Entries' title containing ամ : 4033 results

Շամշտութիւն, ութեան

s.

tetrarchy.

· Calfa

NBHL (2)

Առաջնորդէին եղբարք նորա շամըշտութեամբք. այսինքն մի ի չորից մասանց անտի երկիրն իսրայելացւոց։ Զագրիպպաս կացոյց թագաւոր, ի վերայ թշնամւոյ նորա շամշութեան՝ փլիլպպոսի եւ լիւսինեաայ, եւ ընդ նոսին եւ յետ սակաւ ժամանակի եւ զշամշութիւն եւս հերովդի ետ նմա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8, կամ 9։ ՟Բ. 4. 10։)

ՇԱՄՇՏՈՒԹԻՒՆ կամ ՇԱՄԸՇՏՈՒԹԻՒՆ. τετραρχία tetrarcha. Չորրորդապետութիւն. պետութիւն քառորդ մասին տէրութենե, կուսակալութիւն. (գուցէ ի թ. սէմթ, կողմ. կամ ի յն. լու. ի՛միսիս, սէ՛միս։ կէս, կիսեալ կիսոյ կէս).


Շամս

s.

sun.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«արեգակ» Դամասկ. Կոստ. երզն, էջ 180. գրուած ըէմս Երզն. երկն. է։


Շամրաշ

s. bot. imperial-lily.

· Calfa

NBHL (1)

Սոսկալի պայծառ ծաղիկ, շամրաշ ծաղկանց անդրանիկ. (Տաղ.։)


Շամրիտ

s. adj. cf. Շամրտացի.

· Calfa

NBHL (4)

Որ ի շամրտացւոց եբրայական գիրքն կրին։ Առ շամրտացիսն ողջ պահեալ գտանին։ Ըստ շամրտացւոց եբրայականին. (Եւս. քր. ՟Ա։)

ՇԱՄՐԻՏ որ եւ ՇԱՄՐԻՏԱՑԻ, ցւոյ. σαμαρεῖτης samarita, samaritanus. Սամարացի, շամարիտ.

Զփրկիչն մեր՝ մանկուաք ժողովրդեան իւրոյ շամրիտ կոչեցին. (Մծբ. ՟Ծ՟Թ։)

Բազում եւս զօրս ի շամրտացւոց ժողովէր. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 10։)


Շամրտացի, ցւոյ

s. adj. Samaritan.

· Calfa

NBHL (3)

ՇԱՄԱՐԻՏ որ եւ ՇԱՄՐՏԱՑԻ ՇԱՄՐԻՏ. Սամարացի . յն. սամարի՛դիս.

Շամարիտն ետես զանծանօթն եւ զօտարն ի նմանէ, եւ չարար զանց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)

Միթէ շամարիտքն անաստուածագոյն եւ՞ս իցեն քան զնոսա. (Կոչ. ՟Զ։)


Շամրտութիւն, ութեան

s.

samaritanism, Samaritan sect.

· Calfa

NBHL (2)

Զգո՛յշ լի նիջիր, գուցէ երբէք ի շամրտութիւն, կամ ի հրէութիւն կործանեսցիս. (Կոչ. ՟Դ։)

σαμαρειτισμός samaritica religio, sive secta. Աղանդ շամրտացւոց՝ այսինքն սամարացւոց.


Շամփուր, փրոյ

s.

spit;
ի — հարկանել, cf. Շամփրեմ.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

(յետնաբար ռ, ի-ա հլ.) «եր-կաթեայ կամ փայտեայ սուր ձողիկ. խորո-վածի շիշ». Նորագիւտ Ա. մնաց. իը. 17. Բ մնաց. դ. 11. Խոր. Մամիկ. Ճառընտ. Յայսմ. Տաղ. (գրուած է նաև շափուր). որից շամփ-րել «շիշը անց կացնել» Խոր. ա. 28. Կաղնկտ. -շամփուր նշանակում է նաև «Orion կամ Հայկ համաստեղութիւնը». հմմտ. էֆիմ. 109. «Յունիսի 14, Երևի Հայկն, որ է Շամփուրն»։

= Ասոր. [syriac word] ︎ šappūδa «անթրոց, հա-ցագործի երկաթեայ ձողը՝ կրակ խառնելու համար», որի հետ նոյն է արաբ. [arabic word] saf-fūd «միս խորովելու շամփուր», որից և [arabic word] tasfīd «միսր խորովելու համար շամ-փուրի վրայ անցունելով շարել» (Կամուս. րք. թրգմ. Ա. 624)։-Հիւբշ. 313։

Lag. Hagiogr. chald. 298 եբր. [hebrew word] sampūr? ձևի հետ, որ Հիւբշ. Սեմակ. փոխ. բառեր (թրգմ. Տաշեան, էջ 35) մերժում է, որովհետև միայն մի անգամ է գործածուած Թարգումի մէջ և դժուա-րաւ է սեմական. նշանակութիւնն էլ մութ է, բայց յամենայն դէպս «շամփուր» չէ։ Հիւնք. շամբ բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Ջղ. Սչ. Տփ. շամփուր, Խրբ. շամբ'ուռ, Շմ. շանփուր, Զթ. շամփույ, շամփուր, Հճ. շամփույ, Սվեդ. ámմբ'էօռ.-Նոր բառեր են շամփրաքար, շամփուր-կշիռք «Հայկ աստեղատունը»։-էն-կիւրիի թրքախօս հայերն էլ ունին ջամփուր «ռեռ» ԼԲեւր. 1895, 865)։. [syriac word]

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მამფηრი շամփուրի կամ ატცურიշամֆուրի «շամփուր», լազ. մինգ. šampuri «շամփուր, նիզակ», սվան. šamfvir «շամփուր»։ Erckert, Die spr. d. Kauk. Stam. 77 կովկասեաններից փոխառեալ է դնում նաև ռուս. šompuli «հրացանի մէջ վառօդ և շորի կտորտանք լցնելու ձող». (այս իմաստը գտնում ենք և Ղարաբաղի բարբա-ռում)։-Վիստոն եղբայրները (թրգմ. Խոր. էշ 72) հյ. շամփուր ձևի հետ նոյն են ղնում յն., οαμώήρα «թագաւորական գայիսոն՝ արեգակի պատկերով» (Յովսեպոս 20, 2)։

NBHL (6)

Հուր լուցեալ, եւ շամփուր երկաթի ի միս խորովեալ. (Խոր. ՟Գ. 37։)

Հրացոյց շամփուր երկաթի. (Մամիկ.։)

Հրացեալ շամփրով այրեցին եւ խորովեցին զմարմին նորա. (Ճ. ՟Բ.։)

Շամփրովք ծակոտեցին զթիկնամէջսն։ Խոցիչս, շամփուրս, ճանկս։ Երկաթի շամփուրս։ Շամփրովք այրեցին զկողսն։ Հրացեալ շափրօվք այրեցին զթաթս երկու ձեռացն. (Հ=Յ. ստէպ։)

Առ խոցուածոյ քոյդ կողքի, հրացեալ շամփրօքն երկաթի, նոցին կողիցըն խոցեալ, ընդ լսելիս թափանցեալ. (Տաղ.։)

ՇԱՄՓՈՒՐ կամ ՇԱՓՈՒՐ. ὁβελός veru. Սայրասուր գաւազան երկաթի կամ փայտեայ, յոր անցուցանեն զշերտս խորովելի մսոյ. շիշ, քէպապ շիշի, սէֆֆուտ.


Շամփրակ, ի, աց

s.

crown, diadem;
small spit.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «թագ, պսակ». մէկ անգամ ու-նի Եւագր. 125. «Ոչ վայելէ անզգամի գիտու-թիւն և քար անարգյոսկի շամփրակի»։ Այս կտորը մեկնելով Լծ. եւագր. գրում Լ «Թագ է շամփրակն. տգեղ քար ի շամփրակն չէ՛ զարդ»։ Այսպէս նաև Վանակ. յուրախ. մեկ-նելով «Ուրախացիր, պսակ կուսից» շարա-կանը, ասում է. «Պսակդ այլ լեզուաւ շամփ-րակ ասի և է՛ զի յաղթանակ ի հանդիսի մրցման» (այսինքն թէ շամփրակ նշանակում է «պսակ կամ մրցանակ»).-Սասն. էջ 14 ներգ. հոլով ի շամփրակի՝ լուսանցքում մեկ-նուած «պսակ».-Բառ. երեմ. էջ 243 և 245 ունի շամփրակ և շափրակ «պսակ կամ զարդ», որից շափրակազգեաց «պսակաւոր» Մագ. գամագտ. (ՀԱ 7911, 721)։

Միաբան (անձնական) մեկնում է «թագի քորոց» (արևելեան տարազով) և ըստ այսմ հանում է շամփուր բառից։ Մենեմեշեան, ՀԱ 1911, 721 պրս. šāhpa-«մեծ փետուր»?

NBHL (3)

Ուրախացի՛ր պսակ կուսից. պսակդ՝ այլ լեզուաւ շամփրակ ասի. եւ է՛ զի յաղթանակ ի հանդիսի մրցման. (Վանակ. յուրախացիրն.։)

Ոչ վայելէ անզգամի դիտուի, եւ քնար անարդ յոսի շամփրակի. (Եւագր. ՟Դ։)

Թագ է շամփրակն. տգեղ քար ի շամփրակն չէ՛ զարդ. (Լծ. եւագր.։)


Շամփրակալ, աց

s.

spit-rack.

· Calfa


Շամփրեմ, եցի

va.

to spit, to put upon the spit;
to run or to pierce through and through, to transpierce.

· Calfa

NBHL (3)

Ի շամփուր հարկանել. իբրեւ ի շամփուր անցուցանել. շիշէ սանճմագ, սափլմագ.

Շամփրէ զաժդահակ զընդարձակ տէգ նիզակին. (Խոր. ՟Ա. 28։)

Ապականեալ շուն մի՝ շամփրեցին ընդ նմա եւ այնպէս ծածկեաց երկիր զչարն զայն։ (Կաղանկտ.։)


Շատամարդութիւն, ութեան

s.

cf. Բազմամարդութիւն.

· Calfa

NBHL (1)

Կարաց շէն պահել զերկիրն շատամարդութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 11։)


Շատամարմին

adj.

corpulent, bulky.

· Calfa

NBHL (2)

Մեծամարմին. հաստամարմին. մեծղի.

Մարդն քան զարագընթացսն (ի կենդանեաց) հեդգագոյն է, եւ քան զշատամարմինսն փանաքի. (Նիւս. կազմ. ՟Է։)


Շատանամ, ացայ

vn.

to content oneself, to be content, to take up;
to suffice, to be sufficient or enough;
to multiply, to increase;
սակաւուք, փոքու, to be satisfied or content with a little, with any thing.

· Calfa

NBHL (4)

Ոչ շատացար մարդ եղանիլ աստուած, այլ եւ խաչի համբերեալ. (Շար.։)

ՇԱՏԱՆԱԼ. Բաւել. որպէս Բաւական կամ շատ լինել, եւ ձեռնհաս՝ կարօղ գտանիլ.

Թէպէտ բազում էին հեթանոսք, բայց ոչ կարծէին զինքեանս շատանալ ի խաղամարտրութիւն առանց հրէից. (Ոսկ. գծ.։)

ἰκανοῦμαι, ἁρκέω, ἁρκοῦμαι contentus sum, adquiesco, sufficit mihi եւ sufficio, satis sum, vel est. եւ որ եւ ՇԱՏԻԼ. Շատ եւ հերիք համարել. բաւականանալ. շա՛տ է ասել. գոհ ըլլալ


Շարամանեմ, եցի

va.

to interlace, to interweave, to intertwine, to lace, to join, to unite.

· Calfa

NBHL (11)

Շարամանել զխորհուրդս, կամ մտածութիւնս, առաջարկութիւնս, բանս, եւ այլն. (Առ որս.։ Նիւս.։ Աթ.։ Մագ.։)

Ոլորէ զբանն մանուածով, շարամանալով զհինն եւ զնորս. (Ոսկ. գծ.։)

Շարամանեաց ընդ բնաւորականսն զանձնականսն ... ընդ անձնականին շարամանեցաւ անձնականն։ Շարամանի ընդ ճառեցելոյն անճառելին։ Շարամանեալ եւ խառնեալ էին բնութիւնքն աստուածութեանն եւ մարդկութեանն։ Շարամանեալ է յաննմանից բնութիւնս, ի հոգւոյ ասեմ եւ ի մարմնոյ։ Բանական մտացս երեք զօրութիւն ընդ միմեանս շարամանեալ (որոյ է օրինակ առասանն). (Նիւս.։ Զքր. կթ.։ Պրպմ.։ Լմբ. ժղ.։)

Տեսանե՞ս զսէրն աստուծոյ շաղկապեալ ընդ մերումս, եւ իբր զգէսս ինչ շարամանեալ։ առնուլ զոսկետեսակն տպազիովն, եւ շարամանել ի թագի նորա։ Երկուս ձարս շարամանեալս ի խոտոյ։ Շարամանէ ընդ միմեանս զբարեգործութիւնն եւ զուրախութիւնն։ Եւ այսոքիկ բազում անգամ շարամանեալք (յանհունս)։ Պա՛րտ է ասացուածին դաշնաւոր գոլ եւ ծաղկեալ եւ շարամանեալ ամենայն ձեւովք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։ Արծր. ՟Ե. 11։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. ժղ.։ Պերիարմ.։ Պիտ.։)

Գործել զնա, եւ պահել. առաջինն զաշխատութիւն, եւ երկրորդն զհոգեալն շարամանեալ ունի։ զուարխութիւնն՝ որ չարութեամբն է շարամանեալ առ սուգ եւ տրտմութիւն՝ ի բաց հալածել։ Մէջն՝ ի միմեանց ընկալեալ, եւ շարամանեալ ընդ միմեանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Եւ այսպէս ամենայն նեղութենէ եւ յանդորրու (յանդորրութենէ). (Ոսկ. գծ.։)

Որ խեղդէ զորբ մանուկ՝ վաշխք հայրենիք շարամանեալք իբրեւ զօձս. (Բրս. պհ. ՟Ա։)

Մի՛ շարամանեսցիս ընդ կենցաղոյս իրս, որպէս զի զօրավարին հաճոյասցիս. (Բրս. հայեաց.։)

Սիրոյն գնտակօք շարամանեալ ընդ աստուածային եւ ընդ անարատ կեանսն. (Նիւս. երգ.։)

Զուգաւորեալ շարամանին նորպատուիրանք ընդ հնոյն. (Վրթ. քերթ.։)

συμπλέκω, περιπλέκω, συνάπτω complico, connecto, conjungo περιελίσσω revolvo. Յարամանել. ընդելուզանել. յեռուլ. ներհիւսել. ոլորել. փաթութել. շաղապատել. զուգել. միաւորել. նիւթել.


Շարամանութիւն, ութեան

s.

entwining, interweaving.

· Calfa

NBHL (6)

Է ինչ՝ որ ըստ շարամանութեան ասի, եւ է ինչ՝ որ առանց շարամանութեան. արդ ըստ շարամանութեանքն, ո՛րզան, մարդ ընթանայ, մարդ յաղթէ. իսկ առանց շարամանութեանքն, ո՛րզան, մարդ, արջառ. ընթանայ, յաղթէ. (Արիստ. ստորոգ.։)

Անխառն յամենայն նիւթոյ շարամանութենէ (հոգեղէնն)։ Ձեռնկալութիւն ձիթոյ՝ շարամանութեամբ նիւթոյ պատրուկի ընդ նոյն զանգլոյ։ Հնոյ կտակին ընդ նորոյս շարամանութիւն։ Շարամանութիւն ոսկերաց (ի մարմնի)։ Չարչարելի ի տկարութենէ, այսինքն ի մարմնոյ շարամանութենէ. (Նիւս. բն.։ Նար. ղգ։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Լմբ. ժղ.։ Աթ. ՟Ա։)

Ողբերգական շարամանութեամբ յարամանել նորագոյն բանս։ Ի բանաստեղծութիւնս հզօր գոլով, եւ պերճ եւ պաճոյճ շարամանութեամբ. (Մագ. ՟Զ. եւ Մագ. մանուչ.։)

Չափ են վանկքն, որով շարամանութիւն բանին չափի. (Երզն. քեր.։)

Անդրէաս եղբայր մագնոսի եպիսկոպոսի զշարամանութիւն տոմարաց յօրինէր. (Շիր. քրոն.։)

Զի՞նչ չուանքն՝ որ խզեցան. շաղկապք եւ շարամանութիւնք մեր առ աստուած հաւատոյ եւ սիրոյ։ Կնճիռն մեղքն են, որ բազում կրկնուածս եւ շարամանութիւնս ունին. (Գէ. ես.։)


Շարամերձութիւն, ութեան

s.

adherence.

· Calfa

NBHL (3)

Շարամերձութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Սահմ. ՟Ը։)

Զի սմա բեւեռեցելոյնզ բազկատարած շարամերձութեամբ. (Թէոդոր. խչ.։)

Այր եւ կին էին ովկիանոս եւ թետիտ. ի ձեռն միջնորդութեան հեռիայ եղեւ շարամերձութիւն սոցունց եւ սիրելութիւն. (Նոննոս.։)


Շաքարահամ

adj.

sugar-flavoured, sugary;
սեխ —, sugar-melon.

· Calfa


Շաքարաման

s.

sugar-basin.

· Calfa


Շեղտամեղտ

adj.

enervated, effeminated.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ «որպէս թէ շերտ շերտ եղեալ մեղկութեամբ»։ Վերի ձևով մեկնեց Ա-ճառ. ՀԱ 1899, 207։-Գազանճեան, Արև. մամ. 1902, 77 շեղտ բառից մ մասնիկով և կրկնութեամբ։

NBHL (4)

Զլոյծ եւ զջախջախ եւ զշեղտամեղտ ագանելիս եւ զգնացս չընդունիմք. (Կանոն. (ի մի ձ. զջաղճ, եւ զշեղտամեղտ)։)

Շեղտամեղտ զծոյլս նշանակէ, կամ զթոյլս. (Հին բռ.։)

Մինչ զի գոլ շեղտամեղտս եւ խենէշս. (Իրեն. ՟Ա. առ Լեհ. (որ ըստ մտի կամի ընթեռնուլ՝ շեղտամեղ, որպէս հակեալ ի մեղս։))

τεθρυμμένος confractus, enervatus, mollis, insolens. Որպէս թէ շերտ շերտ եղեալ մեղկութեամբ. ըստ յն. ջախեալ. մանրեալ. մալեալ. ցոփ. թուլամորթ. խենէշ (ոք կամ ինչ). լոյծ. մեղկ. ... կոտրուած, թոյլ.


Շեամ, շեմոյ

cf. Սեամք.

· Calfa


Շերամ, ոյ

s.

silk-worm.

· Calfa


Շերամաբանութիւն, ութեան

s.

sericiculture.

· Calfa


Շերամաբոյծ, բուծի

s.

silk-grower.

· Calfa


Շերամաբուծութիւն, ութեան

s.

rearing of silk-worms, sericiculture.

· Calfa


Շերամնոց

s.

silk-worm house, silkworm nursery, cocoonery.

· Calfa


Շինականամիտ

adj.

clod-pated, awkward, rough.

· Calfa

NBHL (2)

Վայրենամիտ. անքաղաքավար. սոպռ. բիրտ. կոպիտ.

Եւ տէր օրինակին տմարդի եւ շինականամիտ՝այնպէս համարէր, թէ զիւրն յափշտակէի. (Յիշատ. նանայի. ի թուին ՟Ո՟Դ։)


Շինամէջ, միջի

s.

the middle or centre of a village or town.

· Calfa

NBHL (7)

Զբազումս անդէն ի շինամիջի, եւ զկայլս ի մէջ այգեստանոյն յերկիր կործանէին. (Փարպ.։)

Ոչ յանապատի ուրեք, այլ ի շինամիջի եւ ի հրապարակս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)

Բնակել ի քաղաքս, եւ ի շինամէջս. (Ուռպ.։)

Եհաս ի շինամէջ քաղաքիս. (Ագաթ.։)

Անցեալ ընդ շինամէջ քաղաքին՝ նստաւ առ աղբիւր մի. (Ճ. ՟Բ.)

(որ ի Ճ. ՟Ա. գրի, անցանէր ընդ շինամէջ փողոցսն քաղաքին։)

ἁγορά μέση forum medium. Միջավայր շինի. հրապարակ. մէջն աւանաց. բուն գիւղն. եւ Մէջ շինուածոց, քաղաքամէջ. բուն վայր բնակութեան բազմութեան.


Շինամուտ լինիմ

sv.

to enter the villages or towns.

· Calfa

NBHL (2)

Յաճախ ի ժողովուրդսն շինամուտ՝ լեալ ուսուցանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)

ՇԻՆԱՄՈՒՏ ԼԻՆԵԼ. ἑπιχωριάζω intro, ventito. Մտանել ի շինամէջ քաղաքի կամ աւանի.


Շլամիտ

adj.

short-witted, obtuse, stolid, stupid, senseless.

· Calfa

NBHL (1)

Շիլ կամ կոյր մտօք. խաւարեալ աչօք հոգւոյն. Փարիսեցիք կոյրք եւ շլամիտք. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)


Շլանամ, ացայ

vn.

to become shortsighted;
squint-eyed;
blind;
to feel quite dazed, to be dazzled;
to grow dim, obscure;
to become blunt.

