remedy, means, expedient;
— or — եւ ճարակ գտանել, to find a means or a way, to contrive, to think of a device, to contrive;
չիք —, ոչ գոյ —, there is no way or means to, there is no help, it is done;
it is past all cure, it is irremediable;
cf. Ճարակ.
• «հնար, միջոց, դարման» Եւս. պտմ. էջ 159. Խոր. Յհ. կթ. 427. որից ճարիմա-ցութիւն «հնարք իմանալը» Կիւրղ. կոյս. ան-ճար (ի հլ.) Ոսկ. յհ. բ. 23. Փիլ. անճարանալ Ոսկ. յհ. բ. 6. անճարացեալ Լաստ. անճա-րաւոր Մաշկ. անճարութիւն Նար. անճարիլ Լաստ.։
• = Պհլ. ❇ čār «միջոց, հնար» բառից. հմմտ. սանս. [other alphabet] cāra-«վարմունք, կերպ, եղանակ», զնդ. ❇ cārā «մի-ջոց, ճար», պրս. [arabic word] čār «հնար, ճար, մի-ջոց», [arabic word] nāčār «անկարելի, անդար-մանելի, անօգնական, թշուառ», աֆղան են հնխ. q'er-«անել, գործել» արմատից. որի ժառանգներն են նաև սանս. karōti krnóti, զնդ. kərənaoiti «անել, գործել», լիթ. kuriu «շինել, կառուցանել», կիմր. peri «ա-նել», հյ. կերտ ևն (Pokorny 1, 517, Ber. neker 137, Trautm. 127)։ Հմմտ. նաև յա-ջորդը։-Հիւբշ. էջ 188։
• Յաջորդի հետ արմատակից լինելով յաճախ շփոթուած է նրա հետ. բայց պէտք է զանազանել ճար<պհլ. čār և հարակ<պհլ. čārak։ Այսպէս ԳԴ ճար = պրս. չարէ։ ՆՀԲ նար =պրս. ջարէ, ջար իւ ջէտէր, անճար=նաջար։ Böttich. Arica 84, 405 ճար=սանս. čarana կամ čaritra։ Lag. Urgesch. 478 car ար-մատեռ. Müller SWAW 38, 579 պրս. čāra, պհլ. čārak։ Canini, Et. etym. 142 սանս. gara «թոյն»։ Հիւնք. էջ 41 պրս. չարէ։ Patrubány ՀԱ 1907, 305 աճել բայից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ճար, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. ջար, Տիգ. ջmր, Ագլ. ճօր, Հճ. ջօյ. նշանակում են «ճար, հնար, միջոց և դեղ». գաւառական-ները գիտեն նաև ճար «ոյժ, կարողութիւն» -որից կազմուած են ճարել «հայթայթել, մատակարարել» (ըստ Արդ. «ծնիլ»), ան-ճար, անճարու, անճարիկ, ճարակտուր, ճա-րահատ. ճարարիլ, ճարակտրի, ճարի «ճար-պիկ, որ անճարակ չէ», ճարիկ, ճար-ճարակ, ճարուակ, ճարճրկել։-Ատանայի թրքախօս հայերն էլ ունին jar. օր. ճարըմա ճար եթիշ-տի «օգնութեան հասաւ ենձ»։
light, torch, flambeau, link;
candelabra, chandelier;
facula, bright spot on the sun.
• ՓՈԽ.-Ուտ. ճար «ջահ»։
credit-side, credit;
cf. Պահանջումն.
• հյ. պա-կաս, պա-ճարանք, պա-ճար, նա-հանջ։
rye;
cf. Հայքար.
• = Թերևս կովկասեաններից փոխառեալ բառ. հմմտ. լազ. ճուարի, վրաց. ჭვავი ճը-վավի «հաճար», վրաց. դզվարի, մինգ. դչու-յէ «վարսակ», ափխազ. աճա, աճարաձ «օր-րենեղէն», աբազ. hažrrù, շապս. haǰirri «ա-լիւր», վար. աճի, կուբ. աճէ, կայ. աճի «ցո-ռենեղէն»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. հա՛ճար, Երև. ա՛ճար, Ալշ. աճառ «հաճար». Տփ. ա՛ճար «հատիկ» որից նաև Ղրբ. հաճարին ածել «շատախօ-սել, շաղփաղփել». հմմտ. Երև. ձաւար անել «դատարկաբանել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. აარა աճարա «ձաւար»։
• . առանձին չէ գործածուած. բայց սոանից ունինք հաճարի «անտառային մի մեծ ծառ. hêtre» Մխ. առկ. Խոր. աշխ. հար հարուկ «մի տեսակ ծառ» Ագաթ. հաճարա-ծառ «հաճարի» Խոր. աշխ. 611. առանց հ նախաձայնի՝ աճարի «եղևնափայտի կամ մայր փայտի մի տեսակ» Պղատ. օրին. 118 (տպ. հաճարի, ըստ ՆՀԲ աճարի)։
• ԳՒՌ.-Շշ. ա՛ճար «անտառային ուտելի մի պտուղ է», Լ. Ղզ. Ղք. աճարի, աճարքի, Ղրբ. Լ. հաճարկի, Հմշ. աժրի «անտառային մի մեծ ծառ. fagus silvaticus, ռուս. букъ». վերջին ձևը բացատրելի է իբր հաճարի>ա-հարի>աճրի>աժրի։
wealthy, opulent, rich;
copious, rich, abundant, great, ample;
powerful, mighty, potent, grand, high;
master, lord, grand seigneur;
—ք քաղաքին, the first or most distinguished citizens of a town, the magnates, grandees, noblemen, nobility;
—ս ճեմել, to walk haughtily.
• (յետնաբար ի, ի-ա, ո հլ.) «հա-րուստ, փարթամ, պերճ, փառաւոր, իշխա-նաւոր» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մ. ա. 10. Սուտ-Սեբ. էջ 3, Բուզ. էջ 207. -որից ճոխութիւն Ես. իբ. 21. Եփր. ծն. Ոսկ. ես. և մտթ. Սեբեր. ճո-խանալ «հարստահարել, բռնանալ, պանծալ. նազիլ» Թուոց ժզ. 3, Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 17. «վայելել, փարթամանալ, զարդարուիլ» Ոսկ, հ. բ. 10. ճոխաբան Ա. տիմ. բ. 12. ճոխա-գոյն Բ. մակ. ժգ. 24. Ոսկ. ա. կոր. բ. կոր. ճոխաճանութիւն Ոսկ. ես. 17. ձմեռնաճոխ Թէոփ. խ. մկ. շքեղաճոխ Անան. եկեղ. պըտ-ղաճոխ Թէոփ. խ. մկ. ճոխախօս «ճարտա-րախօս, հռետոր» Ուխտ. բ. 91. ճոխափառ Հայել. 130 (վերջին երկուսը նորագիւտ բառ). նաև ճոխալ «ցնծալ, բերկրիլ» Տաշ. որից յառաջացել է գւռ. ճխալ Երև. Պլ. Տփ. հմմտ. Ադամ. էջ 9. «Դրախտիւն ուրախա-նէր, յետ և յառաջ հայեալ ճոխէր». ուր 5 ձեռ. ունին ճխէր, ինչպէս գիտէ նաև Բառ. երեմ. էջ 198՝ ճխալ «հրճուիլ»։
• ԳՒՌ.-Վն. ճօխլօխալ «գեղեցիկ ու ճար-տար լեզւով խօսիլ», որից և ճոխլոխան «ճարտարախօս»։
payment, pay, requital, retribution, compensation;
discharge;
acquittance, receipt;
end, finish;
ի —, received;
— առնել, to finish, to bring to an end or conclusion, to accomplish.
• «վարձք, փոխարէն հատուցում» Ոսկ. ես. Եւագր. «վերջ, ծայր, լրումն» Փիլ. խոսր. Բրս. թղթ. և մրկ. որից վճարել «կա-տարել, գործադրել, վերջացնել. 2. վախճա-նիլ, կեանքը վերջանալ. 3. պարտքը տալ, հատուցանել. 4. արգիլել, վճիռ տալ» ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. «բաժանել, բաժանուիլ, մէկդի կենալ» Ոսկ. յհ. Կիւրղ. ղկ. «ազատել, փըր-ևել» Տիմոթ. կուզ. 272. վճարանք Եփր. հռ. վճարումն Փիլ. այլաբ. Եղիշ. դիւրավնար Մանդ. պարտավճար Յհ. կթ. անվճար Պիտ. փիլ. գրուած է վինար Մխ. բժշ. 40. վճառել Վրդ. առ. 126-7. նոր բառեր են վճարօր, ամսավճար, վճարագիր։ Նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. հյ. հատուցա-նել և գւռ. հատնիլ «պարտքը վճարել, սպա-ռիլ, մեռնիլ, սատկիլ», լտ. solvo «լուծել, ազատել, ճեղքել, բաժանել, արձակել, մեռ-ցընել, պարտքը վճարել, վերջացնել» ևն։
• = Պհլ. ❇ vičār ձևից. հմմտ. [other alphabet] vlčārtan «բաժանել, լուծել, զատել, բացա-տրել, մեկնել, կատարել», [other alphabet] viča-rišn «բացատրութիւն, փոխարինութեամբ հատուցումն, վճար», vičārtar «իմաստուն, խոհական, բանիմաց», պազ. guzārešn «հա-տուցումն մեղաց, ապաշաւանք», vazārdan «բաժանել, մեկնել, մեկնաբանել», vazarešn «բաժանում, արձակում», vazār «բասատ-րութիւն», պրս. [arabic word] guzārdan «պարտ-քը վճարել, փարատել, անցնիլ, լքանիլ, թող-նել», [arabic word] guzār «անցք, վճարումն պար-տուց», [arabic word] guzārā «պարտքը վճարող», քրդ. ❇❇ bezārtīn «կեղուել, հատեղէն-ները ընտրել», bežarin, «ընտրել», bežare «ընտիր, կտրիճ» (Horn 917)։-Հիւբշ. 248
• Աւետերեան, Քերակ. 1815, էջ 312 վէճ+առ, որ «վէճը կռիւր առնում վեր-ջացնում է վճարելովը»։ ՆՀԲ վճար «վերջ», լծ. ընդ. հյ. ծայր, սպառ և թրք. հւճ, իճրա, իսկ վնար «հատուցումն» լծ. թրք. իւնրէթ «վարձք», պրս. կիւզար։ Böttich. Arica 84, 405 սանս. čarama «վերջին», vičar «ընկղմել, խոնարհիլ, տալ»։ Lag. Urgesch. 480 čar արմատի տակ, 484 պրս. guδāštan «փարատիլ, անցնիլ» ևն։ Spiegel, Huzw. Gr. 188-190 պհլ. wčar, պրս. guzār։ Պատկ. Изcлед. զնդ. vičar, պրս. gazār և պհլ. vacār ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 47, ծան. I սանս. vičar «վերջացնել, ի կա-տար ածել»։ Justi, Dict. Kurde 50
• սանս. vičāra, պրս. guzārdan, քրդ. bežardin։ Հիւնք. և Թիրեաքեան, Կար-նամաև ծան. 41 վճիռ բառից։ Ադամ-եան, Բիւզ. 1914 յուլ. 29 վ+ճար։
• ԳՒՌ.-Ջղ. վճարել, Երև. վճարէլ, Ռ. Սեբ. վջարէլ, Ննխ. վջարէլ, ուջարէլ «սպառիլ, վերջանալ», վջարք «վերջ, ծայր», վը-ջարցնէլ «սպառել», Տփ. վջարիլ, Զթ. վջայիլ, վջարիլ, Սչ. վիջարել։ Նոյն արմատից են Պլ. վջարանք «մզկիթ», Սեբ. վջարէլ «նամազ առնել». հմմտ. պրս. namāz guzārdan «նա-մազ առնել» (որ է բուն «նամազ վճարել»)։ =Նախաձայնի անկումով Սվեդ. ջmրիլ «վը-ճարել»։
aromatics, spice;
incense;
perfume
• Պատկանեան, Խոր. աշխ. 1877, էջ 81 պրս. [arabic word] bōyiča (ըստ Vullers) «con-volvulus, որ է բաղեղ կամ որթի թըր-թուռ»։ Մարքվարտ (նամակ 1926 դեկտ.) պհլ. bōyāk-čār «անուշահոտ ճար՝ դե-ղօրայք»։
intelligence, intellect, understanding, wit, sense;
genius, talent;
wisdom, prudence;
reason, sense, judiciousness;
enthymeme;
— բազմայեղանակ, a rare talent.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «խելք, միտք, հնարք. ճարտարութիւն, ի-մաստութիւն» ՍԳը. որից հանճարագիտու-թիւն Ագաթ. հանճարեղ ՍԳր. հանճարել «հը-նարել ճարտարութեամբ» Բրս. ծն. Լմբ. ան-հանհար Ոսկ. անհանճարակտն Ոսի. ես ան-հանճարութիւն Ոսկ. մտթ. բազմահանճար Յհ. կթ. երկնահանճար Նար. կուս. լիահան-ճար Յհ. կթ. կորովահանճար Անան. եկեղ. տղայահանճար Բուզ. գերահանճար Մաշտ. շատահանճար Խոր. հոգեհանճար Նառ..
• -Պհյ. *hanč̌ār ձևից, որ թէև աւանռուած չէ, բայց հմմտ. պրս. [arabic word] hanǰār «ճա-նաաարհ. 2. կերպ, եղանակ». պյս նշանա-կութիւնից է բխում [arabic word] nā-hanǰār կամ 3. [arabic word] ❇ bi-hanǰār «անկարգ, ան-կանոն» (իբր անհանճար)։ Հյ. և պրս. բա-ռերի նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. պրս. օ︎ rāh «ճանապարհ», որ սակայն նշանակում է նաև «կարգ, կանոն, միտք, խօսք, բանականութիւն, մարդու ներ-օինը». հայ գւռ. ճամբայ «ճանապարհ. 2. հնարք, ելք, հնարագիտութիւն», ճամբայ մը գտնել «մի հնարք մտածել»։ Պրս. ձևը կապ-ւում է ըստ Նէօլդէքէի սանս. samč̌āra-«պր-տոյտ, ճանապարհ» բառին, որ կազմուած է sam-մասնիկով՝ čār-արմատից (Horn, էջ 247)։
• Հներից Լմբ. առակ. ա. 7 և ը. 14 մեկ-նում է «Հանճար... ստուգաբանի ան-ճար, այսինքն թէ՝ ոչ առանց խափա-նածոյ իրիք կատարի։ Եւ հանճար ասի, զի զկատարումն առ յապայ ունի»... էծ 135-6 «Հանճար որպէս բազում ան-գամ! յեղյեղեցաք, ստուգաբանի անճա-րիցն ճար»։ Տաթև. ձմ. լ. «հանճարն ստուռաբանի անճար. այսինքն անճար է և անխափան որ պիտի լինի կատա-րումն»։ Նոյնը նաև Տաթև. հարց. 270։ Իսկ Առաք. լծ. սահմ. 484 «հանեա՛ զճար»։ ՀՀԲ «հանէ ճար» (այսպէս նաև Թոփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 44)։ ԳԴ միայն անհանճար ձևին է կցում պրս նահէնճար։ ՆՀԲ հա՛նճար կամ համ ճար։ Lag. Urgesch. 477 čar արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 1243 կասկածում է զնդ. hamčar և պրս. hanǰār ձևերի վրայս Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 196 պրս. hanjār։ Հիւնք. պրս. [arabic word] hangār «սաստկութիւն, սրութիւն»։ Հիւբշ. 173
pasture, feed, food, forage, fodder, provender;
pasture ground or land, meadow;
food, pasture, aliment, nourishment, prey;
— հրոյ, fuel, combustible;
— լինել, to be food to, the prey of, a prey to;
հրոյ — լինել, մատնիլ, to be a prey to the flames, to be burnt, devoured, consumed by fire;
սրոյ — լինել, մատնիլ, to perish by the sword;
սրոյ — տալ, to put to the edge of the sword, to slay;
— գտանել, to spread over, to wind or creep about;
— տալ հերձուածոց, to keep up, to foment divisions;
առ — ախտից, for cherishing or caressing the passions;
բազմախողխող երկաթոյն նա տայր ի —, he mowed them down with the murderous steel, or sweeping brand;
գիտութիւնք — են մտաց, knowledge is the food of the mind;
ճար եւ — առնել, to find a remedy;
to repair, to redeem, to retrieve, to make reparation or amends for.
