Your research : 1 result for եւ

Եւ exact entry

conj. adv.

and;
also, likewise;
-..., -..., both..., and;
— ոչ, neither, no, nor;
ոչ մին եւ ոչ միւսն, neither;
neither one nor the other;
— երիտասարդք — ծերք, both young and old;
— այլն, et caetera, and so on;
— այն զի, — այս զի, the more so;
— արդ, now, then;
—եթ, only, solely;
conj. adv. — եւս, also, more, over, still, moreover, likewise;
— զի, — քանզի, since, because.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«օտար». այս բառը մենակ գործա-ծուած չէ. բայց գտնում եմ Բառ. երեմ. էջ 94 յիշուած երկու բարդերի սկիզբը, որոնք են՝ եւազգած «օտարահանդերձ», եւակոչ «օտա-րակոչ»։

«անէծք». գիտէ միայն Բառ. երեմ. էջ 95 գրծ. եւիք ձևով, որից էլ բարդութեամբ եւակոչ «անիծասաց» էջ 94։

NBHL (12)

Շաղկապ καί, δέ, τε et, autem, -que, -ve, atque Շաղկապ զօդիչ ամենայն բառից եւ բանից ընդ միմեանս՝ ջոկաման ասացեալ, այսինքն ի մի մանօղ զջոկս ձայնից։ Արմատն է ւ. յորմէ ռմկ. ու. վէ, վ, իւ. սանս. էվա.

Ի սկզբանէ արար աստուած զերկին եւ զերկիր։ Եւ երկիր էր աներեւոյթ եւ անպատրաստ.եւ այլն։

Կամ իբրեւ Եւս. նաեւ. իսկ. ա՛յլ. ալ.

Եկից եւ ես զկնի քո։ Եւ ձեզ վա՛յ օրինականացդ։ Եւ դու ի նոցանէ ես.եւ այլն։

Զի եթէ ոչ բացաւ աչօք տեսանէին զյոյսն խնդալից, եւ ոչ կարէին իսկ գործել զայնպիսի մեծ առաքինութիւն։ Ուր կա՛մ իւրեանց է, եւ շրջկոցին (իբր, ո՛ւր եւ)։ Որպէս ինքնանապական է, եւ էառանց ապականութեան ծնաւ. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը. ՟Բ։)

Որ մեղանն, նոքին սակս այնորիկ եւ մեռան. (Խոր. ՟Գ. 51։)

Որք եւ ոչ մարդկան միայն, եւ անասնոց անգամ ոչ զօրեն վնասել. (Շ. հրեշտ.։)

Ասելովն զեւն շաղկապ, եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)

Համարս պահանջէ ի մէնջ՝ եւ վասն արտաքնոց, ե՛ւ վասն ներքնոց. (Եղիշ. ՟Ը։)

ԵՒ ԱՐԴ. οὗν ergo, itaque, igitur νῦν nunc Արդ. այսուհետեւ. եւ զի այս այսպէս. ուրեմն այժմ. աս ասանկ ըլլալէն ետեւ, ուրեմն հիմա.

Եւ արդ այսպէս կացէ՛ք դուք յաղօթս։ Եւ արդ մի՛ երկնչիցիք.եւ այլն։

Եւ արդ անիծեա՛լ լիջիր դու ի վերայ երկրի». յն. եւ լտ. եւ այժմ։


Entries' title containing եւ : 849 results

Այբեւբենք

s.

cf. Այբուբենք.

· Calfa


Այգեւէտ

adj.

cf. Այգաւէտ.

· Calfa

NBHL (1)

(Գաւառն Ըռշտունեաց) այգեւէտ բազմութեամբք յոյժ վայելչացեալ զարդարի. (Արծր. ՟Ե. 6։)


Այլաձեւ

adj.

of a different form or figure.

· Calfa

NBHL (3)

Սկսանել նորոգագունի եւ այլաձեւի իրաց. (Փիլ. իմաստն.։)

Բազմաշաւիղք եղաք յանչափաբար եւ զանազան եւ այլաձեւսն առնելոյ. (Յհ. իմ. ատ։)

παραλλάγμενος. discrepans, inusitatus, prodigiosus Այլակերպ. նորաձեւ. անսովոր, եւ անակնկալ. նորահրաշ.


Այլ եւ

conj.

besides, over and above, moreover, also, more, in addition.

· Calfa


Այլ եւ այլ

adv.

different, distinct, varied.

· Calfa


Այլ եւս

conj.

cf. Այլ եւ.

· Calfa


Այնուհետեւ

conj.

ever, since, from that time, thenceforward, thenceforth.

· Calfa

NBHL (7)

Զհետ այնորիկ. ապա. այլ եւս. եւ արդէն իսկ. արդ. անկից էտեւ, անանկ ըլլալէն էտեւ, ա՛լ. արթըգ. գայրը. ἕτι. ultra, ἥδη. jam

Ոչ իժիք ազդիցէ այնուհետեւ։ Այնուհետեւ ոչ եւս պիտոյ է վասն մեղաց պատարագ։ Հայեցաւ ի մարմին իւր այնուհետեւ իբրեւ ի մեռեալ։ Գիտաց՝ եթէ բազում ժամանակք են այնուհետեւ։ Փախստեայ գնացին այնուհետեւ բնակիչք յԵրուսաղեմէ. եւ այլն։

Այնուհետեւ եկեալ մտեալ էին։ Անդ այնուհետեւ ի նմին ժամանակի լցեալ կատարի ասացեալն բան. (Ագաթ.։)

Ի հարկէ յուղիղն այնուհետեւ վարին կարգաւորութիւն. (Պիտ.։)

Ապա այնուհետեւ տաստատէին. (Յհ. կթ.։)

Սկսաւ այնուհետեւ խորհուրդ յաւելուլ. (Եղիշ. ՟Ա։)

Տապալէր այնուհետեւ զմիութիւն եկեղեցւոյ. (Լմբ. ատ.։)


Այսուհետեւ

adv.

henceforth, henceforward, hereafter, for the future;
as for the rest;
now, then, but.

· Calfa

NBHL (5)

Մեռայց այսուհետեւ, որովհետեւ տեսի զերեսս քո։ Ոչ եւս յաւելից հարկանել ... այսուհետեւ ... մի՛ դադարեսցեն։ Ննջեցէ՛ք այսուհետեւ, եւ հանգերուք։ Ժամանակս կարճեալ է այսուհետեւ։ Այսուհետեւ եղբարք, ո՛ղջ լերուք, հաստատո՛ւն կացէք. եւ այլն։

Այսուհետեւ զգո՛յշ լերուք յանօգուտ քրթմնջենէ։ Այսուհետեւ խրատեցարո՛ւք բանիւք իմովք։ Այսուհետեւ՝ որ անարգէ, ոչ զմարդ անարգէ, այլ՝ զԱստուած։ Այսուհետեւ եւ մեք՝ որ այսչափ շուրջ զմեօք մածեալ ունիմք. եւ այլն։

Արդ այսուհետեւ մեծատունք լացէ՛ք. այսուհետեւն ասելով՝ թուի ինձ, եթէ խոր իմն միտս ընծայեցուցանէ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)

Յայսմ հետէ եւ առ յապա. հետեւաբար յայժմու ժամանակէ կամ յայսմ օրէ եւ անդր. ասկից էտեւ, ա՛լ. պունտան սօնրա. պունտան պէօյլէ. շիմտէն կէրի. արթըգ. մնաց՝ որ. գալտը քի. ἁπὸ τοῦ νῦν, λοιπόν. a nunc, իբր ab hoc tempore, dehinc, deinceps, in posterum, de caetero

Մանաւանդ շ. Եւ արդ. արդ. եւ այժմ աղէ՛. ուրեմն. ուստի. եւ զի այս այսպէս, ապա հետեւաբար՝ ըստ ասացելոցս. τοίνυν, ὤστε, τοιγαροῦν, ἅγε νῦν. itaque, nunc ergo, igitur, unde, agedum, reliquum est. երբոր աս ասանկ է նէ, հապա. տէյինտի, իմտի.


Այրաձեւ

adj.

manlike, manly.

· Calfa

NBHL (3)

Որպէս այրաձեւդ, ի նիւթոյ՝ ի պղնձոյ, եւ ի տեսակէ՝ ի ձեւոյ։ Զայրաձեւն պղնձի. (Պորփ.։ եւ Անյաղթ։)

Հոմանուն՝ մարդ կենդանի, եւ այրաձեւն. որպէս եթէ՝ մինչ այրաձեւ հարկանիցի, զայրն ասիցէ ոք զվէրս ընդունել. (Սարկ. հանգ.։)

ԱՅՐԱՁԵՒ որ եւ ԱՅՐԱՊԱՏԿԵՐ. անդրի. ἁνδριάς. statua մարդու արձան.


Այրեւձի, առն եւ ձիոյ

s.

cavalry, horse.

· Calfa

NBHL (3)

Զօր հատանէր, այրեւձի առնէր իբրեւ վեզ հազար. (Ա. մկ. Դ. 28։)

Ի թիկունս հասանէին մեծաւ բազմութեամբ ժիր եւ քաջ առնեձիոյ։ Լինէր առաջնորդ առնեւձիոյ յունաց. (Ագաթ։)

Սաստկութիւն առնեւձիոյ. (Փարպ։)


Անանձրեւ

adj.

without rain, arid, dry.

· Calfa

NBHL (4)

Ուր չիք անձրեւ. անջրդի. ցամաք. չոր.

Երկիր անանձրեւ. (Խոր. աշխարհ։)

Ի վերայ երաշտու, եթէ անանձրեւ իցէ. (Մաշտ.։)

Անդալար բուսովք ի լերինս, եւ անանձրեւօք զվայրսն առակէ. (Երզն. քեր.։)


Անասնաձեւ

cf. Անասնակերպ.

· Calfa

NBHL (2)

Անասնակերպս եւ այլասեռս ծնցին. (ՃՃ.։)

Անասնաձեւ մարդիկ. (Վրդն. սղ.։)


Անարեւ

adj.

without sun, dark, cloudy.

· Calfa

NBHL (2)

Ուր չկայցէ արեւ. անլոյս. խաւարին. արեւ չունեցօղ, մութ.

Անարեւ միգով յամենայն մասանց պարփակեալ։ Յոյժ անարեւ եւ անվերարկու ի տարտարոսի. (Նար. ԻԳ. ԻԶ։)


Արտեւան, ի

s.

top, summit, the highest part of a mountain, of an edifice.

· Calfa

NBHL (7)

Ածին զնա մինչեւ յարտեւան լերինն՝ գահավէժ առնել զնա. (Ղկ. ՟Դ. 29։)

Հանին զնա յարտեւան լերինն, այսինքն ի գլուխ լերինն, յաւարան. (վրդն. յաւետրն։)

Իսկ զբազմութիւն այգեստանւոյ իբր զարտեւանանց խիտ եւ գեղեցիկ ծիր. (Խոր. ՟Բ. 39։)

Աստուածքն փրկութիւն աչացն հնարեցան զարտեւանցն բնութիւն. (Պղատ. տիմ.։)

Արտեւանունք նորա քննեն (ասէ դաւիթ). զի՞նչ է առ մեզ իմաստութիւն արտեւանաց, զի քննել կարիցէ զմարդիկ. ո՞չ ապաքէն մազ է սա անկենդան՝ պահապան բբաց։ Ըստ նուազագունից մազոյ արտեւանացն առնելոց է քննութի աստուած մանունց կրից. (Շ. թղթ.։)

Զի նա ինքն է թօթափումն մի արտեւանան (այսինքն արտեւանի, կամ արտեւանաց). (Եփր. համաբ.։)

(իբր Արտերեւան, արտաքս երեւեալն). ὁφρός, βλέφαρον, -ρα supercilium, -ia;
palpebrae, cilium Եզակի է Դարաւանդ լերին, նմանութեամբ յօնից. լեռան գլուխ.


Արտեւանունք, նանց

s.

eye-lid, eye-lash.

· Calfa


Արփաթեւեմ

vn.

to fly in the air.

· Calfa

NBHL (2)

ներգործական բայ չէզոքական բայ ԱՐՓԱԹԵՒԵԼ. Թեւապարել ընդ արփի. խաղալ ընդ եթերս թեւարկել զերկնաւ.

Մինչդեռ արեգակն յերրորդ ժամուն արփաթեւէր զկամարն երկնի. (Արծր. ՟Ե. 8։)


Աւետապարգեւ

adj.

that gives good news;
that is given with good news.

· Calfa

NBHL (4)

Որ պարգեւէ զաւետիս. ուրախարար.

Աւետապարգեւ վարդապետութիւն միածնին. (Ագաթ.։)

Եւ Պարգեւեալ ըստ խոստմանն աւետեօք, որպէս երկիրն աւետեաց.

Աւետապարգեւ երկիր. (Թէոդոր. խչ.։)


Բագնաձեւ

adj.

in the shape of idolatrous temples.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ ունի զձեւ բագնի. նման մեհենի.

Կանգնելով փոխանակ բագնաձեւ պղծալից յարկացն զտաճար փառաց. (Արծր. ՟Ե. 8։)


Անտեւական, ի, աց

adj.

which does not last, inconstant.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ոչ տեւէ. անցաւոր. չդիմացօղ. տայանմազ.

Հարկ է անտեւականին մեռանել։ Վասն զի անտեւական են մարմինք, յայն սակս մեռանին. (Եզնիկ.։)


Անօսրաթեւ

adj.

that has light wings.

· Calfa

NBHL (4)

Անօսր թեւօք, թեթեւաթռիչ. թեւերը բարակ. ինճէ գանատլը.

Անօսրաթեւ թռչուն (մեղու). (Ոսկ. լուս.։)

Զօրէն անօսրաթեւ եւ իմաստուն թռչնոյ ի վերայ թռչելով մարդագ. (Սկեւռ. լմբ.։)

Թռչնոցդ ազգք ... այլեւ յանօսրաթեւացն բազումք. (Սարկ. հանգ.։)


Աշտարակաձեւ

adj.

which has the forme of a tower, turreted.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ է ի ձեւ աշտարակի, կամ աշտարակօք զարդարեալ.

Խրամատեցաւ ցանկն աշտարակաձեւ այգւոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)


Աստուածապարգեւ

adj.

given by God.

· Calfa

NBHL (2)

ՅԱստուծոյ պարգեւեալ. աստուածաձիր։

Աստուածապարգեւ աւետիք, կամ գիր կամ բարին. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ Կորիւն.։ ԼԾ. աստուածաբ։)


Ատամնաձեւ

adj.

denticulated, notched, indented;
— գործել, to notch, to break a piece off.

· Calfa


Արագաթեւ

adj.

that flies fast, winged, swift, rapid, nimble, prompt.

· Calfa

NBHL (5)

Արագաթեւ աղաւնի, կամ արծուի. (Ագաթ.։)

Մեղուք արագաթեւք. (Եղիշ. դտ.։)

Արագաթեւ թեւօք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Արագաթեւ հրաման. (Յհ. կթ.։)

ταχύπτερος. celeriter volans, velox. Արագ թեւօք. արագաթռիչ.


Արդարեւ

adv.

truly, in truth, certainly, surely, yes, yes truly, yes indeed, really.

· Calfa

NBHL (15)

Զսուրբն Յովսէփ զարդարեւ զկաթուղիկոսն հայոց. (Փարպ.։)

Դիմեցից իբրու յարդարեւ կարապետ ուրախութեան. (Պիտ.։)

Զմիոյն եւ զարդարեւ էին։ Գիտութեան արդարեւ էին Աստուծոյ։ Զարդարեւն փրկիչ. (Փիլ. ստէպ։)

Արդարեւ քոյր իմ է՝ ի հօրէ, եւ ոչ ի մօրէ։ Արդարեւ որդի Աստուծոյ ես դու։ Արդարեւ Աստուած է ի ձեզ։ Այո՛ արդարեւ ես մոլորեցայ։ Արդարեւ աւերեցին զաշխարհս, եւ հրձիգ տյաին զկուռս նոցա, քանզի չէին աստուածք։ Արդարեւ յարեաւ տէր, եւ երեւեցաւ սիմոնի։ Արդարեւ ասեմ ձեզ։ Ժողովեցան արդարեւ ի քաղաքիս յայսմիկ. եւ այլն։

Է արդարեւ լուեալ մեր զայդ ամենայն. (Փարպ.։)

Որ եղեւն իսկ արդարեւ։ Հանգչին արդարեւ. (Խոր.։)

Զտունն արդարեւ ես աւերեցի. (Եղիշ.։)

Շանց նմանելով արդարեւ ի միտս։ Աստուածային արդարեւ արմաւենի. (Յհ. կթ.։)

Տղայոց մտաց արդարեւ այս կարծիք. (Լմբ. ատ.։)

Այլ ոչ արդարեւ այսոքիկ կարծեցեալ լինին։ Ամենեւին հաւատաց նմա արդարեւ զիւր իշխանութիւն. (Խոր. ՟Ա 2 եւ 16.) իմա՛ հաւաստի՝ իբր ա. կամ մ։

ԱՐԴԱՐԵՒ. ա. Ճշմարիտ. իսկական. հարազատ, ստոյգ, կամ տիրապէս այս եւ այսպիսի. ըստ յն. էապէս. ὅντως revera, verus

Դառնայր յարդարեւն Աստուծոյ։ Երիցս միակի՝ արդարեւ էին։ Փոխանցելի է մեզ այժմ յարդարեւ գոյ՛ն արդարեւ էին աստուածաբանական գոյանունութիւն. (Դիոն.։)

Դաշինս ընդ նմա դնէին որպէս (ընդ) արդարեւ ընդ թագաւորական զարմի. (Յհ. կթ.։)

Քեզ շնորհ հատուցանեմ որպէս արդարեւ սիրելւոյ. (Շ. թղթ.։)

(որպէս թէ արդարիւ, արդարութեամբ. տե՛ս եւ ԱՐԴԵՕՔ, եւ ԱՐԴԵԱՄԲՔ) ἁληθῶς vere, ἑπ’ ἁληθείαν, ἑν ἁληθεία in veritate, certe, ὅντως revera Ճշմարտիւ. Ճշմարտութեամբ. Ճշմարտապէս. ստուգիւ. յիրաւի. ամէն. իսկապէս. հաւաստեաւ. անշուշտ. այո. իրօք. իրաւ, իրաւցընէ, ըղորդ.


Արեւ, ու

s.

sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.

· Calfa

NBHL (28)

ἤλιος sol Նոյն ընդ Արեգ, այսինքն Արեգակն. որ եւ կոչի Արեւու ակն. եւ Լոյսն կամ շողն արեգական, իբր Երեւեցուցիչ ամենայնի։

Ոչ արեւ, եւ ոչ աստեղք երեւէին։ Արեւն ի մուտս լինէր։ Մօտ ընդ մուտս արեւուն։ Իբրեւ արեւն ջեռնոյր, հալէր։ Անկաւ արեւն զգլխովն յոնանու։ Եւ ոչ խորշտակահար լիցին յարեւու. եւ այլն։

Ականն արեւու։ Արեւ արուսեկին. (Նար. յիշ. եւ Նար. տղ.։)

Արեգակն զծայրս արեւու յինքն ժողովելով. (Լաստ. ՟Թ։)

Ի հեշտ արեւս արեգականն. (Բուզ. ՟Դ 13։)

Յիսուս Քրիստոս իմանալի արեգակն՝ ընդ հօր, եւ ընդ հոդւոյն՝ որ արեւ է նորա. (զի է) հոգին լոյս երեսաց որդւոյն. (Վրդն. սղ. ՟Հ՟Ա։)

Քրիստափայլ արեւով (կամ արեւաւ). (Սիսիան.։)

Ո՛ւր եւ հասանէ ի ճառագայթից անտի արեգականն, արեւ կոչի նա. եւ արեգակն գլխովին յերկինս է. (Մծբ. ՟Զ։)

Լուսին ի գիշերի լուստտու լինի, բայց յարեւու անդ ընկղմի նա. (Եփր. ծն.։ (Յայլ լեզուս եթէ կամիցին զանազանել յարեգակնէ զարեւն, հարկին ասել, լոյս արեգական։))

Երդուեալ յարեւն փարաւոնի. (Ծն. ՟Խ՟Բ 15։)

Երդնու յարեւն արտաշէզի եւ տիգրանայ. (Խոր. ՟Բ 18։)

Լոկ կենդանական շնչովքս զդանդաղանացս իմս կրեմ արեւ. (Պիտ.։)

Յիւրաքանիւր կենաց յարեւէ աստի օտարանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1։)

Շնորհել զարեւն իւր՝ պարգեւ արարեալ։ Ոչ են արժանի զարեւ կրելոյ. (Բուզ. ՟Ե 38։)

Եւ թէ ընդդէմ դառնայցէ, յարեւէ արկանիցեն. (Եզնիկ.։)

Պղատովն վաճառակուր եւս եղեւ ... եւ ողորմելի եւ եղկելի յարեւէն եւս անկանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ 8. յն. ելոյծ զկեանս։)

(Յարեւէն եւս անկաւ, այլ փոփոխութեամբ կարգի բանիցն։) (Սարգ. յկ. ՟Թ.)

Զքաղցր արեւդ յաչացդ հատանէի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե 18. ի կելոյ վերջացեալ լինէիր։)

Փոխանակ կեանս առնելոյ՝ զարեւ հատէք, ասէ. (Եղիշ. ՟Ը։)

ԱՐԱՒ ՏԱԼ. Ծագել զարեւ կամ արեւու.

Որ տաս պարգեւես արեւ քաղցրութեան. (Նար. ՟Հ՟Դ։)

Յորժամ անձրեւ լեալ իցէ, եւ արեւ տայցէ. (Եզնիկ.։)

Զի՞ է՝ զի յարեւու (կամ յարեւի) եկիք այսօր. (Եւ. ՟Բ 18. յն. փութացայք։)

Փրկել ի հովուացն զդստերսն ռագուէլի, եւ յարեւի ածել ... Գան յարեւի. (Արշ. ՟Ժ՟Ը։)

ԱՐԵՒ ՏԵՂԻ. (առաւել ռմկ) իբր Արեգունի կամ արեւուտ տեղի.

Որպէս տանջի արեւ՛ տեղի, եւ արեւն ոչ տագնապի. կոփի երկաթ հրացեալ, եւ ոչ տանջի հուր. (Ոսկիփոր.։)

ԱՐԵՒԿԱՅ կամ ԱՐԵՒ ԿԱՅ. Ուր կայ լոյս արեւու.

Ոչ հանապազ հանէ (արտաքս մրջիւնն զհատսն), այլ յորժամ գիտէ թէ արեւկայ եւ պարզ իցեն, եւ ոչ անձրեւ. (Վեցօր. ՟Թ։)


Առեւանգ, աց

s.

rape, abduction;
— առնել, cf. Առեւանգեմ.

· Calfa

NBHL (6)

Եթէ ոք առեւանկ արասցէ, պսակն անվաւեր լիցի։ Կատաղի աղտեղութիւն, զոր առեւանկն ասեն։ Վասն առեւանկի. (Կանոն.։)

իբր ի թանձրացեալն, Յափշտակօղն եւ յաձշտակեալն՝ այր եւ կին.

Մի՛ եւ այնոցիկ՝ որ առեւանգս ասին, դնիցէք պսակս. (Շ. ընդհանր.։)

Յաղագս դատաստանաց առեւանկաց. (Մխ. դտ.։)

Զառեւանկն՝ եթէ որդիս ծնցի. եւ այլն. (Կանոն.։)

ԱՌԵՒԱՆԳ կամ ԱՌԵՒԱՆԿ ἀρπαγή. rapina, raptus. Նոյն ընդ ԱՌԵՒԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. այսինքն Առումն եւ անկումն ի փախուստ. իմա՛ յափշտակութիւն աղջկան, կամ կնոջ օտարի. որ եւ ասի ՀԱՓԱՓՈՒՄՆ, ՅԱՓՇՏԱԿՈՒԹԻՒՆ.


Առեւանգեմ, եցի

va.

to rap, to seize, to carry off.

· Calfa

NBHL (2)

Զորիթիա փորէաս առեւանկեաց։ Թերեւս առեւանկեաց զեղինէ։ Աղէքսանդրոս զեղենէ առեւանկեաց։ Եւրոպէ առեւանգեաց. եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Բ. յորմէ եւ Վրդն. պտմ.։)

ԱՌԵՒԱՆԳԵՄ կամ ԱՌԵՒԱՆԿԵՄ որ եւ ἀρπάζω. rapio Յափշտակել զաղջիկ կամ զկին օտար. հափափել.


Առեւանգութիւն, ութեան

s.

cf. Առեւանգ.

· Calfa

NBHL (2)

Առ որով աղջկանն առեւանգութիւն։ Եկեալ ի կնոջն առեւանգութիւն։ Վասն գանիմիդեայ առեւանգութեանն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)

ԱՌԵՒԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. ἀρπαγή. rapina, raptus. որ եւ ԱՌԵՒԱՆԿ. Հափափումն. յափշտակութիւն աղջկան կամ կնոջ օտարի, կամ մանկան.


Առեւգնայ առնեմ

sv.

cf. Առեւանգեմ.

· Calfa


Առեւգնաց առնեմ

sv.

to take away, to carry off.

· Calfa

NBHL (1)

Յորժամ յեկեղեցւոյ կարգաց ոք ի բաց ելանէ, չկայ յակաստանի. առ եւ գնաց առնէ զնա մոլորութիւնն. (Սեբեր. ՟Ե։)


Առնաձեւ

cf. Առնակերպ.

· Calfa

NBHL (1)

Առնաձեւ իմն կերպարանի աշխարհ, որ յերկոտասան անդամոց բաղկանայ. (Տօնակ.։)


Աստեւոր

adj.

sure, infallible, constant.

· Calfa

NBHL (4)

ἅριστος optimus, idoneus Հաստատուն. կուռ. արաստոյ. եւ զօրաւոր. եւ կարիլաւ. ընտիր.

Ցուցանէ աստեւոր ճանապարհ բարձրութեան զխոնարհութիւն. (Ածաբ. ծն.։)

Զաստեւոր եւ ըզզարմանալին տեսին ծնունդ (մովսեսի). (Պիտ.։)

Վէմ ինչ աստէոր եւ ստուար զառ ի վեր դժուարաւ տարեալ լինի, իսկ զառ ի վայր իւրովի հոսեսցի. (Խոսր. պտրգ.։)


Առագաստաձեւ

adj.

in the shape of a sail.

· Calfa

NBHL (3)

Ըստ ձեւոյ առագաստի նաւաց, վարագուրաց, կամ թաղանթաց եւ այլն.

Առագաստաձեւ զմոմն անօսրէ. (Վեցօր. ՟Ը։)

Հուրն բորբոքեալ առագաստաձեւ շուրջ պատեալ զմարմնով երանելի վկային. (Ճ. ՟Ա.։)


Առաջեւ

adv.

before;
զառաջեօք անկանել, to go to meet (a person), to advance before (the enemy).

· Calfa

NBHL (4)

Ետ ածել զարշակ արքայ հայոց զառաջեւ իւրով. (Բուզ. ՟Դ. 54։)

ԱՌԱՋԵՒՔ, ջեւս. գ. Եղեալքն առաջեաւ կամ զառաջեաւ։ արջեւինները.

Յորժամ լինիցի ծագումն (արեւու), զառաջեւսն խանձելով. (Շիր.։)

ԶԱՌԱՋԵՕՔ ԱՆԿԱՆԻՄ. իբր Ընդ առաջ ելանել եւ պատահել.


Առատապարգեւ

cf. Առատաձիր.

· Calfa

NBHL (7)

ԱՌԱՏԱՇՆՈՐՀ ԱՌԱՏԱՊԱՐԳԵՒ cf. ԱՌԱՏԱՁԻՐ, իբր ն. եւ կ.

Առատաշնորհ հօրն աստուծոյ կատարեալ տուրք։ Առատաշնոր պարգեւատուին. (Պիտ.։)

Պտղաբերեալ զմեծապարգեւ եւ զառատաշնորհ պտուղ մարգարէութեան. (Թէոփիլ. պհ.։)

Զի ողորմելովն առատապարգեւ լիցի ի մեզ։ Գոհանամք զառատապարգեւ բարերարութեանցդ քոց. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)

Զոր յառատապարգեւն հօրէ ընկալան. (Սկեւռ. ես.։)

Զառատապարգեւ բարիսն. (Յճխ. ՟Ժ։)

Զառատապարգեւս վերընկալեալ զփառս. (Շար.։)


Բազմաձեւ

adj.

multiform.

· Calfa

NBHL (3)

Անունն Աստուծոյ՝ բազմաձեւ եւ բազմատեսակ յասացելոցն (այսինքն՝ ի սուրբ գրոց) ստեղծանի. (Դիոն. ածայ.։)

Նուրբ՝ եւ գրեթէ օդային թեւովքն (մեղուաց) բազմաձեւ ձգեցելովքն. Եւ սոյն բազմաձեւ, եւ աղգի ազգի. առ որս. ՟Է։ Բազմաձեւ արուեստականագոյն անօթք ճախարակեայք։ Հեշտ ցանկութիւն՝ բազմապատիկ եւ բազմաձեւ օձի նմանեցաւ. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. այլաբ.։)

πολύσχημος multarum figurarum, πολυειδής, ποικίλος multiformis, varius Բազում ձեւով յօրինեալ. յոքնատեսիլ. պէսպէս. բազմագոյն.


Բազմապարգեւ

adj.

that gives or is given abundantly.

· Calfa

NBHL (5)

Տուիչ զանազան պարգեւաց. առատ ի պարգեւս.