· Calfa

NBHL (5)

Զամենայն ինչ իբրեւ զշլացեալս գործէին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 26։)

Եւ այնպէս խաբէութեամբ առ ի գիտութիւն շլացեալք են. (Նիւս. կուս.։)

Զի մի՛ յառաւել տեսանելն եւ յամել ի քննելն՝ շլասցին եւ կուրասցին մտաց աչքդ. (Նար. երգ.։)

Ոչ բաւեմ ճառագայթիցն, շլանամ յերկիւղէն. (Պրոկղ. ի կոյսն.։)

Շլացաւ սուրն ի հատանելոյ անտի, եւ ոչ կարէր հատանել։ Սուրք թշնամեացն շլացեալք. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 9։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)


Ուծանամ, ացայ

vn.

to cool down, to be estranged;
to remove, to go out of, to abandon, to fail.

· Calfa

NBHL (2)

Մահու վայր ի քեզ բունեալ ... որում յայտնի հետեւանք՝ հասարակաց ի քեզ փոփոխմունք, եւ ի ժամանակի ընդ գարշապարսդ դրացւոյդ է ուծանալ (այսինքն պաղիլ եւ մեռանիլ. (Անյաղթ հց. իմ.։)

Տեսանէ զաննիւթ փառքն, եւ ուծացեալ հրաժարէ ի մարմնականէս։ Թէ երկիւղ միայն լինի (առանց սիրոյ աստուծոյ), ուծանամք ի նմանէ. (Լմբ. սղ.։)


Ուղղահամբոյր

cf. Ուղղադաւան.

· Calfa

NBHL (2)

Որ զուղղութիւն համբուրէ՝ ողջագուրէ՝ սիրէ.

Ուղղահամբոյր դաւանմամբ հոգւոյն իմաստից. (Նար. առաք.։)


Ուղղամարզութիւն, ութեան

s.

orthopedy.

· Calfa


Ուղղամիտ, մտաց

adj.

sound-minded or rightminded, judicious, sensible, honest, upright.

· Calfa

NBHL (4)

Ճառիցն ուղղամիտ հարազատութիւն. (Երզն. քեր.։)

Ուղիղն մտօք. ողջամիտ.

Ուսանի ուղղամիտն, թէ կամի հաւանել. (Լմբ. առակ.։)

Եւ այս յայտնի ուղղամըտին, որ աստուծոյ է սիրելին. (Վահր. ոտ.։)


Ուղղամտութիւն, ութեան

s.

goodsense, probity, integrity, honesty, sagacity.

· Calfa

NBHL (1)

Ասեմք լինել արդարաբան ի պատմութեանս յայսմիկ ըստ մերոյ յօժարութեան եւ ուղղամտութեան. (Խոր. ՟Ա. 18։)


Ուղտերամակ, աց

s.

drove or multitude of camels.

· Calfa

NBHL (3)

Երամակ ուղտուց. ... յն. եւ եբր. ուղտք.

Երամակք ուղտուց, ուղտերամակքն մադիամու։ Զուղտերամակս նոցա։ Ուղտերամակք նոցա. (Ես. կ. 6։ Երեմ. ՟Խ՟Թ. 29. 32։)

Արածել զուղտերմակն։ Բազմութիւն ուղտերամակաց։ Ուղտերամակաց բեռինք բերցին քեզ ոսկւոյ եւ կնդրկի. (Ճ. ՟Բ.։ Պիտ.։ Արշ.։)


Ունականամ, ացայ

vn.

to habituate, to accustom oneself.

· Calfa

NBHL (4)

cf. ՈՒՆԱԿԱԿԱՆ. ուստի Ունական ջերմ՝ է տոկուն տենդ, կամ աւելորդ ջերմութիւն.

Բնաւորիլ ունակութեամբ. ունել, գտանիլ յիմիք. տարեալ լինել. եւ Զետեղիլ. կրթել. եւ կրթիլ. կամ գրաւել, իլ. վարել. (յն. ոճով) որպէս ἕχομαι եւ այլն.

Ոչ երբէք մարմին բոլորն որպէս բոլոր յամենեցունց ունականայ. (Անյաղթ պորփ.։)

Սիրտ մտախոհի առն, այս ինքն գիտութեանց քննողին. զորս մտատարս կոչէ՝ զմեր միտս ունականալով. (Համամ առակ.։)


Ունայնամիտ

adj.

empty-headed, *addle-headed, giddy.

· Calfa

NBHL (1)

Ունայնամտին նեստորի հաւատացեալ. (Դամասկ.։)


Ունայնամտութիւն, ութեան

s.

empty-mindedness, senselessness, vanity, emptiness.

· Calfa


Ունայնանամ, ացայ

vn.

to become empty, to be emptied;
to vanish, to vanish or pass away, to go off in smoke, to disappear;
to be deprived of, to remain without;
to be debased, humbled.

· Calfa

NBHL (3)

Ի մեծամեծ արուեստից եւ ի գիտութեանց ունայնացեալք էին. (Խոր. ՟Բ. 56։)

Միանգամայն ի կենաց փայտէն, ի դրախտէն, եւ ի պատուիրանէն. յօրինագրէն ունայնանայր ի վեցերորդ ժամուն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Յորժամ լցեալ լինի (որովայն), յաղագս ժուժկալութեան իմաստասիրէ. իսկ յորժամ ունայնանայ, եւ այլն. (Բրս. պհ.։)


Ունկնամուտ

adj. s.

entering by the ear;
earwig, forked-tailed insect.

· Calfa

NBHL (2)

որ եւ ԱԿԱՆՋԱՄՈՒՏ. Ճճի վնասակար բուսոց՝ երկճղի տաամբ իբր մկրատաւ. որ եւ կարէ մտանել ընդ ականջս. անկաճմտուք. ... իտ. forfecchia.

Որպէս ճանճք ղազիրք, եւ փոքր զեռունք սարդից, եւ ունկնամտից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)


Ուռամիջակ

adj.

middle-sized.

· Calfa

NBHL (2)

Որոյ ուռքն նմանականք են միջակ. միջասահման ըստ անդամոց ձեռաց եւ ոտից, կամ պարարակ միջով.

Այն ճորտն ճոխ էր եւ ճարպուկ, ուռամիջակ հաստաբազուկ, լայնաթիկունք խարտեշագեղ. (Նար. տաղ սայլ.։)


Ուռենամ, եցայ

vn.

cf. Ուռնում.

· Calfa

NBHL (1)

Ձեռքն եւ բազուկն յորժամ զարկք առնու, ուռենայ ի յանթքն խօլային մարմին. (Մխ. բժիշկ.։)


Ուռճանամ, ացայ

vn.

to be vigorous, rank, flourishing;
fig to be in a thriving or prosperous condition;
to be full, brimful;
to abound, to redound.

· Calfa

NBHL (5)

Զլուսինն արեգակամբ ուռճացեալ. (Խոր. ՟Գ. 62։)

Ի մէջօրէի ամենայն ստորինք ստուերք խորշք ուռճացեալ լուսով առլցեալ լինին։ Որ լուսով աստուածականաւ ուռճացեալ լցար։ Անան. (յհ. մկրտ։ Նար. կուս.։)

Ուռճացեալք հոգեւորական մասամբք։ Պետրոս ուռճացեալ լիապատար հոգւովն սրբով. (Պիտ.։ Անան. ի պետր.։)

Լցեալս եւ ուռճացեալս արդարութեան պտղովք։ Ոչ միայն բանիւ ուռճացեալ, այլեւ ի գործ պատերազմաց ընդ առաջինսն թուեալ. (Ոսկ. համբ.։ Խոր. առ արծր.։)

καταπλήρομαι, καταπλήθομαι impleor, expleor եւ այլն. Ուռթանալ. յուռթանալ. յուռթի կամ յորդ լինել. լիանալ. լի գտանիլ. ճոխանալ. պերճանալ. զօրանալ. զուարճանալ.


Որոճամ, ացի

vn.

cf. Որոճեմ.

· Calfa


*Որոճկամ

cf. Յօրանջեմ.

· Calfa


Որոնանամ, ացայ

vn.

to get dried up.

· Calfa


Որոշտամ, ացի

vn.

cf. Յօրանջեմ.

· Calfa


Որովայնամաշկ, ի

s. anat. peritoneum.

· Calfa


Որովայնամոլ, աց

s.

gastromaniac.

· Calfa

NBHL (10)

Որոյ թագաւոր մանուկ, եւ իշխանք որովայնամոլք. (Ածաբ. ժղ.։)

Ընդ որովայնամոլս եւ ընդ շատխօսս. (Փիլ. ել.։)

Չարախօսէ զնմանէ իբրեւ զորովայնամոլէ. (Նոննոս.։)

Զորովայնամոլս նստու ցանեմք մեզ տեսանողս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)

Որովայնամոլքն նստան ուտել եւ ըմպել. (Յճխ. ՟Թ։)

Զյիշատակս սրբոց թուէ անձն որովայնամոլ։ Ոչ է հնար ի տիղմս գտանել անուշահոտ խունկս, եւ ոչ յորովայնամոլէ անուշահոտ սրբութիւնս. (Նեղոս.։)

Որովայնամոլք աստուածացուցանեն զորովայնս իւրեանց. (Բրս. հց.։)

Եւ իբր Որովայնամոլական. անյագ.

Զերկաքանչիւրոցն փաղաղէ դարմանս որովայնամոլ շուայտութեամբ. (Պիտ.։)

γαστρίμαργος, -γῶν ventri deditus, guilosus, helluo. (գրի եւ Որովայնէմոլ) cf. ՈՐԿՈՐԱՄՈԼ, ՈՐԿՈՐԵԱՅ. որկրամոլ.


Definitions containing the research ամ : 10000 results

Երիվար, աց

s.

horse, palfrey;
saddle or riding-horse;
— քաջնթաց, pad, ambling nag, stead;
cf. Ձի.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա, հլ. «լաւ ձի» ՍԳր., որից՝ երիվարիկ «հեծնելու և վարելու յարմար» (փիղի համար ասուած) Ա. մակ. զ. 30, երիվարաշատ Սեբեր., երիվարել «ձիա-վարել» Գեննադ. Ոսկիփ., երիվարութի ն «պատերազմ վարելը» ԱԲ, երիվարութի ն «ձի քշելը» Սոկր., չորեքերիվարեան Պիսիդ.։

NBHL (2)

ԵՐԻՎԱՐ կամ ԵՐԻՒԱՐ. ἴππος, πῶλος equus, equuleus պ. րէհվար. Ձի ընտիր յառոյգ հասակի, սրավար, կամ պատերազմական. նժոյգ. եւս եւ Գրաստ. աղեկ ու քալուկ ձի.

Նմանութեամբ ասի.


Երիտասարդ, աց

s.

young man, young gentleman;
թէ գոյր —ի գիտութիւն եւ ծերոյն զօրութիւն, if young folks had experience, and old ones strength.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Հներից Տաթև. ձմ. խա. մեկնում է «երիտասարդ, որ է երեք տասն ամք»։

Սրանից առնելով ՀՀԲ «յերիս տասն է արդ» և Ինճիճ. Հնախ. Գ. 24 «երից տա-սանց մարդ»։ Նոյնը նաև Մսեր Մսռ-րեանց, Ճռաքաղ, 1861, 331 ոտանաւո-րով՝ «Քեզ չէ արժան կոչումն առնոււ ե-րիտասարդ, Եթէ ամաց երից տասանց իցես ո՛չ՝ մարդ»։ Նոյնը դարձեալ ոտա-նաւորով՝ Թօփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 44։ Ուղիղ մեկնութիւնը մտածեց ա-ռաջին անգամ Lag. Btrg. bktr. Lex. 5, որ բառի վերջին մասը դնում է պհլ. sard «տարի»։ Տէրվ. Altarm. 46. նա-խալ. 70, Մասիս, 1881 մայիս 8՝ վեռ. ջինիս պէս։ Հիւնք. աւսարդ բառից կամ յն. ἔρως=ερρωτ։ «սէր, տարփանք», ἔσατῶ «մուսայ տռփական նուագաց» և կամ ἐαρ «գարուն»։ Վերի ձևով ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 244։ Scheftelowitz, BВ, 29, 67 երի-տասն+ սարդ «30 տարեկան»։

NBHL (3)

Ընտրեաց յամենայն երիտասարդաց իսրայէլի, եւ ճակատեցոյց. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 9։)

Ի գալ երրորդ եօթանն, որ է ըստ թուոյ ժամանակին քսան եւ մի ամ, սկիզբն լինի մուրուացն, եւ անուանին երիտասարդք. (Լմբ. սղ.։)

Տեսայ զհամբակս եւ զերիտասարդ աղջկունս՝ կաճառելով ընդ միմեանս խոհեմասիրաբար. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)


Թաթ, ից

s.

hand;
palm of the hand;
— ոտից, foot;
the sole of the foot;
— կենդանեաց, paw, claw, talon;
— երկաթի, gauntlet;
— կշռոց, cf. Նժար.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. «թէ՛ մարդու և թէ՛ անասունի ձեռքի կամ ոտքի առջևի մասը» ՍԳր. (նոր առումներ են՝ «կշիռքի աչքը, պարսատիկի մէջը» ԱԲ), որից թաթահատ Եփր. դտ. էջ 327. թաթահերձ ՍԳր. թաթպան «ձեռնոց» Մաշտ. ջահկ. թաթուլ «անասունների առջևի ոտքը» Վեցօր. էջ 193. Բուզ. 225. թաթել «խաբել» (փոխաբերական առում) Փիլ. լին. 427, 434. այս իմաստով է նաև Իրեն. 77 «Յակոբ կո-չեցաւ, որ է թաթօղ» (այլուստ յայտնի է՝ որ Յակոբ նշանակում է «խաբող»).-այստեղ է պատկանում նաև թաթառ բառը՝ որի վրայ ընդարձակ տե՛ս վարը թաթուռ։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ Ննխ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Տփ. բաթ, Շմ. թաթ. թmթ, Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. թmթ, Զթ. թօթ, թոթ, Հճ. թօթ.-գաւառականներում թաթ նշանակում է նաև «կօշիկի կամ գուլպայի առջևի մասը, գուլպայ, զանկապան, ճրագկալ, կշիռքի նժար, թաթաձև ծայրով դաւազան՝ աշակերտների ափին զարնելու համար, ճա-խարակի այն մասը՝ որի վրայ է իլիկը».-յատկապէս Մկ. զանտզանում է թmթ «ձեռքի թաթ» և թաթ «գուլպայ»։ Նոր բառեր են թա-թախաղ, թաթակիշ, թաթաճաղ, թաթան, թա-թաշոր, թաթաչհար, թարել, թաթիկ, թաթլուկ թանթուլ (Ղրբ. թm՛նթիւլ=թաթուլ Բուզ.), թանթլիկ, թաթնոց, թաթուկ, թաթ ու կրունկ լինել, թաթօն, թաթալօշ «ապտակ», թաթիկ «մի տեսակ բոյս, delphinium glandulosum Boiss. (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 193).-թաթպան «ձեռնոց» բառը դարձել է Խտջ. թաթման։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. თათი թաթի «մարդու ձեռք, անասունի թաթ, ոտք», თათმანი թաթմանի «ձեռնոց» (մեր թաթպան բառից. հմմտ. գւռ. թաթման), մինգ. թվաթվի «ա-նասունի թաթ, ոտք», թօֆի (թերևս պէտք է կարդալ թօթի) «ձեռք» (Erckert, Die spra-Aben der Kauk. stammes, Wien 1895, K169), död «ձեռք»։ Կերևի թէ հայերէնից է փոխառեալ նաև թրք. [arabic word] tetik «հրացանի կամ ատրճանակի ոտք. détente», որ ըստ Будaговъ 1, 342 արդէն միայն օսմաներէնի մէջ է գտնւում և ուրիշ բարբառում չկայ։ Սրա մայրն է հյ. թաթիկ, որի մէջ ա՝ թուրքերէնի ներդաշնակութեան օրէնքի համաձայն՝ յա-ջորդ վանկի ի ձայնաւորի համեմատ *'դարձել է e. հմմտ. էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար-բառով tat, tetig, ըստ Բիւր. 1898, էջ 789։-Սրանից տարբեր է սակայն թրք. [arabic word] tetik «արթուն, սթափ։ զգաստ», որի հետ համա-պատասխանում է չաղաթ. [arabic word] titik կամ [arabic word] tituk նոյն նշ. (Будaговъ 1, 342)։

NBHL (2)

Նմանութեամբ ասի.

(յորմէ ռմկ. թաթիկ, տոտիկ. յն. պէսպէս). ἵχνος vestigium βάσις (լծ. թ. պասամագ. լտ. վա՛տէնս). pes ἁστράγαλος spondylus, talus χηλή, ὀπλή ungula


Թաթախ

adj.

covered, overspread;
wet, moistened, immersed, soaked, imbued;
dirty, muddy.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«թաթախուած, շաղախուած» Ոսկ. մ. բ. 26. Եւս. քր. որից թաթախել Վրդն. ծն. ջրաթաթախ Յայսմ. արիւնաթաթախ Ոսկ. յհ. բ. 19. մօրաթաթախ Մամիկ. ցեխաթաթախ Ոսկիփ.։

ՆՀԲ թաթիւ շաղախեալ, թաթաւեալ թաթաղեալ, Հիւնք. թագ բառից։ Վերի ձևով կրկնական են համարում Տէրվ. Մասիս 1881 մայ" 8 և Աճ. ՀԱ 1899, 232։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. թաթախել, Երև. թաթախէլ. Շմ. բաթախիլ, Մկ. թmթmխիլ, թmթխիլ, Գոր. Ղրբ. թըթա՛ղէլ, Ագլ. թթա՛հիլ (բայց ըրընթm՛-թm=արիւնաթաթախ), Սլմ. թաթըխել, Մշ. Սչ. Վն. թաթխել, Մրղ. Պլ. Ռ. Սեբ. թաթխէլ Զթ. Խրբ. Ոզմ. Տփ. թաթխիլ (Խրբ. կրաւ. բըթխըվիլ). Ննխ. թաթխէլ, թախտէլ, Հհ. թաթղել, Ասլ. թա՞ղէլ, Տիգ. թթխէլ, Ախց. հր. թըթխէլ, Ալշ. թանթխէլ։-Նոր ձևեր են՝ թաթախ Դվ. Եւդ. Ղրբ. Սեբ. «կերակրի կեղ-տոտ ամանները», թաթախի ջուր Սեբ. «կե-րակրի կեղտոտ ամանները լուալու յատուկ տաք ջուր», թաթախուել Դվ. «կերկարի ա-մանների կեղտոտուելը», Երև. Ղրբ. «Նաւա-կատեաց երեկոյին պասր բանալը», թաթա-խում «Նաւակատիք Ծննդեան կամ Ջատկի» (որի դէմ Ագլ. ունի թաթաղում ձևը)։

NBHL (1)

Եթէ աղբով թաթախ եւ կամ տղմով ձեռքդ էին, իշխէի՞ր արդեօք յաղօթս կալ։ Եթէ գայռիւ ուրուք ձեռքն թաթախ էին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)


Թաթուլ, թլոց

s.

paw, foot.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Թրք. [arabic word] tatula նոյն նշ. այս բառը յիշում է Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 168՝ արաբ. [arabic word] ︎ ǰavz-i-maϑil հոմանիշի դէմ. չու-նի Будaговъ։-Աճ.

