կացուցանել, to shew or set oneself an example of;
—աւ իւրով քաջալերել, to encourage by one's example;
— եկաց թագաւորաց, he was the model of kings.
• , ի-ա հլ. «նախատիպը, նմոյշ, օրինակ. 2. գաղափար. 3. առակ, նմանու-թիւն. 4. ցուցակ. 5. գրքի պատճէն. 6. եղա-նակ, ձև, կերպ. 7. նման. պէս. կերպով» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եզն. Կոչ. որից օրի-նակ զայս, զայս օրինակ, զնոյն օրինակ «այսպէս, այնպէտ» ՍԳր. Փարպ. օրինակա-գիր Եւս. պտմ. Վեցօր. օրինակել Ագաթ. Խարպ. օրինակութիւն Նար. միօրինակ Իմ. զ. 8. Ոսկ. յհ. ա. 6. Կոչ. վեցօրինակք Եւս. պտմ. բազմօրինակ Փիլ. Խոր. դոյնօրինակ Եղիշ. ընդօրինակել Յիշատ.։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից են փոխառեալ արև. թրք. ❇ ōrnak, Drnek «պատկեր, նմա-նութիմն, մի բանի նախատիպը, բուն օրի-նակը», օսմ. [arabic word] ︎ Drnek «նախատիպար, օրինակ, նմոյշ», Կազանի թթր. urnak, գւռ. թրք. Կես. Տ. և էնկ. (նաև թրքախօս հայոց ու յունաց բարբառով) örmek «օրի-նակ» (Բիւր. 1898, 712, 789 և 1899, 798), Եւդ. ōrnak (Յոտարձան 328)։ Թուրքերէնի միջոցով են լազ. orneγi, քրդ. էօրնէկ, օրի-նէկ (հմմտ. Յովհ. ժգ. 15 Չըմա քօ մը ժը ոռա էօրնէկ քի տա= Զի օրինակ մի ետու ձեց, Հռովմ. ճ. 14 Աւ օրինէկ քի պու ժէ-ռաչ քօ լը բաշէ տէ պր հաթա=Որ է օրի-նակ հանդերձելոցն), յն. ὄρνέϰι, սեոռ. urnek «օրինակ, նմոյշ»։ (Vámbery, Etym. Wört. էջ 78 թրք. բառը համարելով բուն körnek, ստուգաբանում է gor «տեսնել» ար-մատից. բայց որովհետև թուրքերէնի մէջ տարօրինակ է այսպիսի բառակազմութիւն, միանգամայն և գոյութիւն չունի միւս ալթա-յական ցեղակիցների մէջ, ուստի հաստատա-պէս փոխառեալ է հայերէնից։ Այսպէս է դնում նաև Будaговъ 1, 127։ Բուն թրքա-կան բառն է❇ ulñu (Будaгoвь 1, 155)։-Աւելորդ է խօսիլ Շահինեանի դէմ, որ Բիւր. 1Չ00, 341 թրք. բառը ուզում է դնել ցեղա-կից հայերէնի, մինչդեռ հայերէնը պհլ. փո-խառութիւն է)։
cf. Օրհնութիւն.
• = Պհլ. *āfrinam «օրհնեմ, գովեմ» ձևից, որ կազմուած է a նախամասնիկով fri-«սիրել, յարգել, գովաբանել» արմատից. հմմտ. զնդ. ❇ āfrīnāmi «օրհնեմ, աղօթեմ», ❇ fri «աղօթք», ❇lիfrima-«ռոհներգութիւն», սոգդ. āfirīwan «օրհնու-թիւն», պհլ. [other alphabet] » ā̄frin «գովեստ, գովա-բանութիւն», nafrmn «անէծք», պրս. [arabic word] āfrin, āfarin «գովեստ. կեցցե՛», [arabic word] nafrin «անէծք»։ Այս բոլորր պատկանում է հնխ. prēi-, pri-«դուր գալ, հաճիլ, բարե-կամանալ» արմատին, որի այլ ժառանգ-ներն են՝ սանս. priyatē «սիրել», priyá «սիրելի, կինը», priyátā-«սէր», գոթ, friǰon «սիրել», frijaϑwa «սէր», frjonds=հբգ. friunt=գերմ. Freunϑ «բարեկամ», անգսք. trēod «սէր», հիսլ. frī «սիրելի, կինը», frīa «սիրել», frōendi «բարեկամ», հպլ. prijateli = ռուս. прiятeль «բարեկամ» ևն ևն (Po-korny 2, 86-7)։ Հայերէնի, ինչպէս և յու-նարէնի մէջ, այս արմատը չէ պահուած։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ուտ. afre «աղօթք, օրհնութիւն», afrep'esun «աղօթել, օրհնել»։ Հայերէնի մէջ պհլ. *āfrinam տու-ած է նախ աւհրնեմ, որ թէև անսովոր, բայց պահուած է էջմիածնի հնագոյն Աւետարա-նում (տե՛ս Rey. des ét. arm. 1, 168), յե-տոյ շրջմամբ աւրհնեմ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. օրհնել, Ակն. օռհնէլ, Տիգ. օր-հէլ, Ասլ. էօրհնէ՝լ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Պլ. Ռ. օրթնէլ, Հմշ. օրթնուշ, Ննխ. Սեբ. օռթնէլ, Ագլ. Շմ. օռթնիլ.-Ալշ. Մշ. օրշնել, Խրբ. օռշնիլ, Սվեդ. ուշնիլ.-Սչ. օրխնել, Ջղ. Սլմ. Վն. օխնել, Երև. Մրղ. օխնէլ, Մկ. Տփ. օխնիլ, Զթ. ուխնիլ, ույհնիլ, ուրհնիլ (այլ թաղերում ուշնօձ «օրհնած»)։ Այս-տեղ է պատկանում նաև գւռ. Լ. Ղրբ. խնօ. թուն, Նբ. ուխնէթեն «սրբի գերեզմանից իբր ռեղ վերցրած հող», որ է օրհնութիւն կամ օրհնութեան հող Երև. և որի հին մեաւա-թիւնը ունի Վրք. և վկ. Ա. 338 (օրհնութեան հող).-պատահական նմանութիւն ունի ա-սոր. [arabic word] xənāyā նոյն նշ. -նոր բառեր են անօրհնել, անօրհնէք, օրհնանք, օրհնիթք, օրհնիթքահող, օրհնիթքագիր, օրհնուկ, օրհ-նուման.-հետաքրքրական է կրակը օրհնի՝ Ղրբ. «կրակը հանգցրու» բացատրութիւնը, որ հրապաշտական դարերի մնացորդ է համարւում (Ազգ. հանդ. Բ. 194)։
offering.
