cf. Խրոխտալիր.
Թագաւորաց խրոխտալի պատիւք. (Պիտ.։)
full of haughtiness.
Թագաւորաց խրոխտալի պատիւք. (Պիտ.։)
to carry the head high, to bid defiance, to bully, to hector, to gasconade, to brag, to laugh to scorn, to rail at, to use insolent language, to swagger, to be disdainful, overnice, to turn up one's nose at, to be proud, pretentious, defiant, arrogant.
Մի՛ այդպէս խրոխտար (կամ խրոխտանար) թագաւորութեանդ պատուով. (Պտմ. աղեքս.։)
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Գազանաբար խրոխտանան գօշել եւ պատառել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Խրոխտացաւ կատարել զբանս փրկչին մերոյ արդեամբք։ Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 8։ ՟Ը. 5։)
cf. Խրոխտամ.
Մի՛ այդպէս խրոխտար (կամ խրոխտանար) թագաւորութեանդ պատուով. (Պտմ. աղեքս.։)
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Գազանաբար խրոխտանան գօշել եւ պատառել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Խրոխտացաւ կատարել զբանս փրկչին մերոյ արդեամբք։ Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 8։ ՟Ը. 5։)
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
Զի մի՛ խափան ինչ լինիցիմք աւետարանին. յն. ընդ հատումն, կամ արգել ՟Ա. (Կոր. ՟Թ. 12։)
Ամենայն բարեաց խափան է տրտմութիւնն։ Որպէս զգալի աչաց խաւար է խափան՝ ներգործել, նոյնպէս եւ անգիտութիւն՝ մտաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Տօնակ.։)
Զխափան գիշերոյն մտաւ ածեալ՝ աղօթէ եկեղեցի. (Յհ. իմ. կարգ.։)
Զհաւորսութիւն առ խափան լերինս (կամ լերունս) ոչ ոք արգելուցու. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
to hinder, to stop, to impede, to obstruct, to embarrass, to cross, to delay, to interrupt;
to intercept;
to interdict, to prohibit;
to abolish, to abrogate, to annul, to revoke;
to take away;
to sippress;
— զճանապարհն, զանցս ուրուք, to stop the way or passage, to stop up, to obstruct, to encumber;
— զերկիր, to encumber the earth.
Խափանելզգործս, զերկիր. կամ զմարդիկ ի գործոյ, զհրէայսն ի շինելոյ. կամ զհաւատս. Զօրէնս, զաւետիս, զամենայն իշխանութիւնս. զայն՝ որ զիշխանութիւն մահուն ունէր։ Խափանեսցի մարմին մեղաց, կամ մարգարէութիւն, գիտութիւն, մահ։ Քրիստոսիւ խափանելոց է։ Որ խափանելոցն էր։ Ի վախճան խափանելոցն։ Խափանեալ էք ի քրիստոսէ։ Զիշխանաց աշխարհիս այսորիկզխափանելեացս։ Յորժամ եղէ այր, զտղայութեանն ի բաց խափանեցի։ Խափանեցաւ շինուած տաճարին։ Մի՛ խափանեցէք զիս, զի տէր յաջողեաց զճանապարհս իմ։ Ընդէ՞ր խափանէք զժողովուրդն ի գործոյ իւեանց։ Խափանեցան գործք նորա։ Խափանեսցուք զգործս նոցա։ Խափանեցից ի տերւոջէդ յայդմանէ զձայն զնծութեան։ Ոչ խափանեսցինգնացք քո։ Խափանեցին զօրէնս քո. եւ այլն։
զամենայն հոգս իւրեանց ծախել ի խափանելի երկրաւորս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
hindering, obstructive.
Խափանիչ եւ վրիպիչ են շահաւոր օգտութեանց. (Յճխ. ՟Ե։)
cf. Խափանուած.
Քրիստոս յայնժամ սկսաւ քարոզել, յորժամ խափանումն յոհաննու եղեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Ո՛չ յանկեան ուրեք խափանմամբ փողէ, այլ ընդ ծագս տիեզերաց անարգել ճայթմամբ աւետարանէ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to hinder;
to shut;
to extinguish;
to blind;
— զճրագ, to put out the candle, to blow out the light;
— զհուր, to quench the fire, to extinguish the conflagration.