• , ի-ա հլ. «հնար, ճար, դարման դեղ» Նար. Արծր. Վրդն. ծն. Վրք. հց. որից ճարակել «դարմանել» Նար. հա. անճարակ «անդարմանելի, անհնարին» Նար. «տկար, անկեալ» Բենիկ. «հարկաւ, անշուշտ, ստի-պողաբար» Մխ. Բժշ. 135. անճարակութիւն Վրք. հց. անճարակիլ Մխ. Բժշ. յանճարկի կալ Գր. տղ. եմ.։
• = Պհլ. ❇ čārak «միջոց, հնար» բառից, հմմտ. պրս. [arabic word] čara «միջոց, հնար, դեղ, դարման», որից փոխառեալ են նաև քրդ. čare, թրք. čare, արևել. թրք. [arabic word] čara, ինչպէս նաև թուրքերէնի միջոցով՝ բուլգ. čare, սերբ. č̌ara, čare, նյն. τσιαρéς ևն. հմմտ. նաև արմատակից ճար բառը և նրա տակ յիշուած ձևերը։-Հիւբշ. 188։
• Առհասարակ շփոթուած է յաջորդի հետ՝ հայերէնի մէջ ձևի նոյնութեան և պարսկերէնի մէջ ձևի նմանութեան պատճառով։ Առաջին անգամ Հիւբշ. տարբերեց երկուսը՝ դնելով ճարակ «հը-նար»<պհլ. čārak և ճարակ «խոտ»< ահլ. čarak։
• ԳՒՌ.-Գործածւում է նախորդի հետ կրրկ-նական կազմելով՝ ճար-ճարակ (Պլ. Ռ. Սեբ. ևն). բայց սրանից ունինք նաև անճարակ, անճրկիլ, անճրկած, անճրկոտիլ։
• , ո, ի-ա հլ. «անասունների ու-տելու խոտը» ՍԳր. Մծբ. նմանութեամբ «կը։ րակի, վէրքի, մեղքի տարածուելու նիւթ» Բ. տիմ. բ. 17. Եւս. պտմ. ը. 17. որից ճա-րակել «արածիլ, խոտ ուտել» ՍԳր. Եփր. աւետ. «տարածուելով ծաւալիլ» (կրակի, հի-ւանդութեան ևն համար խօսելով) ՍԳր. Ոսկ. գղ. ճարակակից Պղատ. օրին. ճարակաջատ Ոսկ. ես. ճարակաւոր Ոսկ. եփես. և մ. գ. 6. հարակումն Յհ. կթ. համաճարակ Նար. խո-տաճարակ Բ. մակ. ժ. 6. Ագաթ. Բուզ. հրա-ճարակ Թէոդ. մայրագ. մկնաճարակ Մագ. տե՛ս և ասպաճարակական։
• = Պհլ. ❇ čarak «արօտ, ճարակ» բա-ռից. սրա հետ նոյն են պրս. [arabic word] čarā «արօտ, ճարակ», čarāgāh «արօտատեղի», čarāgar կամ čaranda «արօտական անա-սուն», čarā̄var «ճարակաւոր, արօտական», čarānidan «արածել, ճարակիլ», բեւուճ. caι raγ «արածել, ճարակիլ, ման ածել», աֆ-ղան. car «ուտելու համար անասունին տըր-ուած խոտ». čarēdal «արածել», հինդուստ. [arabic word] jəhar «մացառ», čaru «խար, խոտ». գնչ. č̌ar «խոտ», čarava «ուտել, կշտանալ», ւαրava «խւոտ». čarayava «արածել», čario-vava «խոտով սնանիլ, ճարակիլ», քրդ. če-rándin «տանիլ արածացնել», čarewan «ա-րօտ», čere «ճարակ, խոտ, արօտ» ևն։-Հիւբշ. 188։
• «երկիր, նահանգ». ի-ա հլ. նո-րագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ոտնում եմ գործածուած Խոր. աշխ. 590. «Աայրեալ գօ-տեաւն անցին ի հարաւոյ կոյս և զազգսն զայն ճշգրտեցին և զսահմանս ճարակաց նո-ցա չափեալ». (Պատկ. Aрм. reorp. էջ 12 ռուս. թարգմանում է проcтранства иxъ nрeделовъ). կայ նաև նոյնի բայական ձևը ճարակել «բնակիլ». Եւ ճարակեն զենտոս Լի-բիա ազգք վեշտասան. Խոր. աշխ. 598 (Պատկ. էջ 25 թարգմանում է живутъ)։
• =Նոյն ճարակել «արածիլ» բայից է. ի-մաստի զարգացման համար տե՛ս կեր «գա-ւար»։-Լճ.
cf. Կնտակ.
• = Թուի թէ կազմուած է -ատ (<հատ) մասնիկով *ճաղ «մազ» բառից, որի հետ հմմտ. հիւսիսային կովկասեան լեզուներից՝ լակ. դճարա, կիւր. ռուտ. խին. դճար, ցախ. դճեր, կազիկում. չարա, ագ. տաբ. ճար, արչ. ճարի, բուդ. ջաար, ջէկ. ճաար, որոնք բոլոր նշանակում են «գլխի մազ»։-Աճ.
dexterous, handy, industrious, ingenious, skilful, adroit, able, clever, expert;
artful, cunning, sharp, sly, shrewd, crafty;
artisan, mechanic, artificer, master;
ad. well, wisely, thoroughly, to the bottom;
— ի քանդակագործութիւն, excelling in sculpture;
— ի կեղծաւորել, adroit at dissembling, crafty;
— գիտել, to know perfectly, thoroughly.
• . ի-ա հլ. «վարպետ, արուեստա-գէտ. 2. քերթող, իմաստասէր. Յ. լաւ, հմտօ-րէն» ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. որից ճարտարարան ՍԳր. Եւս. քր. Կոչ. ճարտա-րասան Ոսկ. մտթ. Փիլ. (որից համառօտուած է ճարտասան Փիլ. Պիտ. Խոր. հմմտ. Նո-րայր, Հայկ. բառաք. էջ 64, Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 և Բառաք. դիտ. Բ. 65), ճարտա-րագոյն Ոսկ. մ. գ. 4. ճարտարագործ Բուզ. ճարտարադէտ Մծբ. ճարտարախօս Գծ. իդ. 1. Սեբեր. Կորիւն. Եւս. քր. Ոսկ. եբր. ճար-տարակ կամ ճարտարիկ Ոսկ. փիլ. 430 ճարտարել ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. ճարտարանք Եւս. քր. ճարտարապետ ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Եւս. օր. հրաշաճարտար Օրբել. ևն։ Կան և մի քա-նի տարօրինակ ձևեր՝ Բառ. երեմ. էջ 196-Z, որոնք բոլոր այս արմատին են հայում. ինչ. ճարտակ «ճարտասան», ճարտակապէս «յայտնապէս», ճարտարամակ «ճարտար կամ յոխորտաբան», ճարտանակ «արուեստս առևիչ կամ իմաստասէր»։ Նոր բառեր են ճարտարամիտ. ճարտարարուեստ, ճարտա-րագիտութիւն, ճարտարագործութիւն ևն։
• ՆՀԲ «իբր ճարտարօղ կամ կերտա-րար», լծ. լտ. čerte «ստոյգ»։ Muller,
• Kuhns u. Schleich. Btrg. s, 139 սանս. čatura-ra։ Lag, Beitr. bktr, Lex. 27 զնդ. čarətar «գործող, կերտող» (բայց այս բառը նշանակում է «քայլող, յա-ռաջացող». կայ նաև čarana «ձեռա-գործ, գործ» ըստ Justi, Zendsp. 109ա բայց նշանակութիւնը սխալ է. զնդ. čar արմատը նշանակում է «երթալ. 2. ա-րածելու երթալ»)։ Հիւբշ. 189 մեռժում է համեմատել čarətar ձևի հետ. Müller WZKM 8 (1894), 362 կցում է զնդ. čarətutārō բառին, որ գտնում է պհլ. բառարանում և մեկնուած է ❇ջ kartārtum «գործու-նէութիւ՞ն»։ Bartholomae, Altir., Wör-terb. 582 մերժում է Müller-ի այս հա-մեմատութիւնը, ըստ որում զնդ. յիշեալ բառը նշանակում է «մէկ ասպարէզ քայլող անցնող». իսկ ինքը հյ. ճարտար փոխառեալ է դնում իրան. *čartara-ձևից, որի հետ կցում է սանս. [other alphabet] čatura-«արագ, ճարպիկ, ճարտար»։ Հիւնք. ճարտ=պրս. kardan «գործել»։ ճարտար=պրս. kārdār «գործող»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բառ. 263 պրս. [arabic word] čāra-dār «ճարտար»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Սլմ. ճարտար, Ալշ. Մշ. ճարդար, Ագլ. ճա՛ո-տար, Խրբ. ջարդար։ Նոր բառեր են ճար-տարել Տիգ.. «ձեռքիցը բան գալ, շինել», ճարտարւոր Պլ. «ճարպիկ, աշխոյժ», ճար-տըրւորիլ Պլ. «արտորալ, փութալ, փութկոտ լինել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭარტარი ճարտարի «ճար-տար». սրա ձևափոխութիւնն է ჭვარტალი ճվարտալի կամ ჭარტალი ճարտալի «շա-տախօս, չարախօս», բայց յատկապէս ენა-მჭვარტალი ենա-մճվարտալի՝ նոյն նշ։-Այս բառից է յետ փոխառեալ Տփ. ճարտալ «ճարտարախօս, ճարպիկ»։
cf. Սպիտակ;
— երիվար, a white horse.
• = Պհլ. *čermak ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց հմմտ. պրս. [arabic word] čarma «ճեր-մակ ձի, շագանակագոյն կարմիր ձի» (Vul-lers), «հասարակօրէն ձի, իսկ յատկաբար այն ձին, որ կոչի թրք. գուլա աթ (իմա՛ «աշ-խէտ, կարմրագոյն ձի») և ուրեք գրի նշա-նակել գորշ ձի» (ԳԴ). գրուած է նաև [arabic word] ǰarma «գորշ ձի». քրդ. čerme «սպիտակ, ճերմակ» (ZDMG 38, 61)։ Իրանականից փոխառեալ են նաև վրաց. ბარმაι ճար-մակի կամ ჭარმაგი ճարմագի «սևերի հետ խառն ճերմակ մազեր», ჭარმალი ճար-մաղի «ալևոր քաջ ծերունի», ჭარმაკი ცხენი ճարմակի ցխենի «ճերմակ ձի», ჭარმაგოხანი ճարմագոսանի «ալեհեր». (սրանք չեն կա-րող հայերէնից լինել՝ առաջին վանկի ա-և պատճառաւ)։-Հիւբշ. 189։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. ճէրմակ, Մշ. ճէր-մագ, Ակն. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. ջէրմագ, Ասլ. ջէրմագ, ջէրմայ, Զթ. ջիյմօգ, ջիրմոգ, Ջղ. ճարմակ։ Նոր բառեր են ճեր-մակերես, ճերմակլաթ, ճերմակկապ, ճեր-մակկեկ, ճերմակորակ, ճերմկոտիկ, ճերմը-կուկ, ճերմլուկ, ճերմկնալ, ճերմկոտիլ, ճեր-մըկուց, ճերմկուցք, ճերմակջուր. սաստկա-կանն է ճեփ-ճերմակ Արբ. Պլ., ճիփ-ճերմակ Ննխ. ճերճերմակ Ախք.։
fatigue, lassitude;
fatigued, tired, weary, faint, jaded.
• «յոգնած» Յուդթ. ժգ. 2. «յոգնու-թիւն» Յհ. կթ. 222. որից խոնջիլ «յոգնիլ» Սիր. զ. 20. Ագաթ. խոնջութիւն «աշխատանք, աշխատասիրութիւն» Ոսկ. եփես. բ. խոնջա-կան Պիտ. փիլ. խոնջանք Մագ. խոնջավաս-տակ Վրք. հց. խոնջումն Մագ. անխոնջ Պիտ. փիլ. ճգնախոնջ Ոսկ. հմբ. քրտնախօնջ Ճար-ընտ. գրուած է նաև խոնճիլ։
cartilage, gristle;
soap;
cf. Օճառ.
• = Պհյ. afčār «գործիք, կարասիք, սարք, կազմած» բառից, որից zēn. afč̌ār «թամբի սարք». նոյնից է պրս. [arabic word] afzar կամ [arabic word] avzar «համեմունք, կերակրի սարք. 2. գոր-ծիք արուեստաւորաց». ծագում է հին իրան-*api-čara -ձևից, որ կազմուած է api-մասնիկով čārā-«միջոց, ճար» բառից։ Այս-պէսով սրանց է կապւում նաև վրաց. აბჯარა աբջարի «զէնք, զրահ, սպառազինութիւն»։
• «առաստաղ, առիք, ոճոռք» ըստ Լծ. նար. կամ «առաստաղի մանր գերաննե-րը» ըստ ՆՀԲ. բայց աւելի է ճիշտ դնել «տա-նիք», ինչպէս ցոյց է տալիս բառիս միակ վը-կայութիւնը՝ Հց. աթ. էջ 421-2. «... ածես ի վերայ գերանս... զառաստաղս կապեսցես. և ի վերայ աճառս արկանել... և ապա աւար-տել»։ Այս օրինակից յայտնի է որ աճառք առաստաո չէ, այլ նրանից վերև եղած մի ռան, որ է «տանիք». հմմտ. նաև հետևեալ տաղի մէջ «Տաճարն այն ո՞ւմ նման է. ա-հառքն այն ո՞ւմ նման է. մարդակքն այն ո՞ւմ նման է. գերանքն այն ո՞ւմ նման է» (տե՛։ Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 60)։
membrane, cuticle, pellicle, tegument;
omentum, caul, reticulum;
diaphragm.
• (գրուած նաև թաղանդ) ո և ե-ա հչ. «բարակ մաշկ. 2. քաղիրթր պատող ճար-պը» ՍԳր. Ոսկ. Ա. տիմ. «ծովային բոյս» Կոչ. 269 (սեռ. թաղանթաց). որից թաղան-թագեղ Վեցօր. 172. թաղանթազարդ Վեցօր. 166. թաղանթապատեալ Ճշ. թաղանթաթև «մաշկաթև» ԱԲ. թաղանթիլ «բարակ մաշկ կապել» ԱԲ. թաղանդեայ «մաշկ կապած, ԱԲ. թանձրաթաղանթ Փարպ. լուսաթաղանթ Խոր. վրդ. ծովաթաղանթ Կոչ. հրաթաղանթ Անան. եկեղ։
temple, fane, church;
palace, court, hotel;
banqueting-hall;
banquet, feast;
— խորհրդոյ, council-hall, House of Parliament.
• , ի-ա հլ. «պալատ, արքունիք» ՍԳր. Եզն. «անկելանոց, հիւանդ՝ ծեր՝ անկ-եալ պահելու յատուկ շէնք» Ճառընտ. «սե-ղանատուն, սեղան, կոչունք» ՍԳր. Եղիշ. «կուռքի մեհեան» Շար. Ճառընտ. «աղօթա-տուն Աստուծոյ» ՍԳր. որից տաճարակա-պուտ Բ. մկ. դ. 42. Ոսկ. ես. տաճարակից Գ. մկ. բ. 13. Բուզ. տաճարապետ ՍԳր. տա-ճարակողոպուտ Ոսկ. մտթ. և Բ. տիմ. մե-հենատաճար Ոսկ. գծ.։
• ՆՀԲ մրաց. տաձարի, պրս. տայիր. տէյր, ի տավէր «Աստուած և դիք»։ Հին հայկաբանները մեկնում էին «տայ ճար»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Gosche 38, որին հետևում են միւսները։ Հիւնք. պրս. թէճէր, թաշիյր, չարկեահ, չարթաք. հպրս. թասարա (1), լտ. quatuor, պրս. չատիր, թրք. չատըր, յն. τέτταρα։ Ալիշան, Հին հաւ. 428 պրս. թէճէր և ետրուր. tage չաստուածը։ Պատահական նմա-նութիւն ունի չին. [hebrew word] tá'-ciá «մեծ տուն»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Ջղ. Տփ. տահար, Մշ. տաջար, Ռ. Սեբ. դաջար, Մրղ. տաճճար, Զթ. դաջօյ, դաջոր. այս բոլորր ու-նին «եկեղեցի» նշանակութիւնը։ Իսկ Սլմ. գործածւում է միայն իւրայատուկ մի ա-սացուածի մէջ. երբ թոնիրը շատ վառուելով սպիտակի, ասում են թէ թոնիրը «սիւտկել է իշխօ տաճար». սրանից հանելով է անշուշտ, որ Ա. Աթայեան, Սալմաստ 66 դնում է տա-հար «թոնիր» նշանակութեամբ մի բառ, որ ինչպէս ստուգեցի Թաւրիզում Սալմաստեցի գաղթականների մօտ, գոյութիւն չունի.-հմմտ. նաև Ահարոնեան, Հռօ կինը, էջ 67 Իգդիրեցոց մի երդումը թոնրի վրայ՝ «այս տաճարը վկայ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ყაძარი տաձարի, გაძარო տաձարո «տաճար, եկեղեցի, պալատ, դա-տարան, պանդոկ», ტაძრეული տաձրեուլի «պանդոկապետ», თაძრობა տաձրոբա «ընթ. րիք, խնջոյք», թուշ. ტაძარ տաձար «եկեղե-ցի», քրդ. տաճար «եկեղեցի» (այս ձևով է գործածուած Աւետարանի քրդերէն թարգմա-նութեան մէջ, տպ. Պօլիս, 1857, Մտթ. իգ. 16-17 ևն)
shallow, fordable;
low ground, flat;
shallows, banks;
ի — ելանել, to be disembarrassed, to get rid of, to extrieate oneself from, to eseape from danger;
ի — հանել, to liberate, to disembarrass, to relieve.
• (սեռ. -ի. գրուած է նաև ձան-ծաղ, ծանծախ) «ոչ խոր, երեսկունկ (ջրի, հողի համար), վերիվերոյ, դիւրիմաց, հա-սարակ» Արշ. Մխ. առակ. Լաստ. Շնորհ. ևծանծաղ տեղ» Պիտ. «դանդաղ» ԱԲ. որից ոճով՝ ի ծանծաղ հանել կամ ելանել «ա-ղատման մի ճար գտնել» Ոսկ. մ. ա. 20, գ. 4, 14. ծանծաղագոյն Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Սե-բեր. ծանծադամիտ Գ. մակ. ը. 15. ծանծա-ղուտ Վեցօր. ծանծաղապէս «առ երեսս» Միխ. աս. 595։
active, busy, stirring, diligent, lively, brisk, vigorous;
— լերուք ! now! be lively! courage! cheer up!
diligently, unweariedly;
— գնալ, to quicken the pace, to advances wiftly, bravely, intrepidly.
• = Պհլ. *žīr ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում զնդ. jira-«կեն-սունակ, արաղ, աշխոյժ», սնս. jirá-«աշ-խոյժ, զործունեայ, ժիր», պրս. [arabic word] zirak «մտացի, շոյտ և ժիր», [arabic word] ažir կամ [arabic word] azīr «մտացի, ժուժկալ», աֆղան. [arabic word] žir «արթուն, ժիր», քրդ. [arabic word] žêr «ճար-պիկ, ճարտար, եռանդուն, խնամոտ, քաջ, կարող» (Horn § 681), որոնք ծագում են զնդ. gay-ևն «կեալ, ապրիլ» արմատից. տե՛ս կեալ (Barthol. էջ 610)։-Հիւբշ. 156։
cf. Փափաքանք.