• (որ և օֆրանթ, օֆռանթ, ոֆ-րանթ, ոփռանտ) «ժամուց, եկեղեցուն տը-րուած նուէր» Մաշտ. կիլիկ. Լմբ. մատ. 320, 322. Թղթ. դաշ. 26։
• , ի-ա հլ. «աստղ, բախտ. աստե ղահմայ ժամագէտ» (միայն յոգնակի գոր-ծածուած) Եփր. արմաւ. 52. Շիր. Տօմար. գրում է նաև աղթարք՝ որ սխալ ձև է, ինչ. բաղդ՝ փոխանակ գրելու բախտ։ Սրանից են ախտարակ «բնախօս, փիլիսոփայ» Եւս. քը. բ. 200. «բնութիւն» Փարպ. յախտարակաց «ի բնէ, բնականից» Ոսկ. Սեբեր. (գրուած ախտարակայ Երզն. մտթ. 209), վատախ-տարակ «թշուառ, որ է չար աստղի տակ ծնած» Եղիշ. հմմտ. նաև ախտարմոլ և ա-պախտար բառերը։
floor.
• , ի, ի-ա հլ. «չորս» Փիլ։ Արծր. Նար. Մագ. հների մէջ առանձին չէ գործած-ուած, բայց գտնւում է մի խումբ ածանց-ների մէջ. ինչ. քառամեայ «չորեքամեայ» Եւս. քր.. ա. քառեամ «չորս տարի ժամա-նակ» Ոսկ. բ. տիմ. քառասուն ՍԳր. (տե՛ս առանձին). յետոսկեդարեան շրջանին ո՛չ միայն առանձին կայ։. այլ և տալիս է շատ բազմաթիւ ածանցներ. ինչ. քառաթիւ Պիտ. քառաժանի Շիր. քտռաձի Փիլ. քառակերպ Գնձ. Նար. քառակուսի Յայտ. իա. 16 Շար. քառակ «տետրակ» Տիմոթ. կուզ, էջ 122, 127, 151, 170. նոյն ոճով նոր գրականի մէջ՝ քառահատոր, քառաձայն, քառամեակ, քտռանիւ, քառապատկել, քառաստիճան. քա-ռատառ, քառատրոփ, քառարշաւ, քառոր-դական ևն ևն։
likeness, resemblance, conformity, form, proportion.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն գրծ. քատակիւ, որ ցոյց է տալիս խ հլ.) «նման» Նար. մծբ. 447. Տաղ. Յիշատ. որից քատակել «նմանեցնել, յարմարել» Փիլ. Սահմ. Անյ. պորփ. Մագ. թղ. 125. քատակիչ Տիմոթ. կուզ. 213, քատակութիւն Թէոդ. խչ. քատակապէս Պիտ. Կնիք հաւ-144. համաքատակ Երզն. մտթ. 462. Սասն. 36. Վրք. Թովմ. մեծոփ. (Արրտ.. 1913, 747), ճշգրտաքատակիլ Ճառընտ. ծովաքատակ Թէոդ. կուս. Սկևռ. աղ. 125. երկնաքատակ Օրբել. հրտր. էմ. 127. ամպաքատակ ԱԲ ներքատակել Յհ. իմ. Երև. 67. ասրաքատակ Շնորհ. եդես. աւազաքատակ Սկևռ. աղ. 56. զոմաքատակ ԱԲ։
stone;
պատուական —, precious stone, jewel, gem;
— դժոխայինշ, infernal stone, caustic;
— կրային, limestone;
— ծանրակշիռ, ponderous, heavy spar, cawk;
— մանրիկ, small stone, pebble, gravel;
հարկանել —իւ, քար կոծել ամբք, to stone, to lapidate, to stone to death;
հալածել —ամբք, to pelt with stones;
չթողուլ, չմնալ, — ի —ի վերայ, not to leave, not to remain one stone standing;
հարկանել զոտն զ—ի, to strike the foot against a stone;
միով —ամբ զերկուս պարսաքարել (ընդ աջ եւ ընդ ահեակ յջողել), to kill two birds with one stone;
• = Բնիկ հայ բառ հնխ. kar-«քար. 2. կարծր» արմատից, որ ցեղակիցների մէջ ե-րևում է կրկնութեամբ կամ ածանցական իմաստներով. այսպէս՝) սանս. karkārā-«կարծր, կոշտ», յն. ϰάρϰαρος «կարծր, ան-հարթ, խռպոտ (քար, ճամբայ, ձայն)» (Հե-սիք.), ϰραναός «կարծր, ժայռոտ», 2) սանս. karkata-, յն. ϰαρϰίνος, լտ. cancer (տարա-նմանութեամբ *carcro-ձևից) «խեցգետին», 3) սանս. karaka-«կոկոսի ընկոյզ», յն. ϰάρυον «ընկոյզ», լտ. carina «ընկոյզի կճե-պը, նաւի գոգը, նաւ», *) t մասնիկով՝ գոթ. harduó, հհիւս. hardr, անգսք. heard, հբգ. գերմ. hart «կարծր», նաև յն. ϰρατυς «ու-ժեղ», ϰάρτα «ուժեղ», ϰαρτερός «ուժեղ, ա-մուր, պինդ».