NBHL (1)

Երկայն պարանոց ուղտու ... յորժամ խոնարհեսցի եւ հասցէ ի թաթուլսն, համարձակ լինի նմա առնուլ ի թփոց եւ ի խոտոց. (Վեցօր. ՟Թ։)


Թալթալ

s.

acre.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«արտավար, լծվար, օրավար». նառառիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Վստկ. 9 «Յամէն թալթալ՝ որ է լծվար մի՝ փորեն ութ մշակ»։

NBHL (1)

Իսկ ռմկ. թալ թալ, է Ածու, լծվար. թարլա. որպէս եւ թալ. տճկ. թէլ, է բանջար կանխաբոյս, բոլորշի ձուաձեւ եւ խոշոր տերեւովք. զոր խարշեալ կամ տապակեալ յետոյ իւղով՝ ուտեն։


Թախանձ, ից

s.

importunity, instance, solicitation, entroaty;
grief, sorrow, trouble;
—ք, dowry, marriage-portion, dower;
— արկանել, to solicit earnestly, to importune, to entreat, cf. Թախանձեմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(գրուած նաև թախանծ, թա-ղանձ), ի հլ. «ձանձրացնելու աստիճան ա-ղաչանք, պաղատանք» Եւս. քր. Ոսկ. կող, «տխրութիւն, նեղութիւն» Եփր. թգ. Արշ. Ճա-ռընտ, որից թախանձել «ձանձրացնել» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. գ. 3. «նեղուիլ, կարօտիլ» Ոսկ. եբր. թախանձելի «տաղտկալի» Ոսկ. մ. ա 15. թախանձեցուցանել «ձանձրացնել» Դատ. ժզ. 16. թախանձութին «թախանձանք» Ոսկ. Ա. տիմ. «նեղութիւն, դժկամակութիւն» Սե-բեր. թախանձալից «թախծալից» Փարպ. ո-գեթախանձ Մարաթ. բազմաթախանձ «մարդ նեղացնող» Ոսկ. Ա. տիմ. (անստոյգ է ՋԲ-ի թախանձք «օժիտ» ձևը)։ Բառիս կրկին նշա-նակութեանց համար հմմտ. ֆրանս. ennui «ձանձրոյթ. 2. մեծ նեղութիւն, ցաւ, տա-ռապանք»։

NBHL (4)

Շնորհէր նմա ի թախանձսն յանուանէ զասորիս եւ զփիւնիկէ, զսամարիա եւ զհրէաստան. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Երիցս անգամ առնի թաղանձ սգոյ ի տան իմում։ Ի բաց ընկենոյր զթաղանձ սրտին. (ՃՃ.։)

Գովեստ առ ի մարդկանէ եւ յաստուածոցն է արդեօք բարի. եւ թախանձ եւ դժուարագովութիւնք՝ ներհականք սոցա։ Ոչ անիրաւելն զոք, եւ ոչ ի ձեռն ուրուք անիրաւելն թախանձ է իսկ արդեօք, սակայն բարի կամ ազնիւ։ Տեսանելն զքաղաք թախանձ ոչ ունիցի, միոյ տան ձեւ ունելով սորա. (Պղատ. օրին. ՟Բ. եւ ՟Զ։)

ԹԱԽԱՆՁ. գ. որպէս Թախծանք, թաղծութիւն. տխրութիւն. նեղութիւն. դժկամակութիւն. դժուարութիւն. տաղտկութիւն. յն. անհամութիւն. անախորժ իրք. ἁηδές injucundum, taedium


Թախիծ, խծի

s. adj.

affliction;
grief;
grievous, afflicting, disconsolate, forlorn;
—ք դժնդակք, black bile, deep sadness;
—ք մտաց, compunction, regret, remorse;
ընկենուլ զ— սրտի, to console, to cheer up;
—ս արկանել առաջի ուրուք, to supplicate, to beseech, to implore.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «կսկիծ, ցաւ, տրտմութիւն» Եփր. թգ. 442. «տրտմական, նեղիչ» Ոսկ. յհ, ա. 2. որից թախծիլ «տրտմիլ, տխրիլ» ՍԳր. Եզն. թախծութիւն Բ. մակ. գ. 16. թախծա-լից Եզն. թախծեցուցանել Եփր. մն. 482 ծանրաթախիծ Կորիւն. Բուզ. յոգնաթախիծ Նար. Վրդ. պտմ. թախծոտ (արդի գրակա-նում). գրուած է նաև թաղծիլ, թաղձիլ, ո-րոնցից ենթադրուած է թաղձ կամ թախծ (փխ. թախիծ) Շիր։

NBHL (3)

Թախիծ մտաց։ Սկսանի սիրտն բերկրել, եւ պակասէ յերեսացն թախիծն. (Լմբ. համբ. եւ Լմբ. առակ.։)

Թախիծ ի դէմսն ամօթալի. (Վրդն. ծն.։)

ԹԱԽԻԾ. ա. Տխրական, կամ նեղիչ.


Թակարդ, ից, աց

s.

"trap, snare, gin, net;
թակարդօք որսալ, պարփակել, փակել, արկանել ի թակարդ, to draw into a snare, to entrap, to catch;
շաղիլ ի թակարդի, ի թակարդի հարկանիլ, to fall into a snare, to be entrapped;
թակարդաւ ջուր բերել, to beat the water, or the air, to toil in vain, to have one's labour for one' s pains;
որպէս թակարդ զհողմն՝ անցուցանել զխրատ, to be heedless, to disregard warning or admonition, ""in at one ear, out at the other"";
cf. Որոգայթ."

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ թակ կամ կարթ բառից։ Հիւնք. պրս. [arabic word] tagar «սարդի ոստայն»։ Li-dén IF 18,500 համարում է -արդ մաս-նիկով կազմուած՝ թակն բառից. (հմմտ. մակ-արդ)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 դագ «որոգայթ» բառից։

NBHL (4)

Թակարդօք որսալ, կամ պարփակել, կամ փակել. (Փիլ.։ Պիտ.։ Իսիւք.։)

Կամ պարզապէս Վանդակ եւ ցանց լի ծակտեօք, ընդ որս ջուր եւ հողմ անարգել խաղան անցանեն.

Զոյգ է ըստ առակին ասացեալ, աղիւս լուանալ, եւ կամ թակարդաւ ջուր բերել, զչարութիւնն ի բաց հանել ի մարդոյ ոգւոյն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 54։)

ԹԱԿԱՐԴ ԹԱԿԱՐԹ. λίνος laqueum, cassis δίκτυον rete Գործի իբր թակաձեւ, կամ կարթօղ. որոգայթ ըմբռնելոյ. հաղբք. վարմ. ուռկան. ցանց. եւ Ամենայն մեքենայ վանդակաձեւ, եւ պաշարօղ.


Թակոյկ, կուկաց

s.

pitcher, water-vessel, jug, jar, water-pot, vessel, pot;
cup, mug, goblet, bowl;
the saveall of a candlestick.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետին է գրծ. թակո։-կով Լմբ. մատ. էջ 71) «ջուրի կամ գինու մեծ աման» (արևմտեան զրականում համարւում t «ջրի կարաս հողէ, տճկ. քիւփ») ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 4. «աշտանակի վրայ թակոյկի ձևով զարդ» Փիլ. ել. սխալմամբ գրուած է նաև թակոյք Նար. երգ. 342 և վերջաձայնը իբրև յոգնակիի նշան առնելով՝ հոլովուած և թա-կոյս, թակոյից (ըստ ՆՀԲ), մինչև անգամ ածանռուած թակոյաբուղխ Եղիշ. չրչր. 271. (այսպէս ունին ՆՀԲ և ԱԲ, բայց տպագրում գտնում ենք թակոյկաբուղխ ձևով)։

= Պհլ. takok «մսի աման» (ըստ Darmes-teter, Zend-Avesta III, 121), պրս. [arabic word] takōk «անասունի ձևով շինուած ոսկեղէն կամ արծաթեղէն մեծ ըմպանակ՝ գինի խմե-լու համար», որից էլ փոխառութեամբ վրաց. ტაკუკი տակուկի «ոսկի կամ արծաթ թաս». (Չուբինով 1213 սխալմամբ դնում է հայե-րէնից)։-Հիւբշ. 153։

Առաջին անգամ Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 86 համեմատեց պրս. բա-ռի հետ. նոյնը նաև ՆՀԲ, որ ընդունում են Lak. Arm. Stud. § 838, Հիւնք. ևն։ Karst, Յուշարձան 403 սումեր. dug «աւման, սափոր»։

NBHL (4)

Կամեցեալ առնուլ ի ջրէ նորա (այսինքն ի ջրոյ գետոյն), որ մեծ թակուկով երթայ՝ բազում առնու, եւ որ փոքու՝ սակաւ. (Լմբ. պտրգ.։)

Նմանութեամբ՝ Սկահաձեւ զարդք աշտանակին.

Երեք են թակոյկք (կամ թակոյք) տպաւորեալք ընկուզազարդ։ Ի ձեռն երից կենդանականացն՝ զորս կոչեաց թակոյկս։ Ընդէ՞ր աշտանակին չորք թակոյկք. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76. 77։)

ὐδρία hydria, vas aquarium. պ. թէկիուք. Անօթ մեծ՝ ջրոյ կամ գինւոյ. սափոր. կուժ. խառնարան. եւ Ըմպանակ. սկահ. փարչ. քեասէ.


Թաղ, ից

s.

quarter, ward, district;
part;
neighbourhood.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

. արմատ առանձին անգործածա-կան, որից ածանցուած են՝ թաղել «հողի տակ ծածկել» ՍԳր. թաղակից «միասին թաղուած» Կոչ. թաղելութիւն «թաղում» Ոսկ մ. գ. 27. թաղումն Երեմ. իբ. 19. թաղմանա-կան Բռ. ստեփ. լեհ. անթաղ Եւս. քր. Ոսկ ես. անթաղումն Վրք. հց. դիաթաղ Վրք. հց. ձիւնաթաղ Ագաթ. պարանոցաթաղ Ես. լ. 28. տղայաթաղ, քահանայաթաղ Մաշտ։ Յայտնի չէ թէ բառիս բուն և առաջին նշանակութիւ-նը «փորե՛լ» է թէ «ծածկել», վերջինի կողմն է այն՝ որ բառը յաճախ գործածուած է պարզապէս «ծածկիլ, պահել» նշանակու-թեամբ, հմմտ. Եփր. յոբ. (հրտ. ՀԱ 1912 671) «Թաղեցէք և թագուցէք զորոգայթս ձեր». -Երեմ. ժգ. 7 «Փորեցի և առի զսփա-ծանելին ի տեղւոջէ անտի, ուր թաղեցի զնա (այլ ձեռ. թաքուցի)». և այլն. հմմտ. նաև գւռ. թաղաղոցք անել «ծածկել, պահել»։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սչ. Սլմ. թաղել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. թաղէլ, Ասլ. թաղէ՝լ, Ադլ. Գոր. Զթ. Խրբ. Շմ. Արմատանան բառարան-10 Ոզմ. Տփ. բաղիլ, Հմշ. թաղուշ, Տիգ. թmղէլ. -նոր բառեր են թաղ «1. խաղողի որթի թա-դած ճիւղերը. 2. ճիւղ. 3. ձմերուկի, սեխի կամ վարունգի թևը. 4. լոբիի նման բոյսերի՝ գետնի կամ թումբի վրայ փռուած ամբողջ տունկը», բաղամեռ, թադատեղ, թաղաղոցք անել «ծածկել, պահել», թաղլաղորել, թաղ-լաղորուիլ «պահվտիլ», թաղլուճ, թաղման, թաղմանչէք, թաղմելայ, թաղոտել, թաղւոր, թաղումւոր, թաղմահակի։

NBHL (3)

Քաղաք ասելն նշանակէ զզգալիս, որ թաղք թաղք շինեցաւ յամենայն երկիր. (Վրդն. սղ.։)

κώμη vicus, regio, plagae. իտ. contrada Կողմն եւ կողմն քաղաքի՝ զատուցեալ փողոցիւք որպէս շէն կամ գիւղ փոքրիկ.

Վառեալ եւ թաղեաւ կաճեայ (ի տեղի զրահի). (Խոր. Գ. 9. յորմէ եւ Ասող. եւ Վրդն.։) (ա՛յլ ձ. թաղիւ, կամ թաղաւ։)


Թաղասմաւոր, աց

adj.

castrated, gelt.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«կըռաած (անասուն)» Ղևտ. իբ. 24 «Զթաղամսա-ւորն և զմալեալն և զքածաւարոտն և զհա-տեալն» (ϑλαδιαν («ներքինին») ϰαὶ εϰτε, ϑλιμμένον ϰσὶ ἐxτομίαν ϰαὶ έπεστασμένον). -թերևս նոյն լինի բառիս հետ՝ թալասմեղ, մին կազմուած -աւոր մասնիկով, միւսը՝ սրա հոմանիշ -եղ մասնիկով. ինչպէս՝ զօրաւոր և զօրեղ։-Բուն արմատն է ուրեմն թաղասմ-կամ թաղամս-։

Հներից Վարդան բարձր. սխալ է հաս-կանում բառը և մեկնում է «Ջթաղամսա-ւորն, որ հաստացեալ թաղիացեալ լինի ուրեք միսն և խառնեալ ընդ կաշին և չքերթուի».-ուզում է ասել «թաղիք ռարձած միս»։ Այսպէս նաև Տաթև հարց. 371 «Թաղամսաւորն, որ թա-ղիացեալ է միսն ի կաշին և չքերթուր»։ Հին բռ. դնում է «թաղամսաւոր, ջրջըր-կոտ». այսպէս նաև Բառ. երեմ. էջ 115 «ջրջրկոտ կամ փոշտանկ»։-ՆՀԲ (թա-լասմեղ բառի տակ) յն. ϑλασμα. այսպէս նաև Հիւնք. յն. ϑλάσμα «մալելն, ճմլելն» և ϑλαστός «ներքինացեալ ճմլելով»։-ՋԲ «ներքինացեալ ջաղխմամբ և թաղ, մամբ երկուորեաց ի միսն»։

NBHL (3)

Թաղամսաւոր, ջրջրկոտ։

Զթաղամսաւորն, որ հաստացեալ թաղիացեալ լինի ուրեք միսն, եւ խառնեալ ընդ կաշին, եւ չքերթուի։

ԹԱՂԱՍՄԱՒՈՐ կամ ԹԱՂԱՄՍԱՒՈՐ. θλαδίας, θλασίας eunuchus, cui testes contusi Ներքինացեալ ջախմամբ. որ ասի եւ Մալեալ. եբր. մայուք, ճմլեալ։ (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 24.) ուր քանզի ոմանք ընթեռնուն թաղամսաւոր,


Թաղար, աց

s.

earthen-pot or vessel, basin;
flowor-pot.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «խեցեղէն գոգաւոր կամ կոն-քաձև աման՝ մէջը թրջոց դնելու» Վրք. հց. Ա. 573. Վստկ. 103, 126, 136, 185 (գրուած նաև թեղար). «հարկ, տուրք» Կիր. էջ 218, Մա-ղաք. աբ. 8, 10, 16. Անիի արձանագրու-թեանց մէջ էլ յաճախ յիշուած է եզին թա-ղար, կալի թաղար ևն. մէկ բառով էլ կա-լաթաղար «կալի տուրք» Վիմ. տար. 226-արևմտեան գրականում այժմ գործածւում է բառս «ծաղկաման» նշանակութեամբ։

= Ջաղաթ. [arabic word] taγar «պնակ, պնակաձև աման», [arabic word] taqar, [arabic word] taqau «աման, պարկ, ծածկոց» (ըստ Vambery, Gagatai-sche Sprachstudien), [arabic word] taγar «պարկ՝ որ Թուրքեստանում առնում է 4 փութ, իսկ Անդրկովկասում մինչև 30 փութ ցորեն, գա-րի ևն» (ըստ Будaговъ 2, 397), արևել. թրք. ❇ [arabic word] taγar «պարկ, քուրձ» (K. P. Shaw, A Sketrh of the turki language), «երկաչեայ աայուսակ» (Будaговъ 1, 361), [arabic word] taγar «մեծ բաժակ, մի տեսակ երկար և քիչ լայն պարկ» (ըստ P. de Courteil. Dict. Turc-o-riental), օսմ. [arabic word] daγar «մախաղ. պա-յուսակ», [arabic word] daγarjəq «փոքր մախաղ, հովուի մախաղ» (Մ. Աբիկեան, Բռ. տճկ. հյ, գաղ. -այս բառը ԺԶ դարուն հնչւում էր տա-ւարճուղ, ինչպէս ունի Դրնղ. 24). թրք. գւռ. «կօշկակարների այն ամանը՝ որի մէջ կաշի են թրջում», ուտ. թաղար «20 փութ ցորենի քաշ»։ Այս բոլորի մայրն է պրս. [arabic word] taγar «սափոր, կուժ», որից փոխառեալ էր հին ժա-մանակ հայ. տակառ, աւելի յետոյ արաբ. [arabic word] tayγār «լական» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 870) և աւելի ուշ վերոյիշեալ թաթարա-կան ձևերը։ Սրանցից էլ փոխառեալ են հյ. թաղար, քրդ. [arabic word] taγar «վառարան, ման-ղալ», վրաց. თაღარი թաղարի «կուժ. 2. մի տեսակ չափ՝ 63/։ փթանոց», բուլգար. tagar, ռուս. тагаръ, ալբան. taghar, նյն. ταγερ քևողով կամ ճամբորդական պայուսակ», մի-ջին լտ. tagara «լուսիտանացոց յատուկ մի ռեսաև աման» ևն։ -Թաղարը նախապէս ա-մանն էր, յետոյ նշանակեց «առնուած հարկի չափը» և աւելի յետոյ ընդհանրանալով ստա-ցաւ ընդհանրապէս «հարկ» նշանակութիւնը, ինչպէս որ պարսկերէնի մէջ էլ դարձաւ «ռո-ճիկ, թոշակ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. թաղար «խմորի տաշտ», Սլմ. թաղար «ներկի կարաս», Ախց. Կր. «թոնրի կրակամանը, մանղալ, քուրսի», Երև. թա-ղար «10 լիտրանոց չափ», Ալշ. Մշ. թաղար «հողէ մանղալ», Շլ. Շմ. Տփ. թաղար «հա-տեղէնների չափ», Խրբ. թաղար «ցեխից շի-նուած ւական», Ակն. թաղառ «ծաղկաման» (ըստ Մաքսուտեանի), Այն. Ատն. Ռ. թաղար կամ Զթ. թաղօր «կօշկակարի աման՝ կաշի թրջելու համար». Հճ. թաղօյ «հողէ գուռ՝ որ իբր ջրաման է գործածւում». կայ նաև Տիգ. թmղmր ձևը։

NBHL (2)

Անօթ կաւեղէն գոգաւոր կամ կոնքաձեւ, իբրեւ պոյտն, եւ ծաղկոց. թաղար, դղար, դեղար, պտուկ.

Միանգամ յամին փոխէր զջուր թաղարին, ուր թրջէր զարմաւենին. (Վրք. հց. ՟Ե։ Այլ իբր ծաղկանոց վարի ի Վստկ. ՟Ճ՟Ծ. ՟Մ՟Ը. ՟Մ՟Լ՟Ա. ՟Մ՟Ղ՟Ե։)


Թաղթ

s. bot. cyclamen, sowbread.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ձուի բարակ փառը». նորագիւա բառ՝ որ երկու անգամ գտնում եմ գործա-ծուած Յաւսմ. մարտ 18 «Որպէս զայն մզղը-նատեսակ փառ ձուին, որ յոմանց թաղթ ասի... զբարակ թաղթն օդոյն, սպիտակուցն ջրոյն» (նման է)։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Բլ. Մշ. Վն. թախտիկ «ձու-որ դեռ հասած, կճեպ կապած չէ՝ հաւի տկա-րութեան կամ հիւանդութեան պատճառով»։

ՆՀԲ «թալէթ, թիւլիւտ, թիւլտ, իբր ու-ռոյցք»։ Սովորաբար համարւում էր «լտ. čyclamen բոյսը». Նորայր՝ անդ, մեկ-նեց «arroche»։ Վերջին անգամ Seidel Մխ. հեր. § 39 մերժում է cyclamen, ո-րովհետև սրա բոլոր տեսակներն էլ սաստիկ թունաւոր են, և ընդունում է carrՐ [other alphabet] »։

NBHL (2)

Թաղթ եւ շաղգամ եւ ստեպղին։ Դարմանեցաւ ոմն ի թաղթէ ի գարնան յեղանակի. եւ զբնաւն կարծելով պիտանի ի դարմանս՝ եփեալ սերմամբն հանդերձ եկեր, եւ սկսաւ ործալ. (Մխ. առակ.։)

ԹԱՂԹ κυκλάμινος tuber terrae որ եւ ԹԱՅԼ. ռմկ. թախդ. Արմատ բանջարոյ իբր գետնախնձոր, չափով ուտելի իբրեւ համեմիչ կամ ի պէտս զովացուցիչ դեղոյ. թալէթ. թիւլիւտ կամ թիւլտ. իբր ուռոյցք. եւ սիլահ տուզի. կամ տօնղուզ ալմասի.