• ՆՀԲ թւում է հանել պապակ բառից։ Տէրվ. Altarm. 57-8 պարզ արմատը դնելով փաք՝ հանում է հնխ. spak ար-մատից. հմմտ. յն. τφίγγω «կապել, ճմռել, ճնշել», անգսք. spange «ճար-մանդ», կամ յն. σπαω «քաշել», լտ. sponte «ինքնակամ»։ Նոյն, Նախալ, 91 հնխ. pak «եփել, խորովել» արմա-տից, հմմտ. սանս. զնդ. pač, յն. πε9σω, լտ. coquo ևն։ Canini, Et. étym. էջ 8 պրս. buka «փափագ», իսկ էջ 103 սանս. bhāg'i «կրակ», գերմ. backen «եփել»։ Bugge KZ 32, 58 և Հիւնք. պապակ բառի հետ։
cattle;
—ք, means, expedient, device;
—ս պաճարել, to seek the means to, to resort to all sorts of expedients, contrivances or shifts.
• , ի-ա հլ. «նախիր, արջառ, եզ, կով, կամ լայնաբար՝ ամէն անասուն» Կա-նոնք սահ. 126. Տիմոթ. կուզ 327. Փիլ. Խոր. Պտմ. աղէքս. 13. որից պաճարաբուծ «հ--վիւ» Պիտ. պաճարամիտ «անմիտ» Լմր. մատ. 56, 95. պաճարեղէն «անասուններ» Նիւս. կազմ. պաճարարօտ Փիլ. Ասող. պա-ճարապէս «անասնաբար» Անյ. հց. իմ. քա-ջապաճար Փիլ.։ Այս արմատից են գալիս նաև աաճարանք «ինչք, ապրուստ, պաշարե-ղէն» Ագաթ. Պիտ. Յհ. կթ. Ղևոնդ. «ճար, ճա-րակ, հնարամտութիւն, հնարք» Ոսկ. մ. ա. Չ. Փիլ. յովն. 590. պաճարք «հայթայթանք. մեջոց, հնարք» Ոսկ. մ. ա. 22. պաճարել կամ պաճարիլ «հայթայթել, նիւթել, միջոց կամ հնարք գտնել» Ոսկ. մ. ա. 22. Փիլ. Պիտ. անպաճարան «անհնարին, շատ դըժ-ուար» Փիլ. իմաստն. նշանակութեան զար-գացման համար հմմտ. պախրէ։
• ՆՀԲ աաճար «տաւար» բառի համար թուի թէ յիշում է եբր. պաքար «պախ-րէ». իսկ պաճարել՝ լծ. և նոյն թրք. be-ǰermek և ռմկ. ճարել։ Lag. Urg. 479 ճարակ բառի հետ։ Հիւնք. պաճար «տա-ւար»=պրս. čārpā «չորքոտանի» (շըրջ-մամբ), իսկ միւս նշանակութիւններով վաճառ բառից։ Գազանճեան, Արևել. մամ. 1907, 934-5 պաճարել=թրք. bejer-mek։ Meillet, Rev. d. ét. arm. 2, 6 պա-մասնիկով իրան. ճար (cār), ճարակ (čārak) բառերից փոխառեալ։
laugh, laughter, laughing;
derision, mockery, raillery, banter;
sneer;
— առնել, դնել, հեղուլ, to laugh;
to joke, to jest;
to laugh at, to scorn, to deride, to make sport of, to ridicule;
— լինել՝ կալ՝ մնալ, to be laughed at, derided, ridiculed, made a jest of, to make oneself the laughing-stock of;
— առնել զոք յայտ յանդիման, to scorn, to deride one to his face;
զծաղու գալ, ի — հատանիլ, to laugh, to hurst out laughing, to suffocate with laughter;
cf. Ծանակ.
• Brosset JAs. 1834, 383 ևն ծաղել ձևի դէմ դնում է յն. γελάω և վրաց. վիցինի։ ՆՀԲ «ծաղր՝ արմատ բառիս ծիծաղ և ծաղիկ. լծ. ընդ ձաղ, խաղ» իսկ վարդ բառի տակ լծ. է դնում պրս. կիւլ «վարդ»։ Peterm. 23 ծաղր=եբր. [hebrew word] shq «խնդալ, ծիծաղիլ»։ Win-disch. 13, 18 յն. γέλως։ Canini, Et, étym. 186 բրըտ. khoarzin «ծիծաղիլ»։ Տէրվ. Նախալ. 76 հայ. կական, կան-չել, կատակ, կողկողել, ծիծաղել, ծաղր, կարկաչել <կակրաչ-ել, կռնչել, կռունկ, կարդալ, կրճ-ել, կրճ-տել, ճար-ճատել <ճաճրատել ձևերը դնում է հնխ. ga, gan «հնչել, գոչել» արմատից, որին
bodkin;
awl, pricker.
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. per-«ծակել» արմատից՝ -իւն մասնիկով. ցեղա-կիցներից հմմտ. յատկապէս յն. πείρω «ծակել», περόνη «ծակելու գործիք, ճար-մանդ, գնդասեղ և նսաններ», նյն. περούν «պատառաքաղ» (որից փոխառեալ են Ախց. Կր. Երզ. Զն. էվ. բերոն և Սվ. բիլոն «պա-տառաքաղ», Եւդ. բերոն «գդալ», լազ. pe-rōni և գնչ. beruli «պատառաքաղ»), περο-νω «ծակել», հսլ. na-perja, na-periti «ծա-կել», ալբան. š-boroǰ «ծակել, խթել», š-puay «պատը ծակել, քանգել»։ Նոյն արմատի «միւս կողմը անցնիլ, թափանցել, երթալ, ճամբորդել, նաւել ևն» նշանակութիւնների և սրանցից բխած բառերի վրայ տե՛ս Boi-sacq 757, Pokorny 2, 39։-Հիւբշ. 467։
means, way, expedient;
way, egress;
resource;
solicitude, utmost diligence;
industry, invention, ingenuity;
deceit, artifice, insidiousness, fraud, trick, intrigue;
style, method;
—ք պատերազմի, stratagem;
—ք հայթայթանաց, remedy, means, way;
—ք բժշկութեան, remedy, cure, medicament, medicine, physic;
չարարուեստ, չարիմաց, ճարտարիմաց or խորամանկ —ք, artfulness, craft, shuffling, artifice, cunning, dodge, intrigue, wiles and shifts;
—ս հնարել, խորհել, իմանալ, ի —ս հայթայթանաց մտանել, to bethink oneself of a device or expedient, to tax one's ingenuity, to contrive, to adopt or employ means to;
հնարել ումեք —ս, to deceive, to cheat, to dwindle, to defraud;
to plot, to machinate;
իմանալ զամենայն —ս, to be fertile in expedients;
յանհնար —ս մտանել, to be wavering, irresolute, to vacillate, to hesitate;
to know not which way to turn oneself;
զամենայն —ս հնարել, ի զանազան —ս մտանել, to bend all one's mind to, to task all one's powers of ingenuity and application, to do one's utmost, to use one's utmost endeavours, to do all or any thing one can, to strive with might and main, to try every art, to leave nothing untried, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
որպէսի —ս եւ իմանայցէ ոք, whatever artifice one may employ;
բիւր ազգի ազգի —ս հնարէր, he used a thousand stratagems;
—իւք իմն ուղղեցի, I found means to rectify;
enthymeme;
չէ —, չիք —, չիք ինչ —, it is impossible, it can't be;
it is done;
եթէ գոյր —, if it were possible;
որքան — է, as much as possible, as much as one can;
— էր նմա, he could have done it;
որ —դ ես անհնարից, Thou, to whom nothing is impossible.
• , ի հլ. «ճար, միջոց, վարպետ ելք. կարելիութիւն, մի խելք բանացնելը» ՍԳր. եզն. Մծբ. Կոչ. «մեթոդ» Սահմ. Անց. պորփ. որից են հնար է, հնար չէ «կարելի է, կա-րելի չէ» Սգր. Ոսկ. ա. թես. ը. Կոչ. հնարել կամ հնարիլ ՍԳր. եզն. Կոչ. հնարալ Ոսև ա. տիմ. հնարաւոր ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. հնարո-ղութիւն Եզն. հնարին Կոչ. հնարագէտ Ոսկ. ես. Վեցօր. հնարագիտութիւն ՍԳր. եոն հնարագիւտ Սեբեր. եզն. հնարակերտ Եւա-գըր. հնարացոյց Սեբեր. անհնար ՍԳր. Ա-գաթ. անհնարին ՍԳր. Կոչ. Ագաթ. բազմա-հնար Եսթ. ժզ. 13. Փարպ. դիւրահնար Փարպ. բարեհնար Ոսկ. յհ. ա. 42, ևն։ Հին հայերէնում շատ անգամ բառս անեզական էր, այս պատճառով նոր գրականում (յատ-կապէս արևմտեան) ասւում է հնարք։
• = Պհլ. պազ. ❇ hunar «գիտութիւն» բառից փոխառեալ. հմմտ. զնդ. ❇ hunara-«ճարտարամտութիւն, անձնական արժանաւորութիւն, իմաստութիւն, հնարի-մառութիւն», haδa-hunara «հնարիմաց, ճարտար», պրս. ❇ hunar «ճարտա-րութիւն, հնարագիտութիւն, խելք, միտք. հանճար», hunarvar «հանճարեղ, հնառա-գէտ». պարսկերէնից փոխառութեամբ՝ բե-լուճ. hunar, աֆղան. hunr, քրդ. huner, թրք. huiner, վրաց. უნარი ունարի, բոլորն էլ «մտքի կամ ձեռքի ճարտարութիւն, հնարի-մացութիւն» (Horn § 1108)։ Իրանեան ձևե-րի. հետ համեմատւում են սանս. [other alphabet] sīnara-(նոր հնդ. sundara-) «ուրախ-զու-արթ, վեհանձն, գրաւիչ, գեղեցիկ». բոլորի ծագումը դրւում է սանս. զնդ. nar-«տոա-մարդ, այր» բառից, hu-«լաւ» մասնիկով. իբր թէ «տղամարդութիւն» նախնական նշա-նակութիւնից երանգաւորուած. հմմտ. հիռլ. so-nirt և կիմր. hy-nerth «քաջ, կտրիճ, ու-4եղ» (Pokorny 2, 332)։-Հիւբշ. 181։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Շմ. Սչ. հնար, Սլմ հնmր, Ալշ. Գոր. Ղրբ. Մշ. Ննխ. հնարք, Սվեդ. հնուրք, Մկ. խնարք1. ուրիշ տեղ գոր-ծածական են նոր փոխառութեամբ հունար, հիւնէր ձևերը. կայ նաև իմաստի տարբե-րացմամբ՝ հնար «ճար, միջոց», հունար «հմտութիւն, վարպետութիւն»։ Բայական ձևով են՝ Ննխ. Սեբ. հնարէլ, Շմ. հնարիլ. Տիգ. հնmրիլ և իմաստի փոփոխութեամբ՝ Սչ. հնարել «միջնորդել», ինչպէս և հնար «միջնորդութիւն»։ Հետաքրքրական ձևեր են Տփ. անհրանէլի «անհնարելի, անհնարին» և հնարաւորուիլ Ախց. «յարմարուիլ, իրար հետ եօլայ գնալ» (Ամատ. էջ 398), որի հետ նոյն է հնաւորուիլ Վն. «մէկի հետ վարուիլն ի-մանալ, ամէնքին հաճելի լինելու բնաւորու-թիւնն ունենալ» և անցողականով՝ հնաւոր-ցընել Մշկ. «գոհացնել, գոհ կացուցանել»։
cure, dressing;
culture;
remedy, reparation;
refreshment;
provender, provision, victuals;
subsistence, nourishment, maintenance;
— տամ, cf. Դարմանեմ.
• , ո, ի հլ. «ճար, ճարակ, խնամք. հոգ, դեղ, ուտելիք, ապրուստ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես., որից՝ դարմանել ՍԳր, դարմանիչ Վեցօր. Եզն., դարմանական Ոսկ. ես., դար-մանաւոր Ագաթ., դարմանոց Բուղ., դարմա-նութիւն Ոսկ. ես., խաշնադարման Ծն. խղ. 32, 34, բազմադարման Յճխ., քաջադարման Մծբ., անդարմանելի (նոր գրականի մէջ) ևն։
• = Պհլ. [arabic word] darmān «բժշկութիւն, դեղ», պրս. [arabic word] darmān «ճար. ճարակ, դեղ», սանս. dhεrman-«յենարան, նեցակ»։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև աֆղան. րելտճ. darmān, քրդ. darman, ասոր. [syriac word] ︎ darmānā, թրք. derman, սերբ. derman, վրաց. დარმანი դարմանի, ավար. darman. ուտ. därman, այսպէս նաև գրեթէ բոլոր կովկասեան լեզուների մէջ։ Իրանեան բառի արմատն է dar<հնխ. dhar «պահել, պահպանել» (Horn, § 554). հմմտ. նոյն արմատից զնդ. drva «առողջ», պհլ. dāruk, պրս. [arabic word] dāru «դեղ, դարման» (Horn, § 523), ուրիշ ածանցներ են հյ. դարան, դա-րիլ (տե՛ս այս բառերը)։ Հայերէն բառը բնիկ լինելու պարագային էլ պիտի ունե-նար վերի ձևը, բայց -սան մասնիկը և բա-ոի նոր նշանակութիւնը՝ որ միալն իրանե-աններիոն է յատուկ, ցոյց են տալիս, որ բառը փոխառեալ է։-Հիւբշ. 138։
• ՒԻՌ.-Պահուած է «1. դեղ, ճար» և 2. «լարդ» իմաստով. -առաջին իմաստով են՝ Երև. Տփ. դարման, Ախց. Մշ. Ջղ. դ'արման, Ալշ. Մկ. Վն. դmրման, Հմշ. դէրմօն, իսկ երկրորդ իմաստով են՝ Ննխ. Տփ. դարման, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. դ'արման, Ոզմ. դ'mր-ման, Ագլ. դm՛րմmն, Մկ. տmրման, Գոր Շմ. Սլմ. տmրմmն, Ղրբ. տե՛րման, Մրղ. տmռմmն, Հմշ. տարմօն։ Նկատելի է սրանց մէջ յատկապէս նախաձայնի տարբերութիւ-նը. «դեղ» իմաստով դ, իսկ «յարդ» իմաս-տով դ՝ կամ տ. սրանից հետևում է, որ դար-ման «դեղ» նոր փոխառութիւն է գաւառա-կաններում, իսկ դարման «յարդ» բնիկ է։ Նոր բառեր են՝ դարմանագող «յարդգող, ծիր կաթին», դարմանանոց «յարդանոց», դար-մանել «ձիին յարդ տալ»։ Բառի այս նշանա-կութեան հնագոյն վկայութիւնները հետև եալներն են. «Իբրև ոչ գտաւ խար երիվարաց զօրուն բազմութեան դարման կերակրոյ մին-չև ի մէջգիշեր» Ագաթ. § 42 (Meillet, JAs. 1910, 465 դարման կերակրոյ բառերը հա-մարում է յետին միջարկութիւն, իբրև բառա-տրութիւն խար երիվարաց բառերի. յունարէ-նում այս միջարկութիւնը չկայ).-«Ի խոտոյ է դարման չորքոտանեաց» Վեցօր. 83.-«Որ ռարօտն արմոջ նախ ինքեանք ուտէին... և զմնացեալն յինքեանց զընդ գետինս հարեալ-սըն զդարմանսն... թողուին հօտին» Նար. երգ. 330.-«Եւ զդարման երիվարացն, զոր ընկենոյր» Ուխտ. Ա. էջ 82։ Այս իմաստից է նաև դարմանոց «յարդանոց» Անկ. գիրք ա-ռաք. 125, 127։
accordingly;
at present, now, presently, recently, lately;
— իսկ, just now;
directly, newly, very lately.