-գիտունները սրանց են ու-զում կցել նաև շվեդ. har «քարքարոտ գե-տին», հիռլ. կիմր. carn «քարի դէզ», վե-նետ. scaranto, caranto «լերկ ժայռ,. կորդ հող», և զանազան տեղանուններ, ինչ. լն. Kοαγος, զանաղան յեռների անուններ, Ἀϰραγας «*ժայռ», Ἀϰαρνανες «*ժայռաբնակք», վե-նետ.-իլլիւր. *karuant «ժայռոտ, քարոտ», որից Kαρουάγϰας (Պտղոմէոս)> Carvanca, այմ Karawanken, որոնց համար կասկած կայ թէ պէտք է հանել հնխ. ak'-«սուր» արմատի՞ց, թէ միացնել kar-«ժայռ» են-թադրեալ արմատի տակ (Pokorny 1, 30-31 և 354)։ Հայերէնը գալիս է ո՛չ միայն երևան հանելու պարզ kar-արմատը՝ իր նախնա-կան իմաստով, այլ և այս վերջինները պատ-շաճօրէն դնելու նոյն kar-«քար, ժայռ» ար-մատի տակ։-Աճ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭარაუი քարափի «ժայռ», ჭარაფოვანი քարափովանի «ժայռուտ, քա-րոտ», ჭარაგოზა քարագոզա «քարի վրայ մամուռ» (առաջին երկուսը գալիս են հւ. քա-րափն բառից, որ հին իմաստով նշանակում էր «ափն քարի, քարաժայռի եզը, վերնա-կողմն և ստորոտ ապառաժ լերանց» Լծ փիլ. Վրք. հց. Ուռհ. իսկ նոր իմաստով «ծո-վի կամ գետի եզերքը շինուած սալայատակ, quai», գւռ. «ժայռ» Երև. Լ. Շլ. Տփ.-եր-րորդը գալիս է քարաքոս ձևից). უირუზკარი փիրուզքարի «փիրուզակ», որ գործածում է Գրիշաշվիլի, Զվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 56 249 (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։-Կպդվկ. յն. x2ρ3 «փոքրիկ քար, որով մեծ քարերը ամ-րացնում և հաստատում են» (Kαρολίδης, Iλ. συγϰρ. 85, 167), ϰϰσϰά́ρα «կայծքար» (անդ, 87), ϰερίρ «քարայր» (անդ, 88, որ թէև ճշդի կցում է հյ. քարայր բառին, տակայն զուր տեղը միացնում է նաև հյ. քերել, լտ. cella, cellarium).-թրք. գւռ. Եւդ. kuirú-kend «քարուքանդ» (Գազանճեան, Բիւր. 1899, 314), Կր. Karqəlux, Karmeč տեղա-նուններ, որոնց վրայ տե՛ս Գլուխ և Մէջ. հմմտ. նաև թոթոշ բառի տակ։-Հյ. քարա-փակ ձևից եմ համարում վրաց. ჭარაბაკი քարաբակի «ցանկապատ» (որ առաջ քա-րերից էր շինւում, յետոյ դարձաւ ճիւղերից). -պատահական նմանութիւն ունի ասոր. ❇ [arabic word] karkūzā «cynoglossum al. planta-oo psyllium բոյսը».-հմմտ. նաև քարտունի «քարայրների մէջ մի թաղ Անիում» (Կոստ. Վիմ. տար. x7II)։-Շինարարական տե-սակէտից առանձին կարևորութիւն ունին պրս. ❇ ︎ kargīr «ամրութիւն շինուածոյ», քրդ. kagīr «հաստ պատ» (Justi, Dict. Kur-de 323), թրք. kyargir, գառ. kyavgir, ռմկ, քլավկիր «քարաշէն», որոնք փոխառեալ են հյ. քարուկիր բառից (տե՛ս Մ. Աբիկեան, Բառ. տճկ. հյ. գաղ. էջ 807)։ Այս բառը կազմուած է քար ու կիր բառերից, իբր «քարով ու կրով շինուած». նախնական ռործածութիւնը ունի Ուռհ. «Քարուկրով կալան զդուռն քաղաքին». յետոյ դարձել է «քարաշէն» Վստկ. 30 (ՆՀԲ ունի քարակիր. տպագրում քարուկիր). հմմտ. Ալշ. Մշ գ'աջուկիր «քարուկիր, քարաշէն»՝ գրեթէ նոյն կազմութեամբ։ Հայերէնից է կազմուաձ թարգմանաբար՝ վրաց. ჭვით-კირი քվիթ-կի-րի «քարուկիր», իսկ պրս. ձևափոխուելով kārgīr, իբր թէ կազմուած [arabic word] kār «գործ» և [arabic word] gīr «բռնել» բառերից, որ «քարաշէն» նշանակութեան համար անմիտ է։-Քարման բառի մասին տե՛ս մանել, քարաման։
cf. Քարշումն;
ի —, ընդ —, trailingly, creepingly;
ըստ or ի — ածել, արկանել, ձգել, to train, to trail, to draggle, to drag or draw along;
ի — գնալ, to crawl, to creep in the belly.