Ապաշնորհս առ բազմապարգեւդ։ Բազմապարգեւ թագաւոր. (Նար. ՟Է. ՟Ժ՟Դ. ՟Ձ՟Բ։)

Եւ Առատապէս պարգեւեալ. առատ.

Բազմապարգեւ բարութիւնս նմա խոստանայր. (Յհ. կթ.։)

Զամենալից շնորհս բազմապարգեւ քո ողորմութեան. (Նար. ՟Լ՟Դ։)


Բազմատերեւ

adj.

polypetalous.

· Calfa


Արեւագալ

s.

day-break, dawn, sun rise.

· Calfa

NBHL (4)

Ժամ գալստեան կամ ծագման արեւու. որ եւ ԱՐԵՒԱԾԱՅՐՔ. ԱՐԵՒԱՑԱՅԹ. ԱՐԱՒԱՀԱՐՔ. արեւցաթ

Գան ի գերեզմանն ընդ արեւագալն. (Մրկ. ՟Ժ՟Զ 2. յն. ընդ ծագել արեդական.)

Առաւօտին աղօթքն, զոր ընդ տրեւագալն կատարեն։ Եւ այսպէս ապա զարեւագալոյն զսաղմոս կատարեն։ Զարեւագալին սաղմոս. (Յհ. իմ. եկեղ. եւ Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. կան.։)

Յարեւագալիս՝ պաշտաման ամիս. (Գանձ.։)


Արեւադարձ, ձից

s.

tropic.

· Calfa


Արեւադէմ, դիմի

s. bot. vanilla;
heliotrope.

· Calfa

NBHL (1)

ἠλιοτρόπιον heliotropium, herba solaris, martagum ռմկ. արեւածաղիկ. Ծաղիկ՝ արեւանման դիմօք, կամ որ զդէմս իւր շրջէ յարեւն կոյս ...։ (Գաղիան.։)


Արեւադիտակ

s.

helioscope.

· Calfa


Արեւածաղիկ, ծաղկան

s. bot. litmus, turnsole, sun-flower.

· Calfa


Արեւածայրք

cf. Արեւագալ.

· Calfa

NBHL (3)

Նոյն ընդ Արեւագալ. յորդում պահու արեւն ծայրս արձակել սկսանի.

Յամենայն երկրի ընդ արեւածայրս ցօղ անկանի. (Եզնիկ.)

Ընդ արեւածայրս արկանէ ցօղ մանրացօղ ի ժամանակս ամարայնոյ. (վեցօր. ՟Զ։) (Շիր.։)


Արեւակայք, յից

s.

solstice

· Calfa


Արեւակէզ

adj.

tanned;
— լինել, to be sun-burnt.

· Calfa

NBHL (6)

Կիզեալ յերեսաց արեւու. արեգակնակէզ՝ ըստ ՟Բ նշ.

Ցերեկ արեւակէզք էին. (Եղիշ. ՟Ը։)

Զցերեկ արեւակէզ առնելով. (Պիտ.։)

Արեւակէզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)

Արեւակէզ եղեալ տոչորի նիւթն. (Արծր. ՟Ա 3։)

Արեւաըէզ եղեալ ողկուզացն. (Շ. ընդհ.։)


Արեւահար լինիմ

sv.

to have a sunstroke.

· Calfa


Արեւահարք

cf. Արեւագալ.

· Calfa

NBHL (2)

Ժամն յորում արեւն հարկանէ կամ հարկանի, այսինքն ծագէ. արեւագալ. արեւածայրք.

Արդ ցերեկ է եւ արեւահարք. (Տօնակ.։)


Արեւամերձ

s.

perihelion.

· Calfa


Definitions containing the research եւ : 10000 results

Այր, առն, յառնէ, արամբ, արք, արանց, արամբք

s.

man;
husband, spouse;
person;
youth, young man;
— երեւելի, personage;
— իւրաքանչիւր, every one, every person, every body;
— ոք, a person, some one;
— ընդ արամբ, — զարամբ, in competition;
with emulation;
— ցընկեր, one to another;
ընդ — եւ ընդ կին, the men as well as the women, both men and women;
առ —, յայր, each person, a head, a man;
առն տալ, to marry;
առն՝ արանց լինել, to get, to be married;
վատ արանց, coward;
քաջ արանց, brave, courageous;
— խաղաղութեան, peaceful man;
— գործոյ, ingenious, active man;
— զօրութեան, valorous man;
— մահու, guilty, worthy of death;
— պատերազմի, belligerous, warlike, martial;
արք արեանց, sanguinary, bloody men;
— Աստուծոյ, man of God.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(հոլովւում է առն, յառնէ, արամբ, արք. արանց, արամբք) «արու մարդ» ՍԳր. «2. ամուսին, էրիկը» ՍԳր. «3. արի, քաջ, կտրիճ» Ա թագ. դ. 9. Բ. մկ. է. 34. զանա-զան դարձուածներով ունինք՝ արանց քաջ կամ քաջ արանց «թագաւոր» ՍԳր. Ագաթ. վատ արանց «կնամարդի, թոյլ» ՍԳր. առն տալ, արանց լինել «ամուսնանալ» ՍԳր. այր այր, այր առ այր, այր զընկեր, այր ըստ առ-նէ, այր զարամբ «իրարու» ՍԳր. ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով. 1. առն-որ հների ամենասովորական ձևն է. գտնւում է միայն բարդերի և ածանցների սկիզբը. ինչ. առնա-կին «ամուսնացած կին» ՍԳր. Ոսկ. առնակ-նութիւն Սեբեր. առնաբար «արիաբար» Ա-գաթ. առնազէն «կռուող մարդու զէնք» Ա-գաթ. առնութիւն «արիութիւն» Ոսկ. Եբր. Ա-գաթ. առնի «արական, էրիկ, մարդու» Եւս. քր. «արական անդամ» Բուզ. առնազի Օր. իբ. 5 ևն. տարօրինակ կերպով յետադաս է սիրառն «հոմանի» (նորագիւտ և յետին բառ) Փոնց. 34, 36, 127, 168, 194.-2. այր. ընտիր մա-տենագրութեան մէջ քիչ անգամ գործածուած է. եղած բացառիկ օրինակներն են այրասէր «ամուսնուն սիրող» Տիտ. բ. 4. այրասիրու-թիւն Ոսկ. տիտ. այրևձի Ա. մկ. դ. 28. Ագաթ. կամ այրուձի ՍԳր. այրընտիր Կոչ. այս ձևով պիտի լինէր սակայն բարդութեանց երկրորդ մասը, ինչպէս ցոյց են տալիս՝ սկեսրայր ՍԳը (նոյն իսկ հոլովուած սկեսրայրի 1 Ա. թագ. դ. 21), անայր Ա. կոր. է. 11. պատահաբար մի-այն աւանդուած չէ քեռայր Խոր. յետինների մօտ բառի թէ՛ սկիզբը և թէ՛ վերջը սովորա-կան է դարձած. ինչ. այրանման Փարպ. ալ-րասիրտ Խոր. այրասպան Պիտ. Փիլ. այրաթող Կանոն. այրիկ Թր. քեր. կամ այրուկ Ճառընտ. բազմայր Արշ. Փիլ. բազմայրութիւն Լմբ. ա-ռակ. իշայր «արու վայրի էշ» Վանակ. յոբ. կիսայր Նիւս. բն Սանահն. խօսնայր Մխ. դտ. Վանակ. -3. ար-, որ երևում է բառերի սկիզ-բը միայն. այսպէս՝ ու մասնիկով՝ արու «որձ» ՍԳր. որից արուաբար Կիւրղ. թգ. արուագէտ ՍԳր. արուական «արական» Սգր. Եզն. ա-բուանալ «արիանալ» Փիլ. Լաստ. արութիւն (կամ արւութիւն) «արական բնութիւն» Եզն. «քաջութիւն» ՍԳր. Ագաթ. Կոր. «արբունք» Ոսկ. ես. «առնանդամք» Եւս. պտմ. 158 (հմմտ. ՀԱ 1914, 123). «սերմն առն» ՍԳր. Եզն. -որ մասնիկով (հմմտ. աղու-որ) արուո-րագոյն «աւելի քաջ» Պիտ. Նար. առաք. 432 Թր. քեր. 15 (իբր յն. ἀνδρειότερος)։ Յհ. կթ. -ի մասնիկով արի «քաջ», որ գործածւում է յետնաբար. հներից ունինք միայն Արին Առա-մազդ Ագաթ. (քանիցս), որից արիաբար Խոր. Պիտ. արիական Ոսկ. յհ. բ. 8. արիանալ Պիտ. Նար. արեացի «կտրիճ» Փարպ. անարի «թու-լասիրտ» Եղիշ. Պիտ. վատարի Պտմ. վր. ա-նարանց «կոյս մնացած» (որ չէ եղած ա-րանց) Ագաթ. արական Փիլ. արամբի Ես. ծդ. 1. Կոչ. արանցի «առնական» Մանդ. ա-ռանք (արականք» Ուռհ.։

NBHL (24)

Արու մարդ. չափահաս կամ կատարեալ. յարբունս հասեալ, երիտասարդ. եւ լի աւուրբք. էրիկ մարդ. էր. երքէք. հէրիֆ. մէրտ. (ծ. եւ յն. լտ. անէր, վիր. ἁνήρ vir ) եւ ἅνθρωπος, homo. այս ինքն մարդ. եւ βροτός մահկանացու. mortalis homo.

ԱՌՆ ՏԱԼ, եւ ԱՌՆ կամ ԱՐԱՆՑ ԼԻՆԵԼ. Ամուսնացուցանել զաղջիկ, եւ ամուսնանալ. կարգել, կարգուիլ. էվերմէք. եվլէնմէք. գօճայա վէրմէք. վարմագ. δοῦναι. dare եւ ἑκγαμίζω կամ ἑκγαμίσκω, ἑκγαμίζομαι կամ ἑκγαμίσκομαι. nuptui colloco, -or;
nubeor.

ԱՅՐ ԱՅՐ, ԱՅՐ ԱՌ ԱՅՐ. ԱՅՐ ԶԸՆԿԵՐ. ԱՅՐ ԸՆԴ ԸՆԿԵՐԻ. ԱՅՐ ԸՍՏ ԱՌՆԷ, ԱՅՐ ԶԱՐԱՄԲ. իբր իւրաքանչիւր, մի մի. եւ միմեանց. խուռն խուժան. ἔκαστος, κάθ’ ἐαυτόν, ἔτερος τοῦ ἐτέρου. եւ այլն. singuli. ամմէն մէկը, մէկմէկու, իրար. հէր պիրի, պիրի պիրինէ, խալգ.

ԱՅՐ, այրի, րից ԱՅՐ յորմէ եւ ՔԱՐԱՅՐ. անձաւ, քարանձաւ (մեծ կամ փոքր). փապար. ծերպ. որպէս եւ աւերակ՝ ուր իցեն դարափոսք կամ տեղիք թաքստեան։ պրս. զար թ. մաղարտ եբր. մէարա. σπήλαιον. spelunca.

Այր՝ մի ի հազարաց գտի, բայց կին՝ ամենեւին ոչ։ Բարձցէ զայր հզօր, եւ զկին զօրաւոր։ Յորժամ եղէ այր, զտղայութեանն ի բաց խափանեցի։ Արք եւ կանայք. արանց եւ կանանց. եւ այլն։

Տացես աղախնոյ քում զաւակ առն. (Ա. Թագ. Ա. 11.) ոմանք իմանան՝ զաւակ արու. իսկ եբր. եւ յն. զաւակ կամ սերմն արանց. այս ինքն սաղմնառութիւն որդեծնութեան։

Ի քսան եւ ութ ամն դադարէ աճումն մուրուացն, եւ անուանի այր. (Լմբ. սղ.։)

Եւ այրն յաւուրս Սաւուղայ ծերացեալ, եւ հասեալ յարս. (Ա. Թագ. ԺԷ. 12.) այս ինքն հասուն տիօք յարսն, ի մէջ արանց, քան զայլ արս.

Ծախեցան աւուրք բազումք, եւ ոչ հասեր յարս. (Մաշկ.։)

Մարմնով աճէր եւ զարգանայր, որով մանկունք հասանեն յայր. (Յիսուս որդի.։)

Այր է գլուխ կնոջ։ Կին երկնչիցի յառնէ իւրմէ։ Ա՛րք սիրեցէ՛ք զկանայս ձեր։ Սոյնպէս եւ կանայք հնազանդ լինել արանց իւրեանց. եւ այլն։

Լա՛ւ իցէ քեզ տալ զնա՝ քան տալ զնա առն օտարի։ Որ առն չիցէ տուեալ. եւ այլն։

Դուստր առն քահանայի եթէ լինիցի առն այլազգւոյ։ Կանայս առնէին, եւ արանց լինէին։ Ի յարութեան ոչ կանայս առնեն եւ ոչ արանց լինին. եւ այլն։

Իբրեւ կին՝ որ զայլ արամբ գայցէ. (Վրդն. սղ.։)

ԱՅՐ. որպէս արի. քաջ, երեւելի. լաւ. կտրիճ, մարդ ըսելու մարդ, մենծ մարդ. իյիտ. էրքէկ. պիւյիւք քիշի.

ԱՅՐ ԱՍՏՈՒԾՈՅ, կամ ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ, ԶՕՐՈՒԹԵԱՆ, ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ եւ այլն. ստէպ ի սուրբ գիրս եւ յայլ մատեանս, որպէս Աստուած արեալ, խաղաղարար, զօրաւոր, քաջ մարտիկ, եւ այլն։

Այր առ այր, եւ մարդ առ մարդ կուտակիլ. (Յհ. կթ.։)

Այսպէս առ հասարակ նոքա ասացեալ այր ցընկեր. (Յհ. կթ.։ cf. Ել. ԺԶ. 15։ Թուոց. ԺԴ. 4։ Ես. ԺԳ. 8։ Շար. եւ այլն։)

ԱՐԱՆՑ ԾԱՂԻԿ. cf. ԼՕՇ։ (Գաղիան.։) այր եւ ձի, առն եւ ձիոյ. cf. ԱՅՐՈՒՁԻ.

Զօր հատանէր, այրեւձի առնէր իբրեւ վեց հազար. (Ա. Մակ. Դ. 28։)

Ի թիկունս հասանէին մեծաւ բազմութեամբ ժիր եւ քաջ առնեւձիոյ։ Լինէր առաջնորդ առնեւձիոյ յունաց. (Ագաթ.։)

Սաստկութիւն առնեւձիոյ. (Փարպ.։) արանց ծաղիկ. cf. ԱՅՐ, cf. ԼՕՇ։

Նստէր ի լերինն, եւ բնակեաց յայրի անդ։ Տացէ ինձ զայրն կրկին (որ էր այր ի մէջ այրի)։ Ագարակն, եւ այրն՝ որ ի նմա։ Որ է առ կրկնով այրիւն։ Ի կրկնումն այրի ագարակին։ Թաքեան ի յայրին։ Ի բերան այրին։ Գոմս ի լերինս՝ յայրս եւ յամուրս։ Թաքեաւ ժողովուրդն յայրս։ Սաւուղ յարեաւ յայրէ անտի։ Թաքուսցեն յայրս եւ ի ծերպս վիմաց։ Յայրս եւ ի քարածերպս։ Այրս ամուրս։ Նստաւ յամուրս այրիցն։ Եղիցին աւանք քո այրք յաւիտենից. եւ այլն։

Եղեւ զարմանալի Եղիա՝ ի մաշկեղէն, եւ յայրիցն եւ ի լերանցն. (Ոսկ. մտթ.։)


Աջ, ոյ, ու

adj. s. right;
right hand;
ընդ աջմէ, to the right;
աջոյ ձեռամբ յաջողակ, right-handed;
յաջմէ եւ յահեկէ՝ յաջուց եւ յահեկաց, to the right and left, on each side;
— թեւ բանակի, right wing of an army;
— հաւանութեան տալ՝ կարկարել ումեք, to offer one's hand, to consent;
յ— եւ յահեակ, right or wrong.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ռ, ու հլ. (բովանդակ ՍԳրքի մէջ ու-նինք 33 անգամ աջոյ, 8 աջով, 5 աջու, 2 աջուց, 2 յաջում, 62 աջմէ. յետնաբար նաև ի հլ.) «աջ» ՍԳր. Ագաթ. ևն. յետնաբառ «սրբի կամ նաև կրօնաւորի ձեռք», որով աաւում է մինչև անգամ՝ Ուր կայ ձախ աջն Պետրոսի և Պօղոսի. Վրդ. աշխ. 516։ Այս բառից են աջակողմն ՍԳր. աջաթև Արծր. աջակից Սամ. երէց. աջակցիլ Խոր. Յհ. կթ. աջեակ Վրդ. քրզ. աջել «հրաւիրեալը վերև կամ աջ կողմը նստեցնել» (հմմտ. յն. δεζιό-ομαι) Մանդ. աջին Խոր. Յհ. կթ. աջանալ (նոր բառ)։ 2. Լեռուների մէջ առհասարակ աջը հա-մառուած է լաւ, բարեգուշակ, յաջողութեան կողմ, մինչդեռ ձախը նշան է անյաջողու-թեան, ձախորդութեան, իբրև չար, անբա-րեգուշակ կողմ։ Այս նախապաշարման հա-մեմատ ունինք յն. δεšιά «աջ», δεšιδς «յաջող, ճարտար, սրամիտ, ճարպիկ», լտ. dexter «աջ, յաջողակ, ճարտար», տճկ. [arabic word] saγ «աջ, առողջ, ողջ», պրս. [arabic word] rāst «աջ, ուղիղ», գւռ. գործս աջ է գնում «յաջող է»։ Ընդհակառակը՝ յն. ἀριστερός «ձախ, անյաջոզ», լտ. sinister «ձախ, անբարե-յաջող, չարագուշակ», հյ. ձախ, ձախորդ, ձախորդութիւն, ձախող, գւռ. գործս ձախ է գնում «անյաջող է» ևն։ Ըստ այսմ հյ. աα բառից կազմուած են աջող Եզեկ. ծը. 28. Խոր. Փարպ. աջողակ «ճարտար» ՍԳր. Փարպ. «լաւ, յաջող» Պիտ. Զենոբ. աջողա-ձևոն «ճարտար» Խոր. Յհ. կթ. չաջողութիւն Եզն. մանաւանդ յ նախդիրով՝ յաջող Եւս-քր. յաջողակ ՍԳր. յաջողել կամ յաջողիլ ՍԳր. յաջողութիւն ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. ան-յաջ «անյաջող, տարադէպ» Խոր. բ. 7. մի-ջին հյ. աջողնալ «հիւանդը լաւանալ, ապա-քինիլ» Անսիզք 65 (հմմտ. թրք. saγ «աջ, 2. ողջ»)։ Ջ. աջողութեան գաղափարից անբաժան է յառաջդիմութեան գաղափարը. ըստ այսմ աջ բառից են ծագում՝ առ մասնիկով՝ ա-ռաջ «առջևը» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Ագաթ. ընդ առաջ ՍԳր. Ոսկ. ես. առաջոյ, առաջապահ. առաջև, զառաջեսք, զառաջեաւ, առաջի, զառաջասուն, յառաջ ևն, բոլորն էլ հին և ընտիր (հմմտ. թրք. ōn բառը՝ որ նշանա-կում է «առջևը», իսկ կումուկերէնում ար-դէն «աջ». այսպէս՝ ong «աջ», ong yanə ռաջ կողմը». տե՛ս Mоxирa, Kумыкско-pyccкiи cловарь, Cбори. мaтep. Kавкaзa, հտ. 17)։-Այս բոլոր բառերը զուգորդուած են տեղի գաղափարի հետ. բայց յառաջդիմու-թիւն առանց ժամանակի գաղափարի՝ ան-կարելի է. այս պատճառով լեզուների մէջ այն բառերը՝ որ նշանակում են «առջև», նշանակում են նաև «նախ». հմմտ. ֆրանս avant «առջևը, առաջ, նախ», devancer քառջևից երթալ և կանխել», յն. πρὸ «առ-ջևը, առաջ, նախ», թրք. [arabic word] ön «առջևը». [arabic word] ónǰe «նախ և առաջ», պրս. [arabic word] pēš «առջևը, նախ», [arabic word] pēšrav «առ-չևից գնացողը», [arabic word] pēšin «առաջուց, կանխաւ» ևն։ Հայերէնի մէջ էլ ունինք ա-հաջ «առջևը», աշխ. «նախ, նախապէս», յառաջ «դէպի առաջ և առաջուց, նախ», յառաջել «առաջ երթալ և կանխել», առա-ջի «առջևը», բայց նաև «առջի, առաջին» Սեբեր. թ. Բուզ. ե. 51. զառաջել «կանխել» Եւս. պտմ. Եփր. ա. տիմ. առաջուստ «առջե-վից» Եփր. աւետ. «առաջուց» Եփր. Եբր. առաջին (այս բառի կազմութեան հետ հմմտ. բելուճ. p'ēšī «առաջին», բառա-ցի «այն որ առջևն է», և սոգդ. sry «առաջին», բառացի «այն որ գլուխն է»), առաջնորդ և վերջապէս յաջորդ, ուր յ և որդ մասնիկ են, հմմտ. նախորդ։

NBHL (9)

δεξιά. dextera, dextra. Զօրագոյն եւ աջողակագոյն ձեռն մարդոյ կամ կենդանւոյ, եւ կողմն այնր ձեռին. աջ ձեռքը, աջ կողմը. սաղ. սաղ էլ. սաղ դարաֆ.

Յեցաւ ի նոսա, ի մինն աջով իւրով, եւ ի միւսն ձախով իւրով. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 29։)

Երկու երակք հատան առ թիկունս կոյս՝ երկաւորիս, իբրու հանդիպեալ էր մարմինն աջիւք եւ ահեկիւք գոլով. (Պղատ. տիմ.։)

Զեփրեմ ընդ աջմէ՝ ի ձախմէ իսրայէլի, եւ զմանասէ ի ձախմէ՝ յաջմէ իսրայէլի։ Յաջ եւ յահեակ թռուսջիր։ Յաջ յահեակ կոտորեաց. (Ծն. ՟Խ՟Ը. 13։ Ես. ՟Ծ՟Դ. 3։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 44։)

Օգնականք ի պատերազմին եւ աղեղամբ յաջուց եւ յահեկաց. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 2։)

Աջ հաւանութեան ետուն ինձ եւ բառնաբայ. (Եփր. գաղ.։)

Խնդրեսցեն զաջն խաղաղութեան յեսովայ եւ կեցցեն։ Երկայնամիտք եղեն տլ զաջ խաղաղութեան. (Եփր. յես.։)

Աջով ձեռամբն. յաջմէ ձեռանէ. յաջում թեւի անդ. աջուց ձեռաց. աջուց ոտից. աջուց ականջաց. աջ ծնօտ. եւ այլն. (ի սուրբ գիրս։)

Թողում զխաշն յաջ բազուկ եւ յաջ ակն ուրուք. Կանոն. իմա՛, յանձնել ի խնամս ամենայն իրօք։


Ամ, աց

s. adv.

year;
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «տարի» ՍԳր. Ագաթ. «տա-րիք» Եւս. Ոսկ. որից ամամէջք «մի քանի տա-րուայ միջոցը» Ագաթ. ամանոր «նոր տարի», ամանորարեր Ագաթ. զ և առ նախդիրներով՝ զառամ «խիստ ծեր» Պիտ. զառամագոյն Եփր. աւետ. զառամանալ Յհ. իմ. ատ. եալ և եան մասնիկներով՝ միամեայ Յայսմ. եռամեայ, եռամեան, եռեմեան Պղատ. օրին. Փիւ. երե-քամեալ Եւս. քր. բազմամեայ Իմ. դ. 15. բազ-մամեան Մծբ. աւելի հին ձևով երկեամ, զեր-կեամ, երկեմեան, երկեմենից, երեամ, ե-րեմի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. Ես. և բ. տիմ ե-րեմեան, երեմենի «3 տարեկան» ՍԳր. ու-թամեան Գծ. թ. 33. նոր գրականում ս մավերջ, կիսամեակ, տասնամեակ ևն։

NBHL (14)

Տարի. ժամանակ ՟Ժ՟Բ ամսոց արեգական. սէնէ. եւ ամ. յոքն. աւամ. եյամ. պրս. սալ. լտ. աննուս. եբր. լանա. թ. եըլ. ἕτος, ἑνιαυτός. annus

Չափ ժամանակի երեւելի իրաց. թարիխ.

Եկաց Ադամ ամս ... եւ եղեն ամենայն աւուրք Ադամայ՝ ամք իննհարիւր եւ երեսուն։ Եղիցին աւուրք դոցա՝ ամք հարիւր քսան։ Նոյ էր ամաց վեցհարիւրոց։ Զերկոտասան ամ ի ծառայութեան կացեալ էին, եւ յերեքտասաներորդում ամին ապստամբեցին։ Ծերութիւն պատուական ո՛չ բազմաժամանակեայն է, եւ ոչ որ թուով ամացն չափիցի. եւ այլն։

Այն ընտրութիւն ամօք չափեցաւ։ Շրջանակես զժամանակս ամաց։ Ականն արեւու որ հոլովէ կուտէ ամաց յոլովութիւն. (Նար.։)

Ժամանակ ամաց մերոց եօթանասուն ամ։ Օրհնեաց զամս արդարոց։ Բայց արդ ծերացայ, եւ դուք հերիք էք յամս իմ. եւ այլն։

Ես եղբարք վաթսուն եւ հինգ ամի՛ եմ ի տէր մեր։ Անցեալ խորհրդովք զամօք (կամ զամեօք) իւրովք գնայր. այս ինքն հասուն խորհրդովք քան զհասակն վարէր. (Եւս. պ. ՟Բ. 24։ ՟Զ. 3։)

Յամին վեցհարիւրորդի կենացն Նոյի։ Յամին ութուտասներոդին Նաբուքոդոնոսորայ։ Ի հինգետասաներորդի ամի տէրութեանն Տիբերեայ. եւ այլն։

Սկիզբն արարեալ յամացն Արշակայ մինչեւ յամն վեցերորդ Արտաշիսի. (Եղիշ.։)

Կերիցես այս ամ զսերմանեալդ. (Ես. ՟Լ՟Է. 30։ ) Ասի եւ ԱՅՆ ԱՄ. ԶԱՅՆ ԱՄ. ԶԱՄՆ ՈՂՋՈՅՆ. եւ այլն, իբր յամի։

Յամէ եւս կերիցես զմնացորդսն։ Յամէ եւս (յն. յապագայն) հատցես զդա. (Ես. ՟Լ՟Է. 30։ Ղկ. ՟Ժ՟Գ. 9։)

Այսպիսի են պատրանք թշնամւոյն, ամ յամ առնելով եւ ժամ ի ժամ սահմանելով գործել զբարին. (Մանդ. ՟Ա։)

Եւ եղեւ սով զերիս ամս՝ ամ զամի զկնի։ Եւ այնպէս առնէր ամի ամի։ Ամի ամի ծառայեաց քեզ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 1։ Օր. ՟Ժ՟Ե. 18։ ՟Ա. Թագ. ՟Ա. 7։ եւ Ղկ. ՟Բ. 41։ Եբր. ՟Ժ. 3. եւ այլն։)

Զարեգակն ծագէ, եւ զամ ըստ ամէն զցօղսն պարգեւէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18.) յն. զտարեկան։

ԱՄ. Մասնիկ բաղադրական. որպէս ան, եւ համ. cf. ԱՄԲԻԾ, ԱՄԲԱՐԻՇՏ, եւ ԱՄԲԱՌՆԱԼ, եւ այլն։


Անձն, ձին, ձամբ, ձանց

s.

person;
hypostasis, personality;
creature, being;
soul;
mind;
heart;
myself, thyself, himself;
անձամբ, personally;
անձամբ անձին, by one's self, personally;
զանձամբ դառնալ, to turn back;
զանձամբ արկանել, to put on, յանձին բերել, to imitate;
յանձին ունել, to accept, to approve;
չառնուլ յ—, to refuse, to deny;
սիրէ նա զ— իւր, he loves himself;
վասն անձին եւեթ տամ պատասխանի, I only answer for myself;
երգնում յ— իմ, թէ այդ այդպէս է, on my soul, it is so;
զգաստանալ յանձին, to revive, to recover one's senses;
փոյթ ունի նա վասն անձին, he takes care of himself;
անձին առնել, to commit suicide;
եռն յանձին հարկանել, to boast of, to flatter one's self, to prick one's self;
յ— առնել, to recommend, to confide;
յ— լինել, to commend one's self, to have confidence in, to confide in, to be committed.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ն հլ. (-ձին, -ձինք, -ձանց, կայ նաև հյց. անձունսl Եփր. համաբ. 207) «մարդ, մարդ ինքը» ՍԳր. Ագաթ Եզն. Ոսկ ևն. բազմաթիւ ոճերով ու դարձուածներով. ինչ. անձամբ, անձամբ անձին «ինքնին», ան-ձին առնել «անձնասպանել», զանձամբ առ-նու «հագնիլ, վրան առնել», ըօտ անձինձ առնուլ «ստանձնել», յանձն բեկանիլ, զան-ձամբ դառնալ «իր շուրջը պտտիլ», յանձին ունել «վրան առնել, ընդունիլ, խոստանալ», ձեռն յանձին հարկանել «պարծենալ», յան-ձըն առնել «յանձնել», յանձն առնուլ «իր վրայ վերցնել». բոլորն էլ հին և ընտիր։ Ածանցման մէջ մտնում է անձն ձևով, յօդակապով կամ առանց յօդակապի և խիստ քիչ անգամ մի-այն անձ կամ անձին ձևով։ Այսպէս 1. ան ձըճ ձևից՝ յօդակապով. անձնագով «ինքնա-գով» Ոսկ. մ. բ. 10. անձնադիւր «թուլամորթ, հեշտասէր» Ոսկ. եբր. Եզն. անձնակամ «ան, կախ» Բուզ. դ. 5. Ագաթ. անձնակից Կնիք հաւ. 31, անձնամատն Ա. թագ. ի. 30. անձ-նապահ ՍԳր. անձնապահապետ Ա. թագ. իը. 1 անձնատուր ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. ստանձնակիր, ստանձնաւոր «բեռնակիր, մշակ» (նորագիւտ բառեր) Բ. մնաց. բ. 18, լդ. 13 (ըստ նորպ-գիւտի).-2. առանց յօդակապի, ձայնաւորի մօտ կամ բառավերջում. ինչ. անձնգովութիւն Ոսկ. անձնհանոյ Բրս. հց. յանձնապաստան ՍԳր. Կոչ. անձնսիրութիւն Ոսկ. մ. ա. 16. անձնտէր Պիսիդ. անձնդիւր Առակ. ծդ. 23 Ոսկ. ա. տիմ. անձնապուր Ոսկ. ես. Եզն. անձներ «մեծամարմին, խոշոր» Ոսկ. մ. բ. 22. անձնընտիր Եղիշ. անձնիշխան Երն անձ-նիք «իրան» Ճառընտ. անձնիկ (չունի ԱԲ) Թլկր. 29. առանձնել «ընդունիլ» Սեբեր. ըս-տանձնել «շալկել» Ագաթ. Բուզ. յանձնել Ե-ղիշ. Խոր. անձնիւր (գրուած սովորաբար անցնիւր) «իւրաքանչիւր, ամէն մէկը իր» Ոսկ. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. անցնուրոյն «ա-մէն մէկինը զատ զատ» (փխնկ. գռեւու անձ-նուրոյն) Յհ. կթ. դատարկանձն Ա. տիմ. ե. 14. միանձն Վեցօր. կոպտարանձն Խոր. հա-մանձն «ընկերակից» Պրպմ. 423ա (նորագիւտ բառ), կիսանձն Շիր. մեծանձն Պիտ. Կաղկնտ. վեհանձն կղկնտ. անանձն Ոսկ. ես.-3. անձ-ձևից են՝ յանձանձել ՍԳր. Ոսկ. յանձանձիչ Երեմ. Խթ. 1. Ոսկ. ես. Կիւրղ. Ծն. Եւս. քր. անձնուէր, անձնուիրութիւն, անձնուիրաբար (նոր գրականում կազմուած՝ փխ. հնաձև անձնանուէր ևն).-4. անձին ձևից կայ մի-այն առանձին, առանձինն «մինակ» ՍԳր. Ա-գաթ. Ոսկ. Սեբեր.-Նոր գրականում կազ-բաած ոարեր են՝ անձնականութիւն, անձնա-պաշտպանութիւն, անձնապատւութիւն, անձ-նավստահ, անձնատուութիւն, անձնազոհ, անձնափոխանորդ ևն.