• -Հնխ. art-արմատից. հմմտ. յն, ἀρτύς «կարգաւորութիւն», ἀρτόω, ἀρτύνω «կարզա-ւորել, պատրաստել, յօրինել, շինել», αρτίζω «կարգի դնել», ἀρτος «յարդարուն», αρετή «արժանիք, մարմնական և հոգեկան ընտիր յատկութիւններ», ἀρτι-«արդար, ճշմարիտ». որ գտնւում է հետևեալ բարդութեանց մէջ. άρτι-επής «ճշմարտախօս», αρτι-νοος «արդա-րամիտ», αρτί-πους «ոտքերը ուղիղ», αρτί-φρων «արդարակորով» ևն. լատ. ars (սեռ. artis «ձեռքի կամ մտքի ճարտարութիւն, արհեստ, ճարտարարուեստ, ձեռագործ, գեղարուեստ», artifex «վարպետ, բանւորների պետը», artiticium «արհեստաւորի կամ արուեստա-զէտի արած գործը», artus «յօդ, մարմնի յօդուած, անդամ», սանս. rtá-«սուրբ հրա-ման, իրաւունք, ճշմարտութիւն», rtävan «սուրբ, արդար», rtú-«կարգ, կանոն», բti-«ձև, եղանակ», հպրս. arta-, զնդ. aša, aša-van-«սուրը», մրգ. art, գերմ. art «ձև, ե-ղանակ, տեսակ, կերպ»։ Արիական, հալ, յոյն, լատին և գերմանական ընտանիքնե-րից դուրս ուրիշ տեղ չէ՛ պահուած ալս արմատը։ Հնխ. art-աճած է հնխ. ar-«կցել, միացնել, արուեստով յօրինել» պարզական արմատից, որի վրայ տե՛ս առնել, յարել։-(Walde 63, Boisacq 84, Kluge 24, Po-korny 1, 70-72, Ernout-Meillet 72-73)։ -Հիւբշ. 423 և 424։
• Schrō̈der, Thesaur. 57 Հեսիքիոսի Aρ-τά́δες (οὶ διϰαιοι ὸπο Աαγων կոչին ար-դարք ըստ Պարսից) բառը մեր արդար ձևն է համարում։ Նոյնը նաև Վիստո-նեանք, թրգմ. Խոր. յռջ. էջ 6։ ՆՀԲ ար-դէն նշանակած է արդ, զարդ, յարդ արմատականների նոյնութիւնը, որոնց հետ լծորդ է դնում նաև արդար, հարթ, թրք. եօրտամ «յարդարանք». իսկ ար-դեօք, արդարև գալիս են արդար բա-ռից. ուղիղ է նաև զիարդ։ Windisch. 11. 42, Böttich. ZDMG 1850, 351 ար-ռար բառը կցում են սանս. rta ձևին, իսկ Böttich. Arica 13 և Justi, Zendsp. 30 զնդ. arəta «կատարեալ» բառին։ Böttich. ZDMG 1850, 366 և Lag. Ur-gesch. arm. 195 հայ. արդ բառը նոյն են դնում ասոր. [syriac word] ❇ ardīklā «ճար-տարապետ» բառի տռաջին մասի հետ,
• -Հնխ. art-արմատից. հմմտ. յն, ἀρτύς «կարգաւորութիւն», ἀρτόω, ἀρτύνω «կարզա-ւորել, պատրաստել, յօրինել, շինել», αρτίζω «կարգի դնել», ἀρτος «յարդարուն», αρετή «արժանիք, մարմնական և հոգեկան ընտիր յատկութիւններ», ἀρτι-«արդար, ճշմարիտ». որ գտնւում է հետևեալ բարդութեանց մէջ. άρτι-επής «ճշմարտախօս», αρτι-νοος «արդա-րամիտ», αρτί-πους «ոտքերը ուղիղ», αρτί-φρων «արդարակորով» ևն. լատ. ars (սեռ. artis «ձեռքի կամ մտքի ճարտարութիւն, արհեստ, ճարտարարուեստ, ձեռագործ, գեղարուեստ», artifex «վարպետ, բանւորների պետը», artiticium «արհեստաւորի կամ արուեստա-զէտի արած գործը», artus «յօդ, մարմնի յօդուած, անդամ», սանս. rtá-«սուրբ հրա-ման, իրաւունք, ճշմարտութիւն», rtävan «սուրբ, արդար», rtú-«կարգ, կանոն», բti-«ձև, եղանակ», հպրս. arta-, զնդ. aša, aša-van-«սուրը», մրգ. art, գերմ. art «ձև, ե-ղանակ, տեսակ, կերպ»։ Արիական, հալ, յոյն, լատին և գերմանական ընտանիքնե-րից դուրս ուրիշ տեղ չէ՛ պահուած ալս արմատը։ Հնխ. art-աճած է հնխ. ar-«կցել, միացնել, արուեստով յօրինել» պարզական արմատից, որի վրայ տե՛ս առնել, յարել։-(Walde 63, Boisacq 84, Kluge 24, Po-korny 1, 70-72, Ernout-Meillet 72-73)։ -Հիւբշ. 423 և 424։
• Schrō̈der, Thesaur. 57 Հեսիքիոսի Aρ-τά́δες (οὶ διϰαιοι ὸπο Աαγων կոչին ար-դարք ըստ Պարսից) բառը մեր արդար ձևն է համարում։ Նոյնը նաև Վիստո-նեանք, թրգմ. Խոր. յռջ. էջ 6։ ՆՀԲ ար-դէն նշանակած է արդ, զարդ, յարդ արմատականների նոյնութիւնը, որոնց հետ լծորդ է դնում նաև արդար, հարթ, թրք. եօրտամ «յարդարանք». իսկ ար-դեօք, արդարև գալիս են արդար բա-ռից. ուղիղ է նաև զիարդ։ Windisch. 11. 42, Böttich. ZDMG 1850, 351 ար-ռար բառը կցում են սանս. rta ձևին, իսկ Böttich. Arica 13 և Justi, Zendsp. 30 զնդ. arəta «կատարեալ» բառին։ Böttich. ZDMG 1850, 366 և Lag. Ur-gesch. arm. 195 հայ. արդ բառը նոյն են դնում ասոր. [syriac word] ❇ ardīklā «ճար-տարապետ» բառի տռաջին մասի հետ,
to come;
to arrive, to attain;
to behave, to demean one's self, to act;
to be inclined;
to apply ones self with ardour;
յառաջ —, to spring, to proceed, to emanate, to rise, to derive, to result;
— ի միտս, յինքն, to recover one's senses;
— ի լաւութիւն, to amend, to reform;
— ի յառութիւն, to grow worse;
ընդ արհամարհանս —, to be despised;
եկն ի վախճանել, he was near death;
— աւուրն, it is getting light;
ի — աւուրն, at the break of day, at dawn;
ի — երեկոյին, towards evening;
— ի վտանգ, to run into danger or peril;
— ի զարմացումն, to admire;
— ի հարցումն, to interrogate;
յերկիւղ — to fear;
— յոզորմութիւն, to have pity;
— ի զղջումն, to repent;
— յիմն, to undertake;
ի քնին —, to examine;
— ի կարծիս ուրուք, to consent;
յաղերս —, to grant, to become compassionate;
ընդ ձեռամբ —, to fall into the hands of;
— ընդ աղբ or ապաւառ, to stain, to soil one's self;
— ընդ ծուխ, ընդ փոշի, to be smoked;
to cover with dust;
— ընդ կուսական արգանդ, to be born of a virgin;
ընդ ուրուք կեանս —, to examine the life of some one;
— ըստ կամաց or ըստ բանի ուրուք, to listen, to give attention;
ըստ կարծեաց ուրուք —, to speak according to the opinion of some one;
սիրով — զմատնըչաւ, to love traitors;
— զայլ արամբ, to love another persons husband;
— զտամբ իւրով, to take care of one's own household;
զերկրաւ —, to turn, to travel round the world;
— զիւիք, to applicate one's self, to give one's self to;
գինւոյ — զտկամբ, to see double from wine;
զօրինօք —, to keep the laws;
զանառակութեամբ —, to be inclined to debauchery;
— զարբեցութեամբ, զընչիւգ —, to give one's self to drink, — to avarice;
զբանիւք —, to chatter, to tattle;
որքան — է քեզ, according to your strength;
որչափ իւր — էր, as much as he could;
— ի վերայ, to assail, to come upon;
to happen some misfortune.
• , ու հլ. «ոտքի կռուան, հնարք, միջոց, ճար, ելք» Վեցօր. Ոսկ. ես. փիլ., «անգամ. հեղ» Բուզ. ե. 3. Լաստ., որից գամ մի «մի-անգամ, մէյ մը որ» Ոսկ. ես. մ. գ. 4. Ա եզր. ր. 87. Կիւրղ. թգ., գամու գամու «ստէպ ստեպ, քանիցս» Եփր. եբր. 218, գամ քան զգամ «տակաւ առ տակաւ, հետզհետե» Բ. մակ. ը. 8, գամ գտանել, գամս գտանել, գա-մագիտ կամ գամագիւտ լինել կամ գտանել (սխալմամբ գրուած նաև կամագիւտ լինել) «մի միջոց գտնել, հնարել, դիմադրել» Եւս. քր. Բուզ. Ոսկ. փիլ. և մ. (ստէպ). Փարպ. (օրինակների գումարութիւնը տե՛ս ՀԱ 1921 242). որ և գամագտանել Եփր. վկ. արև. (Սո-փերք, հտ. Ի, 121), որ Վարդանեան, ՀԱյ 1921, 243 մերժելով՝ ուղղում է գամս գտա-նել. բայց ուղիղ է գամագտական «յաղթա-կան» Մագ. (Նորայր, Բանասէր, թ. 1900, էջ 131), անգամագիւտ «անվնաս. lintact» Սկևռ. աղ. Արծր. Տօնակ.։-Բառ. երեմ. էջ 61 և ՀՀԲ ունին նաև գամագամ «պէսպէս, զանազան»։ ։︎ ι [arabic word] ︎
means, resources, remedy;
hold, crack, opening;
time, retaking;
ոչ կարել —ս գտանել, not to know where to put the hands or feet, to be without remedely;
—ս եւ հնարս գտանել, to find the way to do a thing;
ոչ կարացին — եւ մուտ գտանել, they could not do more;
— մի, once;
—ու, —ու, many times, successively, always;
— քան զ—, little at a time, more and more.
• , ու հլ. «ոտքի կռուան, հնարք, միջոց, ճար, ելք» Վեցօր. Ոսկ. ես. փիլ., «անգամ. հեղ» Բուզ. ե. 3. Լաստ., որից գամ մի «մի-անգամ, մէյ մը որ» Ոսկ. ես. մ. գ. 4. Ա եզր. ր. 87. Կիւրղ. թգ., գամու գամու «ստէպ ստեպ, քանիցս» Եփր. եբր. 218, գամ քան զգամ «տակաւ առ տակաւ, հետզհետե» Բ. մակ. ը. 8, գամ գտանել, գամս գտանել, գա-մագիտ կամ գամագիւտ լինել կամ գտանել (սխալմամբ գրուած նաև կամագիւտ լինել) «մի միջոց գտնել, հնարել, դիմադրել» Եւս. քր. Բուզ. Ոսկ. փիլ. և մ. (ստէպ). Փարպ. (օրինակների գումարութիւնը տե՛ս ՀԱ 1921 242). որ և գամագտանել Եփր. վկ. արև. (Սո-փերք, հտ. Ի, 121), որ Վարդանեան, ՀԱյ 1921, 243 մերժելով՝ ուղղում է գամս գտա-նել. բայց ուղիղ է գամագտական «յաղթա-կան» Մագ. (Նորայր, Բանասէր, թ. 1900, էջ 131), անգամագիւտ «անվնաս. lintact» Սկևռ. աղ. Արծր. Տօնակ.։-Բառ. երեմ. էջ 61 և ՀՀԲ ունին նաև գամագամ «պէսպէս, զանազան»։ ։︎ ι [arabic word] ︎
machine, engine;
machination, cabal, plot, device, intrigue;
բազմահնար —ք, sly, crafty dealings, intrigues, machinations;
—ս հառնել, cf. Մեքենայեմ;
— երկանիւ, վեցանիւ կամ ութանիւ, two-wheeled, six-wheeled or eight-wheeled machine;
շոգեշարժ —, steam-engine;
տեղափոխ —, locomotive engine;
— պարզ կամ կրկին արդասեօք, single or double-acting engine;
— ջրեղէն սիւնակաւ, water-pressure engine;
— վերամբարձ, jack, lifting-jack or screw-jack;
— ցցահար, steam pile-driving engine;
— օդահան, air-pump, pneumatic engine;
գործարան —ի, engine-building;
լուծել, քակել զ—, to take an engine to pieces, to dismount;
յարդարել, կազմել զ—, to fit or put an engine together again, to mount;
ի գործ արկանել զ—, to work an engine.
• = Յն. μηχανή «ամէն տեսակի վարպետ հնարք, միջոց, հնարագիտութիւն, ճարտա-րութիւն, մեքենայ, նենգութիւն», բայական ձևով՝ μήχαναω «արուեստով հնարել, շինել, խորամանկութեամբ գործել», արմատական ձևը μήχος «միջոց, հնարք, ճար», որ կապ-ւում է գոթ. magan, հհիւս. mega, հբգ. ma։ gan «կարենալ» ևն բառերի հետ. արմատը հնխ. māgh, məgh-(Boisacq 636), որից նաև հսլ. moga, mošti, ռուս. моry, անգլ. may, գերմ. mógen (Kluge 334)։ Յոյն բառը փոխառութեամբ տարածուել է բազմաթիվ լեզուների մէջ, ինչ. լտ. machina (յառաջա-ցած դոր. μαχάνα ձևից. հմմտ. Meillet Fsq. lat. էջ 89), որից իտալ. macchina, ֆրանս. machine, գերմ. Maschine (1695 թուից, ֆրանսերէնի միջոցով, ըստ Kluge 321), ռուս. машина, ասոր. [syriac word] mē-xane (յունարէնից, Brockelm. lex. syr. 185). թրք. [arabic word] makina ևն։ Թէև -այ վերջաւորող բառերը սովորաբար փոխառեալ ևն ասորերէնից, սակայն այս բառը նրանց կարգից չէ, որովհետև վերջաւորութիւնը չի յարմարում աս. ē-ին. մեքենայ փոխառեալ է ուղղակի յն. բառի յոգնակի μηχαναι ձևից։ -Հիւբշ. էջ 365։
cord, line, string, packthread, twine;
needlework;
sewing;
seam;
—ս հարկանել, to sew, to seam.
• ՆՀԲ կար՝ լծ. ճար, թրք. ջարէ (եմա՛ պրս. čāra), յն. ϰράτος «ոյժ» Peterm. 25, Justi, Zendsp. 79, Lag. Gesam Abhd. 297, Beitr. baktr. Lex. 41 կը-ռում են սանս. kr, kāra, պրս. kār «գործել» արմատներին։ Justi, Kurd. Gram. 209 քրդ. kārim «կարող եմ. կրնամ»։ Տէրվ. Նախալ. 78 սանս. gā-ru, guru, յն. βაρός, լտ. gravis, գոթ. čaurus «ծանը» և թերևս հյ. ծանր բա-ռերի հետ հանում է հնխ. gar «կարող լինել» արմատից։ Meillet MSL 8, 288 հայ. կարի համեմատում է յն. βαρῦς «ծանո» բառի հետ։ Հիւնք. կար «կար-կատան» բառի հետ հանում է պրս. xar «էշ» բառից, իսկ կարաձմեռն=թրք. aa-ra qəš «սև ձմեռ» (այն է «դաժան ձը-մեռ»)։ Հիւբշ. 166 ասում է թէ բնար կապ չունի հպրս. kāra «ժողովուրդ, եւումը. բանակ», սանս. kara «ձեռք. գործողութիւն, գործք» պրս. kār «գործ» ևն ռառերի հետ։ Patrubány SA 1, 196 լիթ. giriu, girti «հռչակել», սանս. gur-ti «գովասանք» բառերին ցեղակից։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. ka... և ūrl արքայանունի հետ է համեմատում։ Scheftelovitz BВ 29, 14 կցում է ւա-gravis, յն. βαρός սանս. gurú-«ծանր» ընտանիքի հետ (նոյնից առնելով յիշում են Walde 353 և Boisacq 115), որ մերժում է H. Petersson, Balt. u. Slav էջ 56 և Ar. u. Arm. Stud. էջ 120։ Մառ, ЗВО 22, 77, ИАН 1911, 470 և ЗВО 1925, 810 նախնական նշանա-կութիւնը համարում է «ձեռք» և կցում է վրաց. խելի, լազ. խե, երկրորդ սիւ-
force, vigour;
power;
means, faculty, capacity, ability;
— է, it is possible;
ոչ է —, it is impossible;
ըստ կարի, as much as possible;
ըստ կարի փութով, with all possible speed;
ըստ կարի նուազ, as little as can be;
իւրաքանչիւր ըստ իւրում կարի, every one according to his ability;
որչափ իկարի քում իցէ, as much as you can or as lies in your power;
ըստ իւրում կարի— զօրութեան իմոյ, to the utmost of my power, the best I can, all I can;
ոչ գոյ ի ձեռս մեր —, it is not in our power, we cannot;
իվեր քան զկար իւրեանց, beyond their strength.
• ՆՀԲ կար՝ լծ. ճար, թրք. ջարէ (եմա՛ պրս. čāra), յն. ϰράτος «ոյժ» Peterm. 25, Justi, Zendsp. 79, Lag. Gesam Abhd. 297, Beitr. baktr. Lex. 41 կը-ռում են սանս. kr, kāra, պրս. kār «գործել» արմատներին։ Justi, Kurd. Gram. 209 քրդ. kārim «կարող եմ. կրնամ»։ Տէրվ. Նախալ. 78 սանս. gā-ru, guru, յն. βაρός, լտ. gravis, գոթ. čaurus «ծանը» և թերևս հյ. ծանր բա-ռերի հետ հանում է հնխ. gar «կարող լինել» արմատից։ Meillet MSL 8, 288 հայ. կարի համեմատում է յն. βαρῦς «ծանո» բառի հետ։ Հիւնք. կար «կար-կատան» բառի հետ հանում է պրս. xar «էշ» բառից, իսկ կարաձմեռն=թրք. aa-ra qəš «սև ձմեռ» (այն է «դաժան ձը-մեռ»)։ Հիւբշ. 166 ասում է թէ բնար կապ չունի հպրս. kāra «ժողովուրդ, եւումը. բանակ», սանս. kara «ձեռք. գործողութիւն, գործք» պրս. kār «գործ» ևն ռառերի հետ։ Patrubány SA 1, 196 լիթ. giriu, girti «հռչակել», սանս. gur-ti «գովասանք» բառերին ցեղակից։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. ka... և ūrl արքայանունի հետ է համեմատում։ Scheftelovitz BВ 29, 14 կցում է ւա-gravis, յն. βαρός սանս. gurú-«ծանր» ընտանիքի հետ (նոյնից առնելով յիշում են Walde 353 և Boisacq 115), որ մերժում է H. Petersson, Balt. u. Slav էջ 56 և Ar. u. Arm. Stud. էջ 120։ Մառ, ЗВО 22, 77, ИАН 1911, 470 և ЗВО 1925, 810 նախնական նշանա-կութիւնը համարում է «ձեռք» և կցում է վրաց. խելի, լազ. խե, երկրորդ սիւ-
remedy, medicine, medicament, purgative, potion, draught;
spice, drug;
cure, dressing;
poison, venom;
ink;
die, colour;
amulet, talisman;
— դալար, grass, herbage, green;
nacea;
dress;
verdure;
ամենաբոյժ —, panacea;
— մատուցանել, to physic, to dress;
— առնուլ, to take a remedy;
to take poison;
անոյշ՝ դառն՝ սաստիկ՝ գօրաւոր՝ ազդու —, sweet, bitter, violent, powerful, efficacious remedy.