• «քաշելով» Տօնակ. «մի տեսակ ե-րաժշտական խազ» Ոսկիփ. որից ի քարշ «քաշքշելով» Ագաթ. Եզն. քարշել «քաշել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. «լլկել, պղծել, բըռ-նառարել» Մն. լդ. 31. Գանոն. «բամբասել» Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. «տևել» Մեկն. դևտ. քարշութիւն Փարպ. քարշանք «չարչարանք» Կոչ. վայրաքարշ Սարգ. Տօնակ. գետնաքարշ Ոսկ. մ. ա. 1. գիշաքարշ Եղիշ. քարշնահետ «(վիշապի) քաշուելով գնալուց մնացած հետքը» Վրք. հց. ա. 244. երկրաքարշ Պիտ. ձեռնաքարշութիւն «գողութիւն» Տօնակ. ևն։ Նունը ր-ի անկումով դարձած է նաև քաշ «մի տեսակ խազ. 2. համառօտագրութեան նշան» Գէ. ես. (տե՛ս պատիւ բառի տակ). Վրդն. սղ. Գրչ. արիստ. «տաշտաթաղ» Վստկ. 65. 130. քաշել Եփր. գ. կոր. քաշանք «առևանգութիւն, բռնի քաշել տանիլը» Յայ-սմ. յնվ. 4. Զքր. սարկ. Բ. 45. 138. «կռիւ, ծեծկւուք» Անսիզք 61. «նախատանք» Սմբ. դատ. 123։
• 18s0, 363, Spiegel, Huzw. Gram. 187, Müller SWAW 41, 7, Justi, Zendsp. 80, Հիւբշ. KZ 23, 20։ Տէրվ. Altarm. 31 քարշել =սանս. karš, զնդ. karəš, քաշել=պրս. kašidan, իսկ ի քաշ բե-րել «անասունները զուգաւորել» տե՛ս քօշ, քօշումն։ Meillet MSL 8, 280 և 10, 269 մեր բառը բնիկ է համարում, փոխառութեան պարագային սպասե-յով *կարշել, *կաշել ձևերը. (բայց այս բառը արիականից դուրս ուրիշ տեղ գոյութիսն չունի. տե՛ս Pokorny 1, 429 ուստի դրւում է փոխառեալ.-շ ձայնը ոչինչ չի որոշում, որովհետև ունինք թառամ և թարշամ ձևերը միաժամա-նակ)։ Հիւնք. գարշիլ բայից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. քաշել, Ախռ. Ակն. Երև. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. քաշէլ, Ասլ. քա-იէ՝լ, Ագլ. Խրբ. Ղրբ. Շմ. Տփ. քաշիլ, Հմշ, քաշուշ, Տիգ. քmշիլ, Սլմ. Վն. ք'mշել, Մրղ. *imշէլ, Հճ. քէշել, Զթ. Մկ. քէշիլ, Սվեդ. քիշիլ (սրանք թուրքերէնի ազդեցութեամբ ստացել են նաև «ծխել, կշռել, նկարել» նշանակութիւնները)։-Սեբ. ունի երկու ձև. քաշէլ «քաշել» և քէշնէլ «գետնի վրայից քաշքշելով տանիլ, տճկ. սիւրիւթլէտէք»։-Նոր բառեր են անքաշ, քաշան, փորքաշ, քաշքշել, քաշքշուկ, քաշմշել, քաշկոտել, քաշկռտուկ, քաշմշկուիլ, թելքաշ, քաշովի ևն։
herald, crier;
preacher;
musician;
preach, sermon;
— լինել կարդալ, to announce, to publish, to herald, to proclaim;
— տալ, to preach, to make or to preach a sermon.
• ՓՈԽ.-Քող. karús «քարոզ», karuskem «քարոզեմ» (Justi, Dict. Kurde, էջ 330)։ Վրաց. ჭაროზი քարոզի «քարոզ». ունի Գրի-շաշվիլի, Ձվելի քալաքիս բոհեմա 250 (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։
infamous, disparaged, disgraced, blasted;
— կալ, to bear, to pocket an affront, to put up with an insult, to behave in an infamous manner, to behave brutally, filthily.
• . ի-ա հլ. «խայտառակ, ամօ-թալի» Ոսկ. կողոս. 604. որից քարուակ կալ «ամօթալի գործով խայտառակուիլ» Ոսկ. մ ա. 15. բ. 6. քարոականութիւն Ոսկ. մ. ա. 13, բ. 24. քարուականք Ոսկ. մ. ա. 15 բ. 23, որից և Սարգ. յկ. ը. բ. տպ. էջ 108։
cf. Քարտէս.
• «թուրթ. մագադաթ, գրքի թերթ, նամակ, գրութիւն» Սեբեր. Մանդ. Վրք. և մև Ա. 58 (բց. ի քարտանէ). Նոնն. Յհ. կթ. 391 (սեր. քարտի)։ Մխ. Երեմ. որ և քարտէս ՍԳր. Լաբուբ. 51. Փիլ. Խոր. քարտէզ Սեբեր. Անյ. բարձր, Ճառընտ. քարտէն Վրք. և վկ Ա. 64. Նար. Կլիմաք. սրանցից այցեքարտ, խաւաքարտ, քարտիսագրութիւն (նոր բա-ռեր) ևն։
• = Յն. χάρτης «թղթի կամ մագաղաթի թերթ, գրուածք, գրութիւն, նամակ». ծա-գումն անյայտ է, բայց թերևս եգիպտաևան փոխառութիւն (Boisacq 1052)։ Բառս լունա-կան քաղաքակրթութեան միջոցով տառա-ծուած է ամէն կողմ. ինչ. լտ. charta. ե-տալ. carta, ֆր. carte, գերմ. Karte, չեխ. լեհ. ուկր. karta, ռուս. xартiя, картина, տերբ. hártija, ասոր. [syriac word] xartisā կամ xartēsā, ն. ասոր. kortesa, արաբ. [arabic word] qirtās և [arabic word] xarita, լազ. kartali, տճկ. xarta լ շատ աւելի հեռուները՝ ինչ. ավահիլի karalāsi և մալգաշ. karatāsi «թուղթ, նա-մակ»։-Հիւբշ. 388։
cf. Քարտէս.
• «Կիլիկեան դրամ, որ արժէր 11/2 ֆրանսիական սօլ կամ 1/e արծաթ դե-կան». նորագիւտ բառ, որ երեք անռամ գտնում եմ գործածուած հետևեալ ձևով. Եւ թէ ի դատըստնօղն յերևան զարկք կենայ, այրոյն ելած, նա տայ ամէն զարկուց 30 սօլ. և կապոյտին որ այրոյն չլինի ելած՝ ամէն զարկուց քարտէզ ժը, որ է տօլ մէկ ու կէս» (Անսիզք 61). Զտղայք զոր ի վեց քար-տէզ ծախէին (Նշխ. մատ. 70), «Կա՛մ հա-տուցէք զկայսերն, կամ տուք քարտէզ և ար-ծաթ» (Բրս. մրկ. 184)։-Անսիզքի հրատա-րակիչը (անդ, ծան.) ասում է թէ գոր-ծածուած է նաև Մխիթար Գօշի Դատաստա-նագրքի ինչ ինչ ձեռագրերի մէջ։
vinegar;
acid;
համեմաւոր —, aromatic vinegar.