NBHL (67)

(լծ. հյ. ինձ, ինձէն, ինքն. եւ ար. ինս, ինսան). Ինքնութիւն իմացական եւ բանաւոր էակի՝ դիմաւ որոշելոյ. անհատն բնութենակից դիմաւորաց. որ եւ ասի դէմ, կամ անձնաւորութիւն, եւս եւ հոգի, եւ այլն։ Ըստ բուն հայկաբանութեան, անձն է ինքն՝ յամենայն դէմս. որպէս ես ինքն, դու ինքն, նա ինքն, ինքեանք, եւ այլն. կամ իւր, իւրեանց. քէնտին, քէնտի, քէնտիլէրի. վասն որոյ ի յն. եւ լտ. բացատրի դերանուամբքս. αὑτός, ἑμαυτοῦ, σεαυτοῦ կամ σαυτοῦ, ἐαυτοῦ. ipse, mei ipsius, tui ipsius, sui ipsius.

ՅԱՆՁՆԷ, ՅԱՆՁԱՆՑ. ԱՆՁԱՄԲ, ԱՆՁԱՄԲՔ. ԱՆՁԱՄԲ ԱՆՁԻՆ. իբր մ. որպէս ինքնին. իւրովի. իւրեւ. ինձէն. յինէն. քեզէն. ի քէն. մեզէն. ձեզէն. ἁπ’ ἑμαυτοῦ (յիմմէ) αὑτοί ἑν ἐαυτοῖς (ինքեանք յինքեանս). ἁφ’ ἐαυτοῦ (յիւրմէ յինքենէ) եւ այլն. ինքիրմէ, իր քովէն. քենտինտէն, եւ այլն.

ԱՆՁՆ. Յաստուածայինս՝ է Անձնաւորութիւն, որ եւ ենթակայութիւն առնչական ասի յաստուածաբանից. դէմ. երես. անձ. վիճուտ, սըֆաթ. πρόσωπον. persona, ὐπόστασις. hypostasis, subsistentia.

ԱՆՁՆ. Իսկութիւն գոյաւոր իրաց. գոյացութիւն, հակադրեալ ոչնչի եւ պատահման, որպէս ըստ ընդարձակ առման յն. եւ լտ, ὐπόστασις, οὑσία. subsistentia, et substantia rerum, res subsistens. որք թարգմանին ի մեզ եւ ԳՈՅԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ, ՀԱՍՏԱՏՈՒԹԻՒՆ, եւ այլն.

ՅԱՆՁՆ Է, եղեւ, եղիցուք. πιστευέται. creditum vel commendatum est. ἑπιγράφεται. adscribitur, refertur. λειπόμενον ἑστι. relictum est. ἑν παρακαταθήκη. in deposito. Լինել յանձնեալ, ապըսպարեալ, աւանդեալ, հաւատացեալ, թողեալ.

Շամբշելոյն սուր առեալ եւ յանձին արարեալ՝ ի շամբշանացն բուժի։ Սուր առեալ եւ անձին առնիցէ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)

Յանձն իմ երդուայ՝ ասէ տէր (յն. լտ. յիս ինքն)։ Առնել զնա չար կամ բարի յանձնէ իմմէ։ Յանձնէ տուժէի։ Եւ ոչ զանձն արժանի համարեցայ առ քեզ գալոյ (յն. լտ. զիս ինքն)։ Եթէ ես վկայեմ վասն անձին իմոյ։ Սուրբ առնեմ զանձն իմ։ Յանցաւոր զանձն իմ ես ինձէն երեւեցուցանեմ։ Համարիմ զանձն (կամ զանձն իմ) երանելի։ Ցո՛յց զանձն քո քահանային (յն. լտ. զքեզ ինքն)։ Սիրեսցե՛ս զընկեր քո իբրեւ զանձն քո։ Փրկեա՛ զանձն քո, եւ զմեզ։ Դու վասն անձին քոյ վկայես։ Գանձես անձին քում։ Ամենայն թագաւորութիւն բաժանեալ յանձն իւր։ Վկայէք զանձանց։ Յանձանց իսկ ոչ ընտրէք զարժանն։ Առ ոմանս պանծացեալս յանձինս։ Լացէ՛ք ի վերայ անձանց ձերոց։ Մի՛ ոք զանձին եւեթ խնդրեսցէ։ Զանձինս իւրեանց արարին ներքինիս։ Զանձն (կամ զինքն) ոչ կարէ ապրեցուցանել։ Ասել զանձնէ, թէ իցէ ոմն։ Յորոց պահեալ զանձինս՝ բարւոք գործիցէք. եւ այլն։

Զանձինս մեր, եւ զմիմեանս. (Ժմ.։)

Դու ապաքէն հաւատս ունիս, կա՛լ առ անձինն առաջի Աստուծոյ. (Հռ. -Ժ-Դ. 22.) յն. առ քեզ ինքեան ունիջի՛ր. տե՛ս եւ ԱՌԱՆՁԻՆ։

Ոչ կարեմ ես յանձնէ առնել եւ ոչինչ։ Ոչ եթէ յանձնէ ինչ խօսիմ։ Ես գնեմ զնա անձամբ իմով։ Որ յանձնէ իւրմէ խօսի, փառս անձին իւրում խնդրէ։ Զայս ոչ յանձնէ ինչ ասաց։ Ուռն ոչ կարէ պտուղ բերել յանձնէ իւրմէ։ Ոչ եթէ յանձնէ ինչ խօսիցի։ Անձամբ յանձինս զվճիռ մահու ընկալաք։ Ոչ եթէ անձամբ բաւական եմք խորհել ինչ իբրեւ ի մէնջ։ Անձամբ յանձինս զանձինս չափեն։ Եւ ոչ եթէ անձամբ քո առնու պատիւ. եւ այլն։

Անձամբ յանձնէ դարձոյց զկամսն ի չարն։ Անձամբ զանձն դարձոյց ի լաւէ անտի ի յոռին։ Հնարս խնդրէր՝ եթէ՛ անձամբ, եւ թէ՛ այլով. (Եզնիկ.։)

Արեգակն միայն միով անձամբ (այս ինքն ինքեամբ կամ ինքնին առանձին) յորժամ երեւեսցի, զամենայն սահմանս աշխարհի միանգամայն լուսաւորէ. (Շիր.։)

Զնա անձամբ միայն հանեալ հրեշտակին՝ արձակեաց (այս ինքն առանձինն). իսկ զվարդ ոչ միայն լոկ անձամբ, այլեւ ծառայիւք. (Փարպ.։)

ԶԱՆՁԱՄԲ ԱՌՆՈՒԼ կամ ԱՐԿԱՆԵԼ. Զիւրեւ առնուլ կամ արկանել. զգենուլ։ (Ել. ՟Լ՟Գ. 4։ Եղիշ. ՟Ը։)

ԸՍՏ ԱՆՁԻՆՆ ԱՌՆՈՒԼ կամ ԲԱՌՆԱԼ, եւ այլն. ըստանձնել. ի վերայ իւր բառնալ. շալակել. շալկել.

Զմահիճսն ետ առնուլ ըստ անձինն. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. աւետ.։)

Տիկ ունիցի ըստ անձին։ Իւրաքանչիւր ոք կարիս ցաւոց ըստ անձին ունէր. (Ոսկ.։ եւ Երզն. մտթ.։)

Ոչ միտ դնել էր ասացելոցն, այլ միշտ զանձամբ դառնալ, եւ տեսանել զեկեալսն ի վերայ նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)

Արի՛ կա՛ց, եւ զանձամբ քով լե՛ր.. παρὰ σεαυτὸν γενοῦ. (Պտմ. աղեքս.։)

ՅԱՆՁԻՆ ՈՒՆԵԼ. իբր յանձն իւր կամ ի վերայ իւր առնուլ. ընդունել. պինդ ունել. պահել. եւ խոստովանել, եւ խոստանալ. վըրան առնել. իւսթիւնէ ալմագ. սէօզ վէրմէք, գապուլ էթմէք. տե՛ս եւ ի տառն Փ, ՓՈՅԹ ՅԱՆՁԻՆ ՈՒՆԵԼ.

Զայսոսիկ ձեր յանձին կալեալ, եւ ի սոյն յաճախեալ. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 8։)

Իսկ յանձին կալայց արդեօք (յն. խոստովան եղէց), եթէ կարօղ է փրկել աջ քո. (Յոբ. ՟Խ. 9։ Նոյնպէս եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 17.)

Ասիցես, դժուարաւ է զսովորութիւնն մոռանալ. ունիմ յանձին եւ ես։ Իսկ (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.)

Յանձին կալայ վանականին, թէ ունիմ ինչս բազումս, եւ եթէ շինեցայց՝ տացից ի վանս. իմա՛, խոստացայ։

Հպարտացեալ եւ ձեռն յանձին հարեալ էին, եւ պարծէին անուամբն Աբրահամու. (Եփր. համաբ.։)

Իբրեւ ետես զԳողիադ զի նախատէր զԻսրայէլ, հար ձեռն յանձին սպանանել զայլազգին։ Անուամբն Աբրահամու ձեռն յանձին հարեալ պարծէին ... Եթէ ոք ձեռն յանձին հարեալ իցէ՝ թէ ես Քրիստոսի եմ, գոնեայ իբրեւ զինքն համարեսցի զքեզ։ Որ ոք ձեռն յանձին հարեալ իցէ հաստատուն կալ, զգոյշ լիցի, եւ այլն. (Եփր. թագ. եւ Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)

Երեք Անձինք եւ մի բնութիւն՝ մի Աստուածութիւն, զքեզ խոստովանիմք յաւէտ Սուրբ Երրորդութիւն։ Երրակի թիւ կատարեալ, յերիս Անձինս բաժանեալ (այս ինքն զանազանեալ), Աստուածութեամբ միաւորեալ։ Երրորդութեանդ Երրեակ Անձին. (Ժմ.։) (Շար.։)

Կատարեալ է Հայր՝ անձամբ եւ զօրութեամբ. կատարեալ է Որդի անձամբ եւ զօրութեամբ. եւ այլն. (Յճխ. ՟Բ։)

Կատարումն հաւատոյն՝ զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ Հոգին ճանաչել երիս Անձինս, եւ մի Աստուած. (Խոսր. պտրգ.։)

Մի Երրորդութիւն կատարեալ ի յԱնձանց երից. (Նար. ՟Խ՟Դ. եւ այլն։) Ասի եւ յանսովոր հոլով, անձունք.

Մկրտեցէ՛ք զնոսա յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն, զի յայտ արասցէ, եթէ մի բնութիւն են նոքա, որ ի մի անուն անդ երիս Անձունս անուանեաց. (Եփր. համաբ.։)

Ոչ Անձն Հօր՝ է Անձն Որդւոյ, եւ ոչ Անձն Որդւոյ կամ Սուրբ Հոգւոյն՝ է Անձն Հօր. (Սեբեր. ՟Ա։)

Անձն երրորդական, բնութիւն միական, անհատ յաւիտեան։ Անձինք յատկային՝ ի մի գումարին, եւ զանազանին։ Անձն Հօր անծին, բազուկ բարձր Որդին, մատն յայտնեալ Հոգին. Հայր արմատ ծառին, ոստ նմին Որդին, պտուղ Սուրբ Հոգին, միակ յերեքին, Երրեակ միակին։ Լոյս ի լուսոյ՝ Անձն դիմաւոր, Որդի եղեր Կուսին կամաւոր. (Գանձ.։)

Օրհնեա՛ անձն իմ զՏէր։ Օրհնեցէ՛ք անձինք (կամ հոգիք) եւ շունչք արդարոց զՏէր։ Տրտում է անձն իմ (կամ ոգի իմ)։ Որ գտանէ զանձն իւր։ Կորուսցէ զանձն իւր։ Զի՞նչ տացէ մարդ փոխանակ անձին իւրոյ։ Մեծացուսցէ անձն իմ զՏէր։ Յամենայն անձնէ քումմէ։ Դնեմ զանձն իմ։ Դիցէ զանձն իւր ի վերայ բարեկամի իւրոյ։ Սիրտ եւ անձն մի։ Որք ընդ անձին իմոյ զիւրեանց պարանոցս մատուցին։ Ոչ հաճեսցի ընդ նա անձն իմ։ Ամենայն ցանկութիւն անձին քոյ գնաց ի քէն. եւ այլն։

Փրկել զանձինս մեր ի փորձութենէ։ Ի փրկութիւն անձանց մերոց. եւ այլն. (Շար.։)

Յերրորդ գիրս յաղագս անձին. Անյաղթ պերիարմ. այն է գիրք Արիստոտէլի յաղագս հոգւոյ. որպէս եւ ի Նիւս. բն. ուր յն. դնի հոգի, ի հյ. ստէպ թարգմանի անձն։ Ուստի անձն եւ մարմին՝ դնին առ նախնիս որպէս հակադրեալ հոգի եւ մարմին.

Զնոյն բաժանել յանձն եւ ի մարմին. (Պիտ.։)

Մարմինն մեղօք գրաւեալ, եւ անձն ի գործոց չարեաց ոչ մեկուսացեալ։ Ախտանամք յանձն եւ ի մարմին։ Քաւութիւնս անձանց, առողջութիւնս մարմնոց։ Լուացմամբ մարմնոյն՝ զանձինն հաւատամք առնուլ սրբութիւն։ Միջնորդաւ անձինն ընդ հողոյ միաւորեցաւ. եւ այլն. (Նար.։)

Անձնս հոմանունաբար ասի առ մեզ. զի անձն ասի հոգի մարդոյ եւ միտք, եւ դարձեալ անձն ասի եւ տեսակ գոյացութեան անհատի. (Ոսկիփոր.։)

Ոչ եթէ անգոյ, եւ կամ առանց մտաց եւ անձին, եւ թանց բնութեան զմերն ընկալաւ ի կնոջէ. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Յանձն էառ Աղկիբիադէս ամենեցուն նոցա. այսինքն հաւանեցաւ՝ հնազանդ եղեւ. (Եւս. պտմ. ՟Ե 3։)

ԱՆՁՆ. ի մարդիկ՝ է հոգի բանական. որ եւ ոգի, եւ կենդանութիւն կամ շունչ մարդոյ. ճան. որպէս ψυχή, anima.

Ըստ այսմ՝ ընդդէմ Ապողինարի հերետիկոսի, որ ուրանայր զմարդկային հոգին Քրիստոսի, ասի ի մեզ՝ թէ էառ Քրիստոս զհոգի կամ զանձն, եւ ոչ լոկ մարմին անանձն. եւ ընդդէմ Նեստորի ժանտի՝ որ երկու անձն կամ անձնաւորութիւնս դնէր ի Քրիստոս ըստ կրկին բնութեանց, ասի՝ թէ ոչ գոյր ի Քրիստոս անձն մարդկային, այլ միայն մի անձն աստուածային՝ ունակ կրկին բնութեանց։ Զայս քաջ պարտ է ի միտ առնուլ ուշիմ վերծանողաց զայս բառարան, եւ զամենայն գիրս նախնեաց. թէպէտեւ ի յետին դարս ի վերայ Քրիստոսի բառս ԱՆՁՆ ոչ վարիցի որպէս հոգի, այլ միայն որպէս Անձնաւորութիւն։

Չքոտի եւ անքատ անձամբքն (լուք). (Նար. ՟Կ՟Թ։) (Ա՛յլ է եւ ըստ ՟Ա նշ. ասել ԱՆՁՆ՝ վասն թագաւորութեան, եւ վասն ուռոյ որթոյ, եւ վասն արեգական, եւ այլն, որպէս, ինքն, իւր։)

Չարիքն՝ որ լինին, անձի՞նք ինչ իցեն։ Սպանութիւնն չէ անձն ինչ, եւ ոչ շնութիւն անձն ինչ է։ Զչարիսն ոչ պարտիմք անձինս անուանել, այլ՝ արգասիս անձանց։ Անուանք առանց անձանց են՝ յուշկապարկաց եւ իշացլուց. (Եզնիկ.։)

Անանձն թուին իրքն՝ որ յուսովն են. եւ հաւատքն անձն շնորհեն նոցա. մանաւանդ եթէ՝ ոչ շնորհեն, այլ՝ ինքն իսկ է անձն նոցա. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը. (այն է, յուսացելոց իրաց հաստատութիւն. ըստ յն. իբր՝ սդասիս։))

Իշխան արար զնա (զԱդամ՝ կենդանեաց) դնել զանուանս, որպէս եւ ինքն (Աստուած) հաստեաց զանձինս (նոցա). (Եփր. ծն.։)

ԱՆՁՆ. Մարմին մարդոյ՝ կենդանւոյ կամ մեռելոյ, որպէս բաղկացեալ յամենայն անդամոց. կամ երեւելի մասն նորա. որպէս Իրանք. թէն, կէօվտէ, վիւճիւտ.

Որ մերձենայցէ ի մեռեալ ամենայն անձին մարդոյ (ըստ բազում ձ. եւ յն. ուր քանի մի օրինակք, ի մեռեալ անձն մարդոյ), անսուրբ լիցի. (Թուոց. ՟Ժ՟Թ. 11։)

Ընդ նմին յարմարեալք որպէս անձն ընդ գլխոյ։ Որպէս գլուխ առանց անձին յարմարութեան ոչ կարէ կրել կենդանութիւն, եւ ոչ անձն առանց գլխոյ. (Շ. ընդհ.։)

Կամէի՝ թէ զբովանդակ անձնս յարուցեալ էր, եւ ոչ զկէսս։ Ըստ իւրաքանչիւր անձին սրբոցն (նահատակելոց) սապատս. (Փարպ.։)

Զքերովբէիցն զթեւսն տարածեալ ի վերայ գլխոցն եւ բովանդակ անձանցն (իբր մարմնոցն երեւելոց). (Խոսր. պտրգ.։)

Ոմն զգայլոյ կորիւն սնուցանէ, եւ իբր զշան կորիւնս ընդ անձն ականին (տեառն իւրոյ. վըրան ցաթկելով խաղալ) (Եզնիկ.։) (Ա՛յլ է եւ ԱՌՆՈՒԼ կամ ԲԱՌՆԱԼ ԶԱՆՁԱՄԲ, ԸՍՏ ԱՆՁԻՆ. (այս ինքն ի վերայ ինքեան. տե՛ս ի ՟Ա. նշ։)

Ամենայն անձն՝ որ ընդ իշխանութեամբ իցէ։ Լինէր ամենայն անձին ահ եւ երկիւղ։ Խախտել զանձինս ձեր. (որ եւ ասի, զոգիս ձեր, կամ զձեզ) եւ այլն։

Զմեր հոգի եւ զամենայն հաւատացելոց, մանաւանդ զայնոցիկ՝ որք աղօթս ի մէնջ հայցեցին, պարտիմք յանձնել Աստուծոյ. քանզի եւ զայս իսկ սովոր եմք պատասխանել նոցա, Աստուծոյ յանձն. (Խոսր. (իբր ռմկ. ալլահա՛ էմանէթ )։)

Տնտեսութիւն յանձն է ինձ։ Նմա էր յանձն հանել հարկ զաշխարհին։ Գիտիցեն, ում պահեալ կայ եւ յանձն է տեղին։ Յանձն առնեմ զսա քեզ, եւ յանձն լիցի. (՟Ա. Կոր. -Թ. 17։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 28։ ՟Թ. 24։ Տոբ. ՟ժ. 13։)

Մեծի թագաւորի, որում հասարակ զգուշութիւն յանձն է։ Հարց՝ տղայ մանկանց, եւ շահապաց՝ որբոց հոգաբարձութիւն, եւ արանց՝ կանանց խնամածութիւն՝ յանձն է. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)

Ոչ է պարտ եւ արժան զգիշեր ամենայն ի քուն կալ առն խորհրդաբերի, որում ժողովուրդք յանձն են, եւ այսքան հոգք. (Պտմ. աղեքս.)

Ամենայն ումեք չար է արբեցութիւն, եւ առաւել իշխանաց՝ որոց ամենայն ինչ յա՛նձն է. (Գէ. ես.)

Քահանայութեան յանձն է փրկութիւն եւ խնամ անմահի եւ ապականելոյ անձին. (Սարկ. քհ.)

Ի ձեռս քո յանձն առնեմ զհոգի իմ։ Յանձն արար նմա զարս եւ զկանայս։ Յանձն առնէին նոցա ըզկահ։ Բազմաց ումեք յանձն արարեալ եւ ի ձեռն եդեալ. (Սղ. ՟Լ. 6։ Երեմ. ՟Խ. 7։ ՟Խ.՟Ա. 10։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 35։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 25։)

Ընտրին դանիէլեանք, եւ առնին յանձն ներքինապետին. (Նախ. դան.)

Յանձն առին ազգք ամենայն ըստ հրամանին արքունի։ Յանձն առ Յովնաթան զառաջնորդութիւն։ Ոչ յանձն առին։ Չառնում յանձն։ Առ յանձն Շմաւոն, եւ հաճեցաւ։ Զաշխատութիւնս զայս յանձն առաք. եւ այլն։

Վասն քո յանձն առին զդժնդակ տանջանս. (Շար. եւ այլն։)

Զերկմտութիւն ժողովրդեանն առ նա յանձն, եւ մատոյց առ Աստուած. (Եփր. ել.)

Այլ գիրն չառնու զայս յանձն։ Յայլ միտս՝ զոր եւ ոչ բանքն իսկ յանձին առնուցուն. (Կիւրղ. ծն.)

Զհոգի իմ դու բորբոքեցեր, եւ ոչ կարեմ յանձն առնուլ զբոց քո. (Կլիմաք.։)


Ազգ, ի, աց

s.

nation, people;
generation;
race;
gender;
kind, sort, quality;
sex, age, epoch;
century;
manner, way;
Գիրք —ազգաց, Book of Judges;
յագէ յազգ, from age to age, from generation to generation;
ազգ Հայոց, the Armenian nation;
Անգլիացի յազգէ, of the English nation, English;
Ամերիկացի եմ ազգաւ, I am American by birth;
— կանանց, the female sex, the fair sex, the woman kind;
— մարդկան, the human kind, humanity;
ազգով, with all the nation;
մի —, the same, the same manner, equally;
ազգք ազգք բանասիրութեան, the different kinds of literature;
ազգք եւ ազինք, all nations, all people.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «ցեղ, սերունդ, գերդաստան ժողովուրդ, ազգ, փրերի տեսակը ևն» ՍԳը. Հւս. քր. Կոր. Եզն. Կոչ. Բուզ. «ազգական» Ոսկ. հռովմ. 43. որից ազգահամար Բ. Եզր. բ. 62, Ոսկ. մ. ա. 1. ազգական ՍԳր. Բուզ. Ագաթ. ազգատ Բուզ. դ. 19. ազգատոհմ ՍԳր. Եւս. պտմ. գ. 4. ազգի ազգի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. ազգովիմբ Խոր. այլազգ ՍԳր. Եզն. Եւս քր. (այժմ գաւառականներում «թուրք կամ մահմետական», ինչպէս է նաև մհյ.), չազգ Օր. լբ. 21. չազգականութիւն Ոսկ. մ. ա. 3 ազնուազգութիւն Ոսկ. յհ. բ. 9. ազգացեղու-թիւն «ազգականութիւն» Կանոն. 191. մեծաց-գի Եփր. ծն. Բուզ. վատազգի Ոսկ. ես. համազ-գի Եզն. բազմազգեան Ագաթ. բիւրազգի ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. Եփես. մերազգեայ Եւս. քր. նոր գրականի մէջ շինուած բառեր են՝ ազգաբա-նական, ազգաբնակութիւն, ազգաբնակչու-թիւն, ազգագրագէտ, ազգագրական, ազգա-գրութիւն, ազգադաւ, ազգակործան, ազգա-միջեան, ազգամոլ(ութիւն), ազգայնական, ազգասիրաբար, ազգասիրական, ազգա-տեաց, ազգուրաց։

NBHL (33)

Ազգ մարդկան։ Ազգ հողեղինաց։ Ազգ ազգք կենդանեաց անբանից. եւ այլն։

Ազն. զարմ եւ զաւակ սերեալ ի միոյ ի նախնեաց. ծնունդք միոյ նահապետի առաջնոյ. միլլեթ ըստ այսմ ասի.

Փիւնիկ ասորի յազգէ։ Կղզիք ազգաց։ Ազգ եբրայեցւոց։ Ազգ հայոց։ Ազգ յունաց, եւ այլն։

Ցեղ եւ տոհմ սերեալ ի նմին ազգի ի մասնաւոր ցեղապետէ. ճետ, սօյ, ճէտտ.

Որդիք Յակոբայ ազգք երկոտասան։ Իշխանք ղեւտացւոց ըստ ազգս իւրեանց. (Ծն.։ Ել. եւ այլն։)

Յազգէն սիւնեաց. յազգէն արծրունեաց. յազգէն Մամիկոնէից. եւ այլն։ (Եղիշ. ՟Ը։)

Տուն, ազգատոհմ. ծնունդք եւ սերունդք ի միոյ հաւէ կամ նախահաւէ. արեանառու ազգականք իրերաց. սինսիլէ, խըսըմ, ագրապա, սօյ սօփ

Եղբայր իմ իսկ ես՝ ի բարի եւ յազնուական ազգէ։ Յարմատոյ եւ յազգէ մեծամեծաց ես, եղբայր։ Ոչ ոք է յազգի քում, որոյ կոչի անուն Յովհաննէս. եւ այլն։

Ազգ ի բազումս բաժանի. յեղբայր եւ ի քոյր, եւ ի քեռի, եւ կամ որք միանգամ ասին յարենէ քումմէ. (Երզն. քէր։)

Կնաւ եւ որդւովք եւ ազգաւ կորուսանեմ. (Փարպ.։)

Յաջորդք նոյն տան. սերունդ որդւոցն եւ թոռանց. պորտ.

γένος, γενεά, ἕθνος, genus, generatio, gens. Սեռ կենդանեաց, որ է միատեսակ, եւ անբանից՝ որ են բազմատեսակ. ճինս. ըստ այսմ ասի.

Ի չորրորդում ազգի դարձցին այսրէն։ Ետես Յովսէփ զորդիս Եփրեմի մինչեւ յերրորդ ազգ։ ՅԱբրահամէ մինչեւ ի Դաւիթ ազգք չորեքտասան. եւ այլն։

Ի յիշատակ թողուլ զայս քեզ, եւ որ զկնի քոյինքն են գալոց ազգք. (Խոր. ՟Ա. 1։)

Փոփոխութիւն մարդկան հին եւ նոր ժամանակաց. դար. ժամանակ. ատեն. զէման.