Թան, ից

s.

soup, porridge, broth;
skimmed milk;
— ոսպնեայ, pottage of lentiles, lentile soup;
dish of pottage.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Արբ. Գոր. Երև. Խն. Խտջ. Խրբ. Կյ. Կս. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Կս. Ննխ. Շմ. Պր. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. թան, Ասլ. թան, թպ, Տիգ. թmն, Հճ. Հմշ. թօն, բոլորն էլ «կաթի կամ մածնի թան» նշանակու-թեամբ. իսկ Ակն. Ոզմ. թան «ապուր», Ջղ. թան և Ագլ. թուն «մածուն»։ Նոր բառեր են թանաբանջար, թանագող, թանաթաթախ. թանաթթու, թանալի, թանապուր, թանաջուր, թանխիւս, թանխաշ, թանէշք կամ թանիչք, թանքաշ, բազկթան, մածնաթան ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Կապադովկ. táni «մածնաթան։ (Karolides անդ), լազ. թանի «մածնաթան». քվաթանա «թան շինելու աման», քոռ. [arabic word] čortan «քրդական կակուղ պանիր» (?) ըստ Justi, Dict. Kurde, էջ 133,-էնկիւ-րիի թրքախօս հայոց բարբառով čorten «չորթան» (Բիւր. 1898, 865), Սղերդի արա-բախօս քրիստոնէից բարբառով šrtan «չորթան» (Բիւր. 1899, էջ 116), թրք. գւռ. ❇ [arabic word] päskuten «բազկթան, բազուկով խառն թանապուր» (Յուշարձան 329 ա)։

NBHL (2)

Մերձեսցին ձորձք իւր ի հաց կամ ի թան կամ ի գինի կամ յիւղ կամ յամենայն կերակուրս. (Անգ. ՟Բ. 13։)

ԹԱՆ ասի ռմկ. Մնացուած կաթին յետ մզելոյ զկոգին. յորմէ եւ չոր թան ՝ է կազմեալն եւ յաղեալն նորին, զոր յետոյ ջրով մալեալ ուտեն կամ ըմպեն. cf. ԹԱՆՈՏ՝ ըստ այսմ առման յարմարեալ, cf. ԹԱՆԱՀԱՏ։


Թանաք, ի, աւ

s.

ink;
սեաւ թանաք, black ink;
կարմիր թանաք, red-ink;
cf. Կարմրագեղ;
կապոյտ թանաք, blue-ink;
թանաք տպագրութեան, printing-ink;
թանաք ճենաց, Indian or China ink;
անեղծ թանաք, indelible, indestructible ink;
համակիր, ծածկագիր թանաք, sympathetic, invisible, secret ink;
թանաք նշանագրութեան, marking-ink;
արատ, բիծ թանաքի, ink-spot, ink-stain;
արատել թանաքաւ, to ink;
մրճոտիլ, աղտեղիլ թանաքաւ, to be inked all over;
պոյտն, շիշ թանաքի, ink-pot, ink-bottle;
աման թանաքի, ink-horn, inkstand;
cf. Կաղամար.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(սեռ. ի, ըստ ՆՀԲ-ի ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «թանաք, մելան» Սե-բեր. Ճառընտ. Ուռհ. Մխ. ապար. որից թա-նաքաման. թանաքոտ, թանաքոտել (նոր բա-ռեր). այս բոլոր ձևերը այժմ գործածաևան ևն միայն արևելեան գրականում, իսկ արև-մըտեան գրականը գործածում է յունարէնից փոխ. մելան և կաղամար։

ՋԲ համարում է արաբերէն, բայց ա-րաբերէնում այսպիսի բառ գոյութիւն չունի։ ՀՀԲ և Տէրվ. Altarmen. էջ 5 թանալ բայից։ Հիւնք. յն. δόνας «եղեդ գրիչ»։

ՓՈԽ (borrowing) Ուտ. t'anak «թանաք», t'anakum leker «թանաքաման»։


Թանգ

adj. s.

cf. Թանկ;
saddle-girth.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«թամբակալ, գրաստների թամբի գօտին» Բռ. ստեփ. լեհ. (երկու վկայութիւն միայն ունի)։

-Պրս. [arabic word] tang «թամբակալ՝ զոր առնեն վասն ամուր ունելոյ նորա զթամբն ի վերայ ձիոյ». սրանից է փոխառեալ արաբ. [arabic word] lanj «թամբակալ»։ Պրս. բառի բուն իմաստն է «անձուկ, նեղ», փոխաբերաբար և լայնա-բար «նեղութիւն, բարկութիւն. 2. լեռան կիրձ, 3. իւղ հանելու մամուլ. 4. բեռան մի հաևս» և վերջապէս «թամբակալ». տե՛ս և թանկ։-Հիւբշ. 265։

NBHL (1)

ԹԱՆԳ cf. ԹԱՆԿ. որպէս Մեծագին։ Մերթ որպէս պ. թէնկ. այսինքն Գօտի թամբի գրաստուց. փոկ. կապ.


Թանկ

adj.

dear, high priced;
precious;
— է, it is dear;
փոքր մի —, rather dear;
— մարմնով, corpulent.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

ևամ ԹԱՆԳ «մեծագին, սուղ» Տա-Ռև. ձմ. ճը. ամ. 109, Ուռհ. (առ Ստ. Լեհ.︎ «ծանրաշարժ» Բռ. ստեփ. լեհ. որից թանկու-թիւն «թանկ լինելը» Շիր. հացաթանգութիւն Մխ. այրիվ. 84. թանգարան «գանձարան» Յհ. կթ.-նոր գրականում արևելեան բառ-բառը միայն գործածում է թանկ կամ թանգ «մեծարժէք», որից թանկանալ, թանկազնել, բանկութիւն, թանկարժէք, թանկնոց կամ թանկանոց, բայց արևմտեան բարբառն էլ ունի թանգարան, թանգարանապետ, թանգա-րանական (միշտ գրուած գ-ով, թէև թանևա-գին գրւում է կ-ով)։

= Պհլ. [arabic word] tang «նեղ», մանիք. պհլ, [hebrew word] tang (Salemann ЗAH 8, 128), պրս. [arabic word] tang, քրդ. tenk, բելուճ. tank. աֆղան. tang, գնչ. tang, tank, հինդուստ. tung, բո-լորն էլ «նեղ» նշանակութեամբ։ Բայց այս նախնական նշանակութիւնը յետոյ ձևափո-խուելով դարձաւ նաև «քիչ, հացուագիւտ». որից էլ «թանկ». այսպիսի իմաստ են պաբ-զում պրս. tang-rēš «սակաւամօրուս, քարց», tang-dast «չքաւոր» (բառացի «սակաւաձե-ռըն»), tang-yab «հազուագիւտ, սակաւա-զիւտ», tang-sāl «երաշտ, չորային տարի» (գւռ. թանկութեան տարի), իսկ պրս. [arabic word] tangī «նեղութիւն, անձկութիւն» բառը «սով, թանկութիւն» իմաստով գործածում է Շահն թ. 21 [arabic word] ︎ [arabic word] hamān bud ki tangi būd andar ǰihān «ե եղաւ որ սով լինի աշխարհում». հմմտ. նաև հյ. սուղ «կարճ, նեղ» և գւռ. «թանկագին, մեծագին», սղել «գինը բարձրանալ, թան-կանալ»։-Պրս. բառի բուն ծագումը տե՛ս թանձր բառի տակ (Horn § 398)։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։-Հինք. հյ. դանգ կամ պրս. թէնկ բառից. «կալցի

ոք որպէս և կամի»։ Patrubány SA 1. 197 իթ. tenkù «բաւականանալ», SA 2, 13 պրս. teng։

NBHL (1)

ԹԱՆԿ կամ ԹԱՆԳ. պ. թէնկ. Մեծագին, ծանրագին. եւ Ծանրակշիռ. ծանր. սուղ, ծանտր.


Թանկա

cf. Դանկ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«մի տեսակ փոքր դրամ, ստակ». թընգ'ա՛նիլ «թանկանալ»)։

արծաթեայ դրամ» (ըստ P. de Courteille, Dict. turk -or. արժէր մօտ 76 սանթիմ. ըստ Будаговъ 1, 381 այսօր էլ գործածական է Միջին Ասիոյ մէջ. Խիվայում արժէ 15 կոպ.). -սրանից է նաև պրս. [arabic word] tanga «մի տե-սաև պղնձեայ կամ ոսկեայ դրամ», որ S Martin, Mémoires II 392 մոնգոլերէնից ծա-ւած է համարում։-Հիւբշ. էջ 266։

NBHL (2)

Բառ ռմկ. որպէս Դանկ, կամ որոշեալ չափ լոմայի.

Յամենայն գլխոյ պահանջեն զ՟Խ. թանկա։ Ամենայն գերի՝ հազար թանկա վաճառին. (իբր դիւրագին). (Մեծոբ.։)


Թաշկինակ, աց

s.

handkerchief;
towel;
թաշկինակ ռնգաց, քրտան, pocket -;
թաշկինակ պարանոցի, neckcloth, neckerchief;
թաշկինակ մետաքսեայ, silk -.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «քրտինքը սրբելու շոր» Գծ. ժթ. 12. Կոչ. 389. 412. Լմբ. ստիպ. աաւում է նաև թարշինակ Հին բռ. Մխ. ա-պար. (որ ՆՀԲ համարում է ռամիկ ձև). ար-ղի գրականում ընդունուած է միայն թաշկի-նակ ձևը և նշանակում է «քիթ սրբելու շոր» Ղարաբաղում զանազանւում է ձեռքի թաշկի-նակ (քիթ սրբելու համար) և գլխի թաշկինակ (Թիֆլիսի տարազով կանանց գլխին կապե-լու համար). վերջինիս հետ հմմտ. «Թաշկի-նակաւն զոր ընդ գլուխն իւր էր ածեալ». Բուզ. 225։

Հներից Յայսմ. օգ. 16 համարում է ա-սորի բառ. «Հայք դաստառակ ասեն, ւոյնք մանդիլ, ասորիք թաշկինակ և հրեայք վարշամակ»։-ՀՀԲ շինում է թաշկէն ձևը, որի նուազականն է դը-նում թաշկինակ։ ԳԴ պրս. [arabic word] dažak. dižak «թաշկինակ» բառի հետ։ Նոյնը նաև ՆՀԲ և Հիւնք։-Müller WZKM 10, 354 հնխ. tarš արմատից (հմմտ. սանս. tars «չորանալ», tarsayāmi «չորացնել», յն. τέρσομαι «չորանալ», լտ. torreo) շինում է հպրս. *taršikaina «չորացու-ցիչ», որ պիտի տար պհլ. *tašīkēnak և սրանից էլ հյ. թաշկինակ։ Հիւբշ. 5։2 անհաւանական է համարում։

NBHL (1)

Ի հիւանդս տանել ի քրտանէ նորա թաշկինակս կամ վարշամակս. (Գծ. ՟Ժ՟Թ. 12։)


Թասու, աց

s.

farthing.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մի դրամ է, որ արժե դանկի քառորդը» Մխ. դատ. հրտր. Բաստամ. էջ 287, 372, 380։

= Պրս. [arabic word] tasu «չորս գարիի կշիռ» կամ «օրուայ 24-րդ մասը», որ գալիս է պհլ. [other alphabet] ︎ tasum «չորրորդ» բառից (-umι դասական մասնիկով). նոյն բառի պհլ. ձևն էր [other alphabet] tasuk, որ յետոյ դարձաւ tasūg և որից փոխառեալ են արաբ. [arabic word] lassūi «դանկի 1/։ մասը», ասոր. [syriac word] tisusa «մի կշիռ»։-Հիւբշ. 266։

NBHL (1)

Իբր լտ. ա՛ս, ա՛սսիս. յն. ասսա՛րիօն. as ἁσσάριον կամ մասն նորին, է Չափ դրամոյ եւ կշռոյ իբր մանր խերեւէշ. մանղըր, փոքր քան զդանգ, եւ մեծ քան զգարի.


Թատր, տերց, տերաց

s.

theatre, play-house;
drama, play;
the audience, the spectators.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ր հլ. (-տեր, -տերց, -տերաց, -տերբ) «թատերախաղ կամ թատերասրահ» Եւս. քր. Ոսկ. յհ. ա. 1, բ. 58, 59, մ. և Եբր. 554. որ և թէատրոն Ոսկ. Եբր. 554 կամ թեատրոն «թատերասրահ» Գծ. ժթ. 29, 31 Եւս. պտմ. 589. «ըմբշամարտութեան սրահ» Բ. մակ դ. 9, 12. որից թատրատես Ոսկ. մ. բ. 12. թատերախաղք Ոսկիփ. թատերասի-րութիւն Մանդ. թեատրասէր Մաքս. դիոն։ Կրկնակ ձևերից առաջինը՝ թատր, հայացած ժողովրդականացած ձևն է, իսկ երկրորդը՝ թէատրոն, զուտ ուսումնական փոխառու-թիւն է։ Արդի լեզուի մէջ ընդունած ձևն է թատրոն. բայց ածանցման ժամանակ առնւում է թատր ձևը. այսպէս նոր բառեր են՝ թատրերգութիւն, թատրերգակ, թատրեր. գու, թատերասրահ, թատերական, թատերա-գիր, թատերասէր. կայ միայն թատրոնա-կան՝ որ կազմուած է թատրոն ձևից, այն էլ գործածական է արևելեան գրականում, մինչ արևմտեանը գիտէ թատերական։ Առանձին ձև է ամփիթատրոն (տե՛ս այս բառը), որի հին թարգմանութիւնն է շուրջտեսանելիք Ուխտ. Ա. էջ 64։

= Յն. ϑέατρον «թատրոն, թատերասրահ, ներկայացուած խաղը, հանդիսատեսների բազմութիւնը». ծագում է შέα «տեսիլ, երե-ւոյթ» բառից։ Յոյն բառը փոխառութեամբ տարածուած է բոլոր լեզուների մէջ. ինչ. լտ. theatrum, դերմ. Theater. ֆրանս. théátre, ռուս. тeaтръ, վրաց. თეატრი թեատրի, թրք. [arabic word] teyatro և յատկապէս ասոր. [other alphabet] tatra։ Հայերէնի ուսումնական թէատրոն ձևը յունարէնից, իսկ ժողովրդա-կան թատր ձևը ասորերէնից է և աւելի հին փոխառութիւն քան առաջինը։-Հիւբշ. 350։

ԳՒՌ (dialectal) Յառաջ եկած են կա՛մ գրական ճամբով և կամ նոր փոխառութեամբ թուրքե-ռէներ կամ ռուսերէնից. առանձնապէս հև-տաքրքրական ձևեր են Մրղ. տադրօն և Ասլ. թաղաղրան, թաղադրա։

NBHL (2)

Ամենայն թատրն սատանայի շուրջ հասեալ գումարեալ կայր։ Ի մէջ տիեզերական թատերց պատերազմեալք։ Ի թատերցն հեռացեալ։ Յառաջ քան զթատերցն հանդէս, եւ յետ թատերն զրաւ լինելոյ։ Լինի զրաւ թատերն։ Օտարոտի համարիցին ի թատերցն օրինացն. (Ոսկ. մ. եւ Ոսկ. եբր.։)

ՇՈՒՐՋ ԶԹԱՏԵՐԲՆ. իբր յն. ամփիթէատրոն. ἁμφιθέατρον Շրջատեսարան. շրջափակ տեղի տեսլարանի.


Թարախ, ոյ, ոց, ի, աց

s.

matter, sanies, corrupted matter.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Հիւնք. արաբ. տէրեաք «գինի և թե-րիակէ» բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի վրաց. თხრამლი թխրամլի «վէրքի թանձր թարախ»։ Petersson LUA 1916, 72-3 (չեմ տեսած) դնում է հնխ. (s) ter արմատից. հմմտ. նորվ. գւռ. stora «փտիլ, նեխիլ, ապականիլ», ռուս. sterva, լեհ. scierw, սորբ. sc erb «դիակ», բուլգ. toru «թրիք», սերբ, toriti «աղբել, թրքել», լիթ. ter-menü «ապականել, կեղտոտել», teršiu «ապականել, կեղտոտել, մարգը տիլով ծածկել», tresiu «աղբով պարարտաց-նեւ» trašai «ամէն տեսակ փտած ապա-կանուած բան», trešau «փտիլ, ապակա-նիլ», traš̌á «աղբ, թրիք», traskanos «աչքի թարախ», նորվ. traa, իսլ. ϑrar «փտած, կծուած», լտ. stercus «աղբ, Առիք», կիմր. trwnc «մէզ, դիրտ, մրուր», troeth «լուացքաջուր, մէզ», բրըտ-štron «կղկղանք», troaz «մէզ», յն. *τεοτάνος «թրիք», անգլսք. ϑreax «փտութիւն», հիսլ. Vrekkr, մբգ. drec, դերմ. Dreck (*tregno-, trekno-) ևն (տե՛ս Pokorny 2, 641)։ «Աղբ, ապա-կանութիւն» նշանակող բառերը լեզուից լեզու այլազան ձև ունին (Meillet, Dict étvm. lat. էջ 931)։ Հայերէնի հա-մար պէտք պիտի լինի վերցնել ter ար-մատը (որովհետև ster տալիս է ստեր-), որից կարելի է ենթադրել թարախ և թրիք, եթէ խ և ք համարենք աճական կամ մասնիկ։

NBHL (1)

Թարախ մթերից, կամ վիրիս, կամ պղծութեան մեղաց. (Նար.։)


Թարգման, աց

s.

translator;
commentator, paraphrast;
interpreter;
translation;
— կալ, լինել ումեք, to be an interpreter.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «թարգմանող անձը» Ծն. խբ. 23. Եւս. պտմ. և քր. «մեկնիչ, մեկ, նառանոր Ս. Գրքի» Փիլ. Մամբր. Շաս. «թարգմանութիւն» Եւս. պտմ. ե. 9. Վրդն. ծն. սղ. որից թարգմանել ՍԳր. թարգմանու-թիւն Ա. կոր. իբ. 10. ժդ. 26. Եւս. քր. թարգ-մանիչ Խոր. Շար. թարգմանօրէն Նար. դժուա-րաթարգմանելի Նար. նախաթարգմանեալ Յայսմ. գրուած է նաև թարքման, թարքմա-նել, անթարքիման Կոստ. երզն. 63 ևն. նոր բառեր են թարգմանաբար, թարգմանական, թարգմանչութիւն, թարգմանչական։

= Ասոր. [arabic word] targmana, ասուր. tar-gumannu, turgumannu, արաբ. [arabic word] tar-ǰuman, tarǰamān «թարգման». բառը բնիկ ռեմաևան է. հմմտ. ասորի արմատը ❇ targem «թարգմանել» և եբր. [hebrew word] məturgām «թարգմանեալ»։ Սեմականից փոխառութեամբ անցած է բառս նաև ասիա-կան ու եւրոպական բազմաթիւ լեզուների. ինչ. թրք. terǰiman, քրդ. turčiman, նյն. შραγουμανος, բուլգար, dragomanin, սերբ. terdžuman drakomanī, լեհ. turdžuman, turczyman, ռուս. драгомапъ, միջ. լտ. tur-cimanus. ստ. լատ. dragumanus, drocman-dus, turchimannus, հ. ֆրանս. drughement, drugement (ԺԲ-ԺԳ դ.), truchement (ԺԵ դ.), ֆրանս. drogman, dragoman, իտալ. drog-mano, dragomano, turcimanno, սպան. tru-ǰaman, մբգ. tragemunt ևն.-Հիւբշ. 303։

Առաջին անգամ Schröder, Thes. 46 փոխառեալ համարեց ասորերէնից։ Ուղիղ մեկնեց նաև ՆՀԲ։-ԳԴ դնում է պարս-կերենից։ Peterm. 20 ասորին դնում է հայերէնից փոխառեալ։ Müller SWAW 38, 578 արաբերէնից. նոյն 41, 12 դնում է նաև արամերէնը։ Ըստ Jensen-ի փո-խառութիւնը հաթեան շրջանից է։

NBHL (8)

Ջաղայիւ ոմամբ թարգմանաւ. (Խոր. ՟Գ. 54։)

Մարկոս աշակերտն եւ թարգմանն Պետրոսի։ Ըստ ամենայն թարգմանացն (սուրբ գրոց). (Եւս. պտմ. ՟Ե. 5։ Եւս. քր. ՟Ա։)

ԹԱՐԳՄԱՆ. Մեկնիչ սուրբ գրոց կամ հին մատենից. բացատրիչ գաղտնեաց. միջնորդ խորհրդոցն Աստուծոյ.

Մարգարէն զիւր ինչ ոչ տայ հրաման, այլ մեկնիչ է եւ թարգման այլոյ՝ որ արկանէն ինչ նմա ի միտ։ Եւ ոչ մի ինչ շնորհ ո՛չ է ծաղկեալ (բանից իմաստակաց) վասն թարգմանացն ի բարսն եւ ի վարս առանձին անխրատութեան. (Փիլ. լին.։)

Բանն թարգման սրտին. (Մամբր.։)

Յայտնեալ թարգման Աստուածութեան քո զմիշտ կոյսն Մարիամ. (Շար.։)

Ընթերցան ընդ միմեանս ամենեքին՝ իւրաքանչիւր զիւր թարգմանն. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 9։)

ԹԱՐԳՄԱՆ ἐρμηνευτής, διερμηνεύων interpres գրի եւ ԹԱՐՔՄԱՆ. որ եւ յայլ լեզուս՝ թէրճիման, թէրկէմ կամ թարկում, տրակօմա՛նօ, վր. թարգմա՛նի, եւ այլն. Մեկնիչ լեզուի՝ յեղլով ի միոյ յայլ, բանիւ կամ գրով.


Թարթափ

s.

twinkling of an eye, wink, twinkling, trice;
ի — ական, in a twinkling, in a trice, in a wink, in no time;
—ք, eye-lid.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«ակնթարթ, աչք բանալ-գո-ցելու ժամանակը» Ագաթ. «արտևանունք» Յայսմ. դեկտ. 23 և ապր. 3 (Եւ թարթափք աչացն բուսան. Եւ թարթափք աչացն զլան-ջըսն ծածկեալ էր). այս երկրորդ նշանակու-թիւնը չունին բառարանները. -որից թար-թափել «աչքը բանալ-գոցել» Եփր. ծն. էջ 1. Ոսկ. յհ. ա. 37. «թափառիլ, պարապ պտտիլ, սլքտալ» Առակ. ժգ. 20. Ոսկ. յհ. ա. 12. թար-թափիլ «մի որևէ բացատրութեան դժուար մանրամասնութիւնները չկարենալ ըմբռնել» Եփր. Գ. 26. թարթափանք «թափառումն» Ոսկ. Ա. թես. «մի որևէ բացատրութեան դը-ժուարըմբռնելի մանրամասնութիւնները» Եփր. Գ. 26. թարթափեցուցանել «պտտցնել, միտքը շփոթել, վարանիլ տալ» Եփր. Ա. տիմ. 243. Փարպ. թարթափումն «ակնթարթ» Նիւս. կազմ. Նար. լէ. էջ 100. «թափառիլը» Ճառ-ընտ. անթարթափ Նար. խչ. 377 ևն. երկու ի-մաստների միութեան համար հմմտ. յածիլ «պտտիլ, ման գալ, թափառիլ» և յածել զաչս «աչքը ման ածել». վերջի իմաստով կայ նաև թօթափել, որ տե՛ս։

= Կրկնուած է պարզական թափ արմա-տից՝ որ «պտտիլ, յածիլ» նշանակութեամբ պահուած է թափ-առ-իլ բայի մէջ, իսկ «աչք բանալ-գոցել» նշանակութեամբ պահուած է թաւթափել կրկնականի մէջ=փխ. *թափթա-փել պարզ յարադրութեամբ. հմմտ. խառ-խափ, սարսափ, շարշափ. կարկափ, գար-զափ։-Աճ.