• , ո հլ. «քացախ» ՍԳր. որից քա-ցախել «թթուիլ» Բրս. մրկ. քացախագոյն «խիստ կծու» Պղատ. տիմ. քացախոց «խաշ, հացի մայա» (նորագիւտ բառ) Գիրք թղ. 495. քացախաթան «մեղրով, քացա-խով, ջրով և աղով պատրաստուած բժշկա-կան օշարակ. իսքէնչիբի» Գաղիան. բժշ. քացախուտ Պղատ. տիմ. Խոսր. քացախա-յին (նոր բառ) ևն.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ապլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեր. Սլմ. Սչ. Տփ. քացախ, Մկ. Վն. ք'ացախ, Հճ. քացօխ, Սվեդ. ք'mցցիւխ, Ալգ. քա՛-ցահ. -բայական ձևով՝ Սչ. քացխել, Պլ. Տփ. քացխիլ, Ապլ. Խրբ. Սեբ. քասխիլ, Ագլ. քը-ցա՛հիլ «քացախիլ, թթուիլ (օր. ստամոք-սը)»։ Նոր բառեր են քացախամայր, քա-ցախաջուր, քացխաման, քացխան, քացա-խահոտ, քազխուն։
not, no, never, not at all;
away with! go along ! fye! for shame!
without, besides, except;
— յինէն, far be it from me, God save me!
— լիցի ինձ ի տեառնէ, God preserve me!
— քեզ, — լիցի, — մի լիցի, no! God forbid !
— լիցի քեզ, tar be such thoughts from thee;
— լիցի մեզ, we will not, we don't like;
— ի մէնջ, God preserve us, God save us;
օն անդր, — լիցի, oh! never fye! fye upon it!.
• «մեղքի թողութիսն, արդարացում, ներում, տրբացում». որից քաւել «յանցանքը ներել» ՍԳր. «անպարտ հանել, արդարաց-նել» ՍԳր. «հաճեցնել, տիրտը շահիլ» Բ. թգ. իա. 3. «հեռացնել, վանել» Սեբեր. Եփր. համաբ. քա՛ւ, քա՛ւ լիցի «չլինի՛ թէ, զգոյշ. Տէր մի՛ արասցէ, Աստուած չանէ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. քաւիչ ՍԳր. քատւթիւն ՍԳր. քաւչապետ Զքր. կթ. Մաքս. եկեղ. մեղսաքա-ւիչ Յհ. իմ. ատ. Յհ. կթ. Յճխ. քաւէլ մհյ, «բացի, միայն թէ» Անսիզք 21, 51. գաւա-ռականում պահուած է բուն նիւթական իմաստը, որ է «խնամել, հոգ տանիլ, պահ. պանել, զգուշանալ»։ Այս նշանակութիւն-ներով դառնում է ռառս
• = բնիկ հայ բառ, հնխ. kau-«զգուշանալ» արմատից, որ նոյն է հնխ. skeu-«դիտել, ակատել» արմատի հետ. ընդհանուր ժա-ռանգները տե՛ս ցոյց բառի տակ, որ ներ-կայացնում է skeu-արմատև skeu-sk'-ա-ճականը։ Այստեղ յիշենք յատկապէս լտ. caveo «զգուշանալ, հսկել, պահպանել», cave faxis «զգո՛յշ, քա՛ւ», cave ne faxis «չլինի թէ անես», praecaveo «նախազգու-շանալ», discaveo «մի բանից զգուշանալ»։ Այս բառից պէտք է բաժանել (ըստ Ս. Մով-սիսեան, նամակ 1933 մարտ) գւռ. քաւ «վէրքի նախնական դարման» բառը, որ ա-րաբերէնից է փոխառեալ և գործածական է նաև քրդ. քmվ ձևով. Բլ. քmվ, քավել. առա-նով հասկանում են վէրքի արեան հոսումը կանգնեցնելու նախնական դարմանը, որ լինում է այրած շոր, վառօդ և նման այրօղ նիւթեր. ծագում է արաբ. [arabic word] kāvī «այ-րող, խարող, կիզող», [arabic word] kayy «խարել, խարանել, դաղել», [arabic word] kayya «խառանեւու տեղը», [other alphabet] ︎ istikva «խարանուիլ», [arabic word] kāvya «խարանելու գործիք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 916) ձևից։
• ՆՀԲ յիշում է եբր. քիֆէր «քաւել»։ Lag. Urgesch. 47 աանս. sva «իւր» բառի հետ՝ իբր «կրկին իւր առնել»։ Տէրվ. Altarm. 20 սանտ. akū «ի նկա-տի ունենալ», kavya «քաւութեան զոհ», յն. ϰοννέω «ճանաչել», լիթ. kavóti «պա-հել, պահպանել», լտ. čaveo «զգուշա-նալ» ևն բառերի հետ հնխ. stu արմա-տից։ Մորթման ZDMG 26, 518 բևեռ. gukauit։ Հիւնք. քուեայ բառից։ Ղա-փանցեան ЗВO 23, 356 քրդ. k'ვwəm «յարձակիմ, անկանիմ ի վերալ, մտա-նել» և օսս. qavəm «ձգտիլ, ի նկատի ունենալ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ.