Նոյ այր արդար կատարեալ էր յազգի անդ իւրում։ Ազգ գայ, եւ ազգ արթայ։ Ազգէ յազգ պատմեսցի։ Ազգաց յազգս երկիւղածաց իւրոց։ Յետ բազում ազգաց այցելութիւն եղիցի նոցա։ Յարքունուստ լիցի, որպէս ընդ առաջին ազգսն. եւ այլն։

Յետ քսան եւ ինն ազգաց։ Յազգս հարցն եւ ի ծնունդս նոցա։ Առ մերով ազգաւս. (Եզնիկ.։ Նար. ՟Թ։ Ոսկ. մտթ.։)

Յիսկզբանցն մերոց ազգաց մինչեւ ցայժմուսս. (Խոր. ՟Ա. 2։)

Ելցէ եւ զօրասցի ի վերայ նորա սակաւ ազգաւ. (Դան. ՟Ժ՟Ա. 23։)

Եկեալ հասանէին հանդերձ ամենայն քահանայական ազգաւն։ Վատթարս ի յազգս հրաւիրելոց։ Այնպիսի են ամենայն ազգք արդարոց։ Պատուէր տամք եւ կանանց ազգի։ Ազգ ծառայից, կամ ծառայական։ Ազգ երկրագործաց. (Խոր.։ Նար.։ Սարգ.։ Շ. եւ այլն։)

Հեթանոսք. օտարազգիք. այլազգիք. բարբարոսք. ազգք եւ ազինք՝ արտաքոյ իսրայէլացւոց. շիւուպ, փութփէրէսթլեր

Ոչ այսպէս արար ամենայն ազգաց տէր։ Ցրուեալ զնոսա ըստ ազգս։ Ի նախատինս ազգաց։ Զամենայն ազգս՝ զոր արարեր։ Ազգի օտարոտւոյ. եւ այլն։

Սեռ եւ տեսակ ամենայն իրաց. որիշ որիշ պէսպիսութիւն. պապէթ, սօյ, դիւրլիւ, նիվ

Այս ազգ (դիւաց) ոչ ելանէ՝ եթէ ոչ աղօթիւք եւ պահօք։ Ուռկանի արկելոյ ի ծով եւ յամենայն ազգաց (ձկանց) ժողովելոյ։ Ճագար ազգ անհզօր։ Սերմանել սերմն ըստ ազգի։ Կենդանի ըստ ազգի։ Գազանս երկրի ըստ ազգի. թռչունս թեւաւորս ըստ ազգի։ Ազգ լեզուաց. եւ այլն։

Ազգաւ ոչ ունին կցորդութիւն ընդ միմեանս փայտ գիտութեանն եւ խաչս. (Շ. բարձր.։)

ԱԶԳ ԱԶԳ, կամ ԱԶԳՔ ԱԶԳՔ. Այլ եւ այլ, կամ բազում մարդիկ. եւ պէսպէս սերունդք հետզհետէ. սօյ սօյ

Ազգէ յազգ պատմեցից զճշմարտութիւնս քո։ Ազգաց յազգս. եւ այլն։

Զազգ ազգ սերմանցն սերմանեն։ Զազգս ազգս բուսոց եւ տնկոց. (Խոսր.։)

Իբրու զբարդիչ յանգքս, պիսի, պէս գունակ, տեսակ, օրինակ. զ՟Թ Ամենայն ազգ. ո՛ր եւ իցէ ազգ. այլ եւ այլ ազգ. մի ազգ. այս ինքն ամենապիսի, ամենակերպ, ազգի ազգի, միօրինակ.

Խնդրեսցէ Աստուած ի նմանէ զամենայն ազգ առաքինութիւնս։ Եթէ անկանի մարդ յոր ինչ եւ իցէ ազգ փորձութիւն մեղաց. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Զ։)

Զբազումս կորոյս ջրով եւ հրով, եւ այլ եւ այլ ազգ պատուհասիւք. (Յճխ. ՟Զ։)

Մշակն եթէ այսպէս եւ կամ այնպէս կորուսանիցէ զսերմանսն, մի ազգ (յն. միօրինակ, կամ նմանապէս) սուգ առնու։ Ամենեցուն մի ազգ ետ զիշխանութիւնն. (Ոսկ. մտթ.։)

Եւ ա՛յլ եւս ազգ (այս ինքն այլազգ եւս)։ Ոչ մի ազգ երեւէր ամենեցուն, այլ՝ այլ ազգ։ Տե՛ս զազգ ազգ պատուիրանս. (Ոսկ. ես.։)


Ահեակ, եկի, եկաց

adj. s.

left, on the left side;
the left hand, the left;
յաջմէ եւ յահեկէ, right and left, on both sides.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Bötticher ZDMG 1850, 350 միացրեց սնս. savya-, զնդ. havya, hāvōya, պհլ-hōi կամ havīk «ձախ» բառերին։ Այս մեկնութիւնը ընդունում են Müller, Justi, Տէրվ. ևն։ Lag. Arm. St. § 45. այս բա-ռը համարում է պահյաւական փեռեւառաւ-թիւն, մինչդեռ ձախ բնիկ հայ է։ Տէրվ. Նախալ. 105 ահեակ հանում է հնագոյն *հաւեակ ձևից, իբր նախաձայն հ ևոռած և միջաձայն վ դարձած հ. ինչ. արուեստ> արհեստ։ Հիւբշման, որ KZ 23 նոյնպէս ընդունել էր վերի մեկնութիւնը. Arm St. 17 կասկածով է վերաբերւում, իսկ Arm. Gram. 414 բոլորովին սխալ է գտնում, ասելով որ «եթէ բնիկ հայ լինէր՝ սանս. savya=հյ. *հեգի կամ *եգի ձեւը պիտի առնէր. հմմտ. սանս. gavya= կոգի. իսկ եթէ փոխառեալ լինէր իրանեանից, պհլ. hōī, havīk ձևերը շատ անհամաձայն

են»։ Հիւնք. յն. αϰαιός բառից, որ չգիտէ Bailly։-Անկ. գիրք հին կտ. 394 լահկէորդացն ձևը ուղղել է յահեկորդա-ցըն. այս սրբագրութիւնը հաստատւում է նոյն հատուածի միւս խմբագրութեամբ, որ տե՛ս անդ 244 (Եւ յահեկորդացն կա-պեսցի)։ Այս ահեկորդ ձևն ունի նաև Տե-սիլ Դան. «յահեկորդացն կապեսցի» WZKM 6, 126, հրտր. Գալէմքեարեանի։ Jensen I Aux. 14, 52 և ՀԱ 1904, 183 հաթ. ah «ձախ» բառի հետ։ Pedersen Հայ դր. լեզ. 57 ահ բառից, իբրև թէ ահեակ «ձախորդ, անյաջող»։

NBHL (9)

Յուսոյ տանն յաջմէ մինչեւ յուս ահեկի կողմանն։ Յահեկէ կողմանէ։ Աղեղամբ յաջուց եւ յահեկաց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 10։ Յես. ՟Ժ՟Թ. 27։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 2։)

Նիզակն արի ի ձեռին իւրում աջոյ, եւ յահեկումն վահան։ Ահեակ ձեռամբն։ Որ յաջ եւ յահեակ թեւսն էին. (Խոր.։)

Աջովս մատակարարեմ, եւ ահեակ կողմամբս աւերեմ. (Նար.։)

Սերմանեա՛ զողորմութիւն երկոքին ձեռօք, եւ հնձես աջովդ եւ ահեկաւդ. (Եփր.։)

Ի հակառակ զինուցն աջեկաց եւ յահեկաց. (Տօնակ.։)

Յաջ եւ յահեակ թռուսջիր։ Խուսել կամ խոտորիլ յաջ կամ յահեակ։ Մի՛ յաջ եւ մի՛ յահեակ։ Ո՛չ յաջ եւ ո՛չ յահեակ։ Կամ թէ յաջ՝ կամ թէ յահեակ. եւ այլն։

Մերձ կային յաջմէ եւ յահեկէ։ Եւ յահեկէ իւրմէ փառք եւ մեծութիւն։ Յածեա՛ց սրեա՛ց յաջմէ եւ յահեկէ։ Ընդ աջմէ եւ ընդ ահեկէ արքայի։ Մի ընդ աջմէ գնդին լուցելոյ, եւ մի ընդ ահեկէ։ Ընդ աջմէ եւ ընդ ահեկէ աշտանակին։ Նստցին՝ մի ընդ աջմէ քումմէ, եւ մի ընդ ահեկէ։ Որ ընդ աջմէն եւ ընդ ահեկէն է. եւ այլն։

Որ (տղայք) ոչ ծանեան զաջ եւ զահեակ իւրեանց. (Յովն. ՟Դ. 11։)

Խոտորումն է որովայնամոլութիւն յահեակ։ Կարծելով ընդ ահեակն մրցիլ՝ յաջն գթեցի։ Զահեակն հեթանոսաց՝ աջ ձեռնադրեցին. (Խոսր.։ Նար. ՟Ծ՟Ե. եւ Նար. առաք.։)


Բուն, բնոց, բնից

s. adj. adv.

nature, native, origin, spring, root;
stock, stalk, trunk, set, stake, stem;
baggage;
camp, army;
ancestor;
chief;
own, natural, real, original, radical, true, principal;
— աշտանակի, socket;
— սեան, shaft of a column;
ի —, ց—, մինչեւ ի —, մինչեւ ց-, ի բնի, to the end, entirely;
զգիշերն ի —, all the night;
—, ի բնէ, naturally, by origin;
— ի ներս մտանել, to enter precisely, exactly;
ի — իսկ ուսանել, to learn thoroughly;
դոք որ — անարդ էք, you who are by nature vile;
ի քաղաքն ի — նոցա, in their own capital;
ի — իսկ յերկինս, in the heaven itself;
ի բնին իսկ ի զտակի, in the same day of Easter;
— բարեկենդան, quin-quagesima Sunday;
— բարեկամ, intimate friend;
cf. Յարմատոյ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (կայ նաև սեռ. բնոյ Եփր. Փիլիպ., գրծ. բնիւ Բուզ.) «ծառի իրանը, այն է արմատից վեր՝ մինչև ճիւղերի ռաժան-մունքը եղած մասը» Յոբ. ժդ. 8. նմանու թեամբ՝ «աշտանակի հիմնական մասը, որի վրայ հաստաուած են ստեղները կամ ճրագ-նեոր» Ել. իե. 31, լէ. 17, Թուոց ը. 4. «նիզա-կի կոթ» Ա. թագ. ժէ. 7. «խաչի կոթը, եռ. կար թևը» Շնորհ. թղթ. և բարձր. «սանդու-խի երկու կողմի գերանները, որոնց վրայ ամրացած են աստիճանները. montant» Վրք. հց. «խարիսխ, հիմ» Ոսկ. զ. ճառ Ղազարու. (Զբունս սրտին շարժեալ սասանէր. յն. ἐձ βεuέλια (ոհիմունս) τῆς ϰαρδίας. áá զբոյնս, զբոց, զբոյժս. ՆՀԲ ուղղում է զբոյ-նըս. Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 յաջող կեր-աով սրբագրում է զբուն). «բուն բանակը կամ բանակատեղին (համեմատութեամ թևերի)» Ա. մակ. թ. 35. Ագաթ. Բուզ. «մէկի կամ մի բանի ծագումը, նախապատճառը. սկիզբը» Ոսկ. մ. բ. 26. Մծբ. Եզն. Եփր. Փի-լիպ. «բնիկ, բնական, իսկական, ճիշտ ու ճիշտ» Սգր. Ոսկ. ես. և Եփես. Եւս. պտմ. և քր. Կորիւն։ Այս այլևայլ առումներից են ծա-գում ի բուն «ցվերջ, ի սպառ» Ագաթ. Ոսկ. ես. ցբուն «ցվերջ, ընդ միշտ» Ոսկ. մ. բ. 6, z. ես. և եփես. ի ընէ «բնականից, ի սկըզ-բանէ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հռ. Եւս. պտմ. և քր. Ագաթ. Բուզ. Եզն. Կիւրղ. թգ. բուն կանգնել «որսալու մի ձև է. որսատեղին մարդկանցով ու շներով շրջապատելով՝ երէներին խըրտ-նեցնում էին և քշում դէպի կենտրոնը» Անան. գիտ. 25. ի բնմէ Բուզ. Ոսկ. յադամ. ի բնո-ջէ Կիւրղ.. գնձ. բնաւ, բնաւ իսկ, ոչ բնաւ-ընդ բնաւ ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. Ագաթ. Եւս. քր. բնաւին Ոսկ. մ. ա. 4. բնաւոր Ոսկ. մտթ. և ես. բնակ «բուն, հարազատ» ՍԳր. Եւս. քր. Բուզ. «տևական, մնայուն» ՍԳր. Ոսկ. ես. բնի Ոսկ յհ. ա. 11. բնիկ Փարպ. Խոր. բնութ Տիմոթ. կուզ. էջ 178. բնութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. բնական Հռ. ա. 26, 27. Կորիւն. բնաբարձ Մծբ. Ոսկ. ես. բնադիր «բանակա-տեղի» Յուդթ. ժե. 7(բուն «բանակ» բառից). բնածին Բ. պետ. բ. 12. բանիբուն Ոսկ. Սե-բեր. Եւս. քր. անբուն Հռ. ժա. 24. նիզակա-բուն Եփր. թգ. Բուզ. միաբան Ագաթ. Կիւրղ. յես. համաբնեայ Եզն. ողորմաբուն «բնապէս ողորմած» Մ. Մաշտ. 226բ ևն ևն։ Նոր բա-ռեր են՝ բնաձիր, բնապաշտ, բնատուր, բնա-կանոն, բնածուխ, բնագէտ, բնագիտութիւն, բնոյթ, բնութագիր, բնութագրութիւն ևն։

NBHL (34)

պրս. պիւն. στέλεχος truncus, stipes, καυλός caulis, scapus Հաստարան տնկոց եւ բուսոց՝ ի ներքին արմատոյ կամ ի կոճեղէ մինչեւ զբաժանումն ոստոց. հաստադիտակ ծառոյն որպէս ձող կամ սիւնակ. ծղօտ կամ եղէգն բուսոց. կոճղ, եւ ստեղն.

Եւ κοντός hastile Նիզակաբուն, տիդաբուն. ձող գեղարդեան, եւ դրօշու, եւ խաչի, եւ այլն.

ԲՈՒՆ. φύσις natura Բնութիւն. իսկութիւն. եւ նմանութեամբ՝ Սկիզբն, արմատ, պատճառ, հիմն, աղբիւր. ծայր. գլուխ. հին իրք. բնիկք. եւ նախնիք.

Ծառ յորժամ կտրի ի բնէն։ Ոչ արմատաքի խլեալ, այլ ի բնէ հատեալ։ Ոմանք ասեն, ի մի արմատոյ եւ ի բնի երկուք էին ծառք. (Իսիւք.։ Վանակ. յոբ.։ Վրդն. ծն.։)

Ճախարակեայ գործեսցես զաշտանակն, զի բունն եւ ստեղունքն անդստին ի նմանէ իցէ։ Զբունն եւ զստեղունս նորա։ Եւ այս է կազմած աշտանակին, ձոյլ ոսկի բուն նորա. (Ել. ՟Ի՟Ե. 31։ ՟Չ՟Է. 17։ Թուոց. ՟Ը. 4։)

Բուն գեղարդեան նորա իբրեւ զստորի ոստայնանկաց. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 7։)

Բուն խաչին. (Շ. թղթ. եւ Շ. բարձր.։)

Բունն (սեղանոյ, այսինքն խարիսխն կամ պատուանդանն) ի չորից կանգնոց, եւ ի բնէն ի վեր ցեղջիւրսն կանգուն մի, եւ բունն յերկոտասան կանգնոյ. (Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 15. 16։)

Սանդուխ իմանամք զառաքինութեան աստիճանսն. իսկ բուն սանդխոյն (որպէս յենարար կամ կողմանքն) զոգիս մեր եւ զմարմինս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)

Ի բուն իսկ իրացն իջեալ՝ դնէ օրէնս, եւ տայ վճիռ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)

Նոքա, եւ որ բունքն հաստատուն կացեալ էին ի տեղւոջն. (Եղիշ. ՟Ե։)

Զի անշուշտ մինչեւ ի բուն զհաւատարիմ սէրն ի մէջ թագաւորութեանցն պահեսցեն. (Ագաթ.։)

Ոչ նոյնպիսի կայր ցբուն։ Զնոյն ունիցիմք մինչեւ ցբուն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 6. եւ 7։)

Առնել եւ նոցա անօթս ինչ, այլ ոչ եթէ յոչնչէ. եւ զոր առնենն ոչ եթէ զնոյն ցբուն պարհել կարիցեն, եւ ոչ սակաւ ինչ. (Ոսկ. ես.։)

Ոչ զի սկիզբն միայն առնիցեմք, այլ մինչեւ ցբունն գնայցեմք. (Ոսկ. եփես.։)

Անդստին ի բնէ ամենեւին բառնայցեն կարծիքն. (Ոսկ. մտթ.։)

Ի բնէ մինչեւ ի կատարած։ Սիրէր եւս ի բնէ զվարս միանձնութեան. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 8։ ՟Զ. 9։)

Առաքեալք եւ աշակերտք ի բնէ աւանդեցին։ Որպէս եւ էր իսկ ի բնէ. (Եւս. քր.։)

Հրէայքն ի բնէ եւ այսր հպարտութեամբ վարին. (Ոսկ. հռ.։)

Որ էրն իսկ ի բնէ անբաժ։ Անդստին իսկ ի բնէ եւ ի սկզբանէ. (Նար.։)

Թերեւս ի բնէ իսկ այնպէս կոչէր անուն տեղւոյն. (Կիւրղ. թագ.։)

Եւ զբան փչմանն յայտնեցից. վասն զի ի բնմէն իսկ եւ զսորա յոյս յարութեան ստորագրէ. (Ոսկ. յադամ.։)

Հայր ի բնոջէ ոչ խոստովանելով զնա (մոլորեալքն), ասիցեն, թէ Աստուած էր ի բնոջէ, բայց չեւ եւս հայր. (Կիւրղ. գանձ.։)

ԲՈՒՆ. որպէս Բանակ կամ բնակութիւն. եւ գունդ եւ աղխ բանակի.

Յանձն առնէին նոցա ցկահ եւ զգրաստ, եւ զամենայն ինչս՝ որ մնացեալ էր ի բնի իւրեանց. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 35. (յն. զկահն զբազում)։ Տե՛ս եւ ԲՆԱԴԻՐ։)

Ի բուն ոստսն ոչ խնայեաց։ Ի բուն վայրենի ձիթենւոյ։ Որ բունքն իսկ են։ Զի մեք բուն հրէայք եմք։ Ի բուն իսկ երկինս։ Ի վերայ բուն իսկ գլխոյն։ Ի բուն ճարտարապետ անդր հայի։ Կարգեցաք զքեզ ընդ բուն բարեկամս եմր։ Աղքատն եւ ի բուն բարեկամէ անտի քակի.եւ այլն։

Զբուն ժամանակս յապաղել։ Ոչ այժմ ինչ ասեմ, այլ եւ ի բնին իսկ ի զատկի. (Ոսկ. ես. եւ Եփես.։)

Այնպես իսկ էր նա ի բուն ծնէ իւրմէ։ Ի բուն քաղաքն։ Բուն իսկ նախնեաց. (Եւս. պտմ. եւ Եւս. քր.։)

Զհարազատ եւ զբուն՝ քան զսպիտակն եւ զօտար։ Եւ ոչ մի ինչ ոչ է ընտանի եւ բուն (այսինքն մերձաւոր) իմաստնոյ, բայց առաքինութիւնք։ Ասելի՛ է զբունսն յաղագս սորա (այսինքն զյանկաւորս). (Փիլ.։)

Զբուն հնոց եւ զնախնեացն բանս. (Խոր.։)

ԹԷ եւ բուն տգէտ է. (Լմբ. սղ.։)

Մինչեւ ի բուն կատարումն երգոյն. (Կամրջ.) իմա՛, մինչեւ ցվերջին։

Տիրապէս. բնաւին. Մեկնի յանկենցաղ կենացն, եւ իսկապէս եւ բուն ասել, ի կործանմանէն. (Փիլ. լին.։ Բուն ի ներս մտես. Լմբ. պտրգ.։)

ԲՆԷ Ի ԲՈՒՆ. ա. Բանիբուն եւ վարժ անգստին ի մանկութենէ.


Գամ, մոյ, մու

s. adv.

means, resources, remedy;
hold, crack, opening;
time, retaking;
ոչ կարել —ս գտանել, not to know where to put the hands or feet, to be without remedely;
—ս եւ հնարս գտանել, to find the way to do a thing;
ոչ կարացին — եւ մուտ գտանել, they could not do more;
— մի, once;
—ու, —ու, many times, successively, always;
— քան զ—, little at a time, more and more.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Իբրև շինարարական բառ՝ մեզա-նից փոխառեալ է թրք. [arabic word] qama (գրուած նաև [arabic word] ) «գամ, բեւեռ, երկաթէ գամ» (Будa-говь 2, 25), քրդ. ❇ kam «զօդ, կցու-ածք»։-Պատահական պէտք է համարել կիւր. քուօմ, վարկ. գումուլ, կայտ. գամուլ «գամ» բառը կովկասեան կամ խալդիական ծագու-մից է։

, ու հլ. «ոտքի կռուան, հնարք, միջոց, ճար, ելք» Վեցօր. Ոսկ. ես. փիլ., «անգամ. հեղ» Բուզ. ե. 3. Լաստ., որից գամ մի «մի-անգամ, մէյ մը որ» Ոսկ. ես. մ. գ. 4. Ա եզր. ր. 87. Կիւրղ. թգ., գամու գամու «ստէպ ստեպ, քանիցս» Եփր. եբր. 218, գամ քան զգամ «տակաւ առ տակաւ, հետզհետե» Բ. մակ. ը. 8, գամ գտանել, գամս գտանել, գա-մագիտ կամ գամագիւտ լինել կամ գտանել (սխալմամբ գրուած նաև կամագիւտ լինել) «մի միջոց գտնել, հնարել, դիմադրել» Եւս. քր. Բուզ. Ոսկ. փիլ. և մ. (ստէպ). Փարպ. (օրինակների գումարութիւնը տե՛ս ՀԱ 1921 242). որ և գամագտանել Եփր. վկ. արև. (Սո-փերք, հտ. Ի, 121), որ Վարդանեան, ՀԱյ 1921, 243 մերժելով՝ ուղղում է գամս գտա-նել. բայց ուղիղ է գամագտական «յաղթա-կան» Մագ. (Նորայր, Բանասէր, թ. 1900, էջ 131), անգամագիւտ «անվնաս. lintact» Սկևռ. աղ. Արծր. Տօնակ.։-Բառ. երեմ. էջ 61 և ՀՀԲ ունին նաև գամագամ «պէսպէս, զանազան»։ ։︎ ι [arabic word] ︎

Առաջին անգամ Peterm. 25 համե-մատեց եբր. [hebrew word] qam «միասին, և, նաև» բառի հետ։ Lagarde, Arm. Stud. § 447 անիմաստ է գտնում այս մեկնութիւնը և հյ. գամ դնում է պրս. [arabic word] gām «քայլ»։ Պարսիկ բառը թէև ձևով համաձայն, բայց նշանակութեան կողմից չի յարմարում մեր բառին. այս-աէս նաև իրանեան միւս ձևերը, ինչ. պհլ. պազենդ. gām, զնդ. gāma-«քայլ, քայլաչափ» (Bartholomae, 522)։ Զուր տեղը Lagarde հյ. գամ բառը թարգ-մանում է «քայլ» և գամ քան զգամ մեկնում է «քայլ առ քայլ»։ Յայտնի է, որ հյ. բառը այսպիսի նշանակութիւն չունի։ Եւ զարմանալի է, որ Հիւբշ. 126 առանց երկբայութեան ընդունում է այս մեկնութիւնը, դնելով հյ. գամ՝ իբրև ի-րանեան փոխառութիւն։ Հիւնք. գամ, գամագիւտ դնում է գոմ բառից, իսկ ռամ մի, գամ քան զգամ դնում է ան-գամ բառից։ Թիրեաքեան, Բանաս։ 1ՉՈՈ. 315 նոյն ընդ կամք և պրս. [arabic word] kam «իղձ, բաղձանք»։ Անդրիկեան. Բազմ. 1903, 368 գամ համարում է ժամ բառի հետ նոյն և նախնական նշա-նակութիւնը դնում է «ժամ»։ Սագը-զեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. gam «անգամ»։

NBHL (10)

Հետահան, իբր թէ ի հետ մտեալ իրաց՝ գամ եւ հնարս գտանեմ. (Երզն. քեր.։)

Հոգին յիւր շնորհն հզօր եկաց, եւ այլ դամք հնարից սամսոնի յաղթեցին. (Փիլ. սամփս.։)

Գամս եւ հնարս եւ պաճարնս անհնարիցն գտանել. (Նիւս. կազմ. Ա։)

Ոտք խեցգետնոյն ոչ կարեն գամս գտանել յողորկ եւ ի սեպ պատեանս զեռնոյն (ոստրէի). (Վեցօր. է։)

Ոչ ինչ կարացին գամ եւ մուտ գտանել։ Այնպիսի զօրութիւն ետ մեզ աստուած, որում ոչ ինչ կարէ գամ գտանել չարութիւնն նոցա. (Ոսկ. ես.։)

ԳԱՄ, ռմկ. որպէս Բեւեռ, վարի ի յանգս բարդութեանց իբր Զօդ. սեպ. հեզոյս. cf. ԵՐԿԱԹԱԳԱՄ. (լծ. տճ. գամա, լիվի. լա. գունէուս)։

ԳԱՄ ՄԻ. ՈՐ ԳԱՄ ՄԻ. ՈՐ ԻՆՉ ԳԱՄ ՄԻ. մ. Մի անգամ. երբէք. եւ Որ միանգամ.

Որովհետեւ գամ մի յանձն էառ զզոհսն, յանձին ունէր եւ զօրինակ զոհիցն օրինադրել. (Կիւրղ. թագ.։)

Զելեւէջ նորա սանդղաձեւ արասցես բեւառապինդ գամօք. (Ոսկիփոր.։) (Յորմէ եւ բարդութիւնն՝ Երկաթագամ եւ այլն։)

ԳԱՄ 3 ԳԱՄ 2) ... Իսկ ԳԱՄ 3, ռմկ. որպէս Բեւեռ, վարի ի յանգս բարդութեանց իբր Զօդ. սեպ. հեզոյս. cf. ԵՐԿԱԹԱԳԱՄ. (լծ. տճ. գամա, լիվի. լտ. գունէուս)։


Երկին, կնի

s.

heaven;
heavens, the sky, the firmament;
paradise, dwelling of the blessed;
air, ether;
ելանել յերկինս, to ascend up into heaven;
յերկինս ամբառնալ, to raise to the skies;
կապուտակ —, the blue sky;
կամար երկնից, the arch or vault of heaven;
հուր, շանթ երկնից, the bolts of heaven;
ցասումն երկնից, the wrath of heaven;
—ք եւ երկիր, heaven and earth;
—ք! արդար —ք, heavens! good heavens! ջինջ՝ պարզ՝ անամպ ամպամած —, clear, serene, cloudless, cloudy sky;
հրեզէն —, the Empyrean.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ցող, սաստիկ տաք» և կին «կին կամ կեանք». որով երկինք նշանակում է բուն «տեո՝ ուր կեանքը եռում կամ եփւում է». այս եր, ար արմատն ունին նաև արև, արեգ, երկիր. եռալ, երդ, այրել, օր։ Տէրվ. Altarm. 68 երկու կամ երկնչել և կամ երկիր, երեկոյ բառերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 102 երկիր, երեկոյ, ներկել, նա-րօտ, արծաթ ևն ձևերի հետ՝ հնխ. arg «շողալ» արմատից։ Մառ ЗВО 5, 319 զնդ. asman հոմանիշի հետ՝ ինչպէս երկան= զնդ. asman։ Bugge, Btrg. 14 կապում է յն. ούρανός, դոր. ὥρανός, եւոլ. ὥρανός «երկին» ձևերին. եթէ յոյ-նի նախաձևն է *ὄρfϰνός, հայը գալիս է *erwin ձևից. իսկ եթէ ըստ Torp՝ յոյնի նախաձևն է «︎︎ հայր գալիս է *ewrin>*erwin ձևից։ Fick, I1, 40 սանս. arka «ճառագայթ, արեգակ», միռլ. erc «երկին» և լատ. arguatus «ռալընկոտ» բառերի հետ։ Հիւբշ. 443 մերժում է իռլ. ere և սանս. Parjánya-համեմատութիւնները։ Հիւնք. երկունք բառից։ Scheftelowitz, BВ, 28(1904), 19 սանս. rajas հյ. երեկոյ ևն բառերի հետ, իսկ էջ 309 երկայն, երկար բառե-րի հետ. հմմտ. վեդ. prath «երկարիլ» և prthivi «երկիր»։ Pedersen, Նպաստ, 5 իռլ. grian «արեգակ» ռառե հետ։ Tлeйe, Cборн. мат. Kавкaзa, 31, 6 իռլ. erc հոմանիշի հետ։ Մառ, ИАH, 1911, 142 երկին բառը գտնում է նաև լազ. երկինա-չխա, եկինա-չխա, իկինա-չխա «երեքշաբթի» բառերի մէջ, որոնք մեկնում է իբր «երկնից օր». բոլորը միասին հանում է «երկաթ» գաղափա-րից (տե՛ս երկաթ)։ Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. dingir, բասկ. ingur «շըր-ջանակ»։

NBHL (8)

ԵՐԿԻՆՔ, կնից, իւք οὑρανός caelum, coelum Աշխարհ վերին՝ պատեալ զերկրաւ, օդ, եթերք, եւ կամար լուսաւորաց եւ աստեղաց մինչեւ ի ծագս տիեզերական գնտոյ. երկինք.