ԳՒՌ (dialectal) Մկ. Մրղ. Ողմ. թարթափ, Սլմ. թառթափ, Դվ. թէրթէփ «թարթիչ». այս ի-մաստի համար հմմտ. նաև Զքր. սարկ. Բ. 50 «Փետել զմօրուսն և զմռուղսն, զթարթա-փրսն և զունսն»։-Իսկ Շմ. թmրթmփիլ նշա-նակում է «թփրտալ, թափահարել»։

NBHL (2)

(ԹԱՐԹԱՓ ասի ռմկ. կոպն աչաց հանդերձ մազիւք, կամ արտեւանունքն։)

ԹԱՐԹԱՓ ԱԿԱՆ. ῤοπή ictus oculi, vibratus, libramentum Թարթել կամ քթթել ական՝ շօշափելով ափանց արտեւանանց զմիմեանս. աչք բանալ գոցել մը. րոպէ. վայրկեան. սուղ ժամանակ.


Թարմատար, աց

adj. gr.

vain, frivolous, useless;
vile, abject, inferior;
superadded, false, factitious, artificial;
expletive.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «անպիտան, ան-պէտք, աւելորդ բան». բառիս համար ՆՀԲ երկու հին վկայութիւն ունի. «Այս սկիզբն է աղանդոյն Մարկիոնայ. թո՛ղ զայլ բազում թարմատարսն» Եզն. էջ 250. «Ոչ երբեք ուրեք եղեալ է և ոչ երբեք ի պատերազմի՝ թարմա-տար (կամ թարամատար) հրեշտակաց ինչ կալ և կապս» Բուզ. էջ 90.-յետիններից Պղատ. տիմ. Արիստ. աշխ. Ճառընտ. =Վրք. և վկ. Ա. 453. Նար. ունին «անարգ, վատ-թար, անպիտան» նշանակութեամբ. -Թը. քեր. թարմատար է կոչում աւելորդ և իբրև զարդ գործածուած բառերը։

Lag. Arm. St. § 848 թարմ բառից, իբրև պարսկաձև բաղդատական (tar> տար մասնիկով)։-Հիւնք. տարտամ բառից։-Կայ պրս. [arabic word] tarma «խար-դախութիւն, նենգութիւն», որից -տար «ունող, կրող» բառով՝ թարմատար, իբր «խարդախ, նենգեալ». բայց սա էլ ի-մաստով յարմար չէ։

NBHL (6)

Եղկելի եւ թարմատար քան զամենայն մարդիկ. (Ճ. ՟Ա.։)

Ոչ երբէք ուրեք եղեալ է եւ ո՛չ երբէք ի պատերազմի՝ թարմատար (կամ թարամատար) հրեշտակաց ինչ կալ եւ կապս. այսինքն անպատճառ ձերբակալութիւն. (Բուզ. ՟Դ. 5։)

Լի շահաւէտ քարամբք, եւ ոսկեճաճանչք հրափորձեալք, եւ ի բաց եդեալ զաղտ, եւ պարզեալ ի թարմատարացն. (Հին քեր.։)

ἁσθενέστατος infirmissimus χείρον deterior, vilis Յետին. տրուպ. տկար. փանաքի. եւ Անպիտան, վատթար. ումպէտ. աւելորդ. վայրապար. անպատճառ. եւ Կցկցեալ ի զարդ կամ ի պաճուճանս.

ԹԱՐՄԱՏԱՐ ՇԱՂԿԱՊ, ըստ քերականաց. որ ի յն. կոչի առլրական կամ յաւելուածոյ. παραπληρωματικός suppletivus

Թարմատարք են, որ ի չափոյ սակս եւ կամ զարդու յարառոցեալք լինին. զորօրինակ են ձայնքս. δή, που , ἁρ’, μην, αν, κεν, γε. (Թր. քեր. որոց ի դէպ գան ի հյ. բա, իսկ, գոգ, իմն, ինչ, ապաքէն, արդ, եւ այլն։)


Թարց

prep.

without;
cf. Առանց.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«բացի, զատ, առանց» Երզն. մտթ. 355, որից բայական ձևով թարցել «առան-ցել», որ գիտէ միայն Բառ. երեմ. էջ 116։-Միևնոյն բառը գտնում ենք նաև Վեցօր, էջ 75 «Զի մին անուանեալ կոչի Պոնտոս Եւք-սինոս և միւսն Պրովպոնտինոս և Հելլեսպոն-տոս և միւսն Եգէոս և Ոնենինոս և միւս ծովն Սարդոնիկէ աշխարհի և միւսն Սիկիլիա աշ-խարհին. դարձ բազում ևս այլ անուամբ, որ անցանեն ըստ թիւ և ըստ համար մարդ-կան»։ Բայց այստեղ դարձ գրչագրական վրիպակ է, փոխանակ հանդերձ, ինչպէս ու-նին ընտիր ձեռագիրները (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 576. մանաւանդ որ թարց վերցնում է սեռական հոլով, իսկ այստեղ գործիական հոլով է, ինչպէս պահանջում է հանդերձ նա-խադրութիւնը)։-Հատուածս ունի նաև Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 41, ուր նոյնպէս գտնում ենք հանդերձ. «Մին անուանեալ կոչի Պոն-տոս և Եւքսինոս, և միւսն Պրոպոնտոս... հանդերձ այլ ևս բազում անուամբք, որ ան-ցանե զթիւ և զհամար»։

ՆՀԲ «որպէս թանց»։ Peterm. թէ թանց և թէ թարց դնում է դարձ բառից։ Հիւնք. թանց դնում է առանց ձևից, իսկ թարց՝ դարձ բառից։ Աճառ. Հայ. նոր բառեր. Ա. էջ 157 հիմնուելով Վեցօրէից դարձ ձևի վրայ, համարում է դառնալ, դարձ բառից, իբր թէ «դարձի՛ր, ձգէ՛, թող», ինչպէս իրօք էլ ունինք ապաթարց փխ. *ապադարձ։ Վարդանեան ՀԱ 1922, վրիպակ է միայն։

NBHL (1)

Թարց հրամանի. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա։)


Թաւ, աց, ուց

adj. gr. mus.

thick, bushy;
woolly, shaggy;
grave (accent);
flat.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(յետնաբար ի-ա, ու հլ.) «թանձր. խիտ (ծառի, անտառի համար ասուած)» ՍԳր. «մառոտ, բրդոտ» Ծն. իե. 11, 23, 25. Ոսկ ես. «խուլ շնչեղ (տառ կամ ձայն), sourde aspirée». Մամբր. Երզն. և Թր. քեր. «առօգա-նութեան մի նշան» (հյ. * յն.՝) Թր. քեր Վրդն. սղ. որից թաւանալ Ագաթ. Եփր. նին. Կոչ. թաւարծի (մասնիկի համար հմմտ. խաւարծի, աղածրի) Դ. թագ. ա. 8. թաւու-թիւն Ագաթ. թաւուտ (վրիպակով գրուած նաև թաւութ) «ծառաշատ տեղ» Բուզ. 118. Փարպ. յետին են թաւագէս Փիլ. թաւամազ Դամասկ. թաւայօն Յայսմ. թաւամայրի «անտառա-խիտ» (նորագիւտ բառ) Յկ. կր. 93. թաւդա-տել «ոռնառատել» Հին բռ. որի հետ նոյն է թօթեաց «բռնադատեաց» Բռ. երեմ. էջ 122. -նորակերտ բառ է թաւիշ «մախմուր, խա-տիֆէ», որից թաւշանման, թաւշեայ, թաւշա-ծաղիկ ևն։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. teu-, tewə, tu-«ու-ռիլ, ուռչիլ, մեծնալ, խոշորնալ» արմատից. այս արմատից են ծագում սանս. [other alphabet] tu, [other alphabet] tavīti, [other alphabet] lāuti «ուժեղ լինել, կարողանալ, զօրել», [other alphabet] tavas «ուժեղ, կտրիճ, ուժ, զօրութիւն», [other alphabet] távisi «ուժ», [other alphabet] tuvi «յոյժ, կարի», [other alphabet] tū-ya «ուժեղ, արագ», զնդ. tav «զօրել, կարողա-նալ», tavah «կարողութիւն, ուժ», tzvīsi «մարմնական ուժ», պրս. [arabic word] tuvān «ուժ, կարողութիւն», [arabic word] tuvānistan «ուժե-ղանալ, զօրել, կարենալ», [arabic word] tuvana= ահւ. tuvānīk «զօրեղ, կարող» (տես հյ. թու-անիկ), յն. ταῦς «մեծ, շատ», լտ. tumeo «ուռչիլ», tumor «ուռեցք», tumulus «հողի վրայ բարձրութիւն, թումբ», հսլ. tyǰu, tyti «գիրանալ», tukū «ճարպ», սլով. otáviti «ու-ժեղացնել», չեխ. otaviti se «ուժ ստանալ, կազդուրուիլ», սերբ. tóv «պարարտութիւն», լիթ. tukti «գիրանալ», táukas «ճարպի կտոր», taukaī «ճարպ», tvinti «ուռչիլ», tulas «այն-քան շատ», հպրուս. tūlan «շատ», իռլ. teo «ուժ», հիսլ. pollr «ծառ», կիմր. twf «ուժ, զօրութիւն, աճում», tyfu «աճիլ» և բազմա-թիւ ուրիշ ձևեր։ Այստեղ են պատկանում մինչև անգամ «ազգ, ժողովուրդ, երկիր» նը-շանակող բառեր. ինչ. հիռլ. tuath, լեթթ. tauta, գոթ. ϑiuda, օսկ. touto, ումբր. totam, կիմր. tūd, հպրուս. tauto, հբգ. diota, և վեր-ջապէս նբգ. deutsch «գերմանացի». (տե՛ս Walde 797, Boisacq 945, Kluge 93, Traut-mann 331, Horn § 401, Pokorny 1, 703, F'rnoдt-Meillet 1021)։-Աճ.

ՆՀԲ լծ. թրք. թավլը և թիւյլիւ «մա-զոտ»։ Մորթման ZDMG 24, 80 ևն թրք. թիւյ «մազ» բառի հետ ցեղակից։ Հիւնք. աղածրի բառից հանում է թաւարծի, սոանից էլ համառօտուած թաւ։ Pedei-sen, Հայ. դր. լեզ. 48 հանում է թանձո բառից, իբր թէ նձ կորուսմամբ դար-ձել է ն և այս էլ յետոյ եղել է ւ։ Peters-son KZ 47, 249 հյ. թուփ, լտ. tufa, յն, τύφη, անգսք. ϑuf բառերի հետ հնխ. tu, teu արմատից, որ կարծես թէ տար-բեր է դնում վերի tu արմատից։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. թօվ «թաւ», Ղրբ. թավ «մեծ, խոշոր» (օր. թաւ թաւ հուն).-նոյն են նաև Ալշ. Բլ. Մկ. Մշ. Շտ. Աս. Վն. «ձմեռը աւծե-րին իբրև կեր տալու համար անտառի թփե-րից կտրուած տերևներ». (անշուշտ անցնե-լով թաւուտ գաղափարից)։

NBHL (10)

Ի շամբս ... ոչ համարձակեալ ի թաւուն քաջարշաւ լինել. (Խոր. Գ. 55։)

Մի՛ թաւ ամուր ընդունակ լինիր նենգութեան թշնամւոյն իմա՛, անտառ ամրութեան. ամրոց կուռ. (կամ թաւամուր, ծխամած)։

ԹԱՒ. իբր նմանութեամբ.

Եղբայր իմ Եսաւ այր թաւ է, եւ ես լերկ։ Էին ձեռք նորա իբրեւ զձեռսն Եսաւայ եղբօր իւրոյ թաւ։ Շառագոյն ամենեւին իբրեւ զմորթ թաւ. (Ծն. ԻԵ. 11. 23. 25։)

Փոխանակ համբարուաց՝ Ակիղաս ասէ, դեւք թաւք եւ հերաւորք. (Ոսկ. ես.։)

Թաւք (ի տառս) ինն. թ, փ, ք, խ, ց, լ, չ, ջ, ռ. (ըստ յն. երեք, թ, ֆ, ք, կամ խ.) ... գիմն քան զկենն թաւ է, եւ քան զքէն եւ զխէն լերկ. (Թր. քեր.։)

(Ի ձայնս) ոմն սոսկ, ոմն թաւ. (Մամբր.։) Ուստի եւ նշանն սաստիկ առոգանութեան թաւ կոչի՝ հակառակ սոսկի, δασεῖα aspiratio ըստ յն. (spiritus asper) եւ հյ. (...)։

Յորոյ վերայ նշանն իցէ, մի՛ մերձենայցէք. ըստ եբր. աւթ. ւամ օթ. կամ թաւ։

ա. δασύς, λάσιος, δασός, θύρσος, θάλλος, θάλλων densus, pilosus, hirsutus, lispidus, herbidus, virens (լծ. ռմկ. թավլը եւ թիւյլիւ ). Թանձր. թանձրախիտ. հոծ. (որպէս ոստ կամ տունկ տերեւալից, տերեւախիտ. վարսաւոր. անտառախիտ.) եւ Մազոտ, բրդոտ. թաւարծի՝ (կենդանի, մորթ.)

ԹԱՒ. δασύς crassus Ըստ քերականաց եւ երաժշտաց՝ է Հաստ եւ թանձր ձայնն կամ հիչիւն տառի. որ եւ ՍՏՈՒԱՐ, եւ ՅՈՅՐ կոչի.


Թաւալ

s. adj.

roll, act or state of rolling;
cf. Թաւալումն;
rolling, tum-hling down;
առ ի —, on a precipice, steep;
— առնուլ, to roll, to revolve, to turn round;
— բանից, a winding discourse;
— տալ արեան, to cause one to roll in his own blood;
— անկեալ, գլոր խաղալ, cf. Թաւալագլոր խաղալ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«գլորիլը, տապալում» Ոսկ. յհ. ա 2. «մի կողմ ընկած, թաւալուած» Փիլ. լին. Լաստ. որից առ ի թաւալ «շեղ, զառիվայր» Խոր. թաւալիլ ՍԳր. Ագաթ. թաւալանիլ Եփր. թգ. 403, թաւալեցուցանել ՍԳր. թաւալագլու Նաւռմ. գ. 3. (որ և գրոած է թաալգլոր. վրիպակաւ՝ թաւագլոր Խոր. Եղիշ.). հողա-թաւալ Ագաթ. տղմաթաւալ Շնորհ. թաւալոց «զառիվայր» Յհ. կթ. 403. գետնաթաւալ Յհ, իմ. պաւլ. գլաթաւալ Լաստ. դիաթաւալ կամ դիթաւալ ՍԳր. Փարպ. երկրաթաւալ Եղիշ. դտ.-բառիս երկրորդ ձևն է (յետնաբար) թապալ «թաւալում» Վստկ. 189 (Յամէն շար-ժել տասն թապալ անցա). որից թապալ տալ «ոտքով զարնելով գլորել» Քուչ. 91. թապա-լումն Վստկ. 45. (այս երկրորդ ձևը կազ-մուած է անշուշտ տապալել բառի հետ խա-չաձևմամբ)։

NBHL (1)

Յամուր այրս, յոր մուտ ոչ գտանէր, բայց ի կողմանէ դոյզն ելք էին առ ի թաւալ. (Խոր. ՟Գ. 45։)


Թափ, ոյ, ու, ից, ուց

s. adv.

bottom;
depth, profound depth, abyss;
fury, passion;
fire, spirit;
impetuosity, violence;
effort, furious attempt, struggle;
—ք, sheath, scabbard;
—, ընդ —, or զ— անցանել, to penetrate, to pierce, to run through, to bore;
to thread, to spit;
— անկանիլ, մտանել, to run rapidly, to pass through, or traverse with impetuosity, to enter with violence or impetus;
ընդ — անցուցանել՝ — հանել, to pass, to bore, to pierce, to transfix, to thread, to run through;
զ— առեալ շրջել, cf. Թափառիմ;
զ— առնուլ, to prepare for an effort, to gather one's self up;
— տալ, to hurl, to launch, to fling, to throw;
— կրից, fit, outbreak, hurst of passion;
ի —ս դժոխոց, in the depths of hell;
թափն ընդ թափն, penetrative, piercing, with penetration.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ըստ ՆՀԲ ո, ու, ի հլ. բայց առանց վկայութեան) «յատակ, խորք, տակը» Առակ. թ. 18. Լստ. իգ. «դանակի պատեան» (այս իմաստով գործածւում է անեզաբար) Օրբել. 31 (Եւ նորա հանեալ ի թափուցն զփոքրիկ դանակիկն իւր, եցոյց և ասէ. -տե՛ս և տա-կը գւռ.). «բախման ուժը, զարկերակի ուժգ-նութիւնը» Շնորհ. ա. յհ. «առնական ուժ» Սմբ. դատ. 127. այս հիմնական նշանակու-թիւններից են ծագում՝ 1. թափ անցանել Ա-գաթ. Բուզ. ընդ թափ անցանել Արիստ. աշխ. զթափ անցանել Շնորհ. թափ անկանել Յհ. կթ. թափ մտանել Փարպ. (բոլորն էլ նշանա-կում են «թափանցել»). թափ հանել Բուզ. բափ հասուցանել Փարպ. ընդ թափ անցու-ցանել Շնորհ. «մխել, խրել, թափանցել տալ». թափ տալ «մղել, մխել, ուժ տալ» Ագաթ, թրաթափ «սուսերամարտութիւն» Հաւաք. 13 (նորագիւտ բառ). թափն ընդ թափն կամ թափնթափ «թափանցելով» Վստկ. թափանց առնել Ճառընտ. թափանց ածել Գիւտ առ վչ. թափանցանց «ներս մտած, խորը մտնող. թափանցող» ՍԳր. թափանցանց լինել, բերիլ, ելանել «թափանցել» Փիլ. Յհ. իմ. ատ. թա-փանցիկ Մամբր. Խոսր. թափանցել Դիոն. երկն. թափանցեակ Վրդն. ել. զառիթափ «զառիվայր» Գ. թագ. է. 29. Եզեկ. խը. 1. Վեցօր. յանկարծաթափ Ագաթ. թափոտ «ա-րագ» (նորագիւտ բառ) Յայսմ. մրտ. 19 (Խլէ թափոտ և հանէ երագընթաց արշաւմամբ). անթափանց, անթափանցելի, թափանցկու-թիւն (նոր գրականի մէջ). 2. թափ առնուլ «ման գալ, պտտիլ, յածիլ» Խոր. թափառիլ Երեմ. լա. 22. Սիր. թ. 7. Եզն. թափառ Վա-նակ. հց. թափառանք Ոսկ. ես. թափառոտ Մծբ. թափառական ՍԳր. (գրուած թափառ-նական՝ յիշատ. 1409 թ. հրտր. Արրտ. 1913, 752). թափառականութիւն Եւս. քր. թափաո-թափառաշրջիկ (նոր գրականում). 3. թափել՝ բազմաթիւ և զանազանեալ իմաստներով, այսպէս՝ «հեղուլ, պարպել, լցնել (մե հե-ղուկ, բաժակ, զօրք ևն). 2. ազատել (քաղա-քը կամ մի անձ՝ մահից, վտանգից, գերու-թիւնից). 3. յափշտակել, կողոպտել. 4. աւե-լացնել, յարել (մի խօսք). 5. երթալ, հասնիլ (մի երկիր). 6. պանդխտիլ», բոլորն էլ հին և ընտիր. ոճով ասում են-թափել զոգի «հե-ծել, սիրտը մաշիլ», թափել զգինի «հարբե-ցութիւնից սթափիլ» ՍԳր. թափել զանձն«խո-նարհիլ» Անան. Նար. թափել ի խելաց կամ ի մտաց «խելառիլ» Կլիմաք. Կանոն. թափուր «պարապ» ՍԳր. Եփր. եբր. 213 (մասնիկի համար հմմտ. թաքթաքուր). թափիչ «շոր լուացող, տոփանող (կեղտերը մաքրող, թա-փող)» ՍԳր. «տոփան» Մագ. Խոր. աշխ. թա-փան «սրբան, որտեղից կղկղանքն է թափ-ւում» Վրդն. ծն. «քաղիրթ» Տաթև. ձմ. կa ճժա («ներքնատունն՝ թափանն և միջնա-տունն՝ քաղիրթն և վերնատունն՝ ստամոքսն» ուրեմն և «աղիք»). անթափ «նոր» (կապեր-տի համար ասուած) Մտթ. թ. 18. Մրկ. բ. 21. դեղաթափ Մեսր. եր. Մեծոփ. սրտաթափ «ահաբեկ». Բ. մակ. ժբ. 22. Եփր. աւետ. 333. դժուարաթափ Արիստ. որակ. դիւրաթափ Ոսկ. Բ. կոր եռանդնաթափ Եւագր. գերետ թափ Օրբել. գրաւաթափ Յհ. կթ. ընչաթափ Ոսկ. ես. մտթ. և գաղ. ընչաթափել Սիր. ժգ. 8. թերաթափ Մանդ. հողաթափ ՍԳր. մար-դաթափ «մարդկանցից թափուր» Եփր. թզ. նետաթափ Կիւրղ. դատ. ոգեթափ Եփր. ա-ւետ. 333.-կրկնութեամբ՝ 4. թօթափել < փխ. *թափթափել «թափթփել, ձգել, փոշին մաքրել» ՍԳր. Եփր. ել. եբր. յետնաբար ու-նի նաև այլազան նշանակութիւններ. աա-պէս՝ «մի քաղաք երկրաշարժով կործանել, սուրը շարժել, մէկի ստացուածքը առնել, դողալ, մէկի ձեռքից ազատիլ» ևն, որոնք բո-լոր համաձայն են թափել բառի նշանակու-թեանց. հին գործածութեամբ է նաև «աչքը թարթել, քթթել, բանալ-գոցել» ՍԳր. Ոսկ. Կո-ռեւն. նոյն իմաստն ունի դարձեալ՝ 5. թար-թափել՝ որ թափ արմատի մի ուրիշ կրկնա-կանն է (տե՛ս վերը թարթափ). 6. սթափել «թափել, պարպել» Ես. ծա. 17. «խոնարհիլ» Դամասկ. (գրուած նաև ըսթափել). սթափիլ «ուշաբերիլ, գինուց խելքը գլուխը գալ» ՍԳր. Ոսկ. «ջուրը թափուիլ» Մագ. թղ. 206. սթա-փանք Ոսկ. ես. 44 (Մթին գիշերի՝ լոյս խա-րույկի սթափանք են). սթափութեամբ «շու-տով, շտապով» Փարպ. բ. լէ.-կազմուած են ս մասնիկով՝ փոխանակ զ-ի, յաջորդ թ ձայ-նի պատճառաւ։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. թափել «թափեւ». 2︎. թափել «լցնել», Սչ. թափել «թօթուել», թափ-թըփել «փոշին մաքրել», Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. թափէլ, Խրբ. Մկ. Շմ. Ոզմ. թա-փիլ, Զթ. թափըլ, Ղրբ. թափ «թութ թափելու ռռռծողութիւնը», Գոր. Ղրբ. Մրղ. Կր. Ախց. թափ տալ «թօթուել» Ղրբ. թա՛փուռ. =Ղզ. թա՛փուր «թափուր», Տփ. թա՛փիլ «թափել, ձուլել», թափ տալ «թօթուել», (ոճով ասւում է Թափվի՛ս ու ազատվիս, ուր թափվիլ բա-ռը նշանակում է «ազատուիլ»). Ագլ. թա՛փիլ «թափել», թօփ տօլ «թօթուել», Հմշ. թափուշ, Սլմ. Վն. թmփել, Մրղ. Տիգ. թmփէլ։ -Նոր բառեր են՝ անթփել, առթափ, թափահարել, թափառս առնել, թափեթափ, թափեզնել, թափթափանք, թափթփիլ, թափթփոտիլ, թա-փուկ, թափթփուկ, թափուցք, թափովի ևն։ -Մի քանի տեղ թափթփել ձևի դէմ գտնում ենք թախթփել (այսպէս Նբ. Ոզմ. Վն.). այս բառը թօթափել<թաւթափել ձևի ուղիղ շա-րունակութիւնն է որի մէջ ւ դարձել է խ, ճիշտ ինչպես եզթն>օխտը, օձ>օխծը։-Վերջա-պէս կարևոր ձև է Ռ. Սվ. թափ, թափք «թուրի կամ դանակի պատեան», բարդութեամբ էլ դանկիթափք Տր., որի սխալ ձևերն են Rivo-la, Բառ. հայոց 1633, էջ 129 թամք «պա-տեան». թամքել «պատեանը դնել», Ամաա. Հաւռո ռառ ու բան, էջ 203 թամք «պատեան» (Մաշտոցից բերուած վկայութեամբ)։ Այս բոլորը համապատասխանում են Օրբել. թափք (բցռ. ի թափուցն) «պատեան» բա-ռին. ըստ այսմ սխալվում է ՆՀԲ (տե՛ս թափ՝, որ Օրբելեանի յիշեալ բառը մեկնում է «ի ներքոյց նստուածոյն կամ ի խորոց քսակի թամբին կամ հանդերձին»։

ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] tapusk «ճճիոտ տուն-կերի վրայ ձևացած ուռուցք» (հյ. գւռ. թա-փուցք բառի՞ց), թրք, գւռ. Եւռ. [arabic word] təγtap «խիստ ազդեցիկ միջոց, դարման» Յուշարձ. 329 (հյ. դեղթափ բառից), յատուկ անուն է Baray-tap «Պար գիւղի գետախառ-նունքը» (Կարնոյ և Թորթումի թրք. գաւառա-կանով. տե՛ս Բիւրակն 1898, էջ 627)։ Ուտ. թափան «ստամոքս»։

NBHL (11)

Հանեալ ի թափուցն զփոքրիկ զդան. իմա՛ հանել հեծելոյն ի ներքոյց նստուածոյն, կամ ի խորոց քսակի թամբին կամ հանդերձին զդանակ կամ զխթան։

Ըստ կրկին նշանակութեանցս երեւի յարիլ ի բայս՝ պէսպէս առմամբ. զոր օրինակ.

Թափ անցանելով ընդ ամենայն բնակութիւնս եւ դիմահարս. (Շ. բարձր.։)

Զօրութիւն նորա (Աստուծոյ) ընդ ամենայն աշխարհ թափ անցանելով, (եւ յառաջ՝) Ընդ ամենայն թափ անցանել բնաւորեալ է Աստուածային զօրութիւնն ... իբրու ընդ թափ անցանելով. (Արիստ. աշխ.։)

Ժողովեալ առ տէրն Մամիկոնէից Վարդան, եւ հանդերձ նովաւ մտին թափ զգրոց հրամանին բոլորեքեան առ իշխանն Սիւնեաց Վասակ. (Փարպ.։)

ԹԱՓ կամ ԸՆԴ ԹԱՓ ԱՆՑՈՒՑԱՆԵԼ, ՀԱՆԵԼ, ՀԱՍՈՒՑԱՆԵԼ. Մխել ուժգին մինչեւ ի խորս կամ յայնկոյս. խորունկը խօթել ուժով, մէկ դիէն մեկալ դին անցընել.

Եւ զեռնական արեամբ մխեալ, տիգաւ ընդ թափ իմն անցուցեալ. (հին տպ. ըզթափ. Շ. վիպ.։)

ԹԱՓ ԱՌՆՈՒԼ. որ եւ ԹԱՓԱՌԻԼ. Միջամուխ լինել անխորհրդաբար կամ ուժգնութեամբ ոգւոյ. վայրապար յածիլ յայլոյ խելս.

ԹԱՓ ՏԱԼ. Ոյժ տալ ճգամբք. ուժգին ներգործել. մղել մխել.

ԹԱՓՆ ԸՆԴ ԹԱՓՆ, կամ ԹԱՓՆԹԱՓ. մ. իբրու Թափանցանց լինելով։ (Վստկ.։)

ԹԱՓ ԱՆՑԱՆԵԼ, կամ ԸՆԴ ԹԱՓ կամ ԶԹԱՓ ԱՆՑԱՆԵԼ. διήκω, διϊκνέομαι pervado, pertranseo, permeo, penetro որ եւ ԹԱՓԱՆՑԱՆՑ ԼԻՆԵԼ. ռմկ. թափանցել. այսինքն Ուժգնութեամբ անցանել մինչեւ ի խորս, ի յատակս, կողմնէ ի կողմն. ընդմտանել. միջամուխ լինել անցանել. կամ մինչեւ ցափն եւ ցմիւս ծայրն հասանել.


Թափուտ

cf. Դագաղ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

ո հլ. «ռագաղ» Պտմ. աղէքս էջ 113 (ձձ. թաբուտ, թապութ). նոյն է նաև թաբուտ Օրբել. 308 (Բազում հնարիւք ջա-նայր Ռուսուդանն այն՝ կորուսանել զնա, եո-բեմն դնէր ի թաբուտ և ծովասոյզ առնէր, երբեմն տայր յիշխանսն սպանանել), թա-ւութ Միխ. աս. 166, 171. Սամ. անեց. 66. Քուչ. 94. թապութ Կանոն. (ըստ մի քանի ձեռ.), Տաթև. ձմ. ճլգ. (Չմարմինս յեկեղե-ցին տարէք թապութով և փառօք թաղեցէք)։

-Պրս. [arabic word] tabūt «դագաղ», արաբ. [arabic word] tābut, աֆղան. tabūt, որոնք գալիս են ա-րամ. [hebrew word] tēbūtā, եբր. [hebrew word] tēwa [hebrew word] tebat «արկղ, դագաղ» բառերից, իսկ սրանք էլ փոխառեալ են եգիպտ. tbt, tbjet, խպտ. taibe «արկղ» բառից։-Հիւբշ. 153։

Առաջին անգամ S' Martin, Mémol-res II 292 դրաւ արաբերէնից, ինչ որ կարելի չէ, որովհետև հայ բառի գոր-ծածութիւնը հին է։ ՆՀԲ յն. ϑαπτω «թա-ղել» բայից։ Մանանդեան, Խորենացո. առեղծ. լուծ. էջ 110-1 գտնելով որ Ա-ղէքսանդրի վարքը թարգմանուած է ուշ ժամանակ, թափուտ դնում է արաբ. և ո՛չ պրս։ Հ. Ն. Ակինեան գրում է ինձ (նամակ 1935 մարտ 22), թէ գտել է նա-խակեչառուական երկու ձեռագիր, որոնք հաստատում են թէ Ալեքսանդրի վարքը Ե դարից է։ Հետաքրքիր է իմանալ, թէ թափուտ բառը կա՞յ նրանց մէջ։ Պատկ. Maтep. I. 9 արաբերէնից։

NBHL (1)

Հրամայեաց թափտով բառնալ զմարմինն, եւ թաղել. (Պտմ. աղեքս.։)


Թափուր

adj. s.

vacant, empty;
abandoned, forsaken;
uninhabited, desert, unpeopled;
deprived of;
wanting in;
— առնել, թողուլ, to make or render desert, to devastate;
— լինել, մնալ, to be deserted, desolate, unpeopled;
— առնել զտուն, to remove from a house;
— ի հանճարոյ, deprived or devoid of talent;
wooden tray, tea-tray.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ներկայանում է թ կամ տ (>η) նախաձայնով. այսպէս՝ թեփուր Խն. Հմշ. Ղրբ., թեփիր Այն., տեփուր Ակն. Երև. Խտջ. Խրբ. Սեբ. Տփ., տափուրիկ Ջղ. նոր բառեր են տեփրիչ, տեփրել։

ՓՈԽ (borrowing) Լազ. տեփուրի «Լազերին յատուկ մի տեսակ կլոր սեղան՝ մի կարճ ոտքով». (այս իմաստի համար հմմտ. Խրբ. դէփուր «փայտե կլորիկ սինի՝ որի վրայ հաց են ու-տում». Արևելքում ճաշի սեղանը գետնեն դրուած մի մեծ մատուցարան է)։-Հայերէ-նից է փոխառեալ նաև թրք. [arabic word] tepir «ար. մաւի տերևով հիւսուած սեղանի նման գոր-ծեք, որի վրայ ալիւր են մաղում» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 63). հայերէնից փոխառեալ լինելու ապացոյցն է ֆ-ի փոխարէն թ-փ ձայնը։

NBHL (4)

Թափուր ի բնակչաց, կամ ի մարդկանէ. (Ղեւտ. ԻԶ. 31։ Երեմ. Գ. 2։ ԺԴ. 2։ Փիլ. իմաստն.։)

Թափուր ի հոգւոց, կամ յանիրաւութեանց. (Վրք. հց.։ Փիլ. ժ. բան.։)

Ի տաշտ, կամ ի թափուրի, կամ այլ ամանք զի՛նչ եւ իցեն. (Կանոն.։)

κενός (լծ. հյ. սին). vacuus, inanis ἕρημοις desertus իբր Թափեալ ի լիութենէ. Դատարկ. ունայն. սին. ամայի. եւ Թօթափեալ յիւրոցն. անօգնական. լքեալ. եւ Անբաժ. զերծ.


Թափօր, ի, աւ

s. adv.

religious procession;
ի — ելանել, to go in procession;
—ական լեառն, mount Tabor;
—ապէս, processionally.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «եկեղեցական հանդէս շրջա-դայութեամբ» Տօնաց. (գրուած է նաև թա-փոր)։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. թափոր, Ախց. Կր. Պլ. Ռ. Վն. թափօր, Սեբ. թափօր, թափէօր, Ագլ. թօ'-փուր, Զթ. թափօր, թափոր, թափուր, Երև. Հճ. Սլմ. Սչ. Տփ. թափուր (սրա աւելի հին վկայութիւնն ունի Օգոստ. բաշ. 13 թափուր ձևով), Խրբ. Ջղ. թափուռ, Ննխ. թաբուր (այս վերջինը թրք. tabur «վաշտ, խումբ» բառի նմանութեամբ)։-Նոյն բառն է անշուշտ Մկ. թափուռ «Վարդավառի տօնին խնձոր խո-րովելու արարողութիւնը»։

NBHL (1)

ռմկ. թապուր. (լծ. թափ առնուլ. եւ թ. տէվր. շրջան). processio Հանդէս եկեղեցական շուրջ պարառութեամբ. յատեան ելանելն. անդաստան օրհնէք. (իսկ ԹԱԲՈՐ՝ է անուն լերին).


Թեզան, աց

s.

woof, warp;
cf. Թեզանիք.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «կտա-Կողոս. 605. Կիւրղ. ղևտ. «հագուստի երկար թև» Յայսմ. որից թեզանիք «հագուստի եր-կար թև» Ոսկ. ա. տիմ. ը. Եփր. ծն. էջ 103 (=միջ. հյ. թեզնիք Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 59). ոսկեթեզան (նորագիւտ բառ) Կղնկտ. հրտր. Էմ. 138. թեզանատ «թևը կարճ» Մաշտ. սքեմ. «առանց թևի» (վերարկու) Տաթև. ձմ. ի. ամ. 176. թեզա-նատր Եղիշ. միանձ. 159. թեզանեայ Վրոն. ծն. թեզնեբերան «թեզանիքի՝ թևերի բերանը կամ ծայրերը» Մխ. դտ. 266։

ԳՒՌ (dialectal) Չթ. Մշ. Մշկ. Ննխ. Տր. թէզնիք, Մկ. թէզնինք, «շապիկի երկար թևը», Խրբ. թէզ-նիք՝ և Տիգ. թէզնիգ «սուտ թև՝ որ գործի ժա-մանակ հագուստի վրայից հագնում են՝ մա-քուր պահելու համար». որից անթեզանի Սեբ. «առանց թեզանիքի մի զգեստ է»։

NBHL (1)

Եթէ՛ յառէջ, եթէ՛ ի թեզան ... կամ ընդ առէջ կամ ընդ թեզան ... կամ յառիջէ կամ ի թեզանոյ ... կամ առիջոյ կամ թեզանոյ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 48 = 59։)


Թեթեւ, աց, ոց

adj. s. adv.

light;
active, nimble;
slender;
venial;
frivolous;
ease, leisure;
— ոտիւք, light-foot;
light-footed, nimble;
— ձեռն՝ վէրք՝ քուն, light hand;
slight wound;
light sleep;
— սուրճ՝ չայ՝ գինի, կերակուր, light wine;
weak tea;
slight repast;
weak coffee;
—ս յանցանել, to commit slight faults;
—ս կացուցանել, to lighten, to facilitate;
— լինել առ երդումն, to take an oath lightly or inconsiderately;
— ինչ թուիցի ձեզ ? — ինչ իցէ յաչս ձեր ? does that seem to you a light thing ? — եղեւ նմա յաշխատութենէ, he rested from his labours;
—, —ս, —ով, quickly, lightly, easily

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար ո հլ.) «թե-թև, ոչ ծանր. փխբ. նաև՝ դիւրին, թեթևա-միտ, արագ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 12 և տիտ. Կիւրղ. թգ. որից թեթևանալ Ողբ. դ. 19. թե-թևացուցանել ՍԳր. Եփր. թգ. թեթևութիւն Բ. կոր. ա. 17. Կոչ. թեթևագին Սեբեր. թեթևա-գոյն ՍԳր. Ագաթ. թեթևահաւատ Ուխտ. Ա. 14 (նորագիւտ բառ). թեթևանդամ Վեցօր. թեթևամիտ Ոսկ. ես. թեթևաթև Ոսկ. յհ. ա. 22. թեթևախելք Պղնձ. 35 (չունի ՆՀԲ). թե-թևսօլիկ, թեթևօրէն (նոր գրականի մէջ)։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. թէթեվ, Ախց. Գոր. Երև. Խրք. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. թեթէվ, Ասլ. թէթէվ, Սչ. թէթեֆ, Հմշ. Տփ. թէթիվ, Հճ. Ջղ. թիթեվ, Ղրբ. Շմ. թիթէվ, Ագլ. Զթ. թիթիվ. Մկ. Ոզմ, Տիգ. թի՛թըվ, Ալշ. թե՛տըվ.-թրքախօս հա-յոց մէջ՝ Ատն. թըթէվ (Արևելք 1888 նոյ. 8-9), էնկ. թէթէվ «թեթևաբարոյ» (Բիւր. 1898, 789)։-Նոր բառեր են՝ թեթևահոգի, թեթևլիկ, թեթևուկ, թեթևքաշ։-Նոյն բա՞ռն է արդեօք Սլմ. թեֆտըր «թեթև», որ է թևթր Վն. «թեթևամիտ, անխելք», որից թևթրա-խելք, թևթրահոգի, թևթրիկ, թևթրաոտ։ Չևափոխութիւնը կատարուած պիտի լինի ծանր-ծանտր բառի նմանութեամր.

NBHL (6)

Նստեալ ի վերայ թեթեւ ամպոյ։ Զհողմն թեթեւ։ Եւ Ասայէլ թեթեւ էր ոտիւք զմի յայծեմանց ի դաշտի. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 1։ Իմ. ՟Ե. 11։ ՟Բ. Թագ. ՟Բ. 18։)

Բնութեամբ թեթեւ է ծծումբ եւ հուր, վասն այնորիկ ի վեր կոյս բերեալ լինի։ Որ բնութեամբ թեթեւն էր՝ առ ի բերիլ ի վայր կոյս հարկեցաւ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 51։)

Զամենայն բան թեթեւ ինքեանք դատէին։ Թեթեւ նեղութեանս։ Թեթեւ ի՞նչ իցէ յաչս ձեր։ Թեթե՞ւ ինչ թուիցի ձեզ. (Ել. ՟Ժ՟Ը. 26։ ՟Բ. Կոր. ՟Դ. 17։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 23։ Ես. ՟Է. 13։)

Խաղաղութեամբ եւ թեթեւով դարձաք յաշխարհ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

κοῦφος levis ἑλαφρός levis et celer, velox (ի կրկնութենէ արդեօք բառիս Թեւ). Նուազ ծանրութեամբ կամ կշռով. ուստի եւ դիւրաթռիչ. արագընթաց.

ԹԵԹԵՒ. ἑλαφρός levis et facilis, non molestus, contemnendus κοῦφος exiguus Դիւրին, հեշտին, դոյզն. փոքր. փոքրոգի, եւ անարգ. եւ Թեթեւամիտ.