• ԳՒՌ.-Նախնական իմաստր անկախօրէն պահում են Վն. ք'ավել, Մկ. ք'mվիլ «վէրքը խնամել. դեղերով դարմանել, պահաանեւ» օր. Մի քիչ աղ դիր վէրքիդ, արիմը քառէ։-Կրօնական լեզուից փոխառեալ են Այշ. Մշ. քավել, Ախց. Կր. քավէլ, Մրղ. քաւրէլ «մեղ-քերը քաւել»։-էնկիւրիի թրքախօտ կաթոլիկ հայոց բարբառով քավարանլըք «մեղաւոր», որ կազմուած է հյ. քաւարան բառից՝ տճկ. -ləq «-ցու» մասնիկով, իբր «քաւարանա-ցու» (Բիւր. 1898, 866)
magian, magician, wizard.
• (գրուած նաև քօդեայ), ի հլ. «աստեղադէտ, գուշակ, հմայող». Եզն. Բուղ. Փիլ. Գէ. ես. որից քաւդէութիւն Եզն. Եղիշ. Սարկ. սխալմամբ արմատը համարուած է քաւդ, ի հլ. «ցնորական իր» Տօնակ.։
— կառաց, pole, carriage-pole, shaft.
• (-ղւյ, -ղեաց, -ղեաւ) «ղեկ, ղեկի վերին փայտը կամ ջրի մէջ մխուած մասը» Փիլ. Նխ. ա. 35. լիւս. 130. Ոսկ. գծ. 442. Սահմ. Արիստ. առնչ. Նար. լբ. էջ 83։-Բա-ռիս իմաստը անորոշ է և զանազան հեղի-նակներ զանազան ձևով են մեկնում. այս-պէս Փիլ. ժ. բան. 226 գրում է «Սկիզբն առնեն կազմել առագաստս և քեղիս և ղե-կըս», որից երևում է որ քեղին ղեկ չէ.-Լծ. Նար. լբ. մեկնում է «ձողն որ յառագաստին գլուխն է և կամ սիւներ նաւին».-Առաք. լծ. սահմ. էջ 316 համարում է «կայմ»։ Ո, րից քեղանալ «ղեկավարուիլ» Փիլ. Նխ. ա. 35. քեղավար «ղեկով քշուած» Ոսկիփ. քե-ղաւոր «ղեկ ունեցող» Արիստ. առնչ.։
• = Թուի փոխառեալ յն. χηλή բառից. այս բառը նշանակում է «որոշ անատունների ոտքը, ինչ. ցուլի, այծի երկճիւղ ոտք, ձիու սմբակ, գայլի ճիրան, թռչունի մագիլ, ա-ռասպելական հրէշների ճանկը, խեչափառի ճանկերը, նմանութեամբ՝ ճանկաձև գործիք կամ աքցան, նաև զանազան շէնքերի նման յառաջակարկառ մասերը, ինչպէտ թումբի, ծովափի, նաւահանգստի, քարափի ցցուն մասը՝ որ կոհակների խորտակման համար է շինուած, նետի ծայրի երկճիւղ մասը»։ Վերջին նշանակութիւնները բաւական են ցոյց տալու համար թէ Փոքր-Ասիական լու-նարէնի մէջ բառս ունէր նաև «ղեկ» կամ նման մի առում, որ ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ նաւի ոտքը։-Աճ.
cf. Քթթելիք.
• Տէրվ. Allarm. 12 և Մասիս. 1881 յուլ. 4 արմատը քիթ, իբր լտ. quatere «ցնցել», սանս. čyut «կաթկթիլ»։ Հիւնք, անքոյթ և գայթ բառերից։
nose;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
մեծ, փոքր, սրածայր, շրջեալ, տափակ —, a large, big or bottle, little, pointed, turned up, snub or fiat nose;
զ—ս, ի վեր տանել, to turn up the nose, to look scornful, haughty;
այսրէն ընդ ս-ն դառնալ, to get into the nose, to go the wrong way in swallowing.
• (ի-ա հլ. յետնաբար) «մարդու քիթ, անասունի ցռուկ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 17. Եփր. Թուոց. «որևէ բանի ծայրը» Վստկ. 72 (Չուանի քիթն). որից քթափող Փիլ. լին. Վստկ. մեծաքիթ Յայսմ. քթեր «պտուղի ծայրերը» Վստկ. (տե՛ս և առանձին քթեր). երկայնաքիթ Յայսմ. Դամասկ. նրբաքիթ Եպիփ. բարոյ. շնքիթ «շան դունչ» ԱԲ. տափաքիթ Խոր. չափքիթ «կոկիկ քիթ ունե-ցող» (նորագիւտ բառ) ՀԱ 1921, 51. քթմթալ «օիթը այս ու այն կողմ քսել հոտոտելու համար»? Վրդ. առ 65. քթատ (գրուած քի-թահատ) Վրդ. առ. 53. քթախոտ (նոր բառ)։
• Klaproth, As. pol. 103, 144 սամոյէդ. hiīde, hüde։ Տէրվ. Altarm. 12 տանս. č̌yut «կաթկթիլ, հոսիլ», čyu «վազել, հոսիլ» բառերի հետ. հմմտ. նոյն ար-մատից տանս. čyuti «յետոյք, սրբան» Հիւնք. խիթ և խութ բառերի հետ։ Bugge KZ 32, 87 թուշ. qit «խլինք» բառից փոխառեալ։ Patrubány 1) SA 1, 196 հնխ. sveido «քրտնիլ» արմա-տից. ինչ. յն. ῥἰς «քիթ»
aliment, food.
• , ի հլ. «կերակուր». ունի միայն Նոնն. 18, որ յիշում է պատահաբար՝ Ա-քիլլևս բառի ստուգաբանութեան առթիւ. «Աքիւղղևս անուանեցաւ, իբր ոչ հաղորդեալ բիղոսի, քանզի քիղոս սովորական կերա-կուրս է»։
chimera.
• , ի-ա հլ. (որ և քեմեռ, քիմառ) «եղջերուաքաղ, առասպելական կենդանի» Ոսկ. պաւղ. Ա. 602-4. Փիլ. շն. 279. Նոնն 20. գրուած քեմեռ Նոնն. 45։
kind of chalk or whiting.