• , ո հլ. (Ագաթ. ունի գրծ. դեղօք. յետնաբար նաև ի հլ.). առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «խոտ». այս իմաստով տ-ռանձին գործածուած չէ, այլ միշտ ղալար բառի հետ իբր «կանաչ խոտ». այսպէս՝ «Եւ խոտ նորա նուազեսցէ և դեղ դալար անդ մի՛ գտցի» Ես. ժե. 6. «Լիզանիցէ արջառ զդեղ դալար ի դտշտի» Թիւք իբ. 4. «Նուազութիւն խոտոյ և ամենայն դալար դեղոյ լինի» Ոսկ, ես. 163. «Մի՛ ելզէ ի վերայ նորա ամենայն դեղ դալար» Օր. իթ. 23. «Ո՛չ գտցի ի նմա դեղ դալար» Ես. իէ. 10. (այս գործածութեան հետ հմմտ. խոտ դալար դարձուածը. «Ամե-նայն խոտ դալար ի կերակուր» Մն. ա. 30. «Ժողովես զխոտ դալար» Առակ. իէ. 25)։ Բա-ռիս առանձին գործածութիւնը պահում են վրացին և գաւառականները (տե՛ս տակը)։-Խոտերը հին բժշկութեան մէջ կազմելով հի-ւանդութեանց գլխաւոր դարմանը՝ այս դեղ ռառն էլ սկսաւ կամաց կամաց գործածուիլ «բժշկական խոտ» նշանակութեամբ. այս ի-մաստով գտնում ենք գործածուած Լաբուբ. էջ 5 և Իմ. ժզ. 11 «Ջի ոչ դեղովք և արմա-տովք բժշկես դու, այլ բանիւ», «Ոչ դեղք և ոչ սպեղանիք բժշկեցին ղնոսա»։-Այնուհետև աւելի ընդհանրանալով՝ սկսաւ նշանակել «ա-մէն տեսակ դարման, դեղ» ՍԳր. Եզն. Պիտ. Փիլ. և այս ընդհանրացումը պատճառ եղաւ. որ բառի նախկին նշանակութիւնը գործածու-թիւնից դադրի, ասպարէզը թողնելով խոտ հոմանիշին։ Նշանակութեանց այս զարգա-ցումը տեղի է ունեցած Ե դարից շատ առաջ։ Վրացերէն մղելո მდელო «խոտ» բառը, որ հայերէնից է փոխառեալ, հակառակ վրացե-րենի սովորական վերջաձայն ի յանգին, ունի ո, որ ներկայացնում է հյ. բառի ո բունը (դեղ-դեղոյ). այս բանը ցոյց է տալիս թէ բա-ռը փոխ է առնուած ա՛յն ժամանակ, երբ հայ լեզուն իր բուները դեռ կորցրած չէր. հետևա-բար նաև «խոտ» նշանակութիւնը այս ժամա-նակից է։-Դ դարի վերջերում «խոտ» նշա-նակութիւնը կորաւ. և ահա դրա համար է, որ Ե դարուն հազիւ նրա մնացորդներն ենք գըտ-նում, իսկ Ե դարից յետոյ՝ բնաւ։ Բայց դեղ «դարման», ինչպէս Ե դարուն, նոյնպէս և մինչև այսօր սովորական է։-Դեղ «դար-ման, ճար» նշանակութիւնը յառաջանա-լուց յետոյ՝ նոր փոխանցումներով ձևա-ցան հետևեալ նոր նշանակութիւնները.-«թոյն» (իբր վնասակար դեղ կամ խոտ) Բ. մակ. ժ. 13. Իմ. ա. 14. Փիլ. Պղատ. օրին., «յուռութ կամ կախարդանք» (իբրև միջոց բժշկութեան) Սղ. ծէ. 6. Ոսկ. կող. ը., «մար-մինը օծելու անուշահոտ իւղեր» Պղատ. տիմ., «ներկ» Լաբուբ. էջ 6, Ագաթ. Արիստ. աշխ. Յհ. կթ. 5, «աչքի քաշելու ծարիր» Յայտ. գ. 18, «թանաք, մելան» Բ. յհ. 12, գ. յհ. 13. Ե-ղիշ. չրչր., «աբեթ, կպչան» (այս նշանակու-թիւնը չունին բառարանները). Տաթև ձմ. ճզ (Հուրս վառի յերկաթէ և ի քարէ, յոր-ժամ պատրաստ լինի դեղն)։-Նշանակու-թեանց այսպիսի զարգացում գտնում ենք նաև ուրիշ շատ լեզուներում. հմմտ. վրաց. ծամալի «թունաւոր խոտ, դեղ, թոյն, ներկ», թուշ. ծոմալ «բժշկութիւն, դեղ, փոշի», արե-վել. թրք. ot «խոտ, դեղ, լուծադեղ, թոյն, դալար փայտ», եաքուդ. otarmak «արածաց-Kraut «խոտ, դեղ, դարման», ռուս. τραο-«խոտ» և oтpaвa «թոյն», ասոր. [syriac word] samā և ն. ասոր. darmana «դեղ, թոյն, ներկ» ևն ևն։ -Դեղ բառի այս զանազան առումներից են ածանցւում՝ դեղատու Սղ. ծէ. 6. Յայտ. իս-8. Եփր. քրզ., դեղել «բժշկել» Մագ., «թու-նաւորել, կախարդել» Եղիշ. փիլ., «ներկել, Պղատ. օրին., դեղագիտութիւն «կախարդու-թիւն» Նոննոս., դեղագործ «դեղ շինող» Ոս կիփ., «թոյն պատրաստող» Փարպ., «ներկա-րար» Ոսկիփ., «ներկով նկարուած» Վրդն. սղ. դեղագործող «նկարիչ» Բանք իմ. 54, դեղոջ «ներկանկար պատկեր» Հաւաք. 19, դեղա-խունկ Սեբեր., դեղահունդ Ոսկ. եփես., դե-ղաթափ Մեսր. եր. Ճառընտ. Մեծոբ., անղե-ղեայ Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. Բուզ. կամ անդե-ղայ Կոչ. 155 (գրուած նաև անթեղայ, ան-դեղէս Պիսիդ. Վեցօր.), մաղձադեղ Եզն., մկնդեղ Բժշ., դեղուն «թունավորուած» Շշունի ԱԲ) Պտմ. կիլ. 205, սևադեղ Սե-բեր., գրադեղ «մելան, թանաք» Վրք. հց.. կարմրադեղ Փարպ., դառնադեղ Ոսկ. ապաշխ., թմբրադեղ Յայսմ., կապըն-դեղ, հացադեղ, խաշնդեղ, ճակնդեղ բոյ-սերը։ Նոր գրականում՝ դեղագիր, դե-ղատոմս, դեղատուն, դեղավաճառ, դեղա-վաճառանոց, դեղատուփ, դեղափոշի ևն։-Դեղ բառի հետ ծագմամբ նոյն են՝-Դալար «խոտ, կանաչ, մատղաշ». կազմուած է դալ արմատից՝ -ար մասնիկով (տե՛ս և առան-ձին).-Դալուկն «դեղնացաւ», կազմուած է դալ արմատից՝ ուկն մասնիկով (տե՛ս և ա-ձին). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. տճև. սարը «դեղին» և սարըլըք «դա-ւուկ», ֆրանս. jaune «դեղին» և jaunisse «դալուկ» ևն.-Դաղձն «վայրի անանուխ» կազմուած է խոնարհ աստիճանի դալ ձայն-դարձից, որ աճած է ձ աճականով, բաղա-ձայնի պատճառով լ դառնալով ղ. «խոտ» նախնական նշանակութիւնը պահում է դեղ (տե՛ս և առանձին)։-Դեղին «դեղին գոյնը». կազմուած է դեղ արմատից՝ -ին մասնիկով, նշանակութեան զարգացման համար հմմտ դալար, դալուկն և յաջորդները (տե՛ս և ա-ռանձին).-Դեղբ «դեղին». կազմուածբ ա-ձին).-πեղե, կազմուած դեղ արմատից՝ ձ աճականով. բուն նշանակութիւնն էր «դե-ղին», որ յետոյ կորտւ. գոյնի պատճառով այս բառը յատկացուեց ծանօթ պտուղին. հմմա. պրս. ❇ šaftrang, որ նշանա-կում է բուն «դեղնագոյն», բայց գործածւում է դեղձ պտուղի համար. նոյնպէս [arabic word] saflalu «ռեղձ», որ ստուգաբանօրէն նշանա-կում է «դեղին սալոր». գրեթէ նոյն բանն է նաև պրս. [arabic word] zardālū «ծիրան», որ բուն նշանակում է «դեղնակարմիր սալոր» (տե՛ս և առանձին)։ Դեղձ բառի հին նշանակութիւ-նը յայտնի կերպով ցոյց է տալիս՝ Դեղձան «դեղին», որ կազմուած է դեղ արմատից՝ 3 աճականով և -ան մասնիկով.-Դեղձն «վայ-րի անանուխ». գրականութեան մէջ գործա-ծուած չէ և ենթադրւում է միայն Ղրբ. տէ՛խս-նը ձևից. կազմուած է դեղ արմատիզ ճիշտ այն ձևով՝ ինչպէս կազմուած է դաղձն բա-ռը ղալ արմատից (տե՛ս դաղձն բառի տակ),
• ԳՒՌ.-Պահուած է մի քանի նշանակու-թեամբ. այսպէս. «ճար, դարման» նշանակու-թեամբ են՝ Ալշ. Երև. Հճ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. դ'եղ. Ագլ. դէղ, Ախց. Խրբ. Կր. Սեբ. դ'էղ, Սլմ. Վն. տեղ, Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մրղ. տէղ, Ասլ. դէղ, Ռ. թէղ, Տփ. դիղ, Տիգ. թիղ. -«թոյն» նշա-նակութիւնն ունին Ալշ. Ղրբ. Ասլ. Մշ. Վն. Տփ., որից՝ Ակն. դ'էղիլ «թունաւորել», իսկ Մժ. տէխկ (իմա՛<դեղք) «թոյն» և տէխկէլ «թունաւորել».-«խոտ» նշանակութիւնն ու-նին Մշ. Սս., որոնց մօտ դեղ նշանակում է «մի տեսակ դաշտային խոտեղէն բոյս, որ պանիրի մէջ են դնում՝ անուշ հոտ տալու հա-մար» (վերջին երկու նշանակութեանց է լա-րում խնդեղն Ղրբ. «օշինդը», որ ծագած է *խնդադեղն ձևից և իմաստի զարգացման կողմից համեմատւում է մոլախինդ, խնդա-մոլի բառերին)։-«Աչքի ծարիր կամ երեսի շպար» նշանակութեամբ են Ակն. Մկ. Վն. Տփ.։-Սրանցից դուրս նոր իմաստներ են ցոյց տալիս՝ Զթ. դ'էղ «վառօդ», Նբ. Վն. «մածունի կամ պանիրի մակարդ, մէրան», Սչ. դ'էղել «կեղտոտել»։-Նոր բառեր են՝ դեղապէտ. դեղաջուր, դեղդիր, դեղդղել, դեղթափ, դեղիկ, դեղկոծել, դեղմաշկ, դեղուկ, դեղրար, դեղ-բունքել։
trumpet, horn;
apostle;
tube, pipe;
conduit, canal;
reed;
asper, mite, sou, halfpenny;
money;
— ականջաց, ear-trumpet;
ձայնատար —, speaking-trumpet;
հնչիւն —ոյ, blast of trumpet;
ի ձայն —ոյ, by sound of trumpet;
— հարկանել, հնչեցուցանել, to trumpet, to sound the trumpet, to wind or blow the horn, to play on the horn;
— երգեհոնի, organ-pipe;
— ծխաքարշի, shank of a tobacco-pipe;
— գրչի, barrel;
— հրազինուց, gun-barrel;
— կապարեայ, lead-pipe, conduit-pipe;
cf. Խողովակ;
cf. Եղէգն;
հովուի —, water-plantain, alisma.
• «նեղ անցք». ճոխ ածանցներով ա-հած մի արմատ է. նախնական «նեղ անցք» նշանակութիւնից փոխաբերաբար և լայնա-բար բխում են «1. կոկորդ, շնչի և կերակրի անցքը» (ի հլ. անեզաբար) Ա. թգ. ժէ. 35. Յուդթ. ժզ. 11. Ագաթ. «2. ռնգունք, քթի երկու անցքերը կամ ծակերը» (ո հլ.) Յս. որդի. «3. տան մէջ սրահի առջևի անցքը, միջանցք» Բուզ. ե. 6 (ըստ Թորամանեանի (նամակ 1912 մարտ 21) հին հայոց ճար-տարապետութեամբ պալատներն ու աաա-րանքները միայարկ էին. շէնքի մէջտեղից անցնում էր միջանցքը, որ փող էր կոչւում և ամբողջ շէնքը երկու մասի էր բաժանում. այս փողի վրայ էին բացուած թէ՛ արտա-քին մուտքերը և թէ սենեակներից ոմանց դռները. լոյսը ստացւում էր երդիքից. սրա համար փողի բարձրից բացուած էին լուսա-մուտներ, որոնք լուսիջոյց (Բուզ.) էին կոչ-ւում, մինչդեռ ուղղահայեաց պատերի վը-րայ բացուածները պատուհան կամ յուսան-ցոյց էին կոչւում). «4. այգիների միջև նեղ ճամբայ» Օրբել. «5. խողովակ, ջրի փող-րակ, եղէգ» (ո հլ.) Ագաթ. Կոչ. Խոր. «6. շեփոր, սրինգ, խողովակաձև երաժշտական եչողական գործիք» (ո հլ.) ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. «7. ազդարարող, քարոզիչ (առաքեալ-ները)» Շար. ևն։ Նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. պրս.❇ [arabic word] bōrī և ռուս труба «խողովակ, շեփոր», յն. αύλός «սրինզ, խողովակ, երկար անցք», αύλών «փոս ու եր-կար անցք, ձոր, ջրի փողրակ, խողովակ»։ Այս զանազան նշանակութիւններից են կազմուած՝ փողակ «կոկորդի երկու անցքե-րը, շնչափող» Սեբեր. «մասունք պահելու խողեվակաձև մի աման» Ճառընտ. փողա-հար Մծբ. կամ փողար Դ. թագ. ժա. 14. Մտթ. թ. 23. Ոսկ. մ. գ. 16. Բուզ. դ. 20. փողաւր «շատակեր» Պտմ. աղէքս. փողե-րակ «շնչերակ» Նիւս. բն. Վստկ. «ջրի խո-ղովակ» Միխ. աս. 80 (որ և փողորակ, փող-րակ Կանոն. Ոսկիփ. Վստկ. 144), փողոց «քուչա, սոխախ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եբր. «սենեակների առջևի միջանցքը» Մամիկ. 25. «կոկորդ» Վրդ. առ. 6, 131. «երկու շարք կանգնած մարդոց միջև բաց թողուած տա-րածութիւնը, որով շքադիր անձը պիտի անցնի» Լմբ. մատ. 201. փողոց տալ «ճամ-բայ բանալով երթալ» Մամիկ. փողել «փող եչել» Վկ. գէ. 36. Յայտ. Պղատ. օրին. «յառաջ անցնիլ, խմբով առաջ երթալ» Ա. մկ. ե. 42. ժզ. 6. Ագաթ. (հմմտ. փողոց տալ ոճը). սրանի՞ց է նաև փողել «վեր բարձրանալ» Վեցօր. ա. 14 (գետնից բարձ-րացող գոլորշու համար է ասում), «վեր ցատկեցնել» Քերդ. քեր. 160-161, փողոտել Փիլ. լին. Վստկ. շնչափող Կոչ. 228. Փիլ. նրբափողոց Վեցօր. ողնափող Նորագիւտ բ. մնաց. ժը. 33. լայնափողոց Նիւս. կազմ. Վրդն. պտմ. վաճառափողոց Վրք. հց. Մաշկ երեքփողոզեան Տեսիլ դան. էջ 118. խռչա-փող Նիւս. բն. ոսկեփող Ոսկ. ապաշխ. տարփողել Շար. Գնձ. տողան «տան մէջ նրբանցք» Սամ. անեց. 111 (նորագիւտ բառ). փողկապ (նոր բառ) ևն։
• ԳՒՌ.-Ջղ. փող «'/2 շահի դրամ», Սլմ. փող. Շմ. Երև. Ղրբ. փօղ, Տփ. Ագլ. փուղ, Մրղ. փրէղ «դրամ», Սեբ. փէօղ «բաղնիսին վճարելու դրամը!»-Նոր բառեր են փողա-քսակ, փողականչ, փողակապ, փողահաջ ևն։
throat;
neck;
street;
corridor, lobby, passage, gallery;
— սրուակի, neck or gullet of a bottle;
ունել զոք զ—ից, to seize or take one by the throat, to arrest.
• «նեղ անցք». ճոխ ածանցներով ա-հած մի արմատ է. նախնական «նեղ անցք» նշանակութիւնից փոխաբերաբար և լայնա-բար բխում են «1. կոկորդ, շնչի և կերակրի անցքը» (ի հլ. անեզաբար) Ա. թգ. ժէ. 35. Յուդթ. ժզ. 11. Ագաթ. «2. ռնգունք, քթի երկու անցքերը կամ ծակերը» (ո հլ.) Յս. որդի. «3. տան մէջ սրահի առջևի անցքը, միջանցք» Բուզ. ե. 6 (ըստ Թորամանեանի (նամակ 1912 մարտ 21) հին հայոց ճար-տարապետութեամբ պալատներն ու աաա-րանքները միայարկ էին. շէնքի մէջտեղից անցնում էր միջանցքը, որ փող էր կոչւում և ամբողջ շէնքը երկու մասի էր բաժանում. այս փողի վրայ էին բացուած թէ՛ արտա-քին մուտքերը և թէ սենեակներից ոմանց դռները. լոյսը ստացւում էր երդիքից. սրա համար փողի բարձրից բացուած էին լուսա-մուտներ, որոնք լուսիջոյց (Բուզ.) էին կոչ-ւում, մինչդեռ ուղղահայեաց պատերի վը-րայ բացուածները պատուհան կամ յուսան-ցոյց էին կոչւում). «4. այգիների միջև նեղ ճամբայ» Օրբել. «5. խողովակ, ջրի փող-րակ, եղէգ» (ո հլ.) Ագաթ. Կոչ. Խոր. «6. շեփոր, սրինգ, խողովակաձև երաժշտական եչողական գործիք» (ո հլ.) ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. «7. ազդարարող, քարոզիչ (առաքեալ-ները)» Շար. ևն։ Նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. պրս.❇ [arabic word] bōrī և ռուս труба «խողովակ, շեփոր», յն. αύλός «սրինզ, խողովակ, երկար անցք», αύλών «փոս ու եր-կար անցք, ձոր, ջրի փողրակ, խողովակ»։ Այս զանազան նշանակութիւններից են կազմուած՝ փողակ «կոկորդի երկու անցքե-րը, շնչափող» Սեբեր. «մասունք պահելու խողեվակաձև մի աման» Ճառընտ. փողա-հար Մծբ. կամ փողար Դ. թագ. ժա. 14. Մտթ. թ. 23. Ոսկ. մ. գ. 16. Բուզ. դ. 20. փողաւր «շատակեր» Պտմ. աղէքս. փողե-րակ «շնչերակ» Նիւս. բն. Վստկ. «ջրի խո-ղովակ» Միխ. աս. 80 (որ և փողորակ, փող-րակ Կանոն. Ոսկիփ. Վստկ. 144), փողոց «քուչա, սոխախ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եբր. «սենեակների առջևի միջանցքը» Մամիկ. 25. «կոկորդ» Վրդ. առ. 6, 131. «երկու շարք կանգնած մարդոց միջև բաց թողուած տա-րածութիւնը, որով շքադիր անձը պիտի անցնի» Լմբ. մատ. 201. փողոց տալ «ճամ-բայ բանալով երթալ» Մամիկ. փողել «փող եչել» Վկ. գէ. 36. Յայտ. Պղատ. օրին. «յառաջ անցնիլ, խմբով առաջ երթալ» Ա. մկ. ե. 42. ժզ. 6. Ագաթ. (հմմտ. փողոց տալ ոճը). սրանի՞ց է նաև փողել «վեր բարձրանալ» Վեցօր. ա. 14 (գետնից բարձ-րացող գոլորշու համար է ասում), «վեր ցատկեցնել» Քերդ. քեր. 160-161, փողոտել Փիլ. լին. Վստկ. շնչափող Կոչ. 228. Փիլ. նրբափողոց Վեցօր. ողնափող Նորագիւտ բ. մնաց. ժը. 33. լայնափողոց Նիւս. կազմ. Վրդն. պտմ. վաճառափողոց Վրք. հց. Մաշկ երեքփողոզեան Տեսիլ դան. էջ 118. խռչա-փող Նիւս. բն. ոսկեփող Ոսկ. ապաշխ. տարփողել Շար. Գնձ. տողան «տան մէջ նրբանցք» Սամ. անեց. 111 (նորագիւտ բառ). փողկապ (նոր բառ) ևն։
• ԳՒՌ.-Ջղ. փող «'/2 շահի դրամ», Սլմ. փող. Շմ. Երև. Ղրբ. փօղ, Տփ. Ագլ. փուղ, Մրղ. փրէղ «դրամ», Սեբ. փէօղ «բաղնիսին վճարելու դրամը!»-Նոր բառեր են փողա-քսակ, փողականչ, փողակապ, փողահաջ ևն։
very sensible, -wise, — learned.
that has much wisdom, very wise, — learned.
examiner.
invaluable;
unpaid;
infinite, endless.
herbivorous, pasturing on herbs;
— լինել՝ շրջել, to pasture, to feed.
full of wisdom, sensible, prudent;
ingenious, skilful.
of a great wit.
abode of happiness.
full of heavenly or divine wisdom.
unskilful, incapable;
irreparable, irremediable.
cf. Անճար.
inability, incapacity.
to be incapable;
to be without remedy, to despair.
cf. Անճարակութիւն.
foolish, imprudent, ill-advised.
foolishly, imprudently.
more or very foolish.
cf. Անհանճար.
folly, imprudence;
insipidity, dulness.
furnished with the wisdom of the Holy Spirit.
plant fit for fodder.
foraging together.
abounding in fodder, in pasture, very grassy.
pasturing, feeding.
to lead the flocks out to pasture, to feed, to pasture;
to remedy, to cure;
to attack, to corrupt, to waste, to devour, to consume;
to pasture, to graze, to browse, to feed, to bait, to feed or live upon, to eat;
to expand, to extend, to dilate, to propagate, to diffuse, to spread;
to take root, to get rooted;
to be cured;
— զանձն, to fatten oneself;
բոցն հողմավար ծաւալեաւ —կէր, the flames, driven by the wind, continued to spread;
յանհնարինս —կէր ի սիրտս նոցա, a deep wound rankled in their hearts;
ցաւն որ յոսկերս նորա —կէր, a pain which penetrated to the very marrow of his bones.
to feed, to pasture, to give to eat.
cf. Ճարակեմ.
pasture, pasturage;
dilatation, extension.
cf. Ճարճատիմ.
to crack, to crackle, to crepitate.
cf. Ճարճատումն.
crackling, creaking, crepitation, crick-crack, crash, burst.
clasp, hasp, buckle;
hutton;
loop, catch, hook;
— գրոց, clasp;
խառնել զօղսն ընդ ճարմանդսն or ճարմանդեմ, to put the taches into the loops, to clasp, to fasten, to hook.
• (որուած նաև ճարամանդ) «կարթաձև օղակ» ՍԳր. նոր գրականում նը-շանակում է «կեռմայբ, օղակկոճակ, չէնկէլ-կոճակ»։
grease, fat, tallow;
oil;
fat, plump;
— խոզենի, bacon, seam, hog's grease or fat;
— խոզենի հալեալ, lard;
— ցորենոյ, the finest flour of the finest wheat;
օծանել —ով, to grease;
բառնալ զ—ն, to skim;
to scour, clean or purify from grease;
—ոյ զակամբ դալ, to become blind with rage.
• . ո հլ. (յետնաբար նաև սեռ. -ի) «ճրագու, պարարտութիւն, մսի եղ» ՍԳր. «ձէթ, ձիթաիւղ» Զքր. կթ. Նար. «գէր, պա-րարտ» Փիլ. լին. ա. 60. Իրեն. ցոյցք, էջ 67 (Հա 1911, 178).-որից ճարպովին ՍԳր. ճարպապարարտ Մծբ. ճարպաւոր Վրդն. երգ. և ծն. ճարպաւորական Նար. ճարպութիւն Մեսր. եր. ճարպոտ, ճարպալի (նոր բառեր)։
• = Պհլ. ❇ čarp «պարարտ, իւղոտ. կակուղ, փափուկ» բառից. սրա հետ նոյն են պրս. [arabic word] čarb «պարարտ, իւղալի», čar-bi «ճաոաաւոր», čarbis կամ čarvis «մոր-թի տակի մսի գնդակները», jarh «ճարպ. իւղալի ուտելիք», բելուճ. čarp «պարարտ», čaroi «գիրուց, պարարտութիւն», պազենդ. čarw «կակուղ, ողորկ, փափուկ», աֆռան cōrb, օսս. čarv «կարագ» (Horn § 436). պարսկերէնից է փոխառեալ նաև թրք. červis ամ č̌evriš «ճարպ»։-Հիւբշ. 188։
(թթուուտ) stearic (acid).
cf. Ճարպաւոր.
fat, greasy, full of grease, adipose.
(թթուուտ) sebaric, pyroleic (acid).
stearine.
(թթուուտ) adipic (acid).
with all its fat.
greasiness;
fatness, plumpness.
orator, rhetorician, rhetor, eloquent person.
• տե՛ս Ճարտար։
oratorical;
—ն, cf. Ճարտասանութիւն.
to speak like an orator, to discourse with eloquence, to harangue, to declaim.
rhetoric, oratory, oratorical art;
eloquence, fecundity of expression, fluency of speech, richness of style.
ruler;
ruling-pen.
• «թանաքով գիծ քաշէլու հա-մար մի գործիք. ֆրանս. tire-ligne» ՀՀԲ. «քանոն» ՋԲ. (իսկ Kivola, Բառ. հայոց2, էջ 241 գրում է ճարտըրվար «քանոն»)։
• ՀՀԲ ստուգաբանում է ճարտար-ա-վար։
cf. Ճարտարախօս.
skilfully, artfully, dexterously, ingeniously, industriously, adroitly, cleverly;
cunningly, craftily.
wing;
arm;
pinion;
flight, rush, dash;
թեւ աղօրեաց, sails of a wind-mill;
sweep, fan;
թեւ զօրաց, wings of an army;
թեւ ձկանց, fins of fish;
թեւ հանդերձից, sleeve of a coat;
թեւ նաւու, rudder, car, or sail of a ship;
թեւք հողմոց, the wings of the wind;
թեւ դրանց, leaf, fold of door;
թեւ տաճարի, towers of the temple;
pyramids;
թեւ գառագղի, portcullis, greatest door of menagery;
թեւք երկրի, the ends of the earth;
թեւս առնուլ, to have wings, feathers;
թեւս ածել, to flutter, to take wing;
to fly away;
թեւ արկանել, cf. Թեւարկեմ;
— ի —, — ի — խառնեալ / յեռեալ, arm in arm;
թեւ տալ ումէք, to give one's arm to;
բանալ, պարզել, հատանել զթեւս, to spread the wings;
հատանել զթեւս, to clip or crop (a birds wings);
to fetter or paralize a person.
wing, protection.
• , ռ հլ. (գրծ. թևօք ունին Ղևտ. ա. 16 և Հռ. բ. 12. յետնաբար սովորական է) «թռչունի թև. ձկան լողակ, մարդու բազուզ, նաւի ղեկ» ՍԳր. փոխաբերութեամբ՝ «հովա-նաւորութիւն» ՍԳր. թև հողմոց «քամու թռիչ» ՍԳր. թևք երկրի «երկրի ծայրերը» Յոբ. լզ. 13. թև բանակի «բանակի գլխաւոր ռաժան-մունքները» ՍԳր. (այս իմաստի համար խօ-սել են Նորայր, Կորիւն վրդ. էջ 364 և Meil let MSL 18, 348 և ցոյց են տալիս՝ որ նոյն բացատրութիւնը գտնւում է նաև ասորերէ-նում և լատիներէնում. մեր բառը կարող է սրանից թարգմանուած լինել, բայց կարող է նաև անևախաբար ձևացած լինել. հվսո-տճկ. qol aγasə «բանակի մէկ թևի հրամա-նատար»). թև գառագղի «գառագեղի դուռը» Ճառընտ. թև տաճարի «տաճարի աշտարա-կը» Յայսմ. ոճով ունինք՝ թև արկանել «պաշտպանել» Եւագր. թև ի թև հարեալ «կից, շարունակեալ» Ոսկ. մ. գ. 16. որից թևակ «բազուկ, թև» Մծբ. «վրանի փեղկ» Ոսկ. մ. գ. 26. (Վարդանեան ՀԱ 1921. 404 կարծում է որ սրանց մէջ թևակ նշանակում է «ցանց»). թևակից Կոչ. էջ 404. թևակոխել «ջանալ, դիմել, ձգտիլ» ՍԳր. «մտածել, մը, տորել» Ոսկ. ես. 286. Մծբ. Եփր. ծն. «կըր-թուիլ» Ոսկ. պօղ. (Ի նա կրթեսցուք, ի նոյն թևակոխեսցուք. տե՛ս Թոռնեան, Հատրնտ. Վիեննա 1866. հտ. Ա. էջ 176). «ուսումնա-սիրել» Մագ. թղ. 113 (գրուած թևակոխել, թևախողել, թևախոշիլ տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 184). թևակուռ, թևամուխ Ա-գաթ. թևակցիլ Եզեկ. ա. 9. թևահանել Վեց-օր. 161. թևարկել Ագաթ. թևել «թռչիլ» Վե-ցօր. ը. Ճառընտ. Օրբել. էջ 274 (Առ անթիւ բազմութեան իսմայէլացւոցն՝ Լիպարտեան զօրքն ոչինչ երևէին, այլ իբր ջրտուս կամ զինաքաղս թևէին առ նոցա. -այստեղ թևել կա՛մ պէտք է ուղղել թուէին, ինչպէս ունի ՆՀԲ-ի գործածած օրինակը (տե՛ս ջրտո բառի տակ), և կամ պէտք է համարել մի նոր բառ՝ «շրջիլ, մօտերը պտտիլ» նշանակու-Արմատական բառարան-12 թեամբ). թևճակ «թիակ» Ոսկ. ղկ. արագաթև Ագաթ. լայնաթև Ոսկ. ես. մաշկաթև Վեցօր. մեծաթև Եզեկ. ժե. 3. երկթևեան Եւս. քր. թե-թևաթև Ոսկ. յհ. ա. 22. թևացել «թևերովը հարուածել» (թռչունների համար առուաձ հմմտ. աքացել) Վրք. հց. Ա. 91. թևանալ «քաջալերուիլ» (ճիշտ ինչպէս այժմ ունինք թև առնել) Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 14 (Որո՞վ օրինակաւ թևացեալ քաջալերեցաւ). երեքթե-ւան Խոր. ևն։
ring, slide;
curl, ringlet;
— շղթայի, link;
— ճարմանդի, button-hole.
• , ի և ո հլ. «օղակ. անուր, խալխա» ՍԳր. որից օղալամբ Ել. լ. 5. օղամանեակ ՍԳր. (գրուած ողոմանեակ Խոր. տպնկ. 74, 75). ոսկեէօղ Վիպաս. (Խոր. բ. 47). խոյօղ «ճարմանդ» Ել. իէ. 11. լը. 17, 19, 28. օղա-կաւոր, օղակաձև (նոր բառեր). գրուած նաև ողակ Լմբ. իմ.։
cf. Ճարտարախօս
cf. Ճարտարախօսեմ.
"speech, word, term, saying, dictate, expression, oration, discourse, language, history;
proposal, treaty, promise;
thing;
reason, intellect;
understanding, intelligence;
oracle;
the Word;
ի —ի առնել, to interpose, to employ;
ընդ բանիւ առնել, to excommunicate, cf. Բանադրեմ;
— առ —, word for word;
միով —իւ, in a word;
զբանիւք առնել, to converse, to speak;
ի բանս արկանել, ի —ի առնել to persuade, to convince, to gain;
զ—իւք անկանել, to converse with, to hold a conversation;
ի բանս հրապուրանաց արկանել, ի —ս ելու առնել, to charm or to allure with one's words;
—ս ընդ իրեարս դնել, ի բանի լինել ուրուք, —ունել ընդ ումեք, — կապել առ ոք, to understand, to be understood, to come to an understanding;
ըստ իմունս —ի, որպէս իմ —ս է, according to me;
ի — տանել, արկանել, to employ, to serve one's self;
—ել, կալաւ, it is said;
զոյզ ընդ —իցս, at these words;
ասել — չարութեան զումեքէ, —ս բարեաց խօսել վասն, to speak ill or well of some one;
զի՞նչ է —ս այս, what is this ?
— տալ, to promise, to give one's word, cf. Խոստանամ;
թողէք ի բաց զ—երդ, leave these things;
—ի գործ առնել, to begin to speak;
վախճանել զբանս իւր, to finish one's discourse;
— վճարել, to do some thing;
ոչ եւս ընդ —ս ինչ ածեալ, without any hesitation;
— ինչ է ինձ ընդ քեզ, I have a word to say to you;
ըստ —ի ամենեցուն, according to every body;
վասն քո բանիդ, upon your word;
ըստ —ի քո, according to what you have said;
գիտես ընդ ում է —դ, you know well with whom you have to do;
մինչգեռ —քն ի բերան նորա կային, hardly had he spoken;
—ք ինչ են իմ ընդ ունեք, I have a suspicion of some one;
I have intrigues or connections with some one;
—ք ինչ ոչ էին, ոչ գոյին նոցա ընդ ումեք ի մարդկանէ, they have neither society nor commerce with other men;
առանց —ի պոռնըկութեան, except for cause of adultery;
բան առնել՝ կապել՝ ունել, cf. Ուխտ դնել."
myrobalan (fruit, tree and oil);
acorn (fruit).
thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.
plague;
pestilence, contagion, mortality, disease;
հարկանել, վարակել —իւ, to plague, to infect with the plague;
հարեալ —է, plague-stricken, infected with the plague;
ճարակեցաւ — ի զօրուն, the plague broke out in the army;
կեղտ —ի, plague-spot.
that studies the sciences, that cultivates wisdom, lettered, learned;
— հանճար, elevated genius.
to mix, to mingle, to blend;
to join, to incorporate, to unite;
to combine, to amalgamate;
to confound, to confuse, to perplex;
to mix up, to season;
to intermix, to intermingle;
to intertwine, to interweave;
to adulterate, to taint, to tinge;
— բարեկամութիւն, to knit in friendship;
սէր —, to fall in love with;
— զկերակուրս, to lay the cloth, to spread the table, to serve up;
— զօղս ընդ ճարմանդս, to button;
to buckle;
to unite;
— զձեռն իւր ընդ ձեռն ընկերի, to take one another by the hand;
խելս —, to exert all one's powers of ingenuity;
— ի ծով, to sail in the open sea;
զխորս —, to swim in the sea;
— զանձն, to meddle, to intermeddle, to interfere, to interpose, to intrude.
term, word, discourse, recital, narrative, narration;
talk, conversation, familiar chat;
news, hearsay, rumour;
— առնել, բերել, տալ, to bring, to give news, to announce, to recount, to inform, to relate;
— արկանել, to talk, to converse;
ի — or ի —ս լինել, to become a by word;
ընդ հանճարեղս եղիցի — քո, let thy conversation be with the wise;
ել —, the tale spreads, the report prevails.
vacant, empty;
abandoned, forsaken;
uninhabited, desert, unpeopled;
deprived of;
wanting in;
— առնել, թողուլ, to make or render desert, to devastate;
— լինել, մնալ, to be deserted, desolate, unpeopled;
— առնել զտուն, to remove from a house;
— ի հանճարոյ, deprived or devoid of talent;
wooden tray, tea-tray.
the five senses or wits, senses, sensorium, seat of sense;
a. sensible;
— երկարիտակ or հայելեաց, the eyes;
— հանճարոյ, մտաց, իմաստից, intellect, mind, understanding;
— սրտի, the heart.
drachm;
coin, money;
penny;
—ովք վճարել, to pay ready cash — հատանել, հարկանել, կոփել, գրել զ—, to coin, to make money.
to know, to perceive;
to learn, to understand;
to feel, to recognize;
to be able;
to consider, to observe, to note;
to believe;
to know, to have a carnal connection with;
ոչ —, to be ignorant of, not to know;
— զայր or զկին, to lie with a man or woman;
ոչ գիտէ զամօթ, he has no shame;
քաջ, ճարտար գիտեմ զայն, I know it throughly;
չգիտեմ, I do not know, I am ignorant of it;
գիտասջիր, know ! չ— զի՛նչ առնել, to be at a loss what to do.
cf. Հանճարեղ.
life;
conduct, behaviour, custom, manners;
present life;
world;
սոսկական —, private life;
վարել անփառունակ —, to pass life in obscurity;
վճարել ի կենցաղոյս, to depart this life, to die;
cf. Կեանք.
to be affected, filled or covered with, immersed, sunk in;
to array, clothe or invest oneself with, to bury oneself in;
յոսկի — եւ ի քարինս պատուականս, to be completely covered with gold and precious stones;
ի թախծութիւն, ի խոր տրտմութիւն —, to give oneself up to melancholy, to be filled with sadness;
— ի սուգ, to dress in mourning;
cf. Թուխ;
պաճարք —կեալք ի գիրութեան, fatted cattle.