Թել, ոց

s. mus.

thread, filament;
fibre;
— ոսկի, արծաթի, երկաթի, gold or silver thread;
iron or metal-wire;
հատանել —ս —ս, to reduce to filaments;
to atomize;
զ—ն յօրինել, to weave thread by thread;
to adorn symmetrically;
—ք բանից, պատմութեան, the thread of a discourse or story;
հատանել զ— բանին, to break the thread of one's argument;
— կենաց, the thread of life;
հատանել զ— կենաց, to cut the thread of life, to cut off one's days. chord.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

. ո Հյ. «թել, դերձան» Ել. լթ. 3. Երգ. դ. 3, զ. 8. որից ոսկեթել Յայտ. ժը. 12. Ոսկ յհ. ա. 39. թելադիր «խրատող, համոզող, յորդորիչ» Ոսկ. մ. ա. 3, 10. յհ. բ. Սեբեր. թելադրել Ագաթ. Եզն. թելադրութիւն Եզն (վերջին երեքի համար հմմտ. թել բանի «խօսքի թելը» Նար.)։-Նոր գրականի մէջ են կազմուած՝ անթել, թելաւոր, մետաքսաթել, մետաղաթել, հեռագրաթել, թելահայս, թե-լանման ևն։

ՆՀԲ թելադիր բառը մեկնում է «գու-ցե հիւսիչ թելոց բանից կամ տեղեկա-ցուցիչ, իբր տեղադիր կամ լծ. յն. ϑελη-cήρ «մեղմիչ, ամոքիչ»։-Թել բառը Մորթման ZDMG 22, 80 ցեղակից է հա-մարում թրք. tel բառին, որ ընդունում է նաև Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 90-91. Scheftelovitz BВ 29, 69 թրք. tel բառից։ Müller տե՛ս թեռ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 234 թել դնում է հնխ. tenslo-ձևից. հմմտ. սանս. tanti «թել», իռլ. tét «լար», կիմր. tant «թել», լտ. tēlum «թելերը ձգտել, լարել»։ Սր-րանց վրայ կարող ենք աւելացնել յն. ταινία «երիզ, ժապաւէն», τένων «նե-արդ», սանս. tāna-«թել, դերձան», լիթ. tiñklas «ցանց» ևն, որոնք ծագում են հնխ. ten-«լարել, քաշել» պարզական արմատի զանազան աճումներից (տե՛ս

Walde 771)։ Այսպիսի մի աճում էլ կա-րող ենք համարել հնխ. tenslo. բայց այս բառը պիտի տար հյ. *թիլ և ոչ թել։ Lidén IF 44, 191 հանգլ. ϑelma, հիսլ. ϑǰalmi, իռլ. taim «ցանց», յն. τολύπη «կծիկ»։

ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից փոխառեալ պէտք է լի նի պրս. [arabic word] tēlā̄ «լար, առասան», որի ծա-գումը անյայտ է. (չի յիշում Horn)։ Հաստա-տապէս հայերէնից է թրք. [arabic word] tel «թել, դերձան. 2. լար. թոկ, չուան. 3. նեարդ». ո-ճով ասում են telčekmek (բառացի «թել քաշել») «հեռագրել» (ըստ այսմ նաև Պլ, թիլ քաշել՝ նոյն նշ.), tel qərlaq «սխալիլ» (բառացի «թել կոտրել»)։ Նոյն բառից են կազմուած թրք. [arabic word] telli «թելաւոր. 2. մի տեսակ կերպաս», [arabic word] tellenmek «ձարձ-րիլ, կերպասի թելերը դուրս գալ», [arabic word] tel-pece «նորահարսի ոսկեթել քօղ»։ Թուր-քերէնի միջոցով մեր բառը տարածուած է շատ ուրիշ լեզուների մէջ. այսպէս՝ քրդ. [arabic word] tel «մետաղեայ թել. fil ϑ'archal», t'el «հե-ռագիր» (տե՛ս Աճառ. MSL 16, 368), խրվաթ, teli, սերբ. telani, նյն. τέλι «թել», ալբան. tel, բուլգար. telove, teljosana «թել», լեհ. tele), telet, tylet «մի տեսակ թանկագին կերպաս», delix, deliura, delutka «նոյն կերպասով շինուած զգեստ», գնչ. tellis-bori «նորահարս (որ դեռ կրում է ոսկեթել քօղը)»։ Բայց ուղղակի հայերէնից է բոշ. թել «թել, taden» (Finck. Die Sprache der Arm. Ziqeu-ner, ЗАН, 1907, էջ 123)։-Ըստ Kraelitz-Greifenhorst-, ի WZKM 27(1913), էջ 131 (=ՀԱ 1913, 446) թրք. բառը ուշ ժամանա-կի փոխառութիւն է և ըստ Radloff-ի բառա-րանի գտնւում է միայն Օսմանեան, Ատրր-պատականի և Խրիմի բարբառներում, այ-սինքն ճիշտ այնպիսի տեղեր, ուր կար հոծ հայ բնակչութիւն։ Փոխառութիւնը նոր լինե-լու ապացոյց է համարում այն՝ որ [arabic word] Luγet-i axteri հնագոյն թրք. բա-ոարանը չգիտէ այս բառը. նոյնպէս Վիեննա-յի կայսերական գրադարանի ձեռագիր թրք. բառարանը (1540 թուից) չունի. և առաջին անգամ յիշւում է Մենինսկու բառարանում (Meninski, Thes. ling. orient. Վիեննա 1680, հտ. I, էջ 1356)։ Այս հաշւով օսմ. tel բառին չպէտք է կցել արևել. թրք. [arabic word] tal, որ գործածւում է երկար ու բարակ բաների հատը նշանակելու համար. ինչ. bir tal muy «մի թել մազ», այսինքն «մի հատ մազ», bir tal oq «մէկ հատիկ նետ» (հմմտ. նոյն զործածութիւնը Պլ. թել մը մազ, թել մը դեր-ձան կամ նուզականով՝ թելիկ մը մազ, թելիկ մը դերձան). [arabic word] tal tal «խառնիխուռն, խճճուած» (մարդու մազի կամ ձիու բաշի համար գործածուած). (այս բոլոր ձևերը նշա-նակում է R. B. Shaw, A sketch). չաղաթ. [arabic word] tal՝ գործածուած նոյն ոճով. օր [arabic word] bir tal yiγaǰ «մէկ հատ ծառ» (տե՛ս Vambery, CagataischeSprachstudien)։ Զա-ղաթայերէն գործածւում է նաև [arabic word] tar նոյն նշանակութեամբ, որ թերևս պրս. [arabic word] tār «մետաքսի թել, նուագարանի լար» բառից է փոխառեալ։-Հայերէնից է տառադարձուած։ ըստ Մառ, Վրդն. առ. I. էջ 48, Աղուեսագրքի մէջ արաբ. [arabic word] til «լար»։ Թուրքերենի մի-ջոցով է փոխառեալ Ասորիքի գւռ. արաբ. [arabic word] tilat «կանեփէ կոպիտ չուան» (որ տե՛ս անդ)։

NBHL (1)

νῆμα filum, stamen, netum θρίξ capillus Նիւթ բարակ եւ երկայն, մանեալ կամ հիւսելի. որպէս ասղանի, դերձան, թեզան, լար, մազ. թել. թէլ. եբր. ֆաթիլ. (իբր ֆիթիլ ).


Թելակալ, աց

s.

agent, bailiff, proctor, manager, saving man.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ յն. թէլիդի՛ս կամ թէլիսդի՛ս, հյ. տեղետէս։

NBHL (1)

Գործակալ. պաշտօնեայ կատարիչ կամ կամարար. cf. ՏԵՂԵՏԷՍ. ըստ յն. թէլիդի՛ս կամ թէլիսդի՛ս.


Թեղօշ, ի

s.

oak, oak-tree;
holm-oak.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Հինք. Դեղոս քրմական անտառի ա-նունից։ Ուղուրիկեան (տե՛ս Գաբ. բառ. էջ 516 և 1405) համարում է թեղիի մի տեսակը և հետևաբար թեղի բառից։

NBHL (1)

ἁγριοβαλάνος կամ δρῦς եւ πεύκινος ilix, quercus, pineus, abiegnus Թերեւս ազգ թեղւոյ. Մայր փայտ նման ձիթենւոյ. այլ պտուղն անուտելի՝ հանգոյն վայրենի ընկուզոյ կամ թզոյ. խէժն առողջարար, եւ փայտն ազնիւ։ (Ես. ՟Խ՟Դ. 14։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 8։)


Թեմ, ի

s.

diocese, bishopric;
episcopal revenues.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(սեռ. թեմի, գրծ. թիմով, յգ. գրծ. թեմօք) «եպիսկոպոսի առաջնորդա-կան վիճակը կամ գաւառը» Օրբել. Ուռհ. Զքր. ծործ. Վրդն. աշխ. «նահանգ, երկիր, թագա-ւորութիւն» Սամ. անեց. 105. որից թեմա-բերդ «բերդաքաղաք» Ուռհ. 80. նոր գրակա-նում ընդունուած է միայն թեմ, որից կազ-մուած են թեմակալ, թեմական, անթեմ, թե-մականցի, թեմականաւարտ։

NBHL (2)

Ետ արշիլն զշամշոյդէ որդւոյն իւրոյ ամենայն թիմաւն. (Պտմ. վր.։)

ԹԵՄ կամ ԹԷՄ. διοίκησις dioecesis (իսկ θέμα , դիր, դրութիւն). Վիճակ եպիսկոպոսի. գաւառ անկեալ ընդ իշխանութեամբ եպիսկոպոսութեան.


Թեր, ի

s.

side, part;
ընտրել զբարին ի մի —, to select, to separate;
լինել ի —է ուրուք, to sustain, to defend, to side with.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «դրամի տոկոսը». նորագիւտ սառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործա-ծուած Մծբ. 391 «Եւ չար ծառայն որ զարծաթ թաժուցանէ ի գալ այնորիկ որ ետ նմա՝ համարէ ընդ նմա զվարձս թերովքն հանդերձ»։ Ասորի բնագիրը (հրտր. Gratfin, էջ 717) ունի ըստ համեմատութեան Վիեն-նայի միաբան Պ. էսապալեանի (անձնա-կան) «Եւ համարէ ընդ նմա զտոկոս»-rehītā «fenus, usura տոկոս, վաշխ»։ Նոյն 27, ուր հայ թարգմանութիւնն ունի տոկո-ռեօք հանդերձ, ինչպէս վերը թերովքն հան-դերձ։-Աւելի վստահութեան համար մի երկ-րորդ վկայութեան պէտք կայ։

NBHL (1)

Տայ նմա խօսել զինչ ինքն կամեսցի, եւ լինել ի թերէ Իսրայէլի. (Կիւրղ. թուոց.։)


Թերափ

s.

household gods, the penates.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«տան մէջ պահե-լու կուռք» ՍԳր. -սխալմամբ մեկնուած է հետևեալ ձևերով. «Թերափն տօն է... կարծե-ցեալ տօնդ ուրախութեան, զոր թերափն կո-չեն» Կիւրղ. թգ. «Թերափն է բոլորակ հան-դերձ ծածկոյթ տապանակին. և զայս գործի հմայութեան առնէին և քաւութիւն թարգմա-նի. այլ և թերափն՝ իղձք ասէ և թերափիմք տօնահմայք» Տաթև. հարց. էջ 425. «Թերափ, փրկեալ կամ իղձ. ըստ եբրայեցւոց գործ *ի նմայից. (սրանից էլ յառաջացել է թերաթ «գործի» անգոյ բառը, որ տե՛ս վերըյ. և ծածկիչ հանդերձ տապանակին. կամ տիպ. կամ կուռ. կամ բժկութիւն.-թերափիմս. տո-նահմայս. -թերափիս. տօնատեղի. -թերափ. հաճութիւն.-տէրաֆիմ. բագին». Բառ. ե-րեմ. էջ 118 և 310։

= Եբր. [hebrew word] tərāfim «մարղանման կերպարանքով տնային կուռք, որ տան բախ-տաւորութիւն էր բերում և որից պատգամ էին հարցնում». գործածւում է թէ՛ յոգնակի և թէ եզակի. բայց ձևով յոգնակի լինելով, հայե-րեն ենթադրել են եզ. թերափ. մեր բառը ան-շուշտ ուղղակի եբրայականից չէ, այլ մի օ-տար տառադարձութիւնից յառաջացած.-ա-սորին ունի [syriac word] tarafīm (Brock. Lex. syr. 404 ա), յոյնը ϑεραφίν (Sophocles 580 ա), որոնք չունին մեր բառի ճիշտ պաա-կերը։ Ենթադրել պէտք է՝ որ մեր թարգմանիչ-ները իրենց առաջ ունէին յն. *ϑεραφίμ վա-րիանտը (Ս. Գրքի արդի օրինակներում այս-պիսի ձև չի գտնւում. Tischendorf-ի հրա-տարակութեան մէջ կայ միայն ϑεραφειν մարիանտը)։

NBHL (1)

ԹԵՐԱՓ եւ ԹԵՐԱՓԻՄ. θεραφεῖν կամ θεραφίν idola, dii penates Բառ եբր. թէրաֆիմ. Կուռք, մանաւանդ առ տնին. տան կուռքը։ (Դատ. ՟Ժ՟Է. 5։ ՟Ժ՟Ը. 14. 17. 20։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 23։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 24։)


Թերափիմ

s.

cf. Թերափ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«տան մէջ պահե-լու կուռք» ՍԳր. -սխալմամբ մեկնուած է հետևեալ ձևերով. «Թերափն տօն է... կարծե-ցեալ տօնդ ուրախութեան, զոր թերափն կո-չեն» Կիւրղ. թգ. «Թերափն է բոլորակ հան-դերձ ծածկոյթ տապանակին. և զայս գործի հմայութեան առնէին և քաւութիւն թարգմա-նի. այլ և թերափն՝ իղձք ասէ և թերափիմք տօնահմայք» Տաթև. հարց. էջ 425. «Թերափ, փրկեալ կամ իղձ. ըստ եբրայեցւոց գործ *ի նմայից. (սրանից էլ յառաջացել է թերաթ «գործի» անգոյ բառը, որ տե՛ս վերըյ. և ծածկիչ հանդերձ տապանակին. կամ տիպ. կամ կուռ. կամ բժկութիւն.-թերափիմս. տո-նահմայս. -թերափիս. տօնատեղի. -թերափ. հաճութիւն.-տէրաֆիմ. բագին». Բառ. ե-րեմ. էջ 118 և 310։

= Եբր. [hebrew word] tərāfim «մարղանման կերպարանքով տնային կուռք, որ տան բախ-տաւորութիւն էր բերում և որից պատգամ էին հարցնում». գործածւում է թէ՛ յոգնակի և թէ եզակի. բայց ձևով յոգնակի լինելով, հայե-րեն ենթադրել են եզ. թերափ. մեր բառը ան-շուշտ ուղղակի եբրայականից չէ, այլ մի օ-տար տառադարձութիւնից յառաջացած.-ա-սորին ունի [syriac word] tarafīm (Brock. Lex. syr. 404 ա), յոյնը ϑεραφίν (Sophocles 580 ա), որոնք չունին մեր բառի ճիշտ պաա-կերը։ Ենթադրել պէտք է՝ որ մեր թարգմանիչ-ները իրենց առաջ ունէին յն. *ϑεραφίμ վա-րիանտը (Ս. Գրքի արդի օրինակներում այս-պիսի ձև չի գտնւում. Tischendorf-ի հրա-տարակութեան մէջ կայ միայն ϑεραφειν մարիանտը)։

NBHL (1)

ԹԵՐԱՓ եւ ԹԵՐԱՓԻՄ. θεραφεῖν կամ θεραφίν idola, dii penates Բառ եբր. թէրաֆիմ. Կուռք, մանաւանդ առ տնին. տան կուռքը։ (Դատ. ՟Ժ՟Է. 5։ ՟Ժ՟Ը. 14. 17. 20։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 23։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 24։)


Զմուռս, մռսոյ, ով

s.

myrrh.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա, ո հլ. «մի տեսակ անուշա-հոտ խունկ կամ իւղ» Սգր. «կնդրուկի ծառ» Կոչ. 404 (Չի բոյն շինէ իւր ի լիբան փայտէ և ի զմուռս փայտէ). ածանցման մէջ մըտ-նում է երեք ձևով. 1. ვր, ինչ. զմոսաբեր Նիւս. երգ., զմռսալիր Նար., զմռսալից Երգ. ը, զմռսել Մրկ. ժե. 23.-2. «մռն-, ինչ. զմոնաբեր Խոր. աշխ., զմռնախունև Գա-ղիան., զմռնենի Ել. լ. 23. Երգ. դ. 6.-3. «մռ-, ինչ. զմռել Եղիշ. թաղմ. Վրք. հց. Անկ. գիրք առաք. 56, 187(գրուած զմըռեաց), զմռալից Գնձ., զմռանալ Եփր. համաբ. 30, զմռաբեր Խոր. աշխ. 598. ըստ այսմ արմա-տը ունի երեք ձև՝ զմուռս, զմուռն, զմուռ. վերջինը գործածական է արդի գրականում՝ «կնքամոմ» նշանակութեամբ։ Սրանցից դուրս կայ նաև մուռ ձևը՝ Բժշ. Վստ. 100, 106, 206։

= Յն. σμύρνα, σμὸῥῥα, μύիὸ, «զմուռս». նոյն են նաև լտ. myrrha, անգլ. myrrh, ֆրանս. գերմ. myrrhe, ռուս. мирра, cмир-нa, ռում. smirnā, գոթ. smyrn, վրաց. მური մուրի, որոնց բոլորի նախնական աղբիւրը ևեմականն է. հմմտ. եբր. [hebrew word] կամ [hebrew word] mōr, ասուր. murru, ասոր. [arabic word] mūra, արամ. mōra, արաբ. ❇ murr. բոլորն էլ նը-շանակում են «զմուռս, balsamodendrən myrrha» և գալիս են սեմական mar «դառն» արմատից։ Հայ ձևի մայրն է յունարէնը, ինչ-պէս ցոյց է տալիս նախաձայն σ, որ սեմա-կանների մէջ պակասում է և աւելացուած է յունաց մէջ՝ ժողովրդական ստուռառանաւ-թեամբ միացնելով բառը՝ σμύρον «սպեղանի ոծանելիք» բառի հետ (Boisacq, 652)։ Յատ-կապէս զմուռն ծագում է σμύρνα ձևիզ, զը-մուռ <σμόῤῥα ձևից (ս >ու ձայնափոխու-թեան համար հմմտ. մատուռն), իսկ զմուռս ձևը դժուարութիւն է հանում։-Հիւբշ. 393։

Վերի զանազան ձևերի հետ համեմա-տեց նախ ՆՀԲ։-Lag. Arm. Stud. § 785 յն. ζμύρνα, Մ. Գ. Թիրեաքեան, Մասիս. ջում է կարդալ ըզմուռս և ո՛չ թէ զըմու-ռըս։-Հիւբշ. շատ գործածական «մուոս ձևը չկարողանալով մեկնել՝ բառը դնում է անծանօթ ծագումից։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. զմուռ, զմուռս, Խրբ. զըմուռ. Երև. զմուռ, զմբուրթ (ըստ Ամատունի, Հա-յոց բառ ու բան, էջ 189), Տփ. զմբուր «կար-միր կնքամոմ», Ննխ. ձումուռ «մի տեսակ խունկ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ზუმბური զումբուրի «կնքա-մոմ» (կայ նաև ზმური զմուրի, მური մու-բի ըստ Մառ, Ипnoл. էջ 59), ზუმირი զու-միրի «անուշահոտ ձիւթ կամ ռետին», քրղ. [arabic word] zumur «կնքամոմ». Աւետարանի թարգ-մանութեան մէջ տառադարձուած է զմուռ Յովհ. ժթ. 39 «Սատ լըդըրան զմուռ» (Չմուռս իբրև լտերս հարիւր)։

NBHL (4)

Յարիւն խաղողոյ, ի զըմուռս, եւ ի գինիս. այլք ընթեռնուն մօ՛ռօն. այսինքն մորենի կամ թութ։

Զմռսաւն ... յայտ արարին, զի բժշկելոց էր նա զբեկումն Ադամայ. (Շ. մտթ.։)

Ծաղիկ զմռաց. իբր զմռնենեաց։ Այլ ի բառս Գաղիան. Զմուռ դնի որպէս յն. Կասիա. զոր ոմանք մեկնեն եւ կինամոն, եւ ծաղիկ մեղուաց։

σμύρρα myrrha (նոյն բառ է եւ յայլ լեզուս. սմի՛ռռա, մի՛րրա, միւռ, միւրր, մօր) Խունկ կամ խիժ անուշահոտ յազգէ միւռոնից, կամ իւղոց անուշից, այլ դառնահամ։ Տե՛ս (Սղ. ՟Խ՟Դ. 10։ Երգ. ՟Գ. 6։ ՟Դ. 14։ ՟Ե. 1. 6. 13։ Մտթ. ՟Բ. 11։ Յհ. ՟ժ՟Թ. 39։)


Զմրուխտ, րխտի, րխտոյ

s.

emerald.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Փոխառեալ բառ, որի ընկերներն են յն. σμϰ́ραγδος, ζμάραγδος, μάραγδος, պրս. ❇ zumurrud, պհլ. uzmuburt?, արաբ. [arabic word] zabarjad, սանս. marakata, պրակր. ma-ragada, չին. molokiat'o, բոլորն էլ «զըմ-րուխտ» նշանակութեամբ։ Բոլորի աղբիւ-րը սեմականն է համարւում. հմմտ. բաբել. harraktu, եբր. [hebrew word] bāreqet, barqat, փիւնիկ. baraqt, ասոր. [arabic word] barqa (Broc-kelm. 46) հոմանիշները, որոնք ծագում են brq «փայլիլ, փայլուն» արմատից (այսպէս A. Weber. Indische Skizzen 88, M. Bréa MSL 10, 66, Halévy BSL 10, 18 ևն)։ Յոյն ձևը յառաջացել է հնդկականից. այսպէս μάραγδος պրակր. maragada ձևից, իսկ σμάραγδος պրակր. açmā maragadō «քարն զմրուխտ» ձևից՝ իբրև *σμαμάραγδος (տե՛ս Boisacq 609)։ Յոյնից են ձևացել լտ. sma-ragdus, ասոր. [syriac word] zmaragdā (Broc-kelmann 96), գերմ. Smaragd (Kluge, 455), ռուս. cмарагдъ, ֆրանս. émeraude, անգլ. emerald, վրաց. զսամարաղ'դա, սա-մարաղ'դի, սամարագդո, ևն։ Պարսկականից են ձևացել արաբ. [arabic word] zumurrud, քրդ. zumrud, թրք. zumrut, ռուս. изумрудъ (Berneker 441)։ Հայերէնը գտնւում է յն.և պրս. ձևերի միջև. նախաւոր ձևն է *զումու-բուխտ, որ ըստ իս ծագած պէտք է լինի պհյ. գւռ. *zumurruքt ձևից (հմմտ. զառնաւուխտ), -Հիւբշ. 151։

Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց արս. zumurrud ձևի հետ։ Այլևայլ լեզուների հետ կցում են ՆՀԲ, Lag. Arm. Stud.