• «կաւ՝ զոր ծեփեն ի վերայ պնակտի գրելւոյ». իբր ռմկ. բառ ունին միայն ՆՀԲ և ՋԲ. արմատ քսել «զօծել, մածնուլ» բառի որ հների մէջ գործածուած չէ, բայց կենդա-նի է արդի բարբառներում. հմմտ. քսել, քսուիլ Պլ. «շփել, շփուիլ», քիսիլ Ալշ. Ապ. Բլ. Խլ. Մշ., քիսնալ Բլ. «պատահիլ, հանդի-պիլ, իրար քտուիլ». քիսնել Ապ. «ընդհարու-ել, իրար դիպչիլ»։ Մի քիչ հնից ունինք Զքր. սարկ. Ա. էջ 51 Քսէին զստորոտ հանդերձի նորա յերեսս իւրեանց։-Տե՛ս քիստ բառի տակ։
awn, beard of corn.
• , ո հլ. «ցորենի հասկը պատող փը-շոտ մազերը» Վեցօր. 87, 88. Եփր. գ. Կոր. 122. Նիւս. կազմ. գրուած է քիս Տաթև հարց. 217. քիզ Բառ. երեմ. յաւել. 572, ո-րից մանրաքիստ Դամասկ. քստումն «փշա-քաղումն, մազերը փուշի պէս տնկուիլը» Եզն. քստմնիլ (կամ կրճատ քամնիլ) «մազե-րը փուշ փուշ լինել, սոսկալ» Յոբ. դ. 15. Դ. մկ. զ. 15. Եզն. քստմնելի (գրուած քամնելի) Նար. երգ. 344. Լմբ. իմ. քստմնածածան (ջրերի վէտվէտման համար ատուած) Ներբ. յորդ. 12։
eaves-lath, penthouse, cornice;
— տան, eaves of a house;
— քարայրի, entrance to a cavern, mouth of a cave;
ընդ քուաւ, under cover, sheltered.
• , ի-ա հլ. (գրծ. քոաւ Կոչ. 280, թե-րևս սխալ է սեռ. քուոց Վեցօր. 97) «շենոև կտուրի եզրը, դուրս կարկառած մասը, քարայրի եզր» Կոչ. 280 (վեց անգամ), Լծ. փիլ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 55 (այլ ձ. ի ցուս), 5ձ. որից քուտր Խոր. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 19. քուքատակել Նար. քուաքատակեայ «քուաւոր ձև ունեցող» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 230, քարաքուի Մանդ.։
wedge, ingot.
• Տէրվ. Altarm. 65 հբգ. sweizjan «քրտնիլ, մետաղ հալեցնել», յն. σιδ--ηρος «երկաթ», սանս. svidita «հա-լեալ», svēdani «երկաթեայ տախտակ» բառերի հետ։ Հիւնք. քածաւար-ոտ բա-ռից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 դնում է գուղձ>քուծ ձևից, որ գալիս է թրք. քիւչէ հոմանիշից։
chlamys, mantle, cloak.
• Նախ ՀՀԲ դրաւ յունարէնից։ ՆՀԲ նակ լծ. խլայ, խիլայ։
examination;
ի — առնուլ, to examine, to consider, to ponder;
to argue, to discuss;
ի — գալ, to be examined, criticized;
ի — արկանել, մտանել, լինել, to examine, to study, to criticize.
• Lag. Urgesch. 51 զնին բառի հետ նայիլ բայից։ Տէրվ. Altarm. 9, 83. Նա-խալ. 50, 71 իբր *քին-քին, կրկնուած քին արմատից =սանս. či «փնտռել, հարցաքննել», զնդ. či «նկատել»։ Հիւ-նք. քուն բառից։ Patrubány SA 1, 212 հնխ. sven-«ձայն տալ» արմատից։ Scheftelowitz BВ 29, 14 արմատը քին (+ին մասնիկ)=սանս. činoti «հետա-զօտել», զնդ. činas «փնտռել». Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 73 կապ չունի, ասում է, յն. τίνω «վճարել, հատուցանել»։ Karst, Յուշարձ. 429 թթր. kūn, čun «փորձ»։ Մառ, Яз. и Лտ. I 238 բասկ. ayčin «առջևը»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 89 զննել բայից։
• ԳՒՌ.-Մրղ. -ննխ. Սեբ. քըննէլ, Շմ. քննիլ, Զթ. քը'ննիլ, Ջղ. քնընել, Ախց. Երև. քնընէլ, Տփ. քնընիլ, Ալշ. Մշ. քնքնել «հարցաքննել», Ղրբ. քնէնք1 «խոր մտածութիւն», որից քը-նինքարար «խորամանկ, նենգաւոր»։-Էն-կիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով քիննէլ-լէմէք» «մի տեղ քննել» (Բիւր. 1898, 866)։
delicate, tender, soft, morbid, pretty, darling, mincing;
puss.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «շփացած, փափուկ մեծա-ցած» Ոսկ. եփետ. իա. և Բ. տիմ. (նոր գը-րականում դարձել է քնքոյշ և իմաստը դէ-պի լաւը հակելով՝ եղել է «նրբին, նազելի, փափուկ»)։ Որից քնքշալ «խեղեփնալ, շփա-նալ» Վրդն. սղ. քնքշել Ոսկ. ա. տիմ. քնքշե-նալ Բրս. մրկ. քնքշական Ոսկիփ. քնքշեցու-ցանել Գէ. ես. Վրք. հց. քնքշիլ Ոսկ. մ. ա. 7. քնքշանք Ոսկ. եփես.։
• Տէրվ. Altarm. 39 կրկնուած է դնում -քու արմատից, որ գտնում է նաևփա-ղաքուշ բառի մէջ և կցում է սանս. ǰus -«հաճոյք զգալ, ախորժիլ, սիրել» ձևին։
cloth;
cover;
drawers.