Ի սկզբանէ արար աստուած զերկին եւ զերկիր։ Գիր արարածոց երկնի եւ երկրի։ Ի հաստատութեան երկնից։ Ի ներքոյ երկնից։ Թռչնոց երկնից։ Եկաց արեգակն ի մէջ երկնից։ Երկինք երկնից տեառն են։ Արքայութիւն երկնից։ Գանձեցէ՛ք ձեզ գանձս յերկինս։ Որպէս փայլակն փայլատակեալ ի ներքոյ երկնից՝ ընդ երկնիւք ծագիցէ։ Անդ առ երկնիւք քերէր, եւ այսր յերկիր հասանէր.եւ այլն։

Աստուծոյ է ե՛ւ զգալի երկինս, ե՛ւ իմանալին. զոր եւ իսկապէս ոք ասասցէ երկին երկնի. (Փիլ. բագն.։)

Զերկին, ո՛չ զերեւելիս, այլ զայն՝ որ ի վերոյն է քան զսա. (Կիւրղ. ղկ.։)

Թէեւ կոչի բարձրութիւն ինչ երկինք, որպէս յորժամ ասիցէ գիր, թռչունք երկնից, եւ ցօղք երկնից ... ո՛չ եթէ յերկինս իցեն, այլ զի ի բարձրութեանն են, երկնից կոչին. (Եզնիկ.։)

Առաջին հրեղէն երկնիւն ... եւ երկրորդ երկնաւն. (Ճ. ՟Թ.։)

Որ կրէ զերկնաւորս երկնիւ, եւ զերկրաւորս երկրիւ. (Լմբ. սղ.։)

Զոր ստուգապէս երկին (յն. ուռանօ՛ս) կոչեմք՝ առ ի սահմանս վերնոցն (օ՛ռօս ան) զնոյնն գոլով. (Արիստ. աշխ.) (որպէս թէ եւ ի հյ. երկին իցէ Վերին մասն աշխարհի. որպէս խորան եւ վրան, յորմէ ծագէ յն. ուրան)։


Ժամ, ուց

s. ast.

hour;
time, moment;
proper time, precise time;
loisure-time, opportunity, occasion;
canonical hours, divine service;
season;
horoscope, nativity, ascendant;
*church;
Վրան or Խորան ժամու, Tabernacle;
միջին —, mean -;
աստեղական —, sideral —;
արեւային —, solar -;
ճշմարիտ —, true -;
հնչել երկրորդ —ու, to strike two;
քանի՞ են —ք, what o'clock is it ? what's o'clock ? — է երկրորդ, it is two o'clock;
—ք երկու եւ վայրկեանք տասն, it is ten minutes past two (o'clock);
երկու —ք եւ քառորդ մի, it is a quarter past two;
—ք երկու եւ վայկեանք քսան, twenty minutes past two;
—ք երկու եւ կէս, half past two;
—ք երկու քառորդաւ ընդհատ, a quarter to three;
—ք երկու եւ վայրկեանք քառասուն, twenty minutes to three;
զերրորդ —ու, about three o'clock;
առաջին — եւ կէս, an hour & a half;
կէս —, half an hour;
քառորդ մի —ու, a quarter of an hour;
ի վեցերորդ —ու առաւօտուն, at six (o'clock) in the morning, or at six AM.;
յեօթն —ու յետ միջօրէի, at seven in the afternoon, or at seven PM.;
ի սմին իսկ —ու or պահու, just now, now;
յամենայն —ու, յորում եւ է —ու, every hour in the day, at every moment;
ի նշանակեալ —ու or պահու, at the appointed time;
ամենայն —ուց են նորա գործք, every hour of his time has its appointed task;
ի —ս պարապոյ իմոյ, in my leisure hours;
— առնուլ, գտանել, to take occasion, to find time, or opportunity;
— բարեպատեհ, favorable moment;
—ու, ի —ու, ի դէպ —ու, in time, in good time, at the proper time;
— առնել, դնել, տալ, to appoint an hour, a time, to fix a day, cf. Ժամադրեմ;
յորժամ — լինիցի, when the opportunity arrives;
— է, it is time, it is the fitting moment;
այլում —ու եւ ժամանակի սպասել, to wait better times, or for a more favorable occasion;
զում —ս ընդ իմն հանել, to stay some hours with;
— հարկանել, to ring the bell;
— առնել, to pray;
to say the mass;
յամենայն —, at all times, always;
— ի —, from hour to hour;
— ի — առնել, սահմանել, to put off from time to time, to spin out, to prolong;
— ի —է, —է ի —, at every moment, hourly, from hour to hour;
առ — մի, ընդ —ս, առ —ս, at present, for the moment, now, provisionally;
—ս —ս, ընդ —ս —ս, —ս ընդ —ս, from time to time, now and then, sometimes;
յառաջ քան զ—ն, out of time, before the time, too soon;
եկեալ հասանէր —ն, the moment had arrived;
— ճաշոյն, dinner-time, the dinner hour;
— ճաշոյն է, it is dinner-time;
ըստ —ուն պիտոյից, according to circumstances, seasonableness;
զօգուտ —ս, ի բազում —ս, —ս ձիգս, ցմեծ —ս, for hours together, whole hours, hours at a time, a long time;
ի —ու եւ տարաժամու, seasonably and unseasonably;
հասանել —ու կնոջ, to be near delivery or childbirth;
to be near her time;
յետին —, dying hour, hour of death, last moments;
time.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

. ոնդարձակ մշակութիւն կրած բառ է։ Ներկայանում է հետևեալ ձևերով և նշանակութիւներով. 1. Ժամ, ու հլ. (բացի սե-ռականից՝ միւսները նաև ի-ա հլ.) «մի ժամ, օրուայ 1/2։ մասը» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. «որո-շուած ժամանակ» ՍԳր. Եղիշ. «իւրաքանչիւր կենդանակերպի 1800-երորդ մասը՝ որով աստղաբաշխներն ու ախտարագէտները մար-ղու բախտն են որոշում» Վեցօր. Շիր. «կար-գաւորութիւն ժամուց ի պաշտամունս եկեղեց-ւոյ. ժամասացութիւն» Սեբ. էջ 29. Յհ. կթ. Մաշտ. այս իմաստներից ածանցուած են ժամաբաշխ Վեցօր. ժամադէտ Շիր. ժամա-ղիր Գ. մակ. գ. 14. Վեցօր. Կորիւն. Բուզ. Ա-գաթ. ժամադրել Ագաթ. ժամադրութիւն ՍԳր. ժամակալ Բ. մակ. ժբ. 7. Բուզ. ժամալար Ոսկ. յհ. ա. 3. ժամապահ Վեցօր. ժամակոչ Ճշ. 198 բ. յայնժամ ՍԳր. Ոսկ. ցայնժամ Նեեմ. զ. 1. յորժամ ՍԳր. Ոսկ. Եռն. առմա-ίայն Սգր. Ոսկ. Կորիւն. Կոչ. նոյնժամայն ՍԳր. տօթաժամ Բ. թգ. դ. 5. Եւս. պտմ. գի-շերաժամ Յայսմ. տարաժամ ՍԳը. Ոսկ. Եօն. դատարկաժամ Ոսկ. յհ. ա. 3. բարեժամ Առ որս. մահտարաժամ Ճառընտ. ապաժամեան «մատառատի» Լաստ. իա. նոր բառեր են առժամապէս, ժամանց, ժամագործ ևն. (իսկ այժմ բառի վրայ տե՛ս առանձին)։-Ժամ բա-ռի «եկեղեցական ժամասացութիւն» նշանա-կութիւնից է ծագած ռմկ. ժամ «եկեղեցի». որին նպաստել են նաև ժամագիրք ժմ. Յի-շատ. ժամակարգութիւն Յհ. իմ. Յհ. կթ. ժա-մահար Յհ. իմ. եկեղ. ժամամուտ Տօնաց Յիշատ. ևն բառերը։ Սրանք ծագած են ժամ «ժամանակ» նշանակութիւնից. բայց յատ-կապէս եկեղեցական գործերում գործածուե լու պատճառաւ՝ միացել են «եկեղեցի» գա-ղափարին։ Այսպէս՝ օրինակ ժամահար՝ որ նշանակում է «ժամը՝ ժամանակը զարնող», գործածուելով յատկապէս «եկեղեցու ժամը զարնող» նշանակութեամբ, մտածուած է թէ ժամ նշանակում է «եկեղեցի»։ Նոյնը իմանալ նաև միւսների համար։ Բացի սրանից՝ մինչև այժմ էլ յետամնաց տեղերում ժամանակր որոշւում է մասնաւորապէս եկեղեցու արա-րողութեամբ. ասում են օրինակ՝ «Դեռ ժամէն չելան, դեռ ժամը չզարկաւ, ժամուն այս չափ մնաց» ևն, որոնց մէջ «եկեղեցի» և «ժամա-նակ» գաղափարները զոյգ են ընթանում։ (Այս մասին տե՛ս նաև ատեան)։ Մինչև ան-գամ մահմետականների եզանի համար կայ ռործածուած ժամ ձևը՝ Գիրք թղ. էջ 526 «Հանին զիս ի մնարայն՝ տալ զառաջին ժա-մոն մեր»։-Ժամ «եկեղեցի» իմաստից են կազմուած ժամատուն Լաստ. ժամատեղի Գնձ Ուրհ. ժամանոզ «փոքրիկ անօթք գին-ւու և ջրոյ ի սպաս ժամու պատարագի» Մաշտ. Կանոն. ժամասացութիւն, ժամասէր. ժամասիրութիւն (նոր բառեր)։-Սակայն ժամ «եկեղեցի» նշանակութեան հետ կապ չունին խորան ժամու նորագիւտ Ա. մնաց. իա 29 և նորագիւտ Բ. մնաց. ա. 3, 5, 66 (որոնց դէմ միւս թարգմանութիւնը ունի միայն խորան. կամ խորան վկայութեան Եփր. հտ. Ա. էջ 195, 293, 424, 477, Մծբ. էջ 345 և մրան ժա-մու Բ. մակ. բ. 4. Եբր. ը. 5. Եփր. հտ. Ա. էջ 152, 206, 221, 360, 477, 480, Գ. էջ 214, 215. 216, Վեցօր. էջ 10, 23, Կոչ. 34, 358, որոնք նը-շանակում են «Մովսէսի վկայութեան խորա-նը», և, ինչպէս Մառ, Иппoл. 55 և Վարդա-նեան ՀԱ 1913, 132 ցոյց են տալիս, թարգմա-նօրէն կազմուած են ասոր. [syriac word] meš-kan zbanā «առժամանակեայ վրան» ձևից. հմմտ. Մծբ. էջ 260 «Կոչեցաւ սա վրան ժամու, զի փոքր ժամանակ պաշտեցաւ»։-2. Ժամաճ «փութկոտ, ժամանակին պատրաստ» Ոսկ. մ. բ. 26, որից ժաման առնել «հասցնել» Սղ. ի. 4. Մծբ. ժամանել «հասնիլ» ՍԳր. Ոսկ. «ա-ռաջ հասնիլ, կանխել» ՍԳր. «ժամանակ ու-նենալ, բաւել» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. ժամանե-ցուցանել Եզն. կանխաժաման Սամ. երէց. ապաժաման «յետնեալ, խեղճ» Սիր. ժա. 12. ժգ. 5. Ոսկ. մ. ա. 3, 18, 23. ապաժամանու-թիւն Ոսկ. մ. ա. 23. ապաժամանեալ «ի Վարղանեան ՀԱ 1913, 559). բարեժամանու-թիւն Բրս. պհ. ևն։-3. Ժամաճակ, ի-ա հլ. «ատեն, վախտ» (բայց նաև՝ տարի, դարա-շրջան, հասակ, օրհաս, կեանք, տարուայ եղանակ, յարմար առիթ ևն) ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. որից ժամանակագիր Բուզ. ժամանա-կակից Եզն. Եւս. քր. ժամանակաչափ Ագաթ. ժամանակեան Եզն. Ոսկ. Եփր. ծն. Ագաթ ժամանակել ՍԳր. առժամանակեալ Ուե. գաղ. Փարպ. բազմաժամանակեայ Իմ. բ. 10 Յոբ. լբ. 9. Ոսկ. ես. Եւս. քր. երկայնժամա-նակեան Ոսկ. մ. ա. 11. փոքրժամանակեան Եփր. աւետ. 263, 302 (չունի ՆՀԲ). տօթաժա-մանակաւորապէս, ժամանակամիջոց ևն (նոր բառեր)։-4. Ժում «անգամ, հեղ»՝ որ ժամ բառի յետին ձևափոխութիւնն է (ա դարձած ու՝ ռնգականի մօտ). սրա հնագոյն գործա-ծութիւնը զտնում ենք Շնորհ. առակ. որից ժման ժմուն «պատշաճ ժամանակ, յարմար ատեն» Գնձ.-նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ժամ «անգամ, հեղ». «Եկեր երեք ժամ հաց» Ոսկիփ։-Յայտնի չէ թէ ի՛նչ ևապ ունի սրա հետ ծուկ «ժամանակ», ոռ սովորական է արդի բարբառներում և որի հնագոյն վկայութիւնն ունի Շապհ. 46։

ՓՈԽ (borrowing) ժամ բառը հայկական կազմութիւն լինելով՝ մեզանից են փոխառեալ հետևեալ բառերը. -թուշ. žam «ժամ», մինգ. ყამი ժամի «ժամ, ժամանակ», վրաց. ყამი ժա-մի «ժամանակ, ժամացոյց, ճօճանաև. ժա-մանց, երջանկութիւն», მეეამნე մեժամնե «ժամագործ», ყამად ժամադ «էր երբեմն, ժամանակաւ», ამ-ჟამად ամ-ժամադ «այ-ժըմ», ყამადი ժամադի «ժամանակաւոր». ეამად ყამად ժամադ ժամադ «ընդ ժամա-նակս ժամանակս, երբեմն երբեմն», ყამითο-ყამად ժամիթի-ժամադ «մերթ ընդ մերթ», უჟამო ուժամո «անժամանակ», საჟამო սա-ժամո «ժամացոյց», ყამი ժամի, ყამობა ժա-մոբա «ժանտամահ, մահտարաժամ», მეეა-მეობა մեժամեոբա «հողը ժամանակաւորա-պէս վարձող անձ», მოჟამება մոժամեբտ «պայմանաժամի լրացում»։ «Եկեղեցի» նշա-նակութիւնը պահել են յատկապէս վրաց. ეამნე ժամնե «պաշտօնակարգութեան ժամա-նակ կարդալ ժամագիրքը», ყამის-წარვა ժամիս-ծարվա «պատարագ, արարողութիւն». ყამნ-ვულანი ժամն-գուլանի «երգարան, շարական», ყამი ժամի, ყამნ-კანონი ժամն. կանոնի «ժամագիրք», მოეამნე մոժամնե «փոխասաց», საჟამნე սաժամնե «ժամա-գիրք»։ Այսպէս է նաև գնչ. žam «մաղթանք, բարեմաղթութիւն»։ Ստարախօս հայերը պա-հած են այս բառը. ինչ. Արմաւիրի չերքեզա-հայերը zam, Սղերդի արաբախօս քրիստո-նեաները žam, «պատարագ» (Բիւր. 1899, 116), էնկիւրիի թրքախօս հայերը՝ǰam «եկե-ղեցի», ǰamaser «ժամասեր», ǰamgos «ժամ-կոչ», ǰamos «ժամուց», axšam žamə «իրի-կուայ մօտ խմելը» (Բիւր. 1898, 789, 865)։ Սրանց միջոցով էլ բառս անցել է նաև օտար-ներին. այսպէս՝ էնկիւրիի թուրքերն ու յոյ-ներն էլ ունին axšam zamə, Եւդ. թրք. գւռ. [arabic word] zámgōc «ժամկոչ» (Յուշարձան 330 ա), Տ. թրք. գւռ. ženkos «ժամկոչ» (Բիւր. 1899, 798). նոյն իսկ Պօլսի մէջ օտարները, մասնաւորապէս հայոց հետ խօսակցութեան ժամանակ, գործածում են ժամ «եկեղեցի» բառը՝ թուրքերը žam, յոյները ǰam ձևով։ Ուտ. ժամուկալ «ժամասաց», ժամհար «ժամ-հար», իսկ zamanag «ժամանակ» ուղղակի իրանեանից է։

NBHL (34)

ὤρα hora. Արմատ ժամանակ բառին. Չափ շարժման արեւու՝ որպէս մասնիկ ամանակի՝ բաղկացեալ ի վաթսուն րոպէից. իսկ ՟Ժ՟Բ ժամք կացուցանեն զօր, այսինքն զտիւ. եւ ՟Ի՟Դ ժամք զօր ամբողջ՝ զտիւ եւ զգիշեր.

Ո՞չ երկոտասան ժամ է աւուր։ Ելեալ զերրորդ ժամու, զվեց ժամու, եւ զինն ժամու։ Զինն ժամաւն գոչեաց յիսուս.եւ այլն։

Առնէ կատարումն աւուր քսան եւ չորիւք ժամուք տիւընջեան եւ գիշերոյ. (Վեցօր. ՟Բ։)

Չափ է, եւ թիւ ժամաց, աւուրց, եւ ամենայն ըստ մեզ ժամանակի՝ լոյսն. (Դիոն. ածայ.։)

Թեպետեւ ժամս տարաժամ է, այլ չէ ինչ ընդ ժամօք՝ որ ընդ ձեզդ խօսի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)

Որ զպտուղ իւր ի ժամու տացէ։ Իշխանք քո ի ժամու ուտեն։ Տալ նոցա կերակուր ի ժամու։ Յորժամ ժամ լինիցի, կոչեցից զքեզ։ Յորժամ ժամ առից, ես ուղիղ դատեցայց։ Կին յորժամ ծնանիցի, տրտմութիւն է նմա, զի հասեալ է ժամ նորա։ Ամենայնի ժամանակ է, եւ ժամ ամենայն իրաց։ Չեւ եւս է ժամ խաշանցդ ժողովելոյ։ Զայն ժամու զմեռեալ մարդն՝ այժմ իբրեւ զաստուած պատուեաց.եւ այլն։

Ի ժամ փրկելոյ զժողովուրդն՝ միջնորդ եղեւ. (Եղիշ. ՟Ե։)

Ի դէպ ժամու ինքն իւրովի տայ զպտուղն։ Իսկ ի ժամ հնձոցն սա ամաչէ։ Գարնանային ժամքըն հասան, յամպոյս քաղցրիկ ցող հոսեցան. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ. եւ ներբ. Շ։)

ԺԱՄ. որպէս ժամանակին ինչ նշանակեալ, դիպօղ. ատեն .... յն. պէսպէս. ὤρα hora χρόνος tempus εὑκαιρία opportunitas եւ այլն. եւ այլն.

Երկոտասան մասն (կենդանակերպի) յերեսուն մասն բաժանի, եւ զմի մի յերեսուն մասանցն ի վաթսուն ժամս կոտորեն։ Այսու անճառ ժամուք՝ անհամար րոպէիւք սահմանեցին։ Ո՛րչափ ժամս վայրկենից եւ րոպէից համարիցի անցեալ։ Առ ի գիտել զժամ մանկանն՝ որ ծնաւ։ Յորո՛ւմ մասանց յերկոտասանից աստեղատանցն երեւեցաւ ժամն նորա։ Ոչ ոք երբէք ի թագաւորաց պահեաց գտանել զժամս որդւոյ իւրոյ աստեղօքն տեսանել. (Վեցօր. ՟Զ. յորմէ եւ Շիր.։)

ԺԱՄ. ըստ տոմարագիտաց՝ Բաժանումն րոպէից ի սկզբան տուընջեան եւ գիշերոյ, յառանձին անուանս յորջորջելով ըստ կամի, զորս եւ մեկնաբանելն է ըստ հաճոյս վերծանողաց.

ԺԱՄ. Կարգաւորութիւն ժամուց ի պաշտամունս եկեղեցւոյ. ժամասացութիւն. (ուստի եւ ռմկ. եկեղեցին ժամ ասի. )

Սպասաւորեն մինչեւ ի կատարել կարգաց ժամուցն ամենայնի. (Լմբ. պտրգ.։)

Եւ մտանեն ի ժամ ճաշոյ. (որում յաջորդէ պատարագն) եւ մարմնոյ եւ արեան տեառն հաղորդեսցի. (Մաշտ.։)

եւ զի երեկոյ էր, մտանէ ի ժամ գիշերապաշտամանն. (ՃՃ.։)

Եւ ապա սկսանին ժամ. խոնարհեցո՜, եւ ապրեցո՜. (Ոսկիփոր.։ եւ Տօնակ.։ Եւ Տօնաց.։)

Տե՜ս եւ ԺԱՄԱՐԱՐ։

Զվրան ժամուն, եւ զտապանակ կտակարանացն ընդ իւրեանս շրջեցուցանել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. ։)

Որպէս եւ հրամայեցաւ մովսեսի, յորժամ գործելոց էր զվրան ժամուն. (Եբր. ՟Ը. 5։)

Ի սպաս պաշտաման խորանժամուն։ Ի սրահի անդ վրանժամու։ Պաշտել զպաշտօն վրանժամուն. (Եփր. ղեւտ.։)

Անսովոր է եւ ասելն.

ԺԱՄ ԴՆԵԼ, կամ ՏԱԼ, կամ ԱՌՆԵԼ. Սահմանել կարգել՝ ժամ եւ ժամանակ.

Ժամ եդեալ եւ իւրն գալ արեօք ի միւս կողմանէ. (Խոր. ՟Բ. 81։)

Եթե կամիս դու ուսանել, ժա՜մ տուր, եւ լուր. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)

Ժամ է այսուհետեւ ասել, կամ ձգել զսուր. (Պիտ.։)

ԱՌ ԺԱՄ ՄԻ. ԸՆԴ ԺԱՄՍ մ. Առ այժմ. հիմակու հիմա. .... տե՛ս եւ ի կարգի բառիդ ԱՌ։

Զկատարեալսն հասակաւ յետ ժամանակի ինչ մկրտեցէ՛ք. եւ որք տղայք են եւ մանկունք, զնոսա ի ժամն մկրտեցէ՛ք. (Շ. թղթ.։)

Հաս ի վերայ՝ ժամու, եւ տարաժամու. (՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 2։)

Լինի մահ ի ժամու եւ տարաժամու. (Գէ. ես.։)

ԺԱՄ Ի ԺԱՄ ԺԱՄԷ Ի ԺԱՄ. մ. Հետզհետէ, յայլ եւ յայ՝ նուագս. ... եւ Մերթ ընդ մերթ, կամ անընդհատ. ատեն ատեն, պահ պահ, կամ շարունակ.

Հրամայէր վեց առն երկու քաշկէնս ժամէ ի ժամ, եւ դորակ եւ կէս ջուր. (Եղիշ. ՟Է։)

Օրըստօրէ լինի, եւ ժամ ընդ ժամ. (Կանոն.։)

Ամ յամ առնելով, եւ ժամ ի ժամ սահմանելով գործել զբարին։ Ժամէ ի ժամ առնելով՝ զժամանակ ապաշխարութեանն կորուսանէր. (Մանդ. ՟Ա եւ ՟Բ։)

ԺԱՄ. ըստ ախտարաց՝ Դիտելի մասն րոպէի ի կենդանակերպս, եւ յասեղատունս վասն գուշակելոյ, կամ Վայրկեանն ծննդեան ուրուք. որ է մտացածին. ὦρος, ὄρος, ὠροσκότος tempus, terminus, momentum եւ այլն.


Գիշեր, աց

s. adv.

night;
darkness, obscurity;
—աւ, ի —ի, by night, during the night;
nightly;
զ—ն ողջոյն, or ի բուն, all the night, անքուն —, sleepless night;
— յաւիտենական, eternal night, night of the tomb;
հեշտալի աննշոյլ —, delicious, impenetrable night;
զտիւն ամենայն եւ զ—ն ամենայն, all day and night;
զհասաբակ —աւ, at mid-night;
զ— իւր օգնական առեալ, hidden by the night or darkness;
անքուն անցուցանել զգիշերն, to pass a sleepless or bad night;
—ի տուրնջեան եղեւ, the day changed into night;
տիւ առնել զ—ն, to turn night into day;
ընդ մութ —ոյն, in the darkness of night;
ագանել ուրեք զ—ն, to set up all night, to pass the whole night;
մաշել զերկայնութիւն —ացն յերգս, to pass every night in singing;
մինչդեռ կայր եւս —ոյ, while it was yet dark.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. (երբեմն նաև ի-ա հլ. սեռ. գիշերին ունի կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան, էջ 126բ) «գիշեր» ՍԳր., որից՝ գիշերի «գի-շերանց» ՍԳր. Եւս. քր., գիշերայն «գիշե-րանց» ՍԳր., գիշերախառն Բ. մակ. ժբ. 9. Գ. մակ. ե. 10, գիշերական ՍԳր., գիշերակերպ Կոչ., գիշերամարտ Ագաթ., գիշերապահ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 31. Ագաթ., գիշերավար «Արու-սեակ» Յոբ. թ. 9. լը. 32. Կոչ. միջագիշեր Յհ. իմ. ատ., մշտագիշեր Նար.։ Հազուագիւտ ձե-ւեր են՝ գիշերաց Ես. իզ. 9 (որից գիշերեաց Յհ. իմ. եկ.) և գիշերոյն Դ. թագ. ը. 24 մակ-բայները։ Նոր բառեր են՝ գիշերազգեստ, գի-շերօթիկ։

Հներից Վրդն. ծն. մեկնում է գէշ բա-ռով. «Յորժամ գոյն գէշ և թուխ ղգենուն օդ և երկիր, գիշեր կոչի»։ Յայսմ. մրտ. 17 գեշ+իր կամ «Երր. եւ զխաւարն կո-չեաց գիշեր, որ է գէշ իր կամ գէշ երր, այս է մութն ու խաւար» Տաթև. Յմ. կզ. «գիշերն գարշ իր կոչի»։ Նոյն, հարց. 196 գիշեր՝ զի գարշանայ երր, որ է օդ. Քաղուածք ինչ Մեկն. արրծ. հանում է քշել բառից. «Որպէս թէ ի մտանել արե-գականն՝ քիշ արկեալ ժողովին մարո և անասունք և թռչունք. և գազանք յորջիցն քշեալք՝ ելանեն յորսս» (ըստ Մսեր Մա-գիստ. Խմբագիր չափածոյ, էջ 152)։ Նո-րերից ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asla polygl. էջ 99, որ համեմատում է հսլ. večer բառի հետ սրանց կցելով նաև իտալ. sera, լտ. sero, օսս. achsar։ ՆՀԲ «կիսեր, կէսն աւուր, լծ. թրք. oije, goje «գիշեր»։ Böttich. Wurzel-forsch. 23 viš արմատից։ Ուղիղ մեկ-նութիւնն ունի Müller, SWAW, 38, 576, որ կրկնում են Տէրվ. Altarm. 51, Նախալ. 108 ևն։ Մսեր մագիստր. (անդ) դնում է գորշ երր։ Karst, Յուշար-ձան, 405 սումեր. gisi «մթութիւն», gig «ստուեր, գիշեր», 423 ալթայ. ket, keê «երթալ, հեռանալ», օսմ. gečen «անցե-

NBHL (8)

νύξ սեռ. νυκτός nox սեռ. noctis Ցայգ. կէսն ամբողջ աւուր անլոյս, ցորչափ արեգակն է ընդ կիսագնտիւ. դնի եւ փոխանակ խաւարի. մթութեան, սեաւ եւ տխուր իրաց, որ ասի ռմկ. գէշ.

Յորժամ գոյն գէշ եւ թուխ զգենուն օդ եւ երկիր, գիշեր կոչի. (Վրդն. ծն.։ (լաւ եւս՝ կիսեր. կէսն աւուր. լծ. եւ ՟Թ. կիճէ, կէճէ).)

Կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւ զխաւարն կոչեաց գիշեր։ Մեկնել ի մէջ տուընջեան եւ ի մէջ գիշերոյ։ Ի գիշերին յայնմիկ։ Յայնմ գիշերի։ Ի մէջ գիշերի եղեւ բարբառ։ Տիւք եւ գիշերք։ Գիշեր գիշերի ցուցանէ զգիտութիւն.եւ այլն։

Մինչդեռ կայր եւս գիշերոյ. (Եղիշ. յար.։)

ԶՏԻՒՆ ԱՄԵՆԱՅՆ, ԵՒ ԶԳԻՇԵՐՆ ԱՄԵՆԱՅՆ. այսինքն Զցարդ եւ զցերեկ։ (Ել. ժ. 13։)

Զտիւ եւ զգիշեր մի՛ դադարեսցեն. (Ծն. ՟Ը. 22։)

Եւ զգիշերս ելեալ ագանէր ի լերինն. նոյնպէս եւ յն. գիշերները. (Ղկ. ՟Ի՟Ա. 37։)

ԳԻՇԵՐՒՈՅ, ԳԻՇԵՐԵԱՒ, եւ այլն. գտանի գրեալ յոմանց՝ փոխանակ գրելոյ՝ Գիշերոյ, գիշերաւ. որպէս թէ ուղղականն լինիցի նաեւ Գիշերի. բայց սովորութիւն է գրչաց ստէպ մուծանել զաւելորդ եւ ի բազում բառս, որպէս եւ բազում անգամ ի բաց բառնալ առ դիւրութեան հնչման։


Գութ, գթոյ, գթով

s.

pity, compassion, tenderness, commiseration, feeling, mercy, sensibility, tender heart;
ի — ածել՝ շարժել, — արկանել, ի — խանդաղատանաց շարժել, to move, to soften, to entreat tenderly;
փակել զ—ս իւր յումեքէ, to harden one's heart against another;
—ք նորա առաւել եւս են ի ձեզ, he loves yon more intensely;
առ — տոհմի նորա, for the love of his race;
յիմրիլ ի — երեսաց ուրուք, to go mad on account of the beauty of some one;
— մեր առաջի երեսաց քոց, let our supplications find favour in thy sight;
կին առնուլ ի նմանէ զի — անկցի, to marry into bis family for the purpose of strengthening the bonds of friendship;
-ք, the Goths, the nation of Goths.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «կարեկցութիւն, գթութիւն, 2. սէր. 3. աղաչանք, պաղատանք» ՍԳր. Ա-գաթ. Եւս. քր., որից՝ գթալ «խղճալ, ողոր-միլ» ՍԳր. «փափագիլ» Լմբ. սղ., գթութիւն ՍԳր, գթալի Մծբ., գթած ՍԳր. Ագաթ., գթա-ծագոյն Ոսկ. բ. կոր., գթածագործ Կոչ. 361, բազմագութ Յկ. է. 11, գորովագութ Մանդ. Խոսր., բարեգութ Պիտ. Յճխ., մեծագուր Վեցօր., յաճախագութ Ոսկ. ես. և մտթ. Սե-բեր., յորդագութ Մծբ., անգութ Գ. մակ. ե. 26. Բ. տիմ. գ. 3. Ոսկ. բ. տիմ. ևն։ Նոր գրականում շինուած բառեր են՝ գթասիրտ, գթասրտութիւն, գթոտ, գթառատ, անգթօ-րէն, գթաշարժուիլ ևն։

NBHL (6)

οἱκτιρμός, οἷκτον miseratio մանաւանդ՝ σπλάγχνα viscera (որ են աղիք. իսկ ըստ հյ. որպէս թէ խութ կամ խթումն եւ գալարումն աղեաց). Գորով. գթութիւն. ողորմութիւն. կարեկցութիւն. աղիք. սիրտ. անձուկ. սէր.

Զգութ, զողորմութիւն, զքաղցրութիւն։ Անձկացեալ եմ առ ձեզ ամենեսին գթովքն քրիստոսի յիսուսի։ Փակիցէ զգութս իւր առ ի նմանէ։ Գութք սրբոց քեւ հանգուցեալ են ե՛ղբայր (իբր աղիք կամ սիրտ)։ Ողորմութեամբ եւ գթովք տնանկաց։ Արարէք դուք զգութն զայն ի վերյա տեառն ձերոյ.եւ այլն։

Գութ առ աստուած եւ երկիւղ ունել, եւ ի գթութիւն զնա յուսով ձգել. (Խոսր. պտրգ.։)

Հայրենի, կամ մայրենի, կամ ծնողական գութք. (Արշ.։ Սկեւռ.։ Մաշկ.։)

Գութ անկցի (սիրոյ), եւ զաւակ խառնեսցի. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 25։)

Զախտ նախանձուն թաքուցեալ, եւ արտաքին դիմօք գութ արկեալ. այսինքն սէր ցուցեալ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Ա։)


Գուշակ, աց

s. adj. diviner, conjurer, prognosticator;
informer, denunciator;
sign, mark;
that expounds, manifests;
մատն եւ — լինել, to denounce, to impeach, to accuse.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ապագան պատմող՝ առաջուց գուշակող» Նար., «մատնիչ» Բ. մակ. ժգ. 28, Ա. կոր. ժ. 28. Եփր. Ա. կոր. 70, «յայտարար նշան, յուշարար, ազդարար» Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 8, որից՝ գուշակել «մարգարէանալ» Նար., «նախազգուշացնել» Եզն., «յայտնել» Ղուկ. ի. 37, «լուր տալ, մատնել» Յհ. ժա. 56. «ուոակաւոր Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա., գուշա-կութիւն Ա. թագ. իը. 6. Խոր. Շար. Նար., գարնանագուշակ Նար. առաք., նախագու-շակ Ոսկ. յհ. բ. 7. Յհ. կթ., մահագուշակ Նար., յառաչագուշակ Ագաթ., կանխագու-շակ Խոսր.։ Նոր գրականի մէջ՝ բարեգուշակ, չարագուշակ. թերևս սաստկական ձև է զգու-շակել Զեն. յուդ. (ՀԱ, 1921, 549), որ այ-լուստ անծանօթ նորագիւտ մի բառ է։

NBHL (4)

(արմատն է Ուշ, յորմէ եւ Գոյշ՝ իբր Գուցէ, եւ Զգոյշ). προγνώστης , προφητή, μάντις vates, propheta Որ կանխաւ նշանակէ զիմն՝ որպէս մարգարէ կամ գէտ, որպէս յուշարար կամ ազդարար, կամ մատնիչ. եւ պարզապէս՝ Ինչ մի յայտարար. նշանակ, ցուցակ.

Այսց խորհրդոց առ թշնամի անդր ... մատն եւ գուշակ լինէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 28։)

Մի՛ ուտիցէք վասն նորա, որ գուշակն եղեւ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 28։)

Լուսինն յարեւմուտս թաղի. գուշակ թաղելոց, յարութիւն մեռելոց։ Գուշակք ճշմարտութեան յաւիտենականի՝ որ գալոցն էր, լինին. (Ագաթ.։)


Դուլ

s.

cessation, intermission, pause, relaxation, truce;
— եւ դադար լինել, to cease;
— եւ պատուէր տալ, to permit;
to give directions;
to order, to bid, to command;
to exhort;
— տալ, to cause to cease;
to give rest, to repose;
— առնել, to halt;
to pause;
— առնուլ, to cease, to break off, to take rest or relaxation, to stop;
— զինուց, armistice, truce.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(անհոլով) «դադար, հանգիստ» Բ. թագ. ժէ. 8. Ողբ. բ. 18. Ես. իգ. Փարպ. փիլ. «2. ջանք, յորդոր, պատուէր» (այս ի-մաստոմ գործածւում է միշտ դուլ և պատուէր ձևով) Ոսկ. մ. գ. 6. Եւս. քր. ա, որից՝ դլալ կամ դղալ «հանգիստ առնել, դադրիլ» Բ. մակ ժբ. 2. Եղիշ. ը. էջ 144, անդուլ «անդառառ. Խոր. Արշ. Յհ. կթ. Արծր. (գրուած է նաև ան-դոյլ Մանդ. էջ 72), անդուլութեամբ «անդա-դար, չդադրած» Եղիշ.։ Նոր գրականում գոր-ծածական են միայն դուլ և դադար, անդուլ անոադար և բազմաթիւ նոր բառեր, ինչ. գոր-ծադուլ, գործադուլաւոր, դասադուլ, հացա-դուլ, ճաշադուլ, մսադուլ ևն։

NBHL (7)

Ոչ առնէին դուլ եւ դադար խորհուրդք սրբոյն սպարապետին։ Ոչ տայր դուլ առնուլ պարսկաց. (Փարպ.։)

Ոչ բաւական համարեցաւ զնոցայն, եւ դուլ ետ անձինն. (Երզն. մտթ.։)

Դուլ եւ դադար քեզ ոչ գտանիցի. յն. հանգիստ. (Ես. ՟Ի՟Գ. 13։)

Դուլ ի գործոց, կամ զդուլ առնուլ. (Փիլ. նխ. ՟ա. եւ Փիլ. լիւս.։)

դուլ եւ պատուէր. իբր Փոյթ. ջան. հոգ. եւ Յորդոր, կամ անդուլ պատուէր զգուշութեան.

Ամենեցուն դուլ եւ պատուէր լիցի զնեղեալս ապրեցուցանել ի նեղութենէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)

Դուլ եւ պատուէր տամ ամենայն ումեք աստէն ի սկզբանս։ Դուլ եւ պատուէր տալ նոցա երթալ միւսանգամ ի բաբիղոն. (Եւս. քր. ՟Ա։)


Ել

cf. Ելք;
—ի աղագ means, expedient;
—ի աղագս գտանել, to devise, to find means, to remedy;
ոչ էր նոցա ոչ եւ ոչ մուտ, they could not neither get out nor in;
ոչ գիտեմ զ— եւ զմուտ իմ, I do not know how to act.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «ներսից դուրս գալը» ՍԳը, «վեր բարձրանալը» Փիլ. լին., «անցք, ընթացք. ճամբայ» ՍԳր, «վերջ, լրումն, աւարտ» ՍԳր, «մի գործի վախճանը» Եղիշ., «յաջող վախ-ճան» ՍԳր, «արևի ծագումը ևն» ՍԳր. Փարպ., «արևելեան կողմը» Խոր. աշխ., «ծորում, բխում» Նար., «կղկղանք» Մխ. ապար., «նստոյ տեղի, յետոյք» ՋԲ, «մորթի վրայի ծակտիքները» Վեցօր. էջ 175 (տպուած է խելք, ուղղելի ելք՝ ըստ Ս. Վ. Նազարէթեա-նի ձեռագրի. տե՛ս Պատկեր, 1893, էջ 284), «հեռանալ, հրաժարուիլը» Վրք. հց., «ծախը» Տոբ. ա. 23, որից՝ ելանել (կտ. ելի, հրմ. ե՛լ) «դուրս գալ. 2. ծագիլ, բղխիլ, յառաջ գալ. 3. վեր բարձրանալ. 4. հեծնել, նստիլ (ձի. նա--5. վիճակուիլ, յարմար գալ. 6. անունը տա-րածուիլ, հռչակուիլ. 7. այնպէս լինել, գըտ-նուիլ» ՍԳր, ելևել առնել «ջանալ իրար գե-րազանցել» ծն. իե. 23. Բուզ. կամ ելևելս առնել Փարպ., ելևէջ Ագաթ., ելևմուտ ՍԳր. ելամուտ «դուռ» Եզեկ. խը. 30. ելանելի «սանդուխ» Եզեկ. խ. 31, ելող Դ. թագ. ժա-Չ. Զքր. ը. 9, ելուստ «բոյսի աճում» Փիլ. քհ., անել Փիլ. Եղիշ., խաչելեալ ՍԳր, խաչելու-թիւն Եզն., յորդելակ Քեր. քերթ., դժուարե-լանելի Տօնակ. Մխ. առակ., վերելակ «ձի (կամ նաւ) հեծած անձը» Պիտ. Փիլ., վերելք Նար., ելուն «դուրս ցցուած» Ադամ. 125. ելակէտ, ելարան (նոր գրականի մէջ) ևն. Չանազան նախդիրներով ստանում է նորա-նոր ձևեր և նշանակութիւններ. այսպէս՝ 2. Զ նախդիրով կլինի զելաճել «չափից անց կե-նաւ» Ոսկ. յհ. ա. 12.-3. ընդ նախդիրով՝ ըճդել «հետը ելած-նստած, հետը մեծացած, ծանօթ, սովոր» Ագաթ., ընդելանիլ «հետը մեծանալով վարժուիլ, կրթուիլ» Եւս. ատմ Ոսկ., «ջանալ, փորձել» Գծ. թ. 26, ընդեւա-ցուցանել Սիր. իբ. 17. Եզն., ընդելուցանել Բ մաև. ժ. 15. Ոսկ. մ. ա. 17, ընդելնուլ Ոսկ. մ. ա. և բ., ընդելակից Կորիւն, անընդել Գ մակ. դ. 6. Կոչ., մարդընդել Ագաթ., ձեռնըն-դել Փիլ. այս բոլորը գրուած նաև ընտել ձե-ւով որ հիմայ միակ գործածականն էւ-4 ելանեւ բայի անցողականն է ելուզանել (փո-խանակ ասելու *ելուցանել. հմմտ. փլուզա-նել, ընկլուզանել) «դուրս հանել, մէջտեղ հանել» (արմատը ելոյզ)։ Ոսկեդարեան գրա-կանութեան մէջ պահուած չէ այս բառը, բայց կայ յետնաբար ելուզանել «արտաբե-րել (ձայնը)» Թր. քեր. (Չայնաւորք ասին, վասն զի ձայնս յինքեանց անպակաս ելու-զանեն)։ Նոյն ելոյզ «հանել» արմատից է կազմուած ծխնելոյզ Հին բռ. և նոր գրակա-նում շնչելոյզ «շնչահան, օդանցք»։-5. ե-ւուզաճել բայի երկրորդ նշանակութիւնն է «ընձիւղել, ծլիլ», ինչպէս գտնում ենք ելու-զումն «ընձիւղումն» Պիտ. բառի մէջ։-Բ նոյն բայի երրորդ նշանակութիւնն է «գողա-նալ, կողոպտել» (հմմտ. հանել և յինքն հա-նել «գրաւել, խլել, կորզել»). որից մարդելոյզ «մարդագող» Ա. տիմ. ա. 10, որ ապացուցա-նում է ելուզանել բայի ոսկեդարեան գոյու-թիւնը. սրանից է նաև ելուզակ (կամ եղու-զակ, յելո τսկ, յեղուզակ) «աւազակ» Խոր. Պիտ., յեկուզս կութիւն Վեցօր. 185, յելուզա-կաբար «աւազակի պէս» Խոր., նախելուզակ Շնորհ. վիպ.։-7. Նոյն ելուզանել բայից ընդ նախդիրով կազմուած է բճգելուզաճել՝ որի առաջին նշանակութիւնն է «խուզարկե-լով երևան հանել»։ Այս նշսնա ութեամբ գտնում ենք գործածուած Արծր. ք. 6 (հրտր. Պատկ. էջ 113) «Յերկիւղ կասկաւանաց և. ղեալ՝ թէ իցէ ընդելուզեալ Տաճկաց՝ գտեալ զպահեստ գանձին՝ ծախիցեն զզօրութեւն նո-րա»։ Յայտնի չէ ի՛նչ փոխաբերութեամբ այնուհետև ընդելուզանել ստացել է «իրար անց կացնել, յեռուլ, հիւսել» ՍԳր. Ոսկ. Մտթ. և ա. տիմ. «խօսքը զարդարել, պճնել» Ոսկ. ես. նշանակութիւնները, որից՝ ընդելուզուած Ել. իը. 17, ընդելուզումն Պիտ. փիւ.։

NBHL (34)

Ոչ էր նոցա՝ ոչ ել, եւ ոչ մուտ։ Եւ ոչ ել ումեք գոյր ի ներքուստ արտաքս, եւ ոչ մուտ արտաքուստ ի ներքս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 49։ ՟Ժ՟Ե. 25։)

Յիշիցէք դուք զօրն ելից ձերոց յերկրէն եգիպտացւոց։ Ելք երիվարաց կամ կառաց յեգիպտոսէ։ Եւ եղեւ ի դառնալ տարւոյն՝ ի նոյն ժամանակ ելից թագաւորացն։ Ուրա՛խ լեր զաբուղոն յելս քո.եւ այլն։

Ոչ ել միայն, այլ եւ էջ հրեշտակաց ասացեալ է. էջն եւ ել զարագ յեղյեղումն եւ զփոփոխումն յայտնէ խորհրդոյն. (Փիլ. լին.։)

Յելս ասկաղոնի։ Ընդ ելսն ղովիթայ։ Յելս ճանապարհաց։ Ելք իմ են ելք կենաց։ Տէր պահեսցէ զմուտ եւ զել քո։ Ո՛չ գիտեմ զել եւ զմուտ իմ։ Եխից զելս ջրոցն.եւ այլն։

Ելք է ապականութեան։ Խողովակ է, եւ ել ջրոյ. (Վրք. հց. ՟Զ։)

ԵԼ, ելի. Վախճան. եւ Լրումն. կատարած. վերջ.

Արասցէ ընդ փորձութեան եւ զելսն. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 13։)

Զելս իրացն խորհել մարթասցուք։ Զելս իրացն հնարէր յարդարել. (Խոր. եւ այլն։)

ԵԼ, ելք. Ծագումն. եւ Արեւելք. ցաթելը, արեւին ցաթելու դին.

Ի ծագաց երկնից են ելք նորա։ Յելս առաւօտու, եւ ընդ երեկոյս։ Յարեան ընդ ելս առաւօտուն.եւ այլն։

Զասորեստան յելիցն արեւու, եւ զյոյնս ի մտիցն արեւու. (Ես. ՟Թ. 12։)

Եթէ անկանի ի վերայ ելից իշոյ, եւ կամ այլ աղտեղի իրաց. (Մխ. ապար.։)

Եթէ բազում են մուտք, եւ դուզնաքեայ ելք, այնպիսին ընդ ագահս հաչուի. իսկ եթէ դուզնաքեայ մուտք, եւ առաւել ելք, այնպիսին ընդ անառակս է. (Սահմ. ՟Ի։)

Արարածք, եւ ելք, եւ թիւք. (Սարգ. եւ այլն։)

Ժողովուրդ զժողովրդեամբ ել եւ ել առնիցէ. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 23։)

Յառաջատեալք՝ զմիմեամբք առնեն ելեւել. (Պիտ.։)

Վասակ քան զամենայն զօրսն ելեւել առնէր. (Բուզ. ՟Դ. 20։)

Բազմացան՝ ելեւելս առնելով զմիմեամբք։ Ելեւելս արարեալ յառաջէին. (Փարպ.։)

Յառաջ խաղացուցեալ զբանս՝ ճառ զճառից ելեւել արարից. (Շիր.։)

Ի վերայ այսքանեաց գերութեանց ... մի զմիով ելեւելս առնելոյ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)

ԵԼ ԵՒ ԷՋ. իբր երկու բառ. Է ելումն, եւ իջումն.

Յամենայն բաժանման ել է, եւ էջ. (Լծ. պորփ.)

Երկնաւոր զօրացն էջք եւ ելք արարան. (Շար.)

ԵԼԵՒԷՋՔ, ԶԵԼԵՒԷՋՍ. իբրու բարդեալ բառ, Ի վեր եւ ի վայր խաղացումն. եւ Աշտիճան բարձրութեան եւ ցածութեան.

ԵԼ ԵՒ ԵԼ կամ ԵԼԵՒԵԼՍ ԱՌՆԵԼ. ὐπερέχω superare Ջանալ գերազանցել. գեր ի վերոյ գտանիլ. զմիմեամբք ելանել. եւ Կուտակիլ. ստէպ յաճախել. մէկմէկու յաղթելու ջանք ընել, ու իրարու վրայ գալ.

Զելեւէջս անդադար սահմանացն. (Ագաթ.։)

Զաստիճանս անձանց եւ զելեւէջսն ... ի բաց թող լի է. (Նիւս. բն.։)

Որ ելեւէջս աստիճանի՝ բնութեան եմոյծ հաւասարի. (Յիսուս որդի.։)

ԵԼ ԵՒ ՄՈՒՏ. ելի եւ մտի. իբր երկու բառ, է ելանելն եւ մտանելն. եւ ելեալն եւ մտեալն.

Զել եւ զմուտ բարեկամացն (առ ինքն) (Խոր.՟Ա. 31։)

Ըստ իւրաքանչիւր գործոյն համարոյ ելին եւ մտին ամսոյ ամսոյ յն. մտելոյն եւ ելելոյն։ (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է 1։)

ԵԼԵՒՄՈՒՏՔ, ելեւմտից. բարդեալ՝ նովին նշանակութեամբք. որ եւ ԵԼՈՒՄՈՒՏ, ԵԼԱՄՈՒՏ.

Ժամս որոշէ ելեւմտից եւ խորհրդոց։ Լիցի սպասաւորաց արքունի եւ ամենայն ելեւմտից (այսինքն ելողաց եւ մտողաց) ճանապարհ. (Խոր. ՟Բ. 7. եւ 37։)

Դիտել զելեւզմուտ աշխարհիս եկեալ էք։ Զելեւզմուտ երկրիս եկեալ էք տեսանել. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 9. եւ 12։)


Զուսպ

adj.

close, narrow;
subdued;
— եւ զերծ ի մարդկանէ (տեղի), distant, far from, isolated.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«զսպուած, իրեն ճնշելով՝ վատ բանից հեռու պահած» Եփր. պհ. «անջատ (տեղ)» Արծր. «ամփոփ» Վստկ. 198. որ և զիսպ «զսպում, սանձահարութիւն» Մագ. թղ. 243. որից զսպել «ամփոփել, սեղմել, կծկել» Ոսկ. ես. Եւս. պտմ. «ամփոփել (մե-ռածի մարմինը), թաղել» Սիր. լը. 16. Պտմ. սեղբ. Վենետ. էջ 5. նոր գրականի մէջ ան-զուսպ, գազանազուսպ, զսպանակ, զսպանա-կաւոր ևն։

NBHL (5)

(յորմէ Զսպել) Ամփոփ. պարուրեալ. պնդեալ. եւ Մեկուսի.

Զուսպ եւ ամփոփ լինին մարմինք իւրեանց ի պղծալից ցանկութեանց եւ յաղտեղի խորհրդոց. (Եփր. պհ.։)

Ձեռքս եդեալ ի մարմինս, դիւրին՝ զուսպ (յն. մի բառ), եւ ամփոփէ զմարմինս (կամ զբերանս) ի սպասաւորութիւն բանին. (Նիւս. կազմ.։)

Ի վերայ դրան եկեղեցւոյն ... տեղի աղօթից թագաւորին՝ զուսպ, եւ զերծ ի մարդկանէ. (Արծր. ՟Ե. 8։)

Բիճին ոսկրն (ձիոյ) լայն եւ մեծ, ի վերայ մարմնոյն զուսպ. (Վստկ.։)


Զօր, ու, աց

s.

army, host, soldiery, militia, soldiers, forces, troops;
հետեւակ —ք, infantry, foot-soldier;
— առնել, հատանել, cf. Զօրաժողով լինել;
ընտիր ընտիր —ուց, the flower of the troops, the best troops in an army;
— ծանր, սաուար, բազմաձեռն, great army, numerous troops, overwhelming forces;
քաջակիրթ, պատերազմափորձ, մարզիկ —, disciplined, experienced, troops inured to war;
—ք երկնից, երկնաւոր —ք, the host of angels;
—, strength, vigour, force;
մինչդեռ —ն եւ սգիքն անդէն կային, and still breathing, giving signs of life.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ու, ա հլ. (եզակիում գլխաւորապէ։ գործածւում է ու հլ. յոգնակիում ա հլ. բայց շատ անգամ կայ յգ. սեռ. զօրուց, մէկ ան-գամ եզ. գըծ. զօրաւ Դան. ժա. 13. սակայն ո՛չ բնաւ զօրի, յետնաբար կայո հլ. գըծ. զօ-րով, զօրովք) «ուժ, զօրութիւն» Բ. մակ. ժդ 45 Դան. ժա. 13. «զօրք, զինւորների խումբ» ՍԳր. Բուզ. որից զօրանալ «ուժեղանալ, սաստկանալ» ՍԳր. զօրութիւն «ուժ, ազդե-ցութիւն, ներգործութիւն, զօրք, հրաշք, հրեշ-տակները» ՍԳր. զօրացուցանել ՍԳր. Եզն. զօրագլուխ ՍԳր. զօրագոյն ՍԳր. Եզն. զօրա-ժողով ՍԳր. Բուզ. Եւս. քր. Կոչ. զօրական ՍԳր. Կիւրղ. թգ. զօրանիստ Բուզ. զօրավիգն Սգր. Եւս. քր. զօրավար ՍԳր. զօրաւոր ՍԳր. զօրեղ Բ. մակ. ժե. 17. զօրել Ես. ծ. 2. Եզն. անզօր ՍԳր. Ոսկ. Եզն. մեծազօր Գ. մակ. ե. 7. Վեցօր. Ոսկ. Եզն. Կոչ. Ագաթ. Եւս. քր. բազմազօր Բուզ. Կոչ. հեծելազօր ՍԳր. Եւս քր. զօրօգուտ «զինակից» Եւագր. 99։ Նոր գրականի մէջ զօրաբանակ, զօրագունդ, զօ-րախումբ, զօրակոչ, զօրահանդէս, զօրահւա-մանատար, զօրանոց, զօրանց, զօրաշարք, զօրապետական, զօրապետութիւն ևն. տես և հզօր։

Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ։--ՆՀԲ դնում է թրք. զօռ (իմա՛ պրս. zōr) զառպ (իմա՛ արաբ. ❇ δarb), չէրի (իմա՛ թթր. č̌eri «զինտր»։-Եւրոպա, թերթ Վիեննայի, 1849, 200 հպրս. զա-ւար, զուր։ Bötticher, Arica 77, 272 պրս. zor. զնդ. zāvarə, սանս. ǰurni։ Այսպէս նաև միւսները։ Մ. Փըրթու-գալ, Եղիշէ 116 սանս. սուրա. ասու-րա, զնդ. ահուրա (մազդա)։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. sur «ուժ, զս-րութիւն, զօրեղ»։

NBHL (4)

Յովաբ էր ի վերայ զօրուն։ Յովաբ, եւ ամենայն զօրն նորա։ Որպէս զօրք քո՝ զօրք իմ։ Զօրավար զօրաց, կամ զօրուց։ Եմուտ ոմն ի զօրուէդ։ Իշխանք զօրուն։ Զօրօքն իւրովք։ Զօրու ծանու։ Ամենայն զօրք երկնից (հրեշտակք)։ Բազմութիւն զօրաց երկնաւորաց.եւ այլն։

Ի գալուստ ամին միւսոյ՝ զօր հատանէր, այրեւձի առնէր. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 28։)

Մինչդեռ զօրն եւ ոգիքն անդէն կային. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 45։)

στρατιά , στρατεία, στρατεύμα, -τος, δύναμις, λαός exercitus, militia, copia Խումբ զինուորաց. գունդ եւ բանակ. սպայ. զօրք .... որ ասի եւ ԶՕՐՈՒԹԻՒՆ, ԶԻՆՈՒՈՐՈՒԹԻՒՆ.


Էջ, իջից

s.

page (of a book);
descent, going down;
declivity;
էջս առնել, to descend, to go down;
—ս եւ ելս առնել, to go up and down;
ահա գեղապանծ — կենաց նորա, this is the brightest page in his life;
— սնդկի յօդաչափի, falling of the mercury.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «իջնելը» Կորիւն. «գրքի երես» Նրեմ. լզ. 23. որից ելևէջ Ագաթ. վայրէջ Ստեփ. սիւն. էջմիածին (իբրև. տեղական յատուկ անուն), անէջ Կոչ. իջանել «իջնել» ՍԳր. Վեցօր. Սեբեր. Եւս. պտմ. «մեղմանալ, հանդարտիլ» Բ. մակ. թ. 11. «իջևանիլ, օթե-վանիլ» Եւս. պտմ. ա. 12. «սերունդէ սերունդ յաջորդել» Խոր. արծր. իջուցանել ՍԳր. Ա-գաթ. լոյսիջոյց Բուզ. ջրէջք Միխ. աս. վայ-րէջք Նար. աղ. իջավան (որ գրուած է նաև իջեվան, իջեան, իջաւան) ՍԳր. Ոսկ. խորէջ «սուզակ, տալղըճ» Տաթև. ձմ. ճժ. Կաղ-անկտ. իջաւոր «հիւր». Իմ. ե. 15. էջ «գրքի երես» բառից են երկիջեան, վեցիջեան Լմբ. պտրգ. էջահամար (նոր բառ).-զ նախդի-րով՝ զիջանել, զիջանիլ «իջնել, մեղմանալ, հանդարտիլ» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և ես. Կոչ. զի-ջագոյն Ղևտ. ժգ. 25. զիջական Ոսկ. յհ. բ. 34 ևն։

NBHL (9)

Յորդանան՝ էջ թարգմանի։ Էջ ոգւոյ զայն (ասէ), որ ի ձեռն կարծեաց ելն է. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)

Հրեշտակաց էջք եւ ելք. (Տօնակ.։)

Խոնարհութիւն սրտին փոխանակ իջիցն եւ ելիցն։ Առանց իջից եւ ելից տեառն մերոյ ի դժոխս. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա. եւ ՟Բ։)

Որ նա ինքն է սանդուղք իջից իւրոց յերկնից յերկիր։ Երեք աւուրք՝ վասն իջին եւ ելանելոյն (ի գերեզմանէ). այսինքն ուրբաթ եւ շաբաթ եւ միաշաբաթին։ Երեք աւուրք իջիցն եւ ելիցն. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ.։)

Երանելիս կոչէ, զի սաստիկ յորդութեամբ զէջս հոգւոյն նոցա պարգեւեաց. (Խոսր. պտրգ.։)

Ըստ կարգի բերէ եւ զէջսն Յակոբայ յասորիս. (Շ. բարձր.։)

Ընթերցաւ յուդի երիս էջս կամ չորս, եւ կտրեաց զայն. (Երեմ. ՟Լ՟Զ. 23։)

κατάβασις, καθόδος descensus, descensio Արմատ Իջանելոյ, որպէս Իջումն. ինջնալը. տե՛ս եւ ԵԼ ԵՒ ԷՋ։

ԷՋ, եջի կամ էջի, ից, իւք. գ. σελίς pagina, pagella Երես մի թղթոյ գրելոյ. ըստ որում վերուստ ի վայր իջեալ են տողք. ուստի զբաժանեալն յայլեւայլ խորանս կոչեմք՝ երկիջեան, վեցիջեան, եւ այլն. երես.