Զի թէ զնա խափուցանիցեմք՝ որով եւ այլ անդամքն լուսաւորին, ի՞ւ տեսանիցեմք զլոյս։ Սոքա աչօք խափուցելովք ... նոքա աչօք բացօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 7։)
Որ խափուցանէ զամենայն կենդանեացզյորդորումն։ Զհանգամանս չարին խափուցանել հանդիսաւոր յառաջադիմութեամբ. (Յճխ. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Գ։)
squinting;
short-sighted;
dim-eyed or blear-eyed;
խեթի հայել, to look askance at, to look surlily, to scowl upon, to look at with aversion or dislike.
ԽԵԴ ԽԵԹ. φολκός strabo. իտ. guercio. Թիւր ակամբ. շիլ. եւ Ցաւոտ աչօք.
Արեգակն լուսաւորէ զառողջ աչս, եւ կուրացուցանէ զխեթ աչս. (Վանակ. յոբ.) Ա՛յլ է եւ խեթի, զոր տեսցես. բայց երբեմն գրի ԽԷԹ՝ որպէս խեթ.
Շլացուցանէ զմիտս ... որպէս զխէթ աչօք պշուցեալ՝ առաւել վաասի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Ի գիրս խոսր.։)
Ունի ի մօտոյ կորուսանել յանդունդս դժոխոց զխեթն զայն, առ որ յուսացեալ գնայք։ Ամենայն իրօք ջանայ պիղծն եւ գարշելի խեթն կեղծաւորիլ. (Պիտառ.։)
to regard with a rancorous or malevolent eye, to detest, to hate, to envy.
Կամ իբր կր. Խոժոռութեամբ օտարանալ. աւրըւելով ետ կենալ.
Եթէ յապաւէնն ապաստանեցայց, յորմէ խեթացայ. (Նար. ՟Ի՟Դ.) (կամ իմա՛, որ խեթիւ հայեցաւ իբրեւ ի յանցաւոր)
squintingly;
surlily, grimly, bitterly, angrily, crossly;
— գնալ, to go astray, to fall into knavish practices.
Եւ տեսեալ դարձեալ իմ զտէրն հայեցաւ խեթի. (Վրք. հց. ձ։)
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
κερατίζω cornu peto. Խթել ուժգին առխեթել. խայթել. հարկանել եղջերբք, կամ ժանեօք եւ թիւնօք, եւ խեթանաւ կամ խայթոցաւ ընդոստուցանել. լլկել. եղջերցել. ոգորել. կոտոշով կամ ուրիշ բանով զարնել, խոթել, խայթել, զարնել, դրդել, չարչրկել.
Տուաւ ինձ խայթ մարմինս, զի խեթ կէ զմիտսն։ ներէ խեթկելոցն ի նեղչացն։ Այս բանք զիմաստունս խեթկեն որպէս խթանք։ Խեթկելովն զարթուցանէր. անմիտք՝ տակաւին ո՞չ գիտէք։ Ասէ, մի՛ խղճմտէք ի չար գործելն՝ խեթկեալք ի ձերոց օրինացն։ Զճանճն եւ զմժիխն մերձեցոյց ինոսա որպէս զաստուածս. իսկ նոքա խեթկեալ ի թիւնից աստուածոց. եւ այլն. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ.։ Լմբ. ժղ.։ Լմբ. առակ.։ Լմբ. իմ.։)
Ումեմն պատահէ ի վարդապետինհեռաւորութիւն փոքր ինչ խեթկիլ. այսինքն կծանիլ, դժուարիլ. (Կլիմաք.։)
remorse, compunction.
Խեթալն. խեթահարն գտանիլ. եւ Ցաւ սրտի ընդխեթիւ հայելն աստուծոյ, կամ ընդ խայթումն խղճի. սրտի խոստուկ.
to cause one to recover his senses, to restore from fainting.
Խելաբերեա՛ զքեզ։ Հազիւ ուրեմն խելաբերեցին զտիկինն։ Դարձեալ ցորեցաւ ի խելաց, եւ դարձեալ խելաբերեցին զմայրն սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
mad, crazy, lunatic, insane.
παραφρώνουν desipiens ἑπίληπτος laborans epilepsia, sive morbo comitiali;
correptus a daemone . Ոյր խելքն կամ ուղեղն է խանգարեալ. խելացնոր. խելայեղ. գլխագար. վերնոտ կամ այսահար, լուսնոտ. ուշաթափ. մտաթափ. ապուշ մտօք. անմիտ. կամ ըստ Հին բռ. Խելացաւ. խելքը տւրած, բախուկ, խենդ, խեւ.
Որպէս կամաւ խելագար զեղծեալ ի ձորոյ։ իբր զխելագար անկարգ խօսիմ։ իմաստակ խելագար. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Կ՟Թ. եւ ՟Ծ՟Ղ։)
to become crazy, to go mad, to lose ones senses, to be mad.
Յիմարեալք եւ խելագարեալք յայսոյն անհաւատութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
madness, craziness, insanity, lunaoy.
Մրրկաւն խելագարութեան ցնդեցի։ Խելագարութեան խնդիր։ Զթերամտութիւնն ընդ խելագարութեանցն. (Նար. ՟Ե. ՟Խ՟Ը. ՟Ղ՟Ա։)
Ո՞ր խելագարութիւն քան զամբարտաւանութիւնս զայս մեծիցէ։ Խելագարութիւն մտաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15. 17։)
intelligent, well-informed, skilful, learned;
— առնել՝ կացուցանել, to initiate, to instruct, to inform;
— լինել, to be well-informed, to have profound knowledge, to be well versed in, to understand thoroughly, to know perfectly;
— լինել ապագայից, to penetrate the future;
— լինել ի մէջ բարւոյ եւ չարի, to distinguish, to know good from evil;
— լինել յամենայն ճանապարհս իւր, to be have prudently or wisely;
— լինել ի սրտի իւրում, to revolve, to turn over in one's mind, to reflect, to consider, to mediate, to ruminate, to ponder;
— լինել ոգւոյ նորա, to seize the meaning, to enter into the spirit of;
— ամենայն իմաստութեան, learned in all knowledge.
Խելամուտ էի դաւիթ քան զամենայն ծառայսն սաւուղայ։ Էր դաւիթ խելամուտ յամենայն ճանապարհս իւր։ Մանկունս խելամուտս ամենայն իմաստութեան։ Եւ դու տեղեակ խելամուտ տաղեացն։ Խելամուտ առնեմ զքեզ ուղիղ շաւղաց.եւ այլն։
Փորձք խելամուտք հնարաւոր իմաստիւք. (Պիտ.։)
understanding, intelligence, comprehension, knowledge, capacity;
reflexion, consideration;
synecdoche;
յիմաստիցն ածել —ս, to teach science;
առ քաջ — իրացդ, in order thoroughly to understand these things.
Ի ձեռին նորա եմք եւ մեք եւ բանք մեր, եւ գործոց խելամտութիւն։ Խելամտութեամբ իմաստութեամբ տպաւորեաց զնա. (Իմ. ՟Է. 16։ ՟Ժ՟Գ. 13։)
Արուեստաւոր խելամտութեամբն. (Յճխ. ՟Դ։)
cerebellum, coats of the brains, meninges.
Վերին կողմն (ուղղոյն) առ նոյն ինքն պարուտակսն, որ կան զխելապատակաւն՝ պարունակի. (Նիւս. երգ.։)
to distract, to madden, to craze, to drive to fury, to goad to insanity.
Ի բազում աւուրս խելացնորեցուցանեալ յածեցուցանէին զսեպուհն մամիկոնէից. (Փարպ.։)
to be out of one's senses, to rave, to be delirious, mad, crazy, insane;
to swoon or faint away, to fall into a swoon.
Խլացնորեալ ի դիւէն։ Կամաւ խելացնորեալ ի խնդիր մահու են եկեալ. (Փարպ.։)
Տիկինն աղլայիս խելացնորեալ անկաւ իբրեւ զմեռեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յամենայն կողմանց տարակուսեալ լինէր, եւ խելացնորեալ, անլոյս աղջամուղջաւ նսեմացան միտք նորա. (Վրք. ոսկ.։)
way ward, stubborn, refractory.
Օրինակաւ խեղախեռ երիվարի զսանձս ի բաց պատառեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
cf. Խեղ.
Մի՛ յապաղեսցուք որոմել աղքատաց նեղելոց եւ առաւել եւս խեղանդամոցն հիւանդացելոց. (Մանդ. ՟Ե։)
զոր եւ տեսանեմք ի ծառայութիւն զեկեալս սատանայի խեղանդամս, եւ հոգեհաշմս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
strangled, suffocated;
— առնել, to strangle, to suffocate;
— լինել, to be strangled, suffocated.