• «հառուստ» Եւագր. էջ 186 (Սփածանելի քովթանակ (այլ ձ. քոթանակ) քահանայական է՝ մեռանել ախտաւոր ցան-կութեանց վասն գիտութեանն Աստուծոյ). Փիլ. լին. էջ 27 (Ընդէ՞ր թզենւոյ տերևս կա-րեն և քոթանակս).-Լծ. փիլ. մեկնում է «քոթանակս. ծածկոյթս. ասեն թէ վարտե-քըն է», իսկ Հին բռ.=Բառ. երեմ. էջ 333 «քովթանակ. նուարտան, ծածկոյթ»։ Սխալ է գրուած փութանակ Սասն. 16։
sister;
nun.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Տփ. քուր (Ղրբ. կոչ. ա՛քէր), Մկ. ք'ուր, Ասլ. Մրղ. Շմ. Սլմ. քիւր, Վն. քոր (սեռ. քիւրոչ), Ակն. Խրբ. քօր, Գոր. քէր, Երև. Հւր. քիր, Զթ. քիյ, քիր, Հճ. քիլ, Ագլ. ուղ. քույր, սեռ. քվիր, Սվեդ. քայր.-նոր բառեր են քորանք, քուրիկ, քուրուկ, քուր-վօնք։
itch, scurf, scab.
• , ո հլ. «շան բորոտութեան նման չոր բռր» ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. Վեցօր. «ծա-ռի մի տետակ հիւանդութիւն» Մտթ. ևագը. 117. Մտթ. ներբ. 169. որից քոսոտ Ղևտ. իբ. 22. Ոսկ. Կող. 574. Մանդ. քոսոտիլ Եւա-գըր. էջ 132, Բոսութիւն Արծր.։ Նոյն բառն է նտև քոս «մամուռ, գորտնբուրդ» (ՀԲոա. § 3205) Ոսկիփ. ինչպէս ցոյց է տալիս քարա-քոս «քարի մամուռ» Ագաթ. Ոսկիփ. «մար-մրնի սպիտակ քոս» Գաղիան. քոսոտեալ վրան մամուռ կապած» (ծառ) Վեցօր. 97։
cube, die;
suffrage, vote, ball, ballot;
տուփ քուէից, urn, ballot-box;
տուփ քուէիւք, by an unanimous vote;
— արկանել, տալ ձգել, to vote, to ballot, to come to the vote, to poll.
• , ի հլ. (գրուած նաև քուայ, քւայ, քւեայ, քւէ) «կախարդի հմա-յական քար» Ովս. դ. 12. Բուզ. ե. 43. Կա-նոն. «խաղալու վէգ» Ածաբ. աղք. Պղատ. օրին. «խորանարդ» Փիլ. Ճառընտ. Շիր. որից քուահարցութիւն Մանդ. քուական Փիլ. լին. քուէարկել, քուէարկութիւն, քուէ-տուփ (նոր բառեր)։
cf. Քուեայ.
• , ի հլ. (գրուած նաև քուայ, քւայ, քւեայ, քւէ) «կախարդի հմա-յական քար» Ովս. դ. 12. Բուզ. ե. 43. Կա-նոն. «խաղալու վէգ» Ածաբ. աղք. Պղատ. օրին. «խորանարդ» Փիլ. Ճառընտ. Շիր. որից քուահարցութիւն Մանդ. քուական Փիլ. լին. քուէարկել, քուէարկութիւն, քուէ-տուփ (նոր բառեր)։
tow, thread, string, yarn.
• (ո հլ. յետնաբար) «ոլորած դեր-ձան, վուշէ թել» Դատ. ժզ. 9. Փիլ. նխ. բ. 66. Շիր. առ լեհ. սրանից է քղանցք, որ թէև յայտնի է պարզապէս «զգեստի ծայր» նշա-նակութեամբ, բայց բուն նշանակում էր «զգեստի ծայրի այն մասը, ուր խծիպի մի-ջով թելն էր անցնում և կամ ծայրի ծոպա-թելերն էին կախուած, իբր քուղերի անցք». հմմտ. Քղանց կոչէին, այսինքն ծոպք (Երզն. մտթ. 484). հմմտ. նաև խանփուլ։ Այս է ցոյց տալիս նաև Գոր. Ղրբ. քօղ «զգեստի եզերքի կար», որից քղանցաւոր «երկար քղանցք ունեցող» բառը. հմմտ. իԻ քղանցաւորս յոսկեհուռս զարդարեալ և պա-ճուճեալ (Ոսկ. եբր. իը). Արասջիք ձեզ ար-կանելիս քղանցաւորս և ճամուկս դարձիւք (Եփր. օրին.)։
temple, side of the head.
• «ծնօտի գլուխը». մէկ անգամ ունի Նիւս. բն. «Որպէս ուղեղ գլխոյ, քունք, ջիլք»։ Նոյնը գիտէ էֆիմ. էջ 180 քուն ձևով, «Յօնք՝ որք են վայրահակք դէպ ի քունն»։
cupel, crucible;
cf. Հալոց.
• , ի հլ. «հալոց, բովք, մետաղ հալեցնելու վառարան» Կոչ. 244, 245։ Ոսկ. ես. 448 (սեռ. քուրայից), «բաղանիսի հնոց» Անկ. գիրք առաք. 295. «հողէ աման թրծե-լու փոտա» Իգնատ. ղկ. 431 (Քուրայ է ո՛չ միայն այնոցիկ որ զհրահալելի նիւս գոր-ծեն, այլ և այնոցիկ որ անօթս խեցեղէնս առնեն). ասւում է նաև քրայ Նար. էջ 63, 177. Սկևռ. աղ. Մագ. թղ. 128. Շնորհ. այբ. Անյ. Բրձր. Խոր. արծր. որից քրայա-կան «մետաղական» Ոսկ. ես. 263, քրէա-կան Ոսկ. ես. մ. բ. 18. Փիլիպ. է. Ագաթ «աքսորի արժանի» Յհ. կթ. Մաշկ. ևն։
• «փշոտ մի բոյս. սրափուշ». մէկ անգամ ունի Փիլ. նխ. բ. 104 և սրան իբրև մեկնութիւն Լծ. փիլ.։