NBHL (1)

յն. սմա՛րղտոս. լտ. սմա՛րակտուս, σμάραγδος smaragdus. թ. զիւմրիւտ. Ակն պատուական կանաչագոյն. եբր. շօհամ, պարքէթ, եւ այլն.


Զնդան, ի

s.

prison;
տալ ի —, արդելուլ —աւ, to put in —, to throw into a dungeon;
cf. Բանտ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. (գրուած նաև զընդան, զնտան՝ ը-ով կամ տ-ով) «բանտ» (նոր գրա-կանում «ստորերկրեայ մութ բանտ») Եղիշ. է, էջ 107. Նար. էջ 36, 236, Վրդն. ծն. որիռ զնդանարգել «բանտարկեալ» Երզն. քեբ. զնդանել «բանտարկել» Կաղկանտ. հրտր. էմ, էջ 91. Շապհ. 71. զնդանաւոր «բանտար-կեալ» (գրուած զընդաւոր) Ոսկիփ։

հետ նաև մարական *Ἀριζαντοι, լիւկ. xanthus յատուկ անունները. հայերէնը համարում է պարսկերէնից փոխառեալ։

NBHL (2)

ԶՆԴԱՆ կամ ԶԸՆԴԱՆ. Բառ թ. պ. զընտան. այսինքն Բանտ.

Զընդամ զընդանաւ վհիս։ Արգելին անզերծ զնդանաւ. (Նար. ՟Ժ՟Զ. զ։)


Զնին

s.

observation, examination;
spectacle, view;
ի — ելանել, մատչել, կալ, to visit, to go to see;
to look at, to observe, to examine;
ի — գալ, to come within view, to be observed.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(գրուած նաև զընին, սխալմամբ զննին՝ շփոթելով զննել բառի հետ. այժմ էլ ոմանք շարունակում են այս սխալը, որով-հետև բառը հնչւում է զըննին) «քննութիւն, ռռռնում. դիտել. տեսնելը» Բ. մակ. ե. 26. Ծն. լդ. 1. Եփր. թգ. Ոսկ. յհ. ա. 26. Վեցօր. առից զննել Դատ. ժզ. 26. Նաւում. գ. 1. զըն-նելի Ոսկ. ես. զննական Սեբեր. զննարան Մխ. դտ. զննումն Փիլ. զննութիւն Մծբ. ան-զընին Վեցօր. հրաշազնին Նար. խչ. նոր բա-ռեր են անդամազնին, անդամազննութիւն, դիազննութիւն, խորազնին, մանրազնին, զննողական ևն։

ՆՀԲ համարում է քնին, քննել բառի սաստկականը, իբր զքնին, և ք ձայնի անկումով՝ զնին։ Lag. Urgesch. 51 քըն-նել բառի հետ nī արմատից։ Տէրվ. Մա-սիս 1881 յուլիս 4, Լեզու 1887, էջ 18, նախալ. 50, 71 մեկնում է ՆՀԲ-ի ձևով։ Հիւնք. զանազան բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 158 ունի նոյնպէս ՆՀԲ-ի ձևով։ Karst, Յուշարձան 429 թաթար. kun, gun, kón, čun, čin, sin, չաղաթ. šin, sinanlamak, օսման. sinamak, činturmek, ալթայ. čene «փորձեւ»։ Մ Ս. Գաբրիէլեան, Հայք 1892, թ. 1, էջ 4ա հանում է զարնել> զանել բայից, իբր թէ «ակռային զարնելով քննել»։

NBHL (6)

ԶՆԻՆ կամ ԶԸՆԻՆ. (զոր ոմանք գրեն՝ որպէս եւ հնչեն, Զննին, շփոթելով ընդ Զննել, որոյ է արմատ) Սաստկականն բառիս Քնին, Քննել. որպէս Խուզարկութիւն եւ հետաքննութիւն՝ աչօք եւ ձեռօք. քաջ դիտողութիւն. տեսութիւն. փորձ. հանդէս. տեսարան.

Որք միանգամ ի զնին տեսլեանն եկին, սուր ի վերայ եդեալ կոտորեաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 26. յն. ի տես։)

Մտօք եւ կարգօք յերկինս առնել զբնակութիւն ... այնր գեղոյ ի զննին մատչել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26.) յն. նկատել կամ երեւութանալ զորս անդ։

Ասեն եւ զբնութենէ երկնից իմաստունքն յունաց, (թէ) ի զնին գան, եւ ընդ տեսլեամբ ական անկանին. եւ հաղորդակից են բնութեանց երկրի այնու, զի ի զընին գան. (Վեցօր. ՟Ա. յն. շօշափելի են։)

Ել ընդ ձեռն Ադամայ ի զնին անբան կենդանեաց. (Վրդն. ծն.։)

Զանզննին բանդ քո՝ զննին եւ խոնարհ բնութեամբ մարմնացուցեր. (Լմբ. պտրգ. (ա՛յլ ձ. զննելի)։)


Զոհ, ից

s.

victim, sacrifice, immolation, host;
— ողջակէզ, holocaust;
— մատուցանել, to make a sacrifice;
— առնել (զոք), to kill.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

-Պհլ. zōhr «զոհ» բառից. այս բառը ա-ւանդուած է իրանեան գրականութեան մէջ «օրհնեալ ջուր» նշանակութեամբ. այսպէտ նաև պազենդ. zōr «օրհնեալ ջուր», զնդ. ❇ ︎ zaoϑrā-«զոհաբերութեան հա-մար պատրաստուած ըմպելիքը», հառս zau ϑrā-. բայց սրանց բուն ժողովրդական նշանակութիւնը պիտի լինի «զոհ» (հմմտ. սանս. hōtrá-«զոհ, զոհաբերութիւն»), որ յետոյ զրադաշտական կամ պարսկական դե-նի մէջ ստացաւ վերի նշանակութիւնը։ Իրա-նեան բառերի արմատն է հնխ. gheu-, որից ունինք բնիկ հյ. ձօն և ձև (ավելի ընդարձակ տե՛ս այս բառերի տակ)։ Իրանեանից են փոխառեալ նոյնպէս ասոր. ❇ zauϑrā «դևերին ձօնուած հաց», վրաց. ზორვა զորվա «զոհ, զոհաբերութիւն, զոհել», საზორავο նազորավի, საზორაველი սազորավելի «ռո-հական, բագին, կռատուն, խորան, սեղան»։ -Հիւբշ. 151։

Klaproth, Asia polygl. էջ 103 արաբ. seh'yjeh, արմատը syh՝ «արևին դնել»։ ՆՀԲ յիշում է միայն եբր. [hebrew word] zewah, zebah «զոհ»։ Նոյն համեմատութիւնն ու-նին նաև Peterm. 259 և Kiggs, Քերակ 1856, էջ 60։ Ուղիղ մեկնեց նախ Lag Urgesch. 1117, որից յետոյ Muller Zendsp. 120 ևն։-Սէր 1862, թ. 24, էջ 182 «սեմական զոպհ բառն է, որ Պար-սից կամ Ասորոց միջոցաւ անցած է մե-ղի»։ Գարագաշեան, Քննակ. պատմ. 44, 51 պրս. (Աժի)տահագա և Չոհակ անուն-

NBHL (2)

Գուցէ ... ուտիցես ի զոհից նոցա. իմա՛, ի զոհելոց կամ ի զենլեաց։

θυσία, θυσίασμα, θῦμα hostia, sacrificium, victima, oblatio, munus Զենլի սպանդ, եւ ամենայն ինչ ծախելի կամ ծխելի ի պատիւ Աստուծոյ. պատարագ. կորբան.


Զոմ, ոյ

s.

draw-bridge.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. «նաւակամուրջ» Սեբ. էջ 31. 32, 95. Ղևոնդ դ. էջ 13, Ասող. 122. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 95. որից զոմաքատակ «կա-մըրջանման» ԱԲ։

= Յն. Հεῦγμϰ «նաւակամուրջ», որ ծա-գում է ζεύγνυμι «լծել, կցել, միացնել» բա-ռից։-Հիւբշ. 350։

NBHL (2)

Հուն, կամ կամուրջ. անցք.

Անցին ընդ զոմն Եփրատայ. եւ մատուցեալ որդւոյն Թէոդորոսի առ զօրավարն խնդրէր զինքն պահապան նաւակարմնջացն, եւ նորա հրամայեալ պահել զոմոյն. (Ղեւոնդ. ՟Գ։)


Զոյգ, զուգից

adj. adv. s.

even;
conjoined, united, equal, alike, similar;
level, without odds, equally;
close to;
conjointly, with, together;
pair, couple;
—ք, —ք կշռոց, balance;
a coach and two or four;
— պարանոցին, nape of the neck;
— մի եղանց, a yoke of oxen or bullocks;
—ք իշոց, a couple of asses;
—ք կաքաւուց, ատրճանակաց, brace of partridges, of pistols;
— մի կօշկաց, a pair of boots;
—, — ընդ, directly, forthwith, as soon;
— ընդ բանին եղեւ, no sooner said than done;
—ս —ս, in pairs, by twos, two and two.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի, ի-ա հլ. «կրկին, երկու, ջուխտ» Փիլ. Եղիշ. խաչել. «հաւասար. համեմատ նման, նոյնչափ» ՍԳր. «երկթաթ կշիռ» Ղևտ. ժթ. 35-36. «ամոլք, լուծք, կրկնակ» ՍԳը. «հաւասարապէս» Եզն. Ոսկ. ես. և Բ. կոր. սրից զուգել «միացնել, յարել, կցել, յօրինել, հաւասարել» ՍԳր. Վեցօր. զուգանալ «միա-նալ» Կորիւն. զուգագոյն Ոսկ. ես. զուգական Կորիւն. Ոսկ. մտթ. և ես. զուգականութիւն Ոսկ. մտթ. Ագաթ. զուգան «լծակից» Կորիւն. զուգաց «միասին կողք կողքի, զոյգ զոյգ» Ոսկ. յհ. բ. 38, 39. զոյգք «գրքի կազմի վրայ կոճակ» Արձ. 1234 թ. (Վիմ. տար. [other alphabet] l. զուգութիւն Վեցօր. զուգօրութիւն «դիշերա-հաւասար» Փիլ. անզոյգ Ոսկ. Բ. կոր. Սեբեր. միազոյգ Եփր. Ա. կոր. 52. Ոսկ. յհ. բ. 10. անզուգական Ոսկ. ես. Ագաթ. համազոյգ Պիտ. հաննարազոյգ Գնձ. (տե՛ս և վայր զուկ)։-Նոր բառեր են՝ զուգահեռ (հաւասար հեռաւորութեամբ), զուգահեռական, զուգա-հեռակողմ, զուգահեռաբար, զուգադիպու-թիւն, զուգորդել, զուգորդութիւն, զուգաթի, երկզուգաթի, զուգաձի, զուգարան ևն։

= Ասոր. ❇, zauga «զոյգ, կրկնակ, նման» բառից փոխառեալ (թէև ասոր. au> հյ. ոյ ձայնափոխութիւնը դժուարութիւն է յարուցանում). ն. ասոր. zōga «ղոյգ», -ասո-րի բառն էլ փոխառեալ է յն. ζεῦγος «լուծ զոյգ» բառից, որ ծագում է հնխ. yug'o-ձե-ւից. սրանից է նաև հյ. լուծ. այնպէս որ վեր-ջին հաշւով լուծ և զոյգ միևնույն բառերն են։ Ասորերէնից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] zaui «զոյգ, ջուխտ, զուգակից. 2. այր. ամու-նին», [arabic word] ︎ zauja «կին, ամուսին», [arabic word] zauǰ va fard «զոյգ ու փարտ»։-Հիւբշ. 303։

Առաջին անգամ Աւգերեան, Բազատր. չփ. և կշռ. էջ 87 կցեց յն. ζυγός բա-ռին։ Այնուհետև ՆՀԲ լծ. յն. ζυγός, ζεύγος, լտ. ǰugum, պրս. (իմա՛ արաբ.) զէվճ, վրաց. զօդագ։ Peterm. 22, 33 յն. ζεῦγος, սանս. yuga։ Böttich. ZDMG 1850, 355 սանս. yuga։ Այսպէս նաև միւսները։ Lag. Arm. Stud. § 793 շեշ-տում է ասորի ձևը։ Տէրվ. Altarm. 53, 55. Նախալ. 100, 48 լուծ, ջոկ, սանս. yuga, լտ. ǰugum, զնդ. уայ, յն. ζεύγνυμι, ζογόν ևն ձևերի հետ՝ հնխ. yu, yug արմատից՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. յն. ζεῦլος, արաբ. զէվճ։ Karst, Յուշարձան 424 զ մասնիկով ոյգ բառից. հմմտ. թա-Ոար. ok «նման»։

ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. զօգ՝, Զթ. զը'ք «ղոյգ, ջուխտ». -նոյնից են Ջղ. զուգ'վել, Ալշ. զուքվել, Սշ սուքվիլ, Պլ. սքվիլ, Սեբ. սքվիլ, Տփ. զուքվիլ «զարդարուիլ», Ախց. զուքէլ, Տփ. զուքիլ «ղարդարել», Մշ. սուքել «շինել», Տփ. զուքս, Ղզ. զիքս «զարդարանք». (այսպէս նաև Երև. Ղրբ. Ննխ. զուքս «զարդարանք», Երև. Ղզ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. զուքվիլ «զարդարուիլ», Խրբ. Վն. սուքել «շինել, կառուցանել», և վերջապէս՝ զուքակ Սվ. «գողտրիկ, կոկիկ». սուքել «մոր-թուած հաւեղէնների փորոտիքը մաքրել»)։ Գաւառականների այս նոր նշանակութեանց հետ հմմտ. հին լեզւի մէջ՝ զուգել «յօդել, լար-մարել, յօրինել, ընդելուզանել», մհյ. զուգել «շինել, պատրաստել». (Թուրքն անհոգացեալ և առհասարակ կրակ էին վառեալ, սկսան աաուր ոուգել. Ուռհ. 157. Երբ զազնիւ ռու-գեալն (ձուկ) ուտէին. Վրք. հց. Բ. 306). մհյ. սալազոյգ «սալա զուգող, կողով շինող».-իսկ «շինել» և «զարդարել» իմաստների յա-րաբերութեան համար հմմտ. Ջղ. շինուիլ «պատրաստուիլ, զարդարուիլ, պճնուիլ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ზოვი զոգի «ոմն, մի ուրի-շը». (զօգ-ման զոգի թքուա դա զոգ-ման զոգի «ոմն այսպէս ասէր, ոմն այնպէս»), ზოვად զոգադ «միասին, ընդհանրապէս, ზოვი զո-գի «կէսը» Ղուկ. ժթ. 8. ზოვორე զոգորե «մի մասը, մի քիչ, մասամբ», საზოგადოսազոգա-դո «հասարակաց, ընդհանուր», საზოვადოობა ճազոգադոոբա «ընկերութիւն», թուշ. საზ-გადო սազոգադո «ընդհանրապէս, առհասա-րակ», քրդ. [arabic word] zok, zuq «զոյգ, ջուխտ»։

NBHL (16)

Եւ յերկրագործ տեսակ կենդանւոյն հաւասարապէս զուգիցն իմաստասիրել առ ի գիւտ կերակրոյն. (Երզն. քեր.։) (Իսկ ջուխտ կամ չիֆթ, հակադրեալ միակ կամ միաւոր գոլոյ, Դա՛ր ասի, եւ ո՛չ Զոյգ)։

Ըստ նմին օրինակի լինիցին զոյգ ի խոյակացն (կամ զոյգք խոյակաց նորա) ի մի զանգուած. (Ել. ՟Ի՟Զ. 24։)

Ի մէջ մեծամեծաց մի՛ զոյգ լինիջիր. (Սիր. ՟Լ՟Ե. 13։)

Քառասուն աւուրս, եւ զոյգ գիշերս։ Հինգ կանգուն երկայնութիւն էր, եւ ի զուգից լայնութիւն։ Երկայնութիւն եւ լայնութիւն զոյգ ունի։ Ինքնասէր եւ անաստուած է միտքն, որ կարծէն զոյգ գոլ Աստուծոյ։ Ո՛չ զոյգ ինչ, եւ ո՛չ լաւագոյն քան զԱստուած (կայ ինչ)։ Որ բախտիւք անզոյգ են, եւ զոյգ եւ նման ազգակցութեամբ վարին։ Զոյգս տալով անզուգից։ Զուգիւ թուովն. եւ այլն. (Փիլ.։)

Ոչ զոյգ է՝ գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ մեղանչելն. (Մխ. երեմ.։)

Երրորդութիւն ո՛չ իրաց անհաւասարից թիւ, այլ զուգաց եւ համապատուոց. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)

Զուգօք հաւուցն ընծայութեամբ ... պատարագել Տեառն հոգւով եւ մարմնով ըստ զուգացն օրինակի. (Տօնակ.։)

Զամենեսեան զո՛յգ սիրէ. (Ոսկ. ես.։)

Զոյգ տուաւ պատուիրան շաբաթու թագաւորաց եւ ռամկաց. (Մխ. երեմ.։)

Յամպոյն զոյգ ելանէ ձայնն եւ հուրն. (Շիր.։)

Նա զմարմինն գոհութեամբ եւ զոյգ ետ, եւ դու մի՛ հացիդ տժգոհ եւ անզոյգ տանիր. իմա՛։ անդորր ոգւով. որպէս լտ. (Տօնակ.։ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)

ԶՈՅԳ ԸՆԴ, կամ (լոկ) ԶՈՅԳ. Ի միասին եւ նոյնժամայն. համանգամայն.

Արագապէս զոյգ ընդ բանին՝ ետ ըզմեռեալն ըստ հրամանին. (Շար.։)

ԶՈՅԳ. ա. ἵσος (յորմէ թ. էշ). aequalis, par (թ. պարապար). ἱσάριθμος aequi numeri καταλλήλος congruus, tantidem Հաւասար, համեմատ, նման, համաչափ, նոյնչափ. հաւսար, անոր չափ.

ԶՈՅԳՔ. գ. լծ. յն. ζεῦγος, ζυγός . լտ. jugum, par. պ. զէվճ. Երկակ իրք կամկենդանիք զուգեալք. կրկնակքն նմանեաց. որ եւ ԱՄՈԼՔ, եւ ԼՈՒԾՔ ասին. ջուխտակը, ջուխտ մը.

ԶՈՅԳ. մ. ἵσον, ἵσως, ἑπίσης aequaliter, aeque, pariter, pares, simul. վր. զօգադ. Հաւասարապէս. միօրինակ նոյնպէս. ի միասին. միանգամայն. միապէս, մէկ չափով, միատեղ.


Զովող, աց

s.

companion, fellow, comrade, mate;
school-fellow, fellow-student;
associate, partaker;
accomplice, party, abettor, follower.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(գրուած նաև զովօղ, զուող), ի-ա հլ. «ընկեր, գործակից» ՍԳր. Ոսկ. եփես. Սե-բեր. Եւս. պտմ. 452. Մծբ. Եփր յես. էջ 315. որից զովողակից «ընկերակից» Եզն. զովողու-թիւն Ղևտ. զ. 2. Ոսկ. մ. գ. 6. զովողիլ «մասնակից լինել, գողանալ» Ստեփ. լեհ, այս վերջին իմաստն է ցոյց տալիս նաև զովող «կին՝ որ զայլ կնոջ այր խլէ կամ սե-ղեխ առնէ» Հին բռ. նշանակում է նաև «Եզ-նորդ համաստեղութիւնը, bouvier» (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. 126)։

= Արմատն է *զով «ընկերութիւն, գործակ ցութիւն», որի բայական *զովել կորած ձևի ներկայ դերբայն է զովող. -այս ձևի և ա-ծանցումների համար հմմտ. յաջող, յաջողիլ, յաջողութիւն, արմատը՝ աջ։-Այս *զով ձևը ըստ իս ունի կովկասեան ծագում. հմմտ. վրաց. ზაჟი զավի «համաձայնութիւն, դաշ-նակցութիւն, հաշտութիւն», ზავება զավեբա «համաձայնեցնել, հաշտեցնել», მოზავი մո-զավե «խաղաղ, հաշտ», მოზავება մոզավե-բա «հաշտեցնել, համաձայնեցնել»։-Աճ.

NBHL (3)

Է բարեկամ, որ զուող է սեղանոյ։ Յաղագս հաշուի զուողի, եւ ճանապարհորդաց. (Սիր. ՟Զ. 10։ ՟Խ՟Բ. 3։)

Զուօղ. օժընդակ կամ ձեռնտու. եւ կին՝ որ զայլ կնոջ այր խլէ կամ սիղիխ առնէ, զուօղ կոչի։

ԶՈՎՈՂ կամ ԶՈՎՕՂ, կամ ԶՈՒՈՂ. κοινωνός particeps, socius Ընկեր. կցորդ. հաղորդ. բաժանորդ, ձեռնտու եւ համախոհ. պաշտօնեայ. (լծ. պ. սէհպ, սահըպ. այսինքն եարան, եօլտաշ, րէֆիգ ).