Լեառն, լերին, լերանց

s.

mountain;
— տեառն, — սուրբ, heaven, paradise;
լիրինք յաւիտենից, յաւիտենական or մշտնջենաւոր, the angels, the prophets, the apostles;
արտեւան, գագաթն, կատար լերանց, the summit, the ridge of the mountain;
կապան, կիրճ լերանց, strait, defile, pass;
գօտի, շղթայ, պար լերանց, chain, ridges of mountains;
հրաբուղխ լեառն, volcano, a burning mountain;
սառնատափ լերինք, glaciers;
լուղական լերինք, iceberg;
մոլորակային, լուսնային լերինք, the planetary, the lunar mountains;
զլեառն լեռնայն գնալ, to go from mountain to mountain, or by mountain paths;
լեառն Սինա, Մասիս, mount Sinai, Ararat;
իբրեւ զլերինս ելանէին բարձրանային փրփրադէզ ալիքն, the foaming waves ran mountains high;
եւ լեառն մուկն ծնաւ, the mountain brought forth a mouse.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ման», յն. ϰλιτύς «բլուր», իռլ. sliab «սար», լիթ. szlaītas «լեռան լանջ, դար» ևն ձևերի հետ. հայր դնում է հնխ։ k'leivar-ձևից՝ ն յաւելուածով (հմմտ. Bartholomae, Stud. II 27 ծան)։ Մառ. Արաքս 1890 Ա. 111 մերժելով այս՝ հյ. վեր և գեր-ձևերի հետ միասին կցում է զնդ. gairi բառին։ Հիւբշ. 451 անապա-հով է համարում Bugge-ի մեկնութիւնը։ Հիւնք. լեառն ուղղականը տեառն բա-ռից, իսկ լերին և միւս հոլովները՝ լինիմ բայի հրամայականից։ Յ. Գ. Մ. Պատմ գրակ. 15 եբր. հար «տար» ռառե հետ։ Fneйe, Cбор. мат. Kавк. 31, 5 յն. λέπος «ժայռ» բառի հետ. վերջաւորութեւ-նը համարում է մասնիկ, ինչ. ամ-առն. ձմ-եռն։ Scheftelowitz BВ 28 292 և 29 59 գոթ. hleira«վրան»=հբգ. leitara։ Walde 170 և Boisacq 471 դնում են Bugge-ի մեկնութիւնը, Walde 171 նաև վերջինը։ Պատահական նմանութիւն ու-նին խունսագ. mer, աւար. ջար. անցուգ. mēr, սամոյ. mari, մոկշա mar «սար»։

NBHL (3)

ὅρος mons Բարձր մասն երկրի հաստահիմն եւ լայնանիստ՝ ի բնէ ի վեր կուտակեալ, եւ որպէս կոհակ կամ բլուր մեծ դիզացեալ. լեռ, սոր. սանս. կիրի. յն. օ՛ռոս (որ եւ սահման՝ իբրուեզր տեսութեան).

Լեառն աստւծոյ, լեառն պարարտ։ Ի գլուխ լերին։ Լերինք բարձունք։ Բարձրութիւնք լերանց։ Լերանցն մշտնջենաւորաց կամ յաւիտենից։ Ի լերինս արարադայ. եւ այլն։

Նմանութեամբ ասի զերկնից, զեկեղեցւոյ, զհրեշտակաց եւ զմարդկանէ, զառաքելոց եւ զմարգարէից. որպէս յայտ է յամենայն գրոց։


Մէջ, միջոյ, ով, ոց, աց, ովք, օք

s. bot. prep. adv.

middle, midst;
inside, interior, heart, bosom;
loins, reins;
ցաւք միջաց, lumbago;
—ք or պորտ ընդոց, hilum of beans;
հացի միջաւ, with the crum;
ի — or ի միջի, in the midst or middle of, among, between, in, into, within;
ի միջոյ, through, out of, from;
prep. adv. ընդ —, by halves;
between, among;
in, into;
through the medium of, by means of;
— ընդ —, from time to time, now and then, ever and anon;
ց-ս, down or up to the waist;
ի միջի ձերում, among you, in the midst of you;
— գիշերոյ, midnight, twelve o'clock;
— ի գիշերի, at night, in the night, by night;
ընդ — իւր, upon his loins or side;
միջովք չափ ի վեր or ի միջոյն եւ ի վեր, from the loins upwards;
միջովք չափ ի խոնարհ or ի միջոյն եւ ի խոնարհ, from the loins downwards;
յապականութեան ի միջի, from or in the midst of corruption;
պնդել զ—ս, to gird up one's loins, to put on a belt;
խորտակել զ—ս, to break one's back;
գօտի ածել ընդ — իւր, to wear a belt, girdle or sash;
արկանել քուրձ զմիջովք, to put or gird sackcloth on one's loins;
սուսեր ընդ — ածել, ածել սուր ընդ —, to gird on a sword;
— ընդ — հերձուլ, հատանել, to cut in halves;
to split into two parts;
բառնալ ի միջոյ, to annihilate, to utterly destroy, to exterminate;
անցանել, կալ ի —, to come forward, to show or present oneself;
ի — բերել, to produce, to bring forward or out, to cite, to expose;
ի անկանել, to interpose;
փոյթ ի — առնուլ, to endeavour, to study, to try, to make any effort, to be solicitous;
դաշինս ի միջի հաստատել, to make an alliance;
արի՛, ա՛նց ի —, arise, get up, come here;
քերթացք նորա չեն ի միջի, his poems are lost;
ընդ — բանից մի՛ անկանիր, do not interrupt another's discourse;
cf. Խորհուրդ;
ի մէջ, cf. Մէջ;
ի միջի, in the middle, between, among;
ի միջոյ, from the middle.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «մէջտեղը» ՍԳր. «մարդու մէջք» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «մէջը, կէսը» ՍԳր. Ագաթ. «արգանդ» Ոսկ. ես. էջ 365 (եզակի գործածութեամբ). որից ընդ մէջ, ի մէջ, ի միջի, ի միջոյ ՍԳր. Ոսկ. Կիւրղ. ել. Եզն. միջամուխ Ոսկ. Վեցօր. Կորիւն. Սեբեր. միջամուտ Բ. մակ. պ. 15. միջապատ «գոգնոց» Ոսկ. ես. միջավայր Վեցօր. միջատ Վեցօր. միջին ՍԳր. միջնանիւ Կոչ. միջնաշխարհ Բուզ. միջնորդ ՍԳր. մի-ջոց ՍԳր. Եւս. պտմ. միջօրեայ ՍԳր. Եւառր. ընդ-միջել ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. ընդմիջաշա-ւիղ Ես. ծը. 12. միջնաբերդ Բուզ. բերդամէջ Ագաթ. բանակամէջ Բուզ. աչամէջք Պիտ. լեռնամէջ Խոր. արծր. խորամիջոց Վեցօր. թիկնամէջք Սղ. կէ. 14. երկնամիջակ Զքր. կթ. Միջագետք ՍԳր. և սրա հակառակը՝ գե-տամէջք Եփր. եբր. (ՀԱ 1912, 554, ինչպէս կայ բերդամէջ, աշխարհամէջ, փողոցամէջ, քաղաքամէջ)։ Առանց ձայնաւորի փոփոխու-թեան ունինք՝ մէջօրեայ ՍԳր. Մծբ. Կոչ. մէջերկրեայ Խոր. մէջափայտ Տօնակ. մէջ-գետին Ագաթ. Բուզ. ե. 24. Ոսկ. կող. 619. Մանդ. իզ. 191 (նորագիւտ բառ, որի վրայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 245), մէջքաղաք «հրապարակ» Բ. մակ. ժ. 2 (Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 72)։ Նոր բառեր են միջազ-գային, ազգամիջեան, միջամասնիկ, միջա-մասնկաւոր, միջամտել, միջամտութիւն, միջանկեալ, միջանցք, միջարկութիւն, միջ-կուսակցական, միջնադարեան, միջնարար. միջնորդաբար, միջնորդչէք, անմիջական, անմիջապէս, ընդմիջում ևն։

NBHL (28)

Եղիցի հաստատութիւն ի մէջ ջրոցդ։ Ի մէջ դրախտին։ Յօշեաց զնոսա ընդ մէջ։ Արձակեաց ի միջոյ կործանմանն։ Կոչեաց ի միջոյ ամպոյն։ Առէ՛ք ի միջոյ յորդանանու։ Բնակեցայց ի միջի քում։ Ի միջի ձերում կայ։ Արի՛ ա՛նց ի մէջ։ Յարուցեալ քահանայապետն ի մէջ՝ հարցանէր.եւ այլն։

Մէջ լսի, որ միաչափ հեռակցութիւն (կամ հեռակացութիւն) ունի ի ծայրից եւ յեզերաց. (Խոր. աշխարհ.։)

Շարժութեանց՝ որ ի միում բերելով միշտ առ մէջն ինչ, եւ այլն. (Պղատ. օրին. ժ։)

Յովկիանոսի յորձանացան ելանէ արեգակն, եւ յերկնից ի մէջ վերանայ (ասէ հոմերոս). (Կիւրղ. ծն.։)

Երեքն կատարեալ է, ունելով սկիզբն, մէջ, եւ աւարտ. (Խոսր.։)

Թուլանալոյ, եւ առաւել պնդութեանն՝ ամենայն ուստեք ոք զմէջն առնլով, զառաքինութիւնն ի չարութենէն ընտրեսցէ. (Նիւս. կուս.։)

Քուրձ զգեցաւ ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Գօտիք ձեր ընդ մէջս։ Միջով կամ միջովք չափ։ Ի միջոյն եւ ի խոնարհ։ Պնդեա՛ իբրեւ այր զմէջ քո։ Ձեռք իւր ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Յերկիր կցեցան մէջք մեր։ Ա՛ծ զսուր ընդ մէջ քո հզօր։ Զաղտն ելեալ ի միջոյ իւրմէ.եւ այլն։

ՄԷՋ ԿԱՄ ՄԷՋՔ մարդոյ, եւ կենդանւոյ. ὁσφύς lumbus γαστήρ venter, uterus μηρός ile, ilium, ilia. Տեղին գօտւոյ՝ շուրջ զպորտով եւ զորովայնիւ. եւ Որովայն. փոր. երանք. զիստ.

Ասէ աստուաթ ցաբրահամ. որդի տաց քեզ ի միջոյ քումմէ. քանզի այր ի միջոյ իւրմէ ծնանի, եւ կին յորովայնէ իւրմէ. (Պիտառ.։)

Յղենայ զմեզ մկրտութիւնն, եւ սուրբս յանօրէնութենէ ծնանի զմեզ ի միջոյ իւրմէ։ Սքանչելապէս ի մէջ կուսին յղացաւ տէրն, եւ զարմանապէս ի մէջ կնոջ առանց առն ստեղծաւ նա. (Եփր. համաբ.։)

Աննա քանզի զառաջին պտուղն (զսամուէլ) աստուծոյ նուիրեաց, վասն այսորիկ եղեւ բերրի մէջն. (Ոսկ. եփես.։)

Յովհաննու՝ որ էր ի սուգ վասն յանցանաց նոցա, եւ ի մէջս իւր կրէր զմեռելուծիւն նոցա (մաշկեղէն գօտւով). (Մեկն. ղկ.։)

Եհար նիզակաւ ի վերայ միջոյն եւ շեշտակի հանէր ի միւս կողմն. (Պտմ. վր.։)

Մինչեւ ի մէջ գիշերի։ Ի մէջ գետին անցեալ. (Ագաթ.։)

Ընդ մէջ հերձնուլ, կտրել։ Ընդ մէջ անցանել։ Անցանել ընդ մէջ նոցա։ Խաղաղութիւն կամ խտիր է ընդ մէջ նոցա.եւ այլն։

Սպանէր ընդ մէջ տաճարին մահու եւ ընդ այժմու կենացս. (Իսիւք.։) cf. ԸՆԴ։

Այսպիսեացս է իմն ընդ մէջ։ Ընդ մէջ ասեմ այսոցիկ, որոց իբր պատահումն։ Ոչ միայն զընդմէջսն, այլ եւ ոչ զներհականն ընկալցի ոխ. (Անյաղթ ստորոգ.։)

Մտանել կամ անցանել ի մէջ։ Ի մէջ բերել, ածել, առնուլ։ Էր խաղաղութիւն ի մէջ նոցա։ Ի մէջ մեր։ Ի մէջ երկուց զինուորաց կամ աւազակաց։ Ի մէջ ծովու կամ տան.եւ այլն։

Ուր աստուած հաշտ իցէ, եւ ի հրոյ մէջ ցօղ լինի. (Ոսկ. ես.։)

Իսկ (Եզեկ. ՟Թ. 3. եւ ՟Ժ. 4.)

Օդն՝ որ ի մէջ տաճարին. իմա՛ ըստ յն. միջավայր բացօթեայ կամ վայրագաւիթ. որ եւ Միջոց, եւ Միջօդ ասի. αἵθριον locus subdialis.

Ի ՄԻՋԻ. Նոյն ընդ վ. ներգոյ. զի նոյն է ասել՝ Ի միջի մերում, եւ Ի մէջ մեր.

Այս բան ընդ այս եւ ընդ այն բան ի միջի կայ. (Կիւրղ. ել.։)

Ելանել կամ բառնալ ի միջոյ։ Հանել կամ փախչել ի միջոյ բաբելոնի։ Ի միջոյ մեղաւորաց փոխեցաւ.եւ այլն։

Ի ՄԻՋՈՅ. բացառ. միշտ է անուն, թէ եւ մկ. կամ նախադր. կարծեսցի. ἑκ μέσου e medio.

Լուասցէ զձեռս իւր փշրանօք՝ հացի միջաւ, եւ ջուրբ. (Մաշտ. ջահկ.։)

ի միջի. ՄԷՋՔ միջաց, կամ ջոց, ովք կամ օք) - ՄԷՋ ՄԷՋՔ. լծ. հյ. մէտ. յն. μέσος . լտ. medium, mediocritas. դաղմ. մէծ, մէ՛ծտու. Զուգաչափ հեռաւորութիւն կամ հեռաւորն ի ծայրից. խտիր եւ անջրպետ ընդ սկիզբն եւ ընդ կատարած, տեղւոյ, ժամանակի, թուոյ. միջին վայր. խոր եւ ներքսագոյն կողմն՝ առ համեմատութեամբ արտաքին մասանց. մէջ տեղը.

Ի ՄԷՋ. Նոյն ընդ վ. իբր տր. եւ ներգոյ. εἱς μέσον in medium ἑν μέσῳ in medio, inter.


Մի, ոյ, ոջ, ում, ի միոջէ, ով

adv.

adj. s. one;
first, firstly, in the first place;
մի աստուած, one God, one only God;
ի մի, in one, together;
առ մի սիւնակ, at, or by each column;
առ այր մի, to each person, a-head, a-man;
մի առ մի, մի ըստ միոջէ, one by one, successively, from hand to hand;
bit by bit, piece by piece, in detail, minutely, exactly;
particularly, specifically, individually, distinctly;
մի ըստ միոջէ ասել, նշանակել, to specify, to go into detail;
ժողովել ի մի, to collect, assemble or unite together;
մի ոմն, one, one person;
մին ի նոցանէ, one of them;
մին կամ միւսն, either, either one or the either;
մէն մի նոցանէ, every one of them;
ոչ մին եւ միւսն, neither;
neither one nor the other;
ընդ մի, ընդ մի համար, conjointly with, together, at once;
in one, like on and the same thing;
մի եւ նոյն, the same;
մի զմիոյ կնի, one after the other;
մի՛ զի կոյր էր եւ մի or երկրորդ զի աղքատ էր, in the first place he was blind, in the next poor;
մի մի, միոյ միոյ, միում միում, each;
every one;
one another;
one by one;
ըստ միոյ միոյ ամսոյ, monthly, month by month;
մի առ միոջ, one after another, one on the other;
մի զմիով, with emulation, surpassing one another, outvying;
մի մի տարի, annually, every year, year by year;
մի ընդ միով, one under another, in a subordinate state;
մի մի իշխան մի մի օր մատուսցէն զընծայս, all the chiefs make daily offerings;
մի ըստ միոջէ, cf. Մի.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. (նաև միոջ, միում, ի միոջէ) «մի, մէկ». գործածւում է իբր թուական, իբր անորոշ յօդ կամ անորոշ ածական. այլ և այլ ձևերով ասւում է՝ մի մի, մի առ մի, առ մի, ընդ մի, մի ըստ միոջէ, մի ոմն, մի ոք, մի ինչ, ինչ մի ևն. ՍԳր. Ոսկ. Եփր. Եւս. քր. ևն ածանցման մէջ ներկայանում է հետևեա։ ձևերով. ՄԻ, որից միաբան ՍԳր. Եւս. քբ. միագոյն Կոչ. Բուզ. Ագաթ. միագործ Վե-ցօր. միագունդ ՍԳր. Վեցօր. Եփր. թգ. միա-զօր Եւագր. միամիտ Մտթ. ժ. 16. Եւս. քը. և պտմ. Եփր. թգ. միահաղոյն Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. յհ. ա. 37. միականի ՍԳր. Բուզ. միա-լարի (նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 748. մհա-կին «մինակ» (-կին մասնիկով) Ոսկ. հերոդ. միական Եւագր. Նանայ. միանալ «միանալ» Ա. եզր. դ. 21. Խոր. «սրտումը տպաւորուիլ» Փարպ. 20, 181, Թղթ. 200, Պտրգ. 230. մեա-ցուցանել «միացնել» Պարպմ. Յճխ. «սրր-տումը տպաւորել» Փարպ. 35 (այս նորա-գիւտ նշանակութիւնները դնում է Գաթըր-ճեան, Պտրգ. 230). ի միասին ՍԳր. Եզն. միաւոր ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. միանգամ. միանգամայն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. անմի Բուռ. Մծբ. էջ 335 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748). նոր բառեր են միակին, միահատոր, միանձ-նոմի, միասապատ, միացում, միդասեան ևն.-ՄԵ-, որ գտնւում է բարդութեանց սկիզբը, երբ երկրորդ եզրը բաղաձայնով է սկսում, և յառաջացած է հին միա-ձևից. (մի բառի ի ձայնաւորը միանալով ա յօդա-կապի հետ՝ տալիս է ըստ օրինի ե. հմմտ. *այգիակութ>այգեկութ, գարիահաց>գա-հեհաց). այսպէս են՝ մետասան ՍԳը. մեկու-սի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. Սեբեր. մեկողմանի Կոչ. մեկին «մէկ, միակ» Կոչ. «պարզ, յայտնի» Եւս. պտմ. Սեբեր. Վեցօր. «լոկ, միայն, ևեթ» Ոսկ. Եւս. պտմ. (կազ-մուած է -կին մասնիկով, ինչ. կր-կին, երեք-ւով՝ մէկին, մեկն «պարզ» Լմբ. ներբ. համբ. 1865, էջ 269), որից էլ մեկնել «բաժանել, ջոկել, զատել» ՍԳր. «պարզաբանել, բա-ցատրել, պարզել» ՍԳր. «պարզել, տարա-ծել, սփռել» Բրս. մրկ. Վստկ. առմեկնել «բաժանել» Կոչ. 366. մեկնեցուցանել Ծն. լ. 36. մեկնոց «վերարկու» Եզեկ. ե. Յ. Հռութ. գ. 15. Եփր. թգ. 374. Բուզ. մեկնակ Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «վերարկու» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. էջ 84, մեկնակազէն ՍԳր. անմեկն ԱԲ. մեկնակէտ (նոր բառ) ևն. այս ձևերը իրապէս արժեն *միատասան, *միա-կուսի ևն. ինչպէս որ ունինք էլ միակուսե-ցուցանել Մծբ. միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. միակին Ոսկ. հերոդ.-ՄՈՒ (սեռ. մոյր, տր. մում) «մէկ». յունաբան դպրոցի հնա-րած ձևն է՝ իբրև իգական, մինչդեռ մի չե-զոք է, և եզ՝ արական. հմմտ. Եփես. դ. 5. «եզ Տէր, մու հաւատ, մի մկրտութիւն» ըստ թարգմանութեան Տիմոթ. կուզի, էջ 213, 256 (յն, εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτιομα.) -ՄԻԱԿ. ի-ա հլ. «մէկ» Փիլ. Խոր. կազմուաձ է մի բառից՝ -ակ մասնիկով. որից միակօրէն Փիլ. իմաստ. և սղմամբ մէկ, որի հնագոյն վկայութիւններն ունին Պղատ. օրին. գ. Մխ. դտ. Տօնակ. հիմայ տարածուած է գրեթէ բոլոր գաւառականներում։-ՄԻԱՅՆ, ո հլ. «մինակ, առանձին, լոկ» ՍԳր. Ոսկ. Եւս քր. որից միայնանալ ՍԳր. միայնուկ Մծբ. Եփր. թգ. միայնեակ Փիլ. միայնակ Խոր. միայնաւորական Ագաթ. միայնաստան Ա-գաթ. միայնանոց «մենաստան» Փիլ. միայ-նագործ Կորիւն. միայնակեաց Կոչ. Եւագր. Ագաթ. կազմուած է -այն մասնիկով. ինչ. գիշերայն, զճանապարհայն, ամենայն, մի-անգամայն ևն.-ՄԵՆ-. գործածւում է պ-ծանցների սկիզբը. ինչ. մենամարտ Եւս. քր. մենաւոր Կոչ. մենաստան Ագաթ. մենակեաց Բուզ. Վեցօր. մենանալ Ողբ. ա. 1. Ա. տիմ. և 5. մենանոց Եղիշ. մենութիւն Ոսկ. ա տիմ. Ագաթ. մենաշնորհ, մենավաճառ, մե-նավաճառութիւն (նոր բառեր). առանձին գործածուած պարագային դառնում է մէն Սիր. ը. 19, Կոչ. 191, Ագաթ. մէն մի ՍԳը. Ագաթ. Բուզ. որին հետևելով և սխալ գըր-չութեամբ՝ նախորդներն էլ գրւում են նաև մէնամարտ, մէնաւոր ևն, որոնք չեն ընդուն-ուած մեր գրական ուղղագրութեան մէջ, մեն-կամ մէն գալիս է միայն ձևից՝ եա ռառնա-լով ե կամ է (միայն>*մեյն>մեն, մէն). ուստի վերի ձևերը իսկապէս արժեն միայ-նամարտ, միայնաւոր, միայնակեազ ևն, ինչ-պէս որ իրօք էլ գործածուած են մատենա-ռի էր ունեցած Ոսկեդարից էլ առաջ, այնպէս որ Ե դարուն գործածւում էր իբրև գաւառա-կան ձև.-ՄԻՆ «մէկ» Լմբ. Նար. Առ որս. ծագում է մի բառից՝ ն յօդի կցմամբ. ունինք նաև մինաւոր Ագաթ. Եւթաղ. 116. Ոսկիփ. Մաշտ. մինութիւն Սեբեր. 196. Վրք. հց. որոնք կարող են թէ՛ մէն ձևից ածանցեալ լինել և թէ մին բառից ձևացած՝ առանց սղման.-ՄԻՄԵԱՆՔ. գործածական է միայն հոլովեալ ձևով. սեռ. տր. միմեանց «իրա-րի», հյց. զմիմեանս «իրար», բցռ. ի մի-մեանց, գրծ. միմեամբք (հին և ընտիր). ածանցների մէջ ունինք զմիմեանսզրկու-թիւն. Բուզ. միմեանցասէր Ոսկ. յհ. ա. 9. ընդմիմեանսհարութիւն Փիլ. ել. ի միմեան-սայար Փիլ. քհ. ևն. կազմուած է մի բառի կրկնութեամբ, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ունինք գւռ. մէկզմէկ, մէկմէկու, մէկզմէկու, մէկմէ-կէ, մեկզմէկե, թրք. biribirimiz «մենք իրար մեք զմիմեանս» ևն. հին լեզուի մէջ է։ ու-նինք Եզեկ. լգ. 30. Եւ ասեն մի ցմի (փո-խանակ ասելու ցմիմեանս).-ՄԻՒՍ, ո հլ. (հնագոյն գրչութեամբ մեւս) «մէկէլ» ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. որից միւս ևս Եփր. միւսան-գամ ՍԳր. կազմուած է մի+ևս բառերից։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս աշխ. մէկ-ալ, մէկ-ել «միւս» (որ և հմմտ. թրք. obir «միւս», բուն 5-bir «ա՛յն մէկ»)։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smio-ձևից։-Սրա պարզական արմատն է հնխ. sem-., որ նշանակում էր «մի» և «ամբողջ, մի ամբող-ջութիւն» (ամբողջը իբրև մի միութիւն ըմ-բըռնելով)։ Զանազան ձայնդարձներով sem-ստանում էր som-, sm-, sm-, som-. smm-ձևեոր, որոնցից յառաջացած են յն. ար. εiς (գորդ. ἔνς, դոր. ῆς < έμ-ς), իգ. μία, չեզ. ἔν «մի, մէկ», ὄμός «նման», ἅμα «միա-սին», ἅ-πας «մէկ անգամ». ἀ-πλώος «պարզ». ἐ-xατόν «մի հարիւր», սանս. sama «նոյն, միևնոյն», ça-cvant «իւրաքանչիւր», saha «միասին», satra «միասին», sa-k(t «միան-գամ», sa-hasram «մի հազար», զնդ. hama «նոյն», haδa «միշտ, միասին», haβrā «մի-ասին», ba-kərət «միանգամ», hazafira-«մի հազար», քուչ. seme «մէկ», լտ. similis «նման». semel «մի անգամ», sīm-plex «պարզ», sin-guli «ամէն մի», sem-per «շա-րունակ», mille (*smi g'zhlī) «մի հազար» գոթ. sama «նոյն», sums «մէկը», simle «էր երբեմն, մի ժամանակ», հսլ. samu «նոյն», sa-sšdü «հարևան, միասին նստող», հիռլ. samail «նմանութիւն», som «ինքը» ևն (տե՛ս Walde 697, Boisacq 231 և մանաւանդ Po-korny 2, 488-492 դրուած բառերի երկար ցանկը)։ Այս բոլորի մէջ միայն յունարէնն ու հայերէնն են, որ պահել են այս ձևը իբ-րև թուական անուն, ար. sem-s, իգ. smia, լեզ. sem ձևով (հմմտ. նաև քուչ. seme «մի, մէկ»). իսկ միւս եւրոպական լեզուները, ի-տալականից մինչև սլաւականը՝ այս թուա-կանի տեղ գործածում են oino-«միայն, ա-ռանձին» բառը. լտ. unus, իռլ. oen, գոթ. ains, հպրուս. ains, հսլ. inu (Meillet, Esq. lat. 45)։ Հայերէնի մէջ մի ձևը կա՛մ իբրև հնխ. smia նախապէս իգական էր և յետոյ անցաւ նաև արական ու չեզոք սեռերին էլ, և կամ կազմուած է -io-մասնիկով՝ sem, արմատից, իբր smio-։-Հիւբշ. 474։

NBHL (24)

Տ. ՄԻԱՆԳԱՄ որ եւ ՄԻ ԱՆԳԱՄ.

εἶς, μία, ἔν unus, una, unum. Սկիզբն թուոյ, առաջին ի թիւս. մին, մէն. մեկին, միակ. մու. եզ. եզական. անհատ. ոմն. ոք. եւ իմն, ինչ. մէկ, մը.

Օր մի։ Ի ժողով մի։ Անուն միումն փիսովն։ Առ մի ի կողից նորա։ Ահա ադամ եղեւ իբրեւ զմի ի մէնջ։ Առն միոջ էին երկու որդիք։ Արար ի միոջէ արենէ զամենայն ազգս մարդկան.եւ այլն։

ՄԻ. մ. ԵՒ ՄԻ. Նախ, եւ երկրորդ՝ կամ միւս եւս. մէյ մը որ, մէյ մալ որ.

Զիա՞րդ հրեշտակք՝ ընկեր (մեր) կոչին. մի՝ զի յարարչէն եմք գոյացեալ, որ եւ նոքայն. երկրորդ՝ զի ոչ էաք հեռի ի հրեշտակաց փառաց։ Աղաւնի. մի՝ զի մարդասէր է. եւ մի՝ զի եթէ բազում անգամ բարձցէ ոք զձու կամ զձագս աղաւնոյն, ոչ երկմտեալ թողու զտեղի բունոյ իւրոյ երբէք. (Նար. երգ.։)

Կրկին տանջանք առնին մեղաւորաց. մի՝ զի միշտ այրին եւ խորովին, եւ միւս եւս՝ զի յայնպիսի փառաց վրիպեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)

Մի՝ զի զնորայսն վայելեցաք, եւ մի՝ զի ի հատուցումն ապերախտ գտաք. (Երզն. մտթ.։)

Աւետարանիչս զառաջին գնալ զօրականացն առ քահանայապետսն, եւ զերկրորդս՝ ընդ մի պատմէ. (Սկեւռ. յար.։)

Ո՛չ ընդ մի համարի է՝ զօրավարի ուրուք ի թիկունս հասանել յասպարիսի, եւ թագաւորի. (Սկեւռ. յար.։)

Մի մի իշխան մի մի օր մատուսցեն զընծայս։ Գինդս ոսկիս՝ մի մի ըստ դահեկանի ձուլոյ։ Տանէին մի մի ի նոցանէ մարս երկուս կամ երիս։ Չորից կենդանեացն էին միոյ միոյ ի նոցանէ վեղ թեւք։ Ըստ միոյ միոյ ամսոյ տային զպտուղս իւրեանց։ Մի առ միոջ դիաթաւալ կացուցանէին.եւ այլն։

Ըստ միոյ միոյ առաքինութեան եւ պսակքն փառաց յօրինին ի տեառնէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)

Ասաց եւ զթիւ զօրուն՝ միոջ միոջ. (Եփր. ՟ա. մնաց.։)

Իբրեւ յանտառի, կամ իբրեւ միոյ միոյ լերանց. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 38. յն. ի միում ի լերանց։)

ՄԻ ՄԻ, միոյ միոյ, զմի մի, եւ այլն. ἔν, καθ’ ἐαυτό, ἔνα, ἔκαστον unusquisque, singuli եւ այլն. Մէն մի, իւրաքանչիւր. մէկ մէկ, ամեն մէկը.