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
feast, public rejoicing;
procession, solemnity, religious ceremony;
pomp, show, display, gala, exhibition, parade, state;
scene, spectacle, show;
arena;
proof, argument, demonstration;
declaration, witness, testimony, evidence;
trial, experience, essay;
exercise, practice;
audit, examination, inspection, investigation;
deed, fact, act;
effects;
fight, assault, combat;
care, diligence;
bravery, great deeds;
account;
review (journal);
—դիսիւ, pompously, solemnly;
համաշխարհական —, exhibition;
— թաղման, burial, funeral obsequies;
— զօրաց, review, muster;
— յաղթանակի, triumphal rejoicings;
— թատրոնական, theatre, spectacle, play;
— առաքինութեան, brilliant action;
— լաւութեանց, shining qualities;
ի — մարտից, among combats;
— առնել, to pass in review, to make a diligent investigation, to examine;
to make a show or display of, to show off, to display, to expose to view, to put or set forth;
to turn to account, to improve;
to exercise, to practise;
— առնել զօրաց, ի —դիսի անցուցանել զզօրս, to review, to muster, to pass in review;
— համարոյ առնել, to examine, to register, to make a numbering or enumeration of;
— առնել քաջութեան, to prove, to signalize one's valour, to signalize oneself by prowess, gallantry, bravery;
— առնել զօրութեան, to use or exert one's power;
— առնել պերճութեան, գիտութեան, to make a show of one's science;
— առնել ի մաստութեան իւրոյ, to display one's wisdom;
— առնել հանճարոյ, to heighten, to set off, to enhance, to give zest to one's parts or talent, to show one's wit, to play the sprightly, ingenious or witty;
ի — ածել, to exhibit, to expose to view, to display, to show off;
to represent, to play, to act;
ի — անցանել, to compete, to rival, to vie with;
to appear;
ի — մտանել, to enter the lists;
to be ranked among;
ի — մատուցանել, to put to the trial, to the test, to prove;
զ— առնուլ, to examine, to prove, to know by experience.
spider;
երդաբնակ, նըստուկ, ուղղընթաց, շեղընթաց, թելհան, սփռող, թափառուկ, մոլար, ոստին, ջրային —ք, house spider, sedentary, retrigrade, laterigrade, spinner, snaring, vagrant, erratic, land spider, waterspiders;
արագ or ժիր, նուրբ, կայտառ, խիզախ or արի, ճարտար or ճարպիկ, հնարագէտ, հանճարեղ, գիտուն, վաստակաւոր, արթուն —, agile, cunning, quick, prompt, skilful, industrious, ingenious, knowing, laborious, vigilant spider;
կախուկ, վերնակառ or վերամբարձ, մանողակ, փորեղ or տղընդեր, տգեղ or մախիզ, անհեդեդ, սոսկալի, թունաւոր —ք, hanging, suspended, spinning, big-bellied, ugly, deformed, frightful, venomous spiders;
starling.
laurel, baytree.
holy place;
— տաճար, august temple.
letter, writing, missive, despatch, epistle;
ցանկալի, երկայն, սիրալիր —, a pleasant, long or chatty, charming letter;
երկտող —, a few lines, a note;
քառիջեան —, a letter of four pages;
թուղթ —ի, letterpaper;
կշիռ —աց, letter-balance;
տուն —աց, post-office;
— կանխավճար, postpaid;
— գրել, ընդունել, to write, to receive a letter;
տալ զ— to send a letter;
փրկանաւորել զ—, to frank, to prepay, to pay the postage of a letter;
թելադրել, ստորագրել, կնքել զ—, to dictate, to sign or subscribe, to seal a letter.
to respect, to pay respect to, to honour, to render honour, to revere, to think very highly of, to value highly;
to esteem, to value, to prize, to make much of, to account, to consider;
to exercise, to employ, to make use of, to turn to account;
— զհանճար, զտաղանդ, to employ or exercise one's talents.
cf. Մկնաճարակ.
wax, bee's wax;
wax-candle, wax-light, taper;
սպեղանի ի —ոյ, cerate, medicated wax;
— ճարպական, stearine candle;
cf. Ճրագ.
finger;
finger's breadth, inch;
tune, air, strain;
բոյթ —, thumb;
ցուցական —, forefinger;
միջին —, middle finger;
մատանւոյ —, ring-finger;
փոքր —, little finger;
մատունք ոտից, toe;
յօդք մատանց, knuckles, finger joints;
մատունք նուագարանաց, keys, keyboard, stop;
մատունք սանդղոց, steps, stairs;
մատունք որթոյ, shoots, branches or tendrils of a vine;
— աստուծոյ, the finger or hand of God;
ծայրակտուր մատամբք, with maimed fingers;
ուսոյց զմատունս իմ ի պատերազմ, he taught my hands to war;
ի ծայր մատանց, at the finger's ends;
ծայր մատանց ոտից, tiptoe;
ճարճատել զմատունս, to crack one's fingers;
—ն առնել, to point at one;
to denounce;
to defame, to laugh at, to scorn;
վաստակել մատամբք, to live by one's labour;
ի մատունս գնալ, to walk on one's toes, to walk tiptoe;
յոտն ի — յառնել, to stand tiptoe;
մոռացկոտաց զ— կապել, to resolvedly to forget, to make a memorandum;
մատամբ ցուցանել, to point at with the finger, to indicate;
ծայրիւ միայն մատին ճաշակել, to taste, to taste slightly;
դնել մատունս ի վերայ բերանոյ, to place a finger on the lips, to keep silence, to be benumbed;
— անձին իւրոյ գործել, to kill oneself, to commit suicide, to make away with oneself;
— լինել իւրեանց արծաթոյն, to lavish, to waste, to squander;
արգելուլ, ըմբռնիլ մատին ի դռնամէջս, to jamb one's finger in a door;
cf. Ճիւղ;
betraying;
— լինել, եղանիլ, to give or addict oneself to, to surrender, to give in;
— լինել, to betray;
— լինել անձին or անձամբ անձին, to betray oneself, or one's own cause, to do oneself an injury;
— առնել, — եւ տուր լինել, to betray;
to be betrayed.
bee;
ձագ —աց, drone maggot;
գունդ, պարք —աց, swarm of bees;
գործասէր, ճարտար —, diligent, industrious bee;
— բզզէ, the bee buzzes.
horse;
մատակախազ, որձի —, stallion, stone -;
մալեալ, որձատ —, a gelding;
մատակ —, mare;
ռազմամուղ —, war horse, charger;
որսոյ —, hunter;
ասպարիզական —, race horse;
լծաբարձ, կառաձիգ —, draught horse, carriage or coach horse;
ազատ —, blood horse;
հեծելութեան —, riding horse, saddle horse;
պալարակապ —, prancer;
բեռնաբարձ —, led, packhorse;
սայլաձիգ —, cart horse;
— հեծանելի կամ կառայց, a — fit to ride or drive;
— մեքենական, horsepower;
մատաղ —, — փոքրիկ, (բռչոյ), nag, pony;
քուռակ ձիոյ, colt, foal, filly;
ահիպարանոց, աշխոյժ, խրոխտ, եռանդուն, աներկիւղ, ուժեղ, հլու, հնազանդ, փափկերախ —, fiery or superb, highmettled, prancing or frisky, spirited, bold, mettlesome, tractable, well-bitted or well-broken, easy upon the hand -;
խստերախ, ախտաւոր, անհլու, կատաղի or խենդ, կիցընկէց, խրչան —, hard-mouthed, vicious, untractable, furious or moon-eyed, restive or kicker, skittish horse;
անպիտան —, jade;
դեղձան, գորշ or մողոշիկ, պիսակ, ճանճկէն or ճանճաճերմակ, ճարտուկ, աշխէտ, ճարտուկ-ճանճկէն, շիկակարմիր or շառատ —, yellow-dun, grey, dappled, flea-bitten, piebald, chestnut or sorrel, roan, light-bay -;
միս ձիոյ, horse flesh;
գաւակ ձիոյ, rump, croup, hind-quarter;
բաշ ձիոյ, horsehair;
խար, կեր ձիոյ, forage, provender, horse-meat;
ջրարբ ձիոց, horse-pond;
աղբ ձիոյ, horse-dung;
պայտ ձիոյ, horse-shoe;
քերոց ձիոց, curry-comb;
ողնուլար ձիոյ, crupper;
տապճակ ձիոյ, horse-blanket or horse-cloth;
վարաւանդ, կազմածք ձիոյ, horse-trappings;
ընթացք ձիոյ, the paces of a -;
ճախր ձիոյ, caracol, wheeling about;
զբօսանք ձիոյ, a ride (on horseback);
դարմանել զ—, to groom, to curry, to comb a;
պայտել զ—, to shoe a -;
վարժել զ—, to break in a -;
սանձել զ—, to master a -;
ի — ելանել, վերելակել, աշտանակել, —ի ներքս տանել, առնուլ, to ride, to get or mount on horseback, to take horse;
երթալ ի —, to ride, to go on horseback;
զգնալ, զբօսնուլ ձիով, to take a ride, to go on a party of ride, to go out for a ride;
ճախր առնուլ ձիոյ, to caracole, to move in caracols, to wheel about;
արձակերասան զ—ն առնել, to give a — the bridle, to gallop, to run full speed;
խոպալ եւ ընդվղել ձիոյ, to prance, to rear;
կատաղել ձիոյ, to run away, to take the bit between the teeth;
իջանել, թափել զինքն ի ձիոյ, to dismount, to alight, to to get down;
շրջածել երախաձգութեամբ զ—, to lead a — hither and thither, to and fro;
լծեալ ի չորից ձիոց, drawn by four horses;
—ն զուլամբ չոգաւ, թալալեցաւ or նստաւ ընդ նովաւ, his horse fell under him, fell heels upwards;
խխնջէ, վրնջէ —ն, the — neighs;
որ ձրի էառ զ—ն՝ ոչ սպասէ սանձին, you must not look a gift — in the teeth.
small part or portion, particle;
mosaic;
minute, detailed;
exact, particular;
— կոտորել, to pound, to beat small, to triturate;
ի — մասունս պարապել, to apply oneself to particulars;
հանճար ամփոփեալի —մասունս, limited intelligence;
միտք ցնդեալ ի —մասունս, a mind lost in details.
style;
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.
cf. Հաճարի;
beech-tree.
art, trade, profession, study, condition, office;
artifice, expedient, means, invention, ingenuity;
sign, miracle;
գեղեցիկ ազատական մեքենական —ք, the liberal, mechanical, fine arts.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ. մէկ անգամ միայն Բուզ. դ. 20 ունի արուես-տաց) «ճարտարարութիւն, մտաւոր կամ ձե-ռական արհեստ» ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Բուզ. «ձեռագործ, ճարտար շինուած բան» ՍԳր. «հոաշք» ՍԳր. «հրէշ» Փիլ. ժ. բան. Յաւամ «խաբէական հնարք» Ոսկ. յհ. ա. 12. Լմբ. սղ. Սարգ. որից արուեստագէտ Երեմ. իդ. 1, իմ. ժե. 6. Եզն. արուեստագիւտ Վեցօր. ա-ռուեստագործել Ոսկ. մ. ա. 6. արուեստա-խառն Մծբ. արուեստական «ճարտար ա-ռուեստառէտ» Սեբեր. Ոսկ. ես. «առաքինի, բարեպաշտ» Կորիւն. «նենգաւոր» Մծբ. «ե-րաժշտութիւն, նուագարան, երաժիշտ» ՍԳր. արուեստանոց Ոսկ. անարուեստ Վեցօր. զրարուեստութիւն, չարարուեստութիւն Ոսկ. մ. բ. 27, արուեստակ «արհեստ» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 194. յետնաբար աաւում է նաև արհեստ Սահմ. Լմբ. Պղատ. օրին. որից անարհեստ Անյ. պորփ. Սամ. ե-րէց. (իսկ ՆՀԲ-ի յիշած անարհեստ բառը՝ Ոսկ. ես. պէտք է ուղղել անարահետ՝ ըստ Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 26), արհեստագէտ Լմբ. ևն։ Նոր գրականում տարբերւում են արուեստ «մտաւոր արուեստ, art» և արհեոտ «ձեռական արուեստ, mêtier»։ Նոր բառեր են գեղարուեստ, ճարտարարուեստ, գեղարուեո-տագէտ, արուեստակութիւն, արուեստահան-դէս, արհեստական, արհեստանոց, արհեո-տաւոր, արհեստապետ ևն։
• ՆՀԲ լծ. լատ. ars, artis «արուեստ» և և յն. ἔραστής «սիրահար, սիրող» (էջ a72ա)։ Հիւնք. հարուստ բառից։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 90 -եստ մասնիկով արու բառից, իբր թէ բառը նախապէս նշանակում էր «արութիւն, virtus». ւ-տոյ «ճարտարութիւն, virtuosité», Սան-տալճեան ՀԱ 1913, 401 խալդ. aris, ւա. ars ձևերի հետ։
wild sheep.
• «վայրի ոչխար». մէկ անգամ ու-նի Վեցօր. թ. էջ 192 «Այծաքաղք և արտիկք բազում անգամ երկուորեակս ծնանին»։ Սրա հետ նոյն է արտի, որ մէկ անգամ գործա-ծուած է Խոր. աշխ. հրտր. Սուքրեանի, էջ 30. «Բարձր Հայք. ունի երէս, եղջերու, այծ և ռա-ղըս, առն և արտի, վիթ և կրկիթ և խոզ. և ի հաւուց ճարակաւորս, զորս կաքաւ, զարաւշ, զանիդ և զայլս»։
greater, eldest, oldest, senior;
chief, first, noble, nobleman;
prior, superior;
— շաբաթ, holy-week;
— ուրբաթ, good-friday;
— սեղան, խորան, high altar.
• ՆՀԲ Լծ. հաւակ, ան, բարգաւաճ։ Հիւնք. «մաքուր, յաջողակ, ճարպիկ»։ Patru-bány ՀԱ 1906, 343 աւ «փայլիլ» արմա-տից կրկնուած, իբր աւաւ (տե՛ս առա-ւօտ, որ նոյն աւ արմատից է)։ Նոյն, SA 2. 13 աւ=լն. άπό +ագ=սանս. aghā «անմաքրութիւն», ուրեմն աւագ «ան-աղտ, մաքուր»։ Karst, Յուշարձան 428, չաղաթ. ույգուր. aka, aga, մոնգոլ. axa, aka, թունգուզ. aka մանչ. axun «ե-րէց եղբայր», օսման. [arabic word] aγa «պա-րոն»։
buckle, ring;
button;
lock;
baggage, equipage;
goods and chattels.