Զերկոցունց նոցա սատակումն միով օրինակաւ նիւթեաց խեղդամահ լինելովն. (Լմբ. սղ.։)
halter, rope;
bowstring;
gibbet, gallows.
Զխզելն ձեռօք եւ խեղդանաւ. (Սարկ. հանգ.։)
Ի ծանրանալն հատաւ չուանն խեղդանի նորա. (Բրսղ. մրկ.)
cf. Խեղդան.
Յայնմ ժամանակի դատաւորք ո՛չհուր ունէին, եւ ոչ սուր, ո՛չ վիրապ, եւ ոչ խեղդելիս, եւ ոչ կապանս. (ՃՃ.։)
to strangle, to suffocate, to stifle;
to wring, to twist (the neck);
to vex, to torment, to doviolence to.
Տրտմեցաւ յոյժ, եւ կամէր խեղդել զինքն։ Չոդաւ խեղդեցաւ։ Խեղդէր զնա այս չար ի տեառնէ. (Տոբ. ՟Գ. 10։ Մտթ. ՟Ի՟Է. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
strangulation;
suffocation.
Դաւիթ զթագաւորն ի խեղդմանէն (դիւի) ապրեցուցանէր. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
to cripple, to lame, to maim, to mutilate, to mangle.
Խեղ կացուցանել. վնասել կամ արատաւորել եւ կամ բեկանել զմի յանդամոց. սախտել.
Մեք յիրաւի պատժիմք, զի զողջանդամ մարմինս խեղէաք. (Ոսկիփոր.։)
cf. Թշուառ.
Առաւել ռմկ. իբր. Հէգ, ողորմելի. խեղճ.
Դաւիթ իմացեալ զխեղճ մեղացն։ Խեղճ յանցանաց իմոց հեղձուցանէ զիս հանապազ. (Սեբեր. ՟Զ։ Մանդ. ՟Ա։)
ԽԵՂՃ որպէս Խիճ կամ ցաւ սրտի.
crippled state of a limb, privation of the use of a limb, lameness, palsy, paralysis.
Մերս բնութիւն բազում խեղութիւնս ընկալեալ ի չարէն՝ ընդ զանազան կրիւք գրաւեցաւ. (Լծ. եւագր.։)
immodestly, impudently, with effrontery.
Իբրեւ խենէշ, կամ թոյլ եւ լկտի. լրբաբար. անպատկառ եւ թոյլ օրինակաւ.
to live in effeminaoy, to plunge into voluptuousness and debauchery, to revel, to feast, to be immodest, dissolute, debauched.
Առանց խոհեմութեան սովորեցուցանելով զծառայս խենեշանալ ամբարհաւաճութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
voluptuous and effeminate life, lasciviousness, debauchery, wantonness, dissoluteness.
Զանարի տաղտկութեանցն ասացից խենեշութիւն։ Զխենեշութիւն մտաց արտաքսեցից, ապաւինեցայց ի նոյն ինքն յաստուածութիւնն. (Պիտ.։)
effeminate, luxurious;
lascivious, debauched, wanton, dissolute.
Զօրէն յոռւոյ եւ խենեշի կառաւարի զյարձակմունսնոչ կարացեալ արգելուլ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 183։)
Լինիմք անբանք, խենէշք, անսուրբք։ Խորհուրդս գարշելիսեւ խենէշս։ Տրտնջեն յուտելն, եւ ասեն. այս ինչ խենէշ է, աւ ոչ է կերակուր մարդոյ. (Վրք. հց. եւ ՟Զ. եւ ՟Ժ՟Թ։)
minutiae, trifles;
trash, rubbish;
parings, leavings.
Նախկին մծղնէութեանպայղակենութեան խեշերանք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
froward, wilful, stubborn, perverse, rebellious, refractory;
currish, surly, bitter;
rancour, hatred, spite, envy;
— հայել, to look surlily;
—իւ լինել, to be enraged or furious with.
Մի ինչ առնէր հակառակութեամբ, խեռիւ, եւ ամբարտաւանութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ա։)
to bear hatred, malice.