Բազում մեծք եղեն ի հարանց եւ ի քաջ կրօնաւորութեան, բայց ի նուրբ խնդիրս՝ մի մի ոք. իմա՛ սակաւք ոմանք. այս ոք եւ այն. գուն ուրեք. մէկ քանի մը։

Մի զմի իջեսցուք։ Մի՛ զմիով ելեալք։ Մի զմիով ելեւելս առնելոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Փարպ.։ Նար. ՟Ի՟Ե։)

Աղաղակէին մի ցմի, եւ ասէին. (Ոսկ. ես.։ (որ է ոճ յն. եւ լտ. զի չունին զբառքս՝ միմեանց, կամ իրերաց։))

Մի ընդ միով երեւեալ ահաւորք եւ շքեղք. (Ասող. ՟Բ. 5։)

Վիշտ՝ մի ի միոյ վերայ հասանէին։ Ոչ միանգամ, այլ երկիցս անգամ մի ի վերայ միոյ դարձ արարեալ. (Ոսկ. ես.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ. (որպէս ռմկ. իրարու վրայ՝ կամ ետեւ։))

ՄԻ ՄԻ, մի զմի, մի առ մի. եւ այլն. ἔτερος πρὸς τὸν ἔτερον, ἅλλος ἅλλῳ alter ad alterum ἁνὰ μέσον vicissim, alternis vicibus եւ այլն. Միմեանց, զմիմեանս. իրերաց, զիրեարս. եւ Հետզհետէ. մէկ մէկու, մեկզմէկ. ... եւ այլն.

ԸՍՏՄԻՈՋԷՔ. Մնացեալքն մի ըստ միոջէ. այլքն եւս որ զկնի. եւ այլն որ ի կարգի.

Նաեւ ըստմիոջէքդ ամենայն մինչեւ ի բուն ծայր երգոյս ոչինչ անյար. (Անյաղթ բարձր.։)

Ամենայն ազգք շրջեցան զինեւ, եւ անուամբ Տեառն վանեցի զնոսա. եւ ըստմիոջէքն. (Արծր. ՟Բ. 2։)

ԸՆԴ ՄԻ, կամ ԸՆԴ ՄԻ ՀԱՄԱՐ. συνημμένως coninucte, conjunctim. Միանգամայն. եւ Իբրեւ մի.


Մի՛

adv.

no, not, none;
մի՛ ասեր ինչ, say nothing about it;
մի՛ արդեօք, is it not ?
մի՛ արդեօք դու իցես եգիպտացին, art not thou that Egyptian ? is it not you ?
մի՛ գուցէ, lest, for fear that;
that it may not;
մի՛ երբեք, մի՛ բնա, never, not at all;
մի՛ եւ մի՛ or մի՛ եւ մի՛ իւիք, beware ! not at all, by no means, never;
մի՛ եւս, never, not again, no more;
մի՛ եւս առներ, take care not to do so again;
մի՛ իւիք, by no means;
մի՛ եղիցի, մի՛ լիցի, may it never be ! God forbid ! never;
մի՛ ոք, nobody;
մի՛ perhaps ?
կերիցէ մի՛, neither should he eat;
մի՛, մի՛ վշտացուցանէք զիս, no, no, do not afflict me.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. (նաև միոջ, միում, ի միոջէ) «մի, մէկ». գործածւում է իբր թուական, իբր անորոշ յօդ կամ անորոշ ածական. այլ և այլ ձևերով ասւում է՝ մի մի, մի առ մի, առ մի, ընդ մի, մի ըստ միոջէ, մի ոմն, մի ոք, մի ինչ, ինչ մի ևն. ՍԳր. Ոսկ. Եփր. Եւս. քր. ևն ածանցման մէջ ներկայանում է հետևեա։ ձևերով. ՄԻ, որից միաբան ՍԳր. Եւս. քբ. միագոյն Կոչ. Բուզ. Ագաթ. միագործ Վե-ցօր. միագունդ ՍԳր. Վեցօր. Եփր. թգ. միա-զօր Եւագր. միամիտ Մտթ. ժ. 16. Եւս. քը. և պտմ. Եփր. թգ. միահաղոյն Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. յհ. ա. 37. միականի ՍԳր. Բուզ. միա-լարի (նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 748. մհա-կին «մինակ» (-կին մասնիկով) Ոսկ. հերոդ. միական Եւագր. Նանայ. միանալ «միանալ» Ա. եզր. դ. 21. Խոր. «սրտումը տպաւորուիլ» Փարպ. 20, 181, Թղթ. 200, Պտրգ. 230. մեա-ցուցանել «միացնել» Պարպմ. Յճխ. «սրր-տումը տպաւորել» Փարպ. 35 (այս նորա-գիւտ նշանակութիւնները դնում է Գաթըր-ճեան, Պտրգ. 230). ի միասին ՍԳր. Եզն. միաւոր ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. միանգամ. միանգամայն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. անմի Բուռ. Մծբ. էջ 335 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748). նոր բառեր են միակին, միահատոր, միանձ-նոմի, միասապատ, միացում, միդասեան ևն.-ՄԵ-, որ գտնւում է բարդութեանց սկիզբը, երբ երկրորդ եզրը բաղաձայնով է սկսում, և յառաջացած է հին միա-ձևից. (մի բառի ի ձայնաւորը միանալով ա յօդա-կապի հետ՝ տալիս է ըստ օրինի ե. հմմտ. *այգիակութ>այգեկութ, գարիահաց>գա-հեհաց). այսպէս են՝ մետասան ՍԳը. մեկու-սի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. Սեբեր. մեկողմանի Կոչ. մեկին «մէկ, միակ» Կոչ. «պարզ, յայտնի» Եւս. պտմ. Սեբեր. Վեցօր. «լոկ, միայն, ևեթ» Ոսկ. Եւս. պտմ. (կազ-մուած է -կին մասնիկով, ինչ. կր-կին, երեք-ւով՝ մէկին, մեկն «պարզ» Լմբ. ներբ. համբ. 1865, էջ 269), որից էլ մեկնել «բաժանել, ջոկել, զատել» ՍԳր. «պարզաբանել, բա-ցատրել, պարզել» ՍԳր. «պարզել, տարա-ծել, սփռել» Բրս. մրկ. Վստկ. առմեկնել «բաժանել» Կոչ. 366. մեկնեցուցանել Ծն. լ. 36. մեկնոց «վերարկու» Եզեկ. ե. Յ. Հռութ. գ. 15. Եփր. թգ. 374. Բուզ. մեկնակ Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «վերարկու» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. էջ 84, մեկնակազէն ՍԳր. անմեկն ԱԲ. մեկնակէտ (նոր բառ) ևն. այս ձևերը իրապէս արժեն *միատասան, *միա-կուսի ևն. ինչպէս որ ունինք էլ միակուսե-ցուցանել Մծբ. միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. միակին Ոսկ. հերոդ.-ՄՈՒ (սեռ. մոյր, տր. մում) «մէկ». յունաբան դպրոցի հնա-րած ձևն է՝ իբրև իգական, մինչդեռ մի չե-զոք է, և եզ՝ արական. հմմտ. Եփես. դ. 5. «եզ Տէր, մու հաւատ, մի մկրտութիւն» ըստ թարգմանութեան Տիմոթ. կուզի, էջ 213, 256 (յն, εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτιομα.) -ՄԻԱԿ. ի-ա հլ. «մէկ» Փիլ. Խոր. կազմուաձ է մի բառից՝ -ակ մասնիկով. որից միակօրէն Փիլ. իմաստ. և սղմամբ մէկ, որի հնագոյն վկայութիւններն ունին Պղատ. օրին. գ. Մխ. դտ. Տօնակ. հիմայ տարածուած է գրեթէ բոլոր գաւառականներում։-ՄԻԱՅՆ, ո հլ. «մինակ, առանձին, լոկ» ՍԳր. Ոսկ. Եւս քր. որից միայնանալ ՍԳր. միայնուկ Մծբ. Եփր. թգ. միայնեակ Փիլ. միայնակ Խոր. միայնաւորական Ագաթ. միայնաստան Ա-գաթ. միայնանոց «մենաստան» Փիլ. միայ-նագործ Կորիւն. միայնակեաց Կոչ. Եւագր. Ագաթ. կազմուած է -այն մասնիկով. ինչ. գիշերայն, զճանապարհայն, ամենայն, մի-անգամայն ևն.-ՄԵՆ-. գործածւում է պ-ծանցների սկիզբը. ինչ. մենամարտ Եւս. քր. մենաւոր Կոչ. մենաստան Ագաթ. մենակեաց Բուզ. Վեցօր. մենանալ Ողբ. ա. 1. Ա. տիմ. և 5. մենանոց Եղիշ. մենութիւն Ոսկ. ա տիմ. Ագաթ. մենաշնորհ, մենավաճառ, մե-նավաճառութիւն (նոր բառեր). առանձին գործածուած պարագային դառնում է մէն Սիր. ը. 19, Կոչ. 191, Ագաթ. մէն մի ՍԳը. Ագաթ. Բուզ. որին հետևելով և սխալ գըր-չութեամբ՝ նախորդներն էլ գրւում են նաև մէնամարտ, մէնաւոր ևն, որոնք չեն ընդուն-ուած մեր գրական ուղղագրութեան մէջ, մեն-կամ մէն գալիս է միայն ձևից՝ եա ռառնա-լով ե կամ է (միայն>*մեյն>մեն, մէն). ուստի վերի ձևերը իսկապէս արժեն միայ-նամարտ, միայնաւոր, միայնակեազ ևն, ինչ-պէս որ իրօք էլ գործածուած են մատենա-ռի էր ունեցած Ոսկեդարից էլ առաջ, այնպէս որ Ե դարուն գործածւում էր իբրև գաւառա-կան ձև.-ՄԻՆ «մէկ» Լմբ. Նար. Առ որս. ծագում է մի բառից՝ ն յօդի կցմամբ. ունինք նաև մինաւոր Ագաթ. Եւթաղ. 116. Ոսկիփ. Մաշտ. մինութիւն Սեբեր. 196. Վրք. հց. որոնք կարող են թէ՛ մէն ձևից ածանցեալ լինել և թէ մին բառից ձևացած՝ առանց սղման.-ՄԻՄԵԱՆՔ. գործածական է միայն հոլովեալ ձևով. սեռ. տր. միմեանց «իրա-րի», հյց. զմիմեանս «իրար», բցռ. ի մի-մեանց, գրծ. միմեամբք (հին և ընտիր). ածանցների մէջ ունինք զմիմեանսզրկու-թիւն. Բուզ. միմեանցասէր Ոսկ. յհ. ա. 9. ընդմիմեանսհարութիւն Փիլ. ել. ի միմեան-սայար Փիլ. քհ. ևն. կազմուած է մի բառի կրկնութեամբ, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ունինք գւռ. մէկզմէկ, մէկմէկու, մէկզմէկու, մէկմէ-կէ, մեկզմէկե, թրք. biribirimiz «մենք իրար մեք զմիմեանս» ևն. հին լեզուի մէջ է։ ու-նինք Եզեկ. լգ. 30. Եւ ասեն մի ցմի (փո-խանակ ասելու ցմիմեանս).-ՄԻՒՍ, ո հլ. (հնագոյն գրչութեամբ մեւս) «մէկէլ» ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. որից միւս ևս Եփր. միւսան-գամ ՍԳր. կազմուած է մի+ևս բառերից։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս աշխ. մէկ-ալ, մէկ-ել «միւս» (որ և հմմտ. թրք. obir «միւս», բուն 5-bir «ա՛յն մէկ»)։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smio-ձևից։-Սրա պարզական արմատն է հնխ. sem-., որ նշանակում էր «մի» և «ամբողջ, մի ամբող-ջութիւն» (ամբողջը իբրև մի միութիւն ըմ-բըռնելով)։ Զանազան ձայնդարձներով sem-ստանում էր som-, sm-, sm-, som-. smm-ձևեոր, որոնցից յառաջացած են յն. ար. εiς (գորդ. ἔνς, դոր. ῆς < έμ-ς), իգ. μία, չեզ. ἔν «մի, մէկ», ὄμός «նման», ἅμα «միա-սին», ἅ-πας «մէկ անգամ». ἀ-πλώος «պարզ». ἐ-xατόν «մի հարիւր», սանս. sama «նոյն, միևնոյն», ça-cvant «իւրաքանչիւր», saha «միասին», satra «միասին», sa-k(t «միան-գամ», sa-hasram «մի հազար», զնդ. hama «նոյն», haδa «միշտ, միասին», haβrā «մի-ասին», ba-kərət «միանգամ», hazafira-«մի հազար», քուչ. seme «մէկ», լտ. similis «նման». semel «մի անգամ», sīm-plex «պարզ», sin-guli «ամէն մի», sem-per «շա-րունակ», mille (*smi g'zhlī) «մի հազար» գոթ. sama «նոյն», sums «մէկը», simle «էր երբեմն, մի ժամանակ», հսլ. samu «նոյն», sa-sšdü «հարևան, միասին նստող», հիռլ. samail «նմանութիւն», som «ինքը» ևն (տե՛ս Walde 697, Boisacq 231 և մանաւանդ Po-korny 2, 488-492 դրուած բառերի երկար ցանկը)։ Այս բոլորի մէջ միայն յունարէնն ու հայերէնն են, որ պահել են այս ձևը իբ-րև թուական անուն, ար. sem-s, իգ. smia, լեզ. sem ձևով (հմմտ. նաև քուչ. seme «մի, մէկ»). իսկ միւս եւրոպական լեզուները, ի-տալականից մինչև սլաւականը՝ այս թուա-կանի տեղ գործածում են oino-«միայն, ա-ռանձին» բառը. լտ. unus, իռլ. oen, գոթ. ains, հպրուս. ains, հսլ. inu (Meillet, Esq. lat. 45)։ Հայերէնի մէջ մի ձևը կա՛մ իբրև հնխ. smia նախապէս իգական էր և յետոյ անցաւ նաև արական ու չեզոք սեռերին էլ, և կամ կազմուած է -io-մասնիկով՝ sem, արմատից, իբր smio-։-Հիւբշ. 474։

NBHL (48)

ՄԻ՛ ԵԹԷ. իբր Մի՛ գուցէ. մի՛ արդեօք. գուցէ. թերեւս.

Տ. ՄԻԱՆԳԱՄ որ եւ ՄԻ ԱՆԳԱՄ.

εἶς, μία, ἔν unus, una, unum. Սկիզբն թուոյ, առաջին ի թիւս. մին, մէն. մեկին, միակ. մու. եզ. եզական. անհատ. ոմն. ոք. եւ իմն, ինչ. մէկ, մը.

Օր մի։ Ի ժողով մի։ Անուն միումն փիսովն։ Առ մի ի կողից նորա։ Ահա ադամ եղեւ իբրեւ զմի ի մէնջ։ Առն միոջ էին երկու որդիք։ Արար ի միոջէ արենէ զամենայն ազգս մարդկան.եւ այլն։

ՄԻ. մ. ԵՒ ՄԻ. Նախ, եւ երկրորդ՝ կամ միւս եւս. մէյ մը որ, մէյ մալ որ.

Զիա՞րդ հրեշտակք՝ ընկեր (մեր) կոչին. մի՝ զի յարարչէն եմք գոյացեալ, որ եւ նոքայն. երկրորդ՝ զի ոչ էաք հեռի ի հրեշտակաց փառաց։ Աղաւնի. մի՝ զի մարդասէր է. եւ մի՝ զի եթէ բազում անգամ բարձցէ ոք զձու կամ զձագս աղաւնոյն, ոչ երկմտեալ թողու զտեղի բունոյ իւրոյ երբէք. (Նար. երգ.։)

Կրկին տանջանք առնին մեղաւորաց. մի՝ զի միշտ այրին եւ խորովին, եւ միւս եւս՝ զի յայնպիսի փառաց վրիպեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)

Մի՝ զի զնորայսն վայելեցաք, եւ մի՝ զի ի հատուցումն ապերախտ գտաք. (Երզն. մտթ.։)

Աւետարանիչս զառաջին գնալ զօրականացն առ քահանայապետսն, եւ զերկրորդս՝ ընդ մի պատմէ. (Սկեւռ. յար.։)

Ո՛չ ընդ մի համարի է՝ զօրավարի ուրուք ի թիկունս հասանել յասպարիսի, եւ թագաւորի. (Սկեւռ. յար.։)

Մի մի իշխան մի մի օր մատուսցեն զընծայս։ Գինդս ոսկիս՝ մի մի ըստ դահեկանի ձուլոյ։ Տանէին մի մի ի նոցանէ մարս երկուս կամ երիս։ Չորից կենդանեացն էին միոյ միոյ ի նոցանէ վեղ թեւք։ Ըստ միոյ միոյ ամսոյ տային զպտուղս իւրեանց։ Մի առ միոջ դիաթաւալ կացուցանէին.եւ այլն։

Ըստ միոյ միոյ առաքինութեան եւ պսակքն փառաց յօրինին ի տեառնէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)

Ասաց եւ զթիւ զօրուն՝ միոջ միոջ. (Եփր. ՟ա. մնաց.։)

Իբրեւ յանտառի, կամ իբրեւ միոյ միոյ լերանց. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 38. յն. ի միում ի լերանց։)

Բազում մեծք եղեն ի հարանց եւ ի քաջ կրօնաւորութեան, բայց ի նուրբ խնդիրս՝ մի մի ոք. իմա՛ սակաւք ոմանք. այս ոք եւ այն. գուն ուրեք. մէկ քանի մը։

Մի զմի իջեսցուք։ Մի՛ զմիով ելեալք։ Մի զմիով ելեւելս առնելոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Փարպ.։ Նար. ՟Ի՟Ե։)

Աղաղակէին մի ցմի, եւ ասէին. (Ոսկ. ես.։ (որ է ոճ յն. եւ լտ. զի չունին զբառքս՝ միմեանց, կամ իրերաց։))

Մի ընդ միով երեւեալ ահաւորք եւ շքեղք. (Ասող. ՟Բ. 5։)

Վիշտ՝ մի ի միոյ վերայ հասանէին։ Ոչ միանգամ, այլ երկիցս անգամ մի ի վերայ միոյ դարձ արարեալ. (Ոսկ. ես.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ. (որպէս ռմկ. իրարու վրայ՝ կամ ետեւ։))

ԸՍՏՄԻՈՋԷՔ. Մնացեալքն մի ըստ միոջէ. այլքն եւս որ զկնի. եւ այլն որ ի կարգի.

Նաեւ ըստմիոջէքդ ամենայն մինչեւ ի բուն ծայր երգոյս ոչինչ անյար. (Անյաղթ բարձր.։)

Ամենայն ազգք շրջեցան զինեւ, եւ անուամբ Տեառն վանեցի զնոսա. եւ ըստմիոջէքն. (Արծր. ՟Բ. 2։)

Մի՛ երկնչիր. մի՛ երկնչիք. մի՛ տայք. մի՛ համարիք։ Մի՛ ուտիցէք ի նմանէ, եւ մի՛ հուպ լինիցիք։ Ասէ ցոսա, մի՛. գուցէ մինչ քաղիցէք, եւ այլն.

որ եւ ռմկ. մի՛. մը՛. մ՛. (մի՛ տար, մը՛սեր, մա՛սեր). պ. մէ՛. թ. յետադաս՝ մէ՛, մա՛ (..). Ասի եւ ի մեզ յետադասութեամբ.

Որ ոչն կամիցի գործեալ, եւ կերիցէ՛ մի. (՟Բ. Թես. ՟Գ. 10։)

Որպէս եւ կրկնութեամբ.

Մի՛ դու ա՛րքայ, եւ մի՛ դու զայդ բանդ այլ առ մեզ ասեր. (Եղիշ. ՟Բ։)

Եղիցի այնպէս. ապա թէ ոչ՝ մի՛ եղիցի։ Որք մի՛ ճաշակեսցեն զմահ։ Մի՛ թողուլ։ Մի՛ գնալ. եւ այլն։

Խնդրէ մի՛ գալ։ Պա՛րտ էր մի՛ աւելիս գոչել, եւ մի՛ ստէպ ստէպ հեծել. (Իսիւք.։)

Զի՞նչ ասաց վասն քո՝ որ վնասեաց զքեզ. մի՛ եղիցի. ո՛չ վնասեաց, այլ եւս առաւել սրբեաց զքեզ։ Ո՛չ հա՛յր, մի՛ եղիցի։ Ասէ ցնա ծերն. ո՛չ մի՛ լիցի։ Մ՛չ, մի՛ եղիցի տէր ա՛յլ առնել զայդպիսիդ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Դ. ՟Ե. ՟Ժ՟Դ։)

ՄԻ՛ ԵՒ ՄԻ՛ ԻՒԻՔ. որպէս եւ Մի՛ եւս. մի՛ ինչ. մի՛ ոք. մի՛ երբէք. մի՛ արդեօք. մի՛ գուցէ. զի մի՛. եւ այլն։ cf. ի բառն ԻՄՆ կամ ԻՆՉ, ԻՒԻՔ. ՈՔ. ԵՐԲԷՔ. ԱՐԴԵՕՔ. ԳՈՒՑԷ. ԶԻ. եւ այլն։

Մի՞ անկա՞ր է առաջի աստուծոյ բանս։ Մի՞ փոխանակ աստուծոյ եմ ես. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)

Մի՞ ազատ զերծանե՞լ կարասցեն. եւ ոչ բնաւ երբէք. (Պիտ.։)

Զի՞նչ արդեօք. մի՞ եւ ատեցեա՞լ եղեր իմ մէնջ. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)

Մի՛ եթէ իբրեւ ի հարեւանցի ինչ նայեցար ընդ մեծ ճգնողն. (Իսիւք.։)

Մի՛ արդեօք դու իցես եգահտացին եւ այլն. (Գծ. ՟Ի՟Ա. 38։)

ՄԻ՛ ԳՈՒՑԷ. cf. ԳՈՒՑԷ. եւ ԶԻ ՄԻ՛։

ՄԻ ԵԹԷ. cf. ՄԻ՛. եւ ՄԻԹԷ։

ՄԻ՛ ԵՐԲԷՔ. մ. Մի՛ լիցի երբէք. բնաւին մի. μηδαμῶς nunquam. բնաւ ամենեւին չ

Զի մի՛ երբէք հարցես զքարի զոտն քո։ Զի մի՛ երբէք դարձցին, եւ թողցի նոցա.եւ այլն։

Մի՛ երբէք վայրենի ձիթենի իցէ, եւ կարծիցես՝ թէ ընտանի իցէ. մի՛ երբէք գայլ իցէ, եւ կարծիցես մարդ. (Ոսկ. ղկ.։)

ՄԻ ԸՍՏ ՄԻՈՋԷ. մ. Մի զկնի միոյ՝ յաջորդաբար եւ նմանօրինակ. հետզհետէ նոյնպէս. մի առ մի ըստ կարգի կամ կարգաւ. ուրոյն ուրոյն հետեւաբար. մէկ մէկու ետեւ, մէկիկ մէկիկ՝ նոյն կերպով, զատ զատ՝ որոշ որոշ.

Սատակեցաք զամենայն քաղաքս նորա մի ըստ միոջէ։ Ամենայն ծառայք նորա մի ըստ միոջէ անցանէին առ նովաւ։ Սկսան տրտմել, եւ ասել մի ըստ միոջէ։ Ելանէին մի ըստ միոջէ.եւ այլն։

ՄԻ՞ ՈՔ. եւ ՄԻ ՈՔ, ՄԻ ՈՄՆ. cf. ՈՔ, եւ ՈՄՆ։

ԸՆԴ ՄԻ, կամ ԸՆԴ ՄԻ ՀԱՄԱՐ. συνημμένως coninucte, conjunctim. Միանգամայն. եւ Իբրեւ մի.

ՄԻ ՄԻ, միոյ միոյ, զմի մի, եւ այլն. ἔν, καθ’ ἐαυτό, ἔνα, ἔκαστον unusquisque, singuli եւ այլն. Մէն մի, իւրաքանչիւր. մէկ մէկ, ամեն մէկը.

ՄԻ ՄԻ, մի զմի, մի առ մի. եւ այլն. ἔτερος πρὸς τὸν ἔτερον, ἅλλος ἅλλῳ alter ad alterum ἁνὰ μέσον vicissim, alternis vicibus եւ այլն. Միմեանց, զմիմեանս. իրերաց, զիրեարս. եւ Հետզհետէ. մէկ մէկու, մեկզմէկ. ... եւ այլն.

ՄԻ՛. Նշանակ արգելման եւ զգուշութեան. որ ըստ թրակացւոյն կոչի մակբայ ապասութեան. սանս. մա. եւ յն. μή . նոյն ընդ հյ. մի՛. եւ οὑ, οὑκ, οὑχ . նոյն ընդ հյ. ոչ. եւ թ. էօգ. որպէս եւ արաբ. մա՛ է ոչ, եւ լա՛ է մի՛. ne noli.


Միտ, մտի, մտաւ, միտք, մտաց

s.

mind, intellect, understanding;
sense, judgement, reason, intelligence;
thought, idea;
intention, design, project;
opinion;
advice, counsel;
meaning, intent;
maxim;
ըստ մտի, ըստ —ս, at one's will or pleasure;
according to one's fancy, liking, desire;
ըմբռնումն մտաց, apprehension, idea;
մարդկեղէն —ք, human reason;
հասարակաց —ք, good sense;
—ք անմտութեան, foolish thoughts;
—ք անարգութեան, reprobate sense;
—ք առակիս, the moral of the fable, or of the apologue;
ուղիղ մտօք, in good faith;
պարզ մտօք, frankly, sincerely, without artifice;
սրտի մտօք, with all one's heart;
ազնուական —ք, noble sentiment;
արդարակորով, խորախորհուրդ, վսեմ, հաստատուն or անյողդողդ, լուսաւորեալ, ընդարձակ, եռանդուն, սուր, թափանցող, արգասաւոր, հնարագիւտ —ք, upright, profound, elevated, firm, enlightened, vast, lively, sharp or piercing, penetrating, fertile, inventive wit, mind or intellect;
թեթեւ, անարգասաւոր, շփոթ, ցրուեալ, տկար —ք, frivolous or light, barren, confused, distracted, weak mind or intellect;
ունել ի մտի, to have the design or intention, to propose to oneself, to project;
ի —ս լինել, գալ, —ս ուսանել, to regain one's intellectual faculties, to be restored to one's senses, to awake;
դնել ի մտի, հաստատել ի —ս, to form a resolution, to take into one's head, to be determined, to resolve, to project, to propose, to presume, to imagine;
— դնել, to be attentive, to apply or devote oneself to, to observe, to regard, to consider with care, to think, to reflect;
ի —ս առնուլ, to understand, to comprehend, to perceive, to conceive, to know, to remark;
to study, to learn by heart;
զմտաւ or ընդ — ածել, to consider, to regard attentively, to meditate, to recollect, to imagine;
աշխատ առնել զ—ս, to fatigue the mind, to rack one's brains;
անկանել ի մտտաց, to be out of one's mind or senses, to lose one's senses, to be crazy;
անկանել or ելանել ի մտաց, to escape or slip from one's memory;
to forget;
—ս դնել, to admonish, to warn, to apprise of;
դնել ի մտի ուրուք, to suggest, to insinuate, to hint, to intimate, to entangle, to involve;
ընդ — մտանել, ըստ մտի լինել, to please, to gain one's affection or good will, to conciliate one's favour, to insinuate oneself in the good graces of, to win one's favour;
ընդ — տանել, to take offence at, to be offended, to take ill, to take a pique, to be nettled;
արկանել ի —ս, to suggest, to inspire;
տալ ի — առնուլ, to cause to understand;
փոխել զ—ս, շրջիլ ի մտաց, to think better of, to change or alter one's mind or intention;
ի չար կամ ի բարւոք —ս առնուլ, to take well or ill;
գերել զ—ս, to captivate one's understanding;
ընդ —ս անկանել ուրուք, to occur to mind, to enter the imagination or thoughts;
հանել ինչ ի մտաց ուրուք, to drive out of one's head, to persuade to the contrary;
—ս ունել, to be witty;
ասել ի մտաց, to say to oneself;
ընդ — արկանել, to think, to recollect, to conceive;
բարգաւաճել, կրթել զ—ս, to cultivate, to form the mind, to improve;
այսր անդր մաղել զ—ս, to distract the mind;
անխիղճ —ս ունել, to keep a clear conscience;
ի մտի պահել, to keep in memory;
բարձրանալ ի —ս իւր, to become proud, vