to be disobedient, insubordinate, to rebel, to revolt, to be disheartened;
— ի սանձուց, not to obey the bridle;
— զայրագին ի վերայ միմեանց, to be furiously maddened one against, the other.
στασιάζω seditionem excito, dissideo ἁντιλέγω contradico φιλονεικέω rixor, contendo. Խեռ լինել. խեռութիւն ցուցանել. ստահակիլ. ստամբակիլ. ըմբոստանալ. անսաստել. դիմախօսել. հակառկիլ. եւ Գրգռիլ յապստամբութիւն. խռովութիւն յուզել.
Որ սակաւ մի խեռեալ ընդդեմ դառնայցեն. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 14։)
Խեռեցին աթենացիքն, ըմբոստացան ընդ եղեալ իրսն. (Պտմ. աղեքս.։)
Զիմի՛ խեռիցէ առ ինքն մարդն ըստ ժամանակին զանազանութեամբ բաժանեալ. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Լումայ;
—ս —ս, piece by piece, little by little, slice by slice.
badly pronounced, barbarous, corrupted, spurious, harsh.
որպէս զխեցի բեկեալ, կամ բեկբեկեալ. որպէս զհեց ոլորածոյ. Կցկտուր. անհարթ. եւ Ծեքծեքեալ. կանացի. κατακεκλασμένος confractus, tortuosus. կոտրտած, ծըռմռտըկած.
lobster;
cancer, crab.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
cf. Խեցգետի.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
shell-fish;
shell, conch;
tortoise-shell;
nut-shell.
Ոչեթէ անգէտ եմ ընկուզոյդ անուան. քանզի խեցեմորթն նորա բանաւորեցաւ հնչումն եւ կայթումն գործել. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
brick, tile;
pottery, earthen-ware, crockery;
porcelain, China-ware, Wedgewood-ware;
potsherd, fragment of earthen-ware;
fish-shell;
shell, conch;
—ք, pottery;
Wedgewood-ware, Wedgewood-manufactory;
earthen, delft;
զ— կարկատել, to beat the air, to pound the water.
Չորացաւ որպէս խեցի. զօրութիւն իմ։ Որ տայ արծաթ նենգութեամբ, իբրեւ ընդ խեցի համարեալ է։ Ոտքն կէս երկաթոյ, եւ կէսն ի խեցւոյ։ Ոչ Խառնի երկաթ ընդ խեցի։ Առեալ խեցի՝ քերէր զթարախն. եւ այլն։
Զմիւռնիայն ոմն ի խեցեմորթիցն ի տուն իւր կոչէր, սակաւ ինչ յիւրմէ զխեցին թողացուցեալ՝ ձգէ գազանն քար ի պատեանն, եւ ըմբռնեալ ուտէ. (Մխ. առակ.։)
accent, point.
to cut, to cut off, to break off, to tear off or away;
to burst open;
— զհերս, to tear out the hair;
— ներքինիս, to castrate.
Պատրաստեցէք վէմ մի ըստ կամաց իմոց, եւ խզեցէք յերկուս. (ՃՃ.։)
ԽԶԵԼ. ξυράω tondeo, rado եւ այլն. Խուզել զհերս. յապաւել. գերծուլ. փոքրել. եւ Ճողել. փետել. ցտել. մազը կտրել, փետտել, ճողել.
Փետեմ ըզվարսս իմ ցանկալի, խըզեմ ըզհերս անխնայելի. (Շ. եդես.։)
breaking, rupture, bursting, tearing.
Խզելն եւ խզիլն ըստ ՟ա. եւ ՟բ. նշ.
Եւ ըստ ՟գ. նշ.
to goad, to spur, to incite, to drive, to spur on, to urge on;
կաշառս —, to bribe, to corrupt;
to buy over.
πατάσσω, νύσσω, -ττω percutio, pungo, pulso κατάπτομαι attingo, manus injicio, impeto, lacesso, mordeo. Մխել որպէս խթանաւ, կամ խայթոցաւ. առխեթել. ընխոթել. դրդել. հարկանել. խայթել. կծանել. խօթել, դպլիլ, մշտել, կճել.
ԿԱՇԱՌ ԽԹԵԼ. Կաշառ տալ՝ յարամրի ի ներքս մուծանելով. Ձեռքը ստակ սխմել՝ կաշառելու համար.
to thrust one's self in, to creep into.
ԽԹԻԼ ԸՆԴ ՔԱՐԻՒ. Մխիլ մտանել ընդ վիմով. քարի տակ մտնալ՝ թխմըւիլ.
Երթայ եքենոս՝ քթի ընդ քարիւն, եւ մածնու կայ ի նմա. (Վեցօր. Է։)
Ոչ ընդարձակեցուցեալ եւ խթնեալ նաւակատեօք։ Զամենայն տէրունական տօնից վիճիլսն թխնուլ յերեկոյն. (Մխ. ապար.։)
cf. Խթնիմ.
Ոչ ընդարձակեցուցեալ եւ խթնեալ նաւակատեօք։ Զամենայն տէրունական տօնից վիճիլսն թխնուլ յերեկոյն. (Մխ. ապար.։)
vigil;
fast-day with milk-food;
fasting on milk-food.
ռմկ. խթում. Նաւակատիք, յորում լինի խթիլ ի կթեղէն կերեկուրս ընդ երեկս։ (Տօմար.։)
barbarous, fierce, ferocious, savage;
rude, rough, harsh, coarse.
Անուանեաց նոցա մարգարես բանաղս եւ բարկափ, եւ այլ անուանս խըժդուժս, եւ ոչգտանեն ի նոսա պատգամս խժդուժս, կամ աստանդեալս. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 7։ ՟Է. 24։)
citron;
pestiliential sore, bubo.
ԽԻԱՐ ԽԻԱՐԻԿ ԽԻԱՐՈՒԿ. Բառ ռմկ. որ ըստ գրոց Վարունգ. ընտանին, եւ վայրին կամ լեղին։ Նմանութեամբ Կիտր, կիտրոն։ Վստկ.։ ըստ բժշկարանի եւ Գաղիան. նաեւ պալար ի ձեւ Վարնգի։
cf. Խիար.
ԽԻԱՐ ԽԻԱՐԻԿ ԽԻԱՐՈՒԿ. Բառ ռմկ. որ ըստ գրոց Վարունգ. ընտանին, եւ վայրին կամ լեղին։ Նմանութեամբ Կիտր, կիտրոն։ Վստկ.։ ըստ բժշկարանի եւ Գաղիան. նաեւ պալար ի ձեւ Վարնգի։
cf. Խիար.
ԽԻԱՐ ԽԻԱՐԻԿ ԽԻԱՐՈՒԿ. Բառ ռմկ. որ ըստ գրոց Վարունգ. ընտանին, եւ վայրին կամ լեղին։ Նմանութեամբ Կիտր, կիտրոն։ Վստկ.։ ըստ բժշկարանի եւ Գաղիան. նաեւ պալար ի ձեւ Վարնգի։
to hector, to swagger, to brave, to bully, to insult;
to laugh to scorn, to laugh at;
to advance fearlessly, to have the hardihood or boldness, to face, to brave;
to attempt, to risk;
to rush upon, to assault, to attack;
— ի վտանգս, to run risks, to seek perils, to brave or to face dangers;
— ի մարտ, to plunge into the thickest of the fight;
յաղօթս —, to confide in prayer.
Մի՛ օքանչանայք ընդ այսքան համարձակութիւնս մեր, մինչ զիխիզախել, մերձանալ մեզ ի բարձրագոյնսն քան զմեզ. (Վրք. ածաբ.։)
boldness, audacity, hardihood, confidence;
bravado, rodomontade;
insult;
assault, rushing.
ԽԻԶԱԽԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒԹԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒՄՆ. θράσος, θάρσος audacia, praesumtio, temeritas. Խիզախելն (ըստ ամենայն առման)
cf. Խիզախիւն.
ԽԻԶԱԽԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒԹԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒՄՆ. θράσος, θάρσος audacia, praesumtio, temeritas. Խիզախելն (ըստ ամենայն առման).
cf. Խիզախիւն.
ԽԻԶԱԽԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒԹԻՒՆ ԽԻԶԱԽՈՒՄՆ. θράσος, θάρσος audacia, praesumtio, temeritas. Խիզախելն (ըստ ամենայն առման).
gripes, colic;
twinge, twitch, shooting pain;
blister, sore, swelling;
rock, reef, sand-bank;
crocodile;
— սրբանին, tenesmus;
—ք ոտից, gout.
Զմտաւ ած զայնոսիկ, որք յոտիցն ցաւ գրաւեալ իցե, յորժամ ի սաստիկ խըթոցն տանջիցին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։) (լծ. իտ. կօթթա։ ասի եւ ռմկ. կամ կճել ցաւոց։)
ԽԻԹ. σκόπελος, -ον scopulus. Խութ (իբրու պալար ծովու). վէմ իբր ժայռ ի ծովու, որոյ մեծմասն է ընդ ջրով, եւ մասն ինչ եւեթ ի դուրս ցցուեալ. Ընդ որով խթին կամ մխեալորջանան կայտառք եւ զեռունք. Գայա.
Զառապարաց, եւ զխիթից, եւ զվիմաց՝ որ ընդ ծով ծածկեալ իցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
to doubt, to suspect, to disbelieve, to distrust;
to look at with an evil eye.
φροντίζω curo. (գրի եւ Խեթալ) Հոգալ տատամսութեամբ վասն ունելոյ զխէթ կամ զխոժոռութիւն ինչ ընդ այլում, եւ կամ զխայթ ինչ մտաց՝ կամ զերկիւղ բարեպարիշտ. խորհել վարանմամբ. զանգիտել, կասկածել.
Խիթայ խոնարհ յամենայն ժամ, զի բան պատուհասի եւ բամբասանացմի՛ լիցի նմա ընդ ումեք. (Մծբ. ՟Թ։)
Ելանէ ռոբէն յանկողինս հօրն. ընդ որում խիթայր յակոբ մինչ ի մահ. (Նախ. ծն.։)
Գազանք եղկեսցեն զիս, եւ թռչնոց ազգք խիթասցեն (կամ խթասցեն) ընդ իս. (Մամիկ.։)
Ի քումդ խնամոց խուն մի խիթացեալ՝ եւ նա ընդ կրիւք իմն գրաւեցաւ. (Նար. հ։)
to be tortured by remorse;
to pain, to afflict, to grieve, to vex.
Աբրահամ քաղդեացի էր ... եւ զնա հանապազ շխիղճ մտաց իւրոց խիթացուցանէր. տեսանելով զարարածս ընդ ապականութեամբ եւ ընդ սխալանօք՝ ասէր, չեն սոքա աստուածք. (Շիր.։)
doubt, mistrust, suspicion;
remorse.
Իբր ասուի ի ցեցոյ, եւ փայտ ի յորդանէ ... ի խիթմանէ սրտիս հալեցայ։ Խափանիչ խիթմանց, ընդարձակիչ կարծեաց. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Ձ՟Դ։)
filth, filthiness, fetid matter.
Մաղձն յորժամ շարժիցի, այնուհետեւ բազում խիխաւրաս ընկենու արտաքս։ Միթէ վասն ա՞յնորիկ տուաւ քեզկոկորդ, զի մինչեւ ցբերան լնուցուս հանիցեսզգինին, եւ այլ խիխաւրաս ամանայցես ի ներքս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17. 19։)
unclean;
profane.
Նոյն ընդ Խեղ, ըստ որում Պիղծ, գարշ. զազիր.
tendril, clasper;
sucker, shoot;
fibre, filament, stamen;
—ս արկանել, to cling to, to hold fast to, to clasp, to strain to;
to twine, to entwine;
— արկանել՝ առնուլ, to be thoughtful, melancholy;
to clasp one's knees.
ԽԻՂԲ ἔλιξ volumen, involucrum, clavicula, capreolus որ եւ ԽԵՂԲ (զոր տեսնես). Ծայրք եւ ոլորք բուսոյ. ընձիւղ ոլորեալ կամ ճանկաւոր՝ առ ի պատատիլ զիւիք յարմարութիւն իւր. նմանութեամբ ասի եւ այլոց իրաց՝ որք յարին եւ փարին զայլ իրօք.
Խառնակ, ոլորտացեալ որպէս զխիղս. խուռն. շատ. Խել մը.
joy, mirth;
առ խնդին, for joy.
Բազումք առ խնդին զամօթ հարսնութեան դիմեալ ընթանային յեկեղեցին. (Փարպ.։)
Յանչափ խնդոյն արտօսր բազում ցօղէին (մոգք՝) խանտաղատելով ընդդէմ մանկանն. (Եպիփ. ծն.։)
bosom, cavity, hollow;
bottom;
— սրտի, ventricle.
to give a robe of honour.
ԽԼԱՅԵՄ կամ ԽԻԼԱՅԵՄ. Խլայ տալով հատուասիրել, մեծարել. կապայ հանգցընել.
to deafen;
— զլսելիս, to stun.
ἑκκωφέω, ἑκκωφόω surdum facio, hebeto. Տալ խլնալ. խուլ կացուցանել. Խլցընել, խլացընել.
to pluck up, to root out, to extirpate;
to unclasp;
to sweep away;
to force, to take by force, to extort, to take away;
to demolish, to destroy, to pull down, to ruin;
— զատամն, to draw, to pull out, to extract a tooth;
— զաչս, to put, to tear the eyes out.
Խլեսջի՛ք դուք ի մտաց ձերոց զարմատսն ընդ վայրաբոյսս։ Խլել զմեղսն գայթագղեցուցիչս, կամ զանգթութեան արմատս, զխոտան բարս։ Խլել ի միջոյ զչար սովորութիւն կամ զպղծութիւն. (Ագաթ.։ Խոր.։ Նար.։ Յճխ.։ Մծբ.։)
to pull or haul about;
to tease, to plague;
to neglect, to omit;
to counterfeit, to feign, to pretend;
to pretend not to understand.
Դու զիա՞րդ խլխլես, եւ զանսկիզբն ընդ սկսմամբ պատել ջանաս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
ԽԼԽԼԵԼ. որպէս կրկնութիւն բառիս Խուլ լինել. լռելով անցանել. սուտ խուլ ըլլալ, լռել անցնիլ.
Կամ ըստ կրկին նշանակութեանց գլխովին.
cf. Խլուրդ.
Որպէս խըըրդան։ որ կայ զանլոյս խաւար մթան. (Շ. եդես.։)
ԽԼՈՒՐԴ ԽԼՈՒՐԴՆ. ἁσπάλαξ talpa. Սեւամորթ մուկն խաւարասէր կամ կոյր գետնաբիր ի դաշտս եւ յարտորայս. գետնի մուկ եէր սըլանը. քեօր մուշ. կամ մուշի քեօռ (այսինքն կոյր մուկն). քեօստէպէք, քեօսթէպէկ.
cf. Խլրտիմ.
ԽԼՐՏԱՄ ԽԼՐՏԱՆԱՄ. σαλεύομαι moveor, labefio. որ եւ ԽԼՐՏԻԼ. Շարժիլ մեղմոդ որպէս խլրտեալ. շարժլիլ. խաղալ. տատանիլ. դրդուիլ. ընդոստնուլ. (յն. սալէ՛ւօմէ).
Յորմէ բախմանէ ընդոստուցեալ խլրտնայր արծւն։ Խոյն յօշեալ խլրտանայր. (Մագ. ՟Լ՟Ե. ՟Հ՟Ե։)
cf. Խլրտիմ.
ԽԼՐՏԱՄ ԽԼՐՏԱՆԱՄ. σαλεύομαι moveor, labefio. որ եւ ԽԼՐՏԻԼ. Շարժիլ մեղմոդ որպէս խլրտեալ. շարժլիլ. խաղալ. տատանիլ. դրդուիլ. ընդոստնուլ. (յն. սալէ՛ւօմէ).
Յորմէ բախմանէ ընդոստուցեալ խլրտնայր արծւն։ Խոյն յօշեալ խլրտանայր. (Մագ. ՟Լ՟Ե. ՟Հ՟Ե։)
to move;
to stir;
to agitate, to shake.
neighing;
—ն, neigh.
Այոսքիկ եւ իսկապէս յատուկք ասին. քանզի թէ ձի խխնջական. եւ եթէ խըխընջական, ձի. (Պորփ.։)
to neigh;
to shout, to halloo, to roar out, to yell, to hoot.
ԽԽՆՋԵՄ կամ ԽԸԽԸՆՋԵՄ. χρεματίζω hinnio. որ եւ ԽՐԽՆՋԵԼ. Վրնջել. ձայնարկել ձիոց ընդ բերանն խառն ընդ ունչս, կամ ի քմաց.
Իբրեւ զձի ընդ քիրան մտեալ ի խխնջել իւրում։ Ի ձայնէ խխնջելոյ նոցա (կամ խրխնջելոյ նոցա). (Երեմ. ՟Ը. 6. 16։)
neigh, neighing;
cf. Խղունջն.
Ի խխնջիւնից զազրատեսից երփներանգ որակ ծիրանւոյ։ Որ էր ներկեալ արամբ խըխընջիւնաց զգեստ թագաւորական. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։)
Ողոքէր ոմն զխըխնջիւն ասելով, արի՛ ե՛կ արտաքս, զի մեծարեալ պատուեցից զքեզ. նա ասէ. արեան իմոյ ցանկաս. (Մխ. առակ.։)
Հասցի խըխընջիւն երիվարացն եփրեմայ. (Ամովս. Զ. 7։)
Ի խըխնջիւն քաջ երիվարին. (Արծր. Գ. 4։)
Արտօսր յորդառատ վտակաց ծաւալին յաչաց՝ քան թէ ծաղուն խողխոնջեն խըխնջիւք (կնմ խխաջմունք). (Արծր. Դ. 11։)
to stuff, to cram, to gorge;
— — զորովայն, to gorge one's self.
Խճողել զպարպատումն. լնուլ եւ խնուլ, իբր խծծով. տըխել.
to exulcerate;
to dissemble, to conceal enmity;
to foment, to plot.
Որ խղխայթէ (այլ ձ. ծածկէ ըստ յն) զթշնամութիւն, յայտ առնէ զնենգութիւն. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 26։)
to apply, to devote one's self to;
to explore.
to be judged by one's own conscience.
Որ բնաւ զպատուիրանին լուծն ոչ ըստանձնէ, եւ ոչ ի մեղանելն խղճադատ լինի, ամբարիշտ կոչի. (Լմբ. առակ.։)
guilty, pricked by conscience;
miserable, pitiful.
Ասէ զխղճականն. ընկեր զիա՞րդ կաս աստ, որ ոչ ունիս հանդերձ. (Ոսկ. եփես. ՟Գ. յորմէ եւ Լմբ. պտրգ.։)
to scruple;
to doubt, to mistrust;
to abstain from, to shun;
to have pity, compassion.
Խղճել, խտրել. կամ Երկբայիլ խղճի մտօք. խորշիլ. խղճմտանք ընել, տարակուսիլ, ետ քաշուի.
to make case of conscience of, to scruple, to doubt;
ոչ ինչ խղճեմ, my conscience does not blame me;
երթ առանց իրիք —ոյ, go without scruple or hesitation.
διακρίνω dijudico, discerno στέλλομαι, συστέλλομαι devito, costernor. Խղճիւ տագնապիլ. խղճի մտօք վարանիլ. խարել. անձամբ զանձն դատել. ծփիլ ի խորհուրդս. երկբայիլ. խիթալ. խորշիլ, վհատիլ. լքանիլ. խիղճ ընել, քաշուիլ.
Ամենայն ժողովուրդն խղճեր. եւ ասէին, արքայ դաւիթ փրկեաց զմեզ, եւ արդ փախստական է յերկրես։ Ո՞չ խղճիցեք յանձինս, եւ լինիցիք դատաւորք չարեացն խորհրդոց։ Որ խղճեն, թէպէտ եւ ուտիցէ՝ դատապարտեալ է։ Ե՛րթ ընդ նոսա առանց իրիք խղճելոյ։ Խղճէին ի նմանէ որ ի թլպատութենէ անտիհաւաստացեալքն. եւ այլն։
Հյց. խնդ. ըստ յն. ոճոյ.
conscience, scruple;
խղճմտանօք, conscientiously, scrupulously.
Յորժամ սխալեն (կիրքն), խղճմտանօք դատէ (միտքն), յանդիմանէ, կշտամբէ. (Կիր. ՟ը. խհ.։)