• . ի հլ. «փականք. 2. օղակ. 3. կահ-կարասիք, ունեցած-չունեցածը. վաճաս-քի բեռներ. 4. ճամբորդների բազմութիւն, ամբոխ» ՍԳր. Ագաթ. «5. ցեղ, զարմ, ժողո-վուրդ» Սամ. անեց. 42 (Մեռանի Հայկ յանձն առնելով զաղխն՝ Արամանեկայ). «6. մարմնի յօդ» Մագ. որից աղխել, ախել «կողպել» Դատ. գ. 6. Ագաթ. աղխիլ «կողպուիլ» Բ. թագ. գ. 34. (տե՛ս և ախաղել Ոսկ. բ. տիմ. 241), ախեալ «փակուած, կողպուած, կոյս» (Ս. Կոյսի համար ասուած՝ ի կուսական ար-զանդէ և յախեալ մօրէ) Յհ. իմ. խոստ. 2 աղխամաղխ (կրկնութեամբ և մ յաւելուա-ծով. հմմտ. արհամարհ) «հակ հուկ ապրանք, բազմութիւն ընչից» ՍԳր. աղխազուր «կոշտ» (գրուած նաև ալխազուր) Խոր. աղխատրոյզ (կամ ախատրոյզ, աղխատրոյժ) «աւազակ» Յհ. կթ. ախատրուզել «կողոպտել» Պտմ. առ Լհ. բազմաղխաղխ «բազմախուսն» Սեբեր. գ. (ինչպէս պէտք է կարդալ ըստ Հիւնք. էջ 182՝ ձեռագիրների բազմախաղաղ ընթեր-ցուածը). «Որք զայսպիսի ինչ բանս և զանուանս և զկարգս ընդ միմեանս խառ-նեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազ-մաղխաղխ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են... գտանիցես այ-նուհետև զբազմաղխաղխ նիւթս ընդ մի-մեանս խառնեալ». աղխաղխակոյտ «բեռան հակերի պէս դիզուած» Մծբ. ը (երկիցս), Կոչ, ժղ. Ասող. Գ. խբ. Անան. ժմնկ. էջ 18 (առա-ջինների մէջ գրուած խաղաղակոյտ, վերջին երկուսի մէջ խաղխաղակոյտ. բոլորն էլ ոս-կորների դիզուած կոյտի համար է ասուած. ՆՀԲ մեկնում է «խաղաղ անշարժ մնացած կոյտ», որ յարմար իմաստ չէ. ըստ իս պէտք է ուղղել աղխաղխակոյտ). ճարտարաղխ Ոսկ. Ես. (անստոյգ և սխալ գրչութիւն). աղխաղ-խել «դիզել, կուտել, խռկել» Բ. մակ. ժա. 4. Ոսկ. Վեցօր. 129. աղխեալ գանձ (ուղղել աղ-խաղխեալ գանձ «դիզուած գանձ»՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 57) Սեբ. էջ 40։ ՆՀԲ լծ. տճկ. հալխա, հալվա «օղակ»։
year;
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.
• Հներից Տաթև. ձմ. ա. «իսկ ամ կոչի վա-սըն երից. նախ զի արեգակն յամե յեր-կոտասան կենդանակերպսն երեսուն ե-րեսուն օր և ապա վճարէ զտարին. երկ-րորդ՝ զի սովաւ յամեմք մինչ ի մահ» (երրորդը չկայ)։ Նորերից Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 315 ցեղակից լտ. an-nus։ ԳԴ առաբ. [arabic word] 'am «տարի»։ ՆՀԲ արաբ. ամ, լտ. annus, եբր. šana ևն։ Նախ Rask, Nonnulla, էջ 25 համեմա-տեց իռլ. am, amser ձևերի հետ։ Klap-roth, Asia pol. 102 արաբ. a'äm, Canini Ft. etym. 197 արաբ. am «տարի», իռլ. am «ժամանակ»։ Ստոյգ մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Urgesch. Arm. 872։ Մորթման, ZDMG 30, 415 տոսպական բևեռագրերի մէջ գտնում է Hamapsa դիցանունը, որ մեկնում է ամ և բոյս բառերից։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 11 ամ բառի նախաձևը համարում է *համ։ Karst, Յուշարձ. 406 սումեր. MԱ «տարի»։
strong, firm, solid, massive.
• ՆՀԲ եբր. [hebrew word] emeϑ «ճշմարտութիւն, հաստատութիւն, խօսքին տէր լինետ». որ ծագում է եբր. [hebrew word] amn առմա-տից=արաբ. [arabic word] amn «ապահովութիւն, հաստատութիւն»։ Այս բառերը ձևով թէԼ նման, բայց իմաստով յարմար չեն, մա-նաւանդ որ մեր եբրայական փոխառու-թիւնները Ս. Գրքի միջոցով են, իսկ ա-մեթ Ս. Գրքում գործածուած չէ։-Եւրո-պա (հանդես Վիեննայի), 1849, էջ 200 հպրս. āmāta բառից, որ նոյն է զնդ. amāta «ճարտար, կարող» բառի հետ։ (Նոյնպէս գործ չունի մեր բառի հետ, ո-րովհետև պիտի տար *ամատ)։ Ղափան-ցեան ЗВO 23, 360 ան+ զնդ. maēϑa «դեդևուն, անհաստատ, փոփոխական»։
clever, capable;
— լինել, to be capable, cf. Ատակել.
• (ի-ա հլ. ըստ ՀՀԲ, անհոլով ըստ ՆՀԲ) «կարող, ընդունակ, ձեռնհաս» Եւս. քր. ա. 65. Սեբեր. բ. գ. Ոսկ. Եբր. է. ոչ էր ա-տակ նմա «ժամանակ չունէր» Պտմ. վր. 73. որից ատակել «կարենալ, ժամանակը բաւել միջոց ունենալ» Փիլ. Խոր. ատիկել նոյն նշ. Վրք. հց. ա. 509. Վրդն. առ. 309. անա-տակ «անկարող, անճարակ» Վրք. հց.։
fire-temple (of Persians).
• , ի-ա հլ. «կրակատուն արևա-պաշտների» Բուղ. դ. 59. Եդիշ. Փառա նմա-նութեամբ կամ նախատաբար «աղանդաւոր քրիստոնեաների տաճարը» Մագ.։
ulcer, ulceration;
cicatrice;
spot, stain.
• = Նոյն է արածել «ճարակիլ, խոտ ու-տել» բառի հետ. վարակիչ վէրքերի անուն-ները շատ անգամ ծագում են «ուտել» գա-ղափարից. ինչ. գւռ. կերցաւ, կեր-եարա, մազկեր, ծամկեր, ռուս. костоядь «ոսկորի փտախտ» (բառացի «ոսկրակեր»). յատկա-պէս արած բառի վրայ խօսելով սրա յն. հոմանիշը λειχήν (որից փոխառեալ են լտ. lichen, ֆրանս. lichen, ռուս. лишай) «բո-րոտութիւն. 2. մամուռ» ծագում է յն. λεὶγω «լիզել» բայից։-Աճ.
tribute, impost;
vicar.
• «հարկ, տէրութեան վճարուած տուրք» Յհ. կաթ. 169, 203 (բեկարաց), Կա-նոն. էջ 125. Օրբ. հրտր. Էմ. էջ 130 (բց. ի բե-կարէ). գրուած նաև պեկար (ըստ յետին տա-ռադարձութեան) Մխ. դտ. հրտր. Բաստամ. էջ 216. արձանագրութեանց մէջ առաջին ան-գամ յիշուած է 901 թուին (Վիմ. տար. էջ 4) բց. ի բեկարէ ձևով։ Որից անբեկար «առանց հարկի» Մխ. դտ. (ըստ հրտր. Բաստամեանի՝ էջ 212 անպեկար)։ Բառիս վրայ առանձին մի քննութիւն ունի Մանանդեան, Գիտութեան և արուեստից ինստիտուտի Տեղեկագիր 1, 32-37, ուր համարում է «հողային հարկ կամ թերևս պարտադիր զինւորական ծառայու-թիւն»։
• «Աստուած». արմատ առանձին ան-գործածական, որից կազմուած են Բագարան «աստուածների բնակավայրը», Բագաւան «աստուածների աւան» (որ և Դիցաւան), Բագայառիճ «աստուածների գիւղ», Բագա-րատ «Աստուածատուր, Աստուծոյ տուածը». բայց սրանք յատուկ անուններ են միայն՝ առաջին երեքը տեղական, վերջինը անձնա-կան։ Իբրև հասարակ անուն ունինք միայն բագին, ի-ա հլ. (յետնաբար ի, ռ հլ.) «մե-հեան, աստուածների տաճարը» Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 31. «աստուածների զոհի սեղանը» ՍԳր. Ոսկ. ես. Ագաթ. «եկեղեցու խորան, սե-ղան» Ոսկ. մ. բ. 22. Փիլ. Եփր. վաշխ. Մխ. դտ. «արձան» Գիրք մոլոր. (յետնաբար են-թադրուած է նաև ուղ. *բագնի ձևը, որից կան բագնեաց, բագնեաւ, բագնեօք հոլովաձևե-րը)։ Բագին բառից ածանցուած են բագնա-սէր Ագաթ. բագնապետ Մագ. բագնագիտու-թիւն Փիլ. բագն. բագնաձև Արծր. բագնա-յարկ Անան. եկեղ. յարաբագին Փիլ.։
• ՓՈԽ.-Մասնիկի և նշանակութեան պատ-ճառով մեզնից փոխառեալ է թւում վրաց. ջაგინი բագինի «բագին, զոհ, տաճար». հմմտ. Ա. կոր. թ. 13. Արա ուծղ'իթա, րամե-թու րոմելնի իգի բագինսա հմսախուրեբեն, բագինիսագան հսճամիան? Ո՞չ գիտէք եթէ որ ի տաճարին գործեն, ի տաճարէ անտի ու-տեն։
impost, duty, tax, contribution, levy, custom;
— անցից, toll.
• , ի հլ. «արքունի տուրք, հարկ, մաքս» Ա. մակ. ժ. 29. Եղիշ. «փոխարեն վճարք, իբր գին տրուած գումարը» Եզն. (գուցէ ընդ որդ-ւոյն տալոյ զնա բաժ առնուցու). որից բա-ժապան ՋԲ, ԱԲ կամ բաժապետ «մաքսա-պետ, մաքսերի վերակացու» Յս. որդի. բա-ժել «մաքսը վճարել կամ մաքս առնել» Յս. որդի. բաժտուն «մաքսատուն» ԱԲ. բաժրար Արձ. 1320 թուից (Վիմ. տար. 160)։
coton;
— ազնիւ, wadding
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «բամբակ» (գրուած նաև բան-բակ) Կաղկանտ. Խոր. աշխ. Երզն. մտթ. 231. Մագ. և Երզն. քեր. որից բամբակենի «բամբակի բոյսը, gossypium herbaceum L» Մխ. առակ. նոր գրականում բամբակեղէն, բամբակեայ, բամբակավաճար.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ) «հաճար» Մխ. դտ. «ըստ ոմանց լուբիա կամ անոր մէկ տե-սակն» ՀԲուս. § 132. նոյնը ռմկ. աշորաւ (ըստ ՆՀԲ, ԱԲ, ՀՀԲ և ՓԲ). որից կազմուած են աշարային, աշարեղէն «հաճարեղէն» ՀՀԲ. աշորեայ հաց «հաճարահաց» ՀԲուս աշորախոտ «լտ. consiligo2» ՀԲուս. աշո-բուկ «հաճարանման մի խոտ» ՀԲուս. և ՆՀԲ, հտ. Բ. էջ 1060 գ, իբր գաւառական բառ։-Մեր համալսարանի գիւղատնտեսական բաժնի դասախօսները գտնում են, որ աշա-րայ և հաճար բոլորովին տարբեր բոյսեր են. ալսօր էլ մեր ժողովուրդը զանազանում է այդ երկուսը, առաջինը կոչելով «աշորա կամ տարեկան» (ռուս. pожь, գերմ. Rog-gen), իսկ երկրորդը՝ աճառ (ռուս. nолба)
• Lagarde, Urgesch. 486 հաճար բառի հետ սանս. čar արմատիու
reddish;
of a fiery colour;
— ձի, chesnut horse.
• «կարմիր-դեղնագոյն, հրագոյն» Չաք. ա. 8, զ. 2, 6. Լմբ. զքր. ուրիշ տեղ չկայ. որից աշխետաձի Գնձ. (ունի միայն ԱԲ, իսկ ՆՀԲ յիշում է ճարտուկ բառի տակ), աշխետութիւն, աշխետանալ ՀՀԲ (առանց վը-կայութեան)։
cf. Ապահար.
• , ի հլ. «տեռատես, ամսական հոսում ունեցող» Ես. կդ. 6, Եզեկ. ժը. 6, լզ. 17. «տեռատեսութիւն, ամսական հո-սում» Կոչ. 117. Ոսկ. կողոս, 659. որից ա-պարահանոց «ճեմիշ, արտաքնոց» (այս բա-ռը գործածուած է Դ. թագ. ժ. 27՝ լուսանցքի վրայ), ապարահութիւն Եփր. ծն. էջ 79. ա-պարահիտ «տեռատես» Գէ. ես. ապարահեղ «արտաքնոց» Բուզ. ե. 35 (այսպէս ուղղեց Նորայր այս բառը՝ Բուզանդի յապարահէ-զանց առնելոյ դարձուածը սրբագրելով յա-պարահեղ անցանելոյ «արտաքնոց երթալու». տե՛ս Կորիւն վրդ. և նորին թրգմ. էջ 446). յապարահեղն երթալ «արտաքնոց երթալ», զապարահեղին պետս (ճարել) «բնական պէտքը հոգալ», ապարահեղք «կղկղանք». վերջին երեքը գործ է ածում Ոսկ. կող. 572, 604, 696 (յն. ունի ἀποπατέω «կղկղել». ի-մաստի ճշտումը կատարեց Վարդանեան, ՀԱ 1911, 500, մերժելով Նորայրի (անդ) տուած նշանակութիւնը, որ է «միզել, մէզ»)։ Բառս գրուած է նաև ապարախ, ապահար Գնձ. Կանոն. Սարգ. ա. պետր. դ (էջ 316). որից ապահարել Կանոն. ապահարիտ Մաշտ. ա-պահարութիւն Կանոն.։ Նախնական իմաստն է եղել «ջրի ճանապարհ», ինչպէս ցոյց է տալիս Հաճնոյ գաւառականը, ուր ունինք ապառահ «ջրի խողովակ» (ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց, 1924, էջ 197)։ Նոյն են նաև Աստ. աբրահ «ջաղացքի վաքը» (հաղորդեց Մ. Աբեղեան) և Սլմ. աբրա «վաքի թումբը» (հաղորդեց Սեդրակ Բարխուդարեան)։ Ըստ այսմ բառը փոխառեալ է՝
herb, herbage, pot-herbs, vegetables;
beet.
• ՆՀԲ մեկնում է «բան ճարակեւու».-Մորթման ZDMG 1870, 80 համեմա-տում է թրք. [arabic word] panǰar «ճակնդեղ» բառի հետ։ Սրան պատասխանելով Պատկանեան, Փորձ 1880 մարտ, էջ 93 առում է, թէ պէտք է համեմատել ո՛չ թէ panjar, այլ թրք. [arabic word] banǰar «մո-լոշ, բանջարեղէն, բոյս»։ Հիւնք. թրք. panǰar «ճակնդեղ» բառից փռխ առ-նուած և ընդհանրացած։ Patrubány, Բանաս. 1902, 80 և IF 14, 58 բանալ= յն. φαἰνω բայից, իբր «բացուած», ջ և ար մասնիկներով. հմմտ. ջին-ջ, ար-դար, դալար։
distribution;
assessment;
share, lot;
division;
weevil, mite.
• ԳՒՌ.-Բոյսի նկարագրութիւնից երևում է, որ տարբեր է Խտջ. բոշխ՝ որ ՆՀԲ (յաւել.) այսպէ՛ս է բացատրում. «խոտ բարակ իբրև զմազ՝ ի ձև փնջի, ճարակ գրաստուց, խա-շանց և թռչնոց. դնի և ի մէջ կօշկաց և տրե-խաց առ ի ջերմացուցանել զոտս ի ձմերա-նի». թրք. այաղ օթու («ոտքի խոտ»)։
grass, herbage, turf, verdure;
pasture;
չոր —, bay, forage.
• , ո հլ. «թաց կամ չոր խոտ» ՍԳր. Ա-գաթ. որից խոտաբուտ Բ. մակ. ե. 27. խո-տալից Ոսկ. ես. խոտակեր Սղ. ճե. 20. Եզն. Ագաթ. խոտահամբար Ագաթ. խոտաճարակ Բ. մակ. ժ. 6. Ագաթ. Բուզ. խոտեղէն Ոսև. ես. Եզն. խոտակ «խոտիկ, մի քիչ խոտ» Մեծոբ. խոտաբոյս (նոր բառ), խոտչէք «խո-տի վրայ դրուած հարկ» Սմբ. ռատ. 22. մանրախոտ Ագաթ. կանթեղխոտ Բժշ. մոլա-խոտել Առակ. իդ. 31. խոտալի (նորագիւտ բառ) Յկ. կր. 38. ծխախոտ, քթախոտ, ընչա-խոտ (նոր բառեր).-այստեղ է պատկանում նաև խոտմուշ «խռիւ» Վստկ. էջ 178, որի երկրորդ մասը անյայտ է, բայց գրչութիւնն էլ կասկածելի. դրա համար աւելի լաւ եմ համարում խոտոշ՝ որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճծե. «Մի վառած մոմն զբազումս վառէ և ոչ պակասի և մին խոտոշն զմին այլն վառէ և ընդ աշխառհ տարածի». հմմտ. Գնձ. խոտուշ «չոր խո՞տ» (տե՛ս Մամիկոնեան, Հազարից մէկը, էջ 227)։
• ՓՈԽ.-Հիւնք. հայերէնից փոխառեալ է համարում թրք. [arabic word] ot «խոտ» բառը, որի չաղաթայերէն ձևը նոյնպէս [arabic word] ot է։ Pe-dersen ևս (անդ) հայերէնից է համարում օսմ. եաքուտ. ot «խոտ», որից otarmaq «արածել, ճարակիլ, թունաւորել», մոնգոլ. bta-č̌i «բժիշկ» (տ. դեղ բառի տակ)։-Այւ բոլորը կասկածելի եմ համարում։-Կով-կասեան լեզուների մէջ էլ կայ մի ամբողջ խումբ, որ մեր ձևին շատ մօտիկ է հնչում այսպէս՝ արչ. xotu, անդ.. xordo «խոտ», xotte «արմատ», ուտ. xod, ավար. guet, վրաց. xe, լազ. xe «ծառ», ռուտ. xütՋ, ցախ. xuta «գարի». դժուար է սակայն այս ամ-բռոջ խումբը՝ զանազանակերպ նշանակու-թիւններով՝ դնել հայերէնից փոխառեալ, մա-նաւանդ որ հայերէնը չունի հնդևրոպական ծագում. ուստի աւելի յարմար եմ կարծում մեր բառը փոխառեալ դնել հիւսիսային կով-կասեան լեզուներից։-Աճ.