Զչարէին նոքա վասն առաւել սիրելոյն զնա ծերոյն, լուան զայս ծերքն, եւ նոքա եւս խեռային ընդ այս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
to be disobedient, insubordinate, to rebel, to revolt, to be disheartened;
— ի սանձուց, not to obey the bridle;
— զայրագին ի վերայ միմեանց, to be furiously maddened one against, the other.
Որ սակաւ մի խեռեալ ընդդեմ դառնայցեն. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 14։)
cf. Խեցեգործ.
κεραμεύς figulus. Որ գործէ խեցին, այսինքն խեցեղէնս կամ կաւեղէնս. բրուտ. կաւագործ.
built of brick.
Ի խեցակոյտ ի խեցակարկառ ի կպրաշաղախ աշտարակն ապաւինեալ. (Ագաթ.։)
cf. Խեցակարկառ.
Ի խեցակոյտ ի խեցակարկառ ի կպրաշաղախ աշտարակն ապաւինեալ. (Ագաթ.։)
very barbarous, unpolished, very corrupt, very rude, very harsh.
Առաւել կամ յոյժ խեցեբեկ. կարի անհարթ եւ խժական կամ անախորժ. խեղաթիւր.
earthen-ware manufacturer;
potter;
brick-maker or tile-maker;
գործատուն —աց, earthen-ware manufactury.
Այլ եւ խեցագործացն գոյ կաւուցն քուրայք. (Ճ. ՟Գ. ի բանից կոչ.։)
made of brick or baked earth;
—ք, —անօթք, crockery, earthen-ware, delft-ware.
ὁστράκινος (իբր ոստրէական, կամ ոսկրուտ), κεραμωτός . (լծ. թ. քիրէմիտտէն ). testaceus (լծ. թ. թէստիտէն ). որ եւ ԽԵՑԵԱՑ. Որ ինչ է ի խեցւոյ, կամ ի կաւոյ թրծելոյ. կաւեղէն.
Պօղոս էր խեցեղէն, եւ եղեւ ոսկեղէն, եւ խորտակեցաւ. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
shell-fish;
shell, conch;
tortoise-shell;
nut-shell.
Իբրեւ զուարակ եղջիւրաւոր, կամ իբրեւ զկրոկոդիլոս խեցեմորթ. (Վրդն. ծն.։)
Ոչեթէ անգէտ եմ ընկուզոյդ անուան. քանզի խեցեմորթն նորա բանաւորեցաւ հնչումն եւ կայթումն գործել. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
to dry, to dry up;
to parch.
հուր զոսկի հալէ եւ զկաւ խեցեցուցանէ. (Ոսկ. ես.։)
brick, tile;
pottery, earthen-ware, crockery;
porcelain, China-ware, Wedgewood-ware;
potsherd, fragment of earthen-ware;
fish-shell;
shell, conch;
—ք, pottery;
Wedgewood-ware, Wedgewood-manufactory;
earthen, delft;
զ— կարկատել, to beat the air, to pound the water.
ὅστρακον, κέραμος, κεραμίς testa, vas fictile. նիւթ կարծրացեալ իբր ոսկր. Կաւ թրծեալ հրով եւ պէտս ամանոց, եւ շինուածոց. անօթ բրտի. աղիւս թրծեալ. կղմինտր. եւ Խեշերանք կամ բեկոր նոցին.
Չորացաւ որպէս խեցի. զօրութիւն իմ։ Որ տայ արծաթ նենգութեամբ, իբրեւ ընդ խեցի համարեալ է։ Ոտքն կէս երկաթոյ, եւ կէսն ի խեցւոյ։ Ոչ Խառնի երկաթ ընդ խեցի։ Առեալ խեցի՝ քերէր զթարախն. եւ այլն։
Իկաւոյ՝ խեցի եւ աղիւս կազմին. (Պրպմ. ձ։)
Ո՛վ մարդ ուսիր, որ ի խեցոջն անչ կայ գանձեալ. (Եփր. աւետար.։)
Զմիւռնիայն ոմն ի խեցեմորթիցն ի տուն իւր կոչէր, սակաւ ինչ յիւրմէ զխեցին թողացուցեալ՝ ձգէ գազանն քար ի պատեանն, եւ ըմբռնեալ ուտէ. (Մխ. առակ.։)
Սուր խեցեաւ քերեցին։ Խեցեաւ փոխանակ եղջեր ամենայն մարմին նոցա քերեալ լինէր. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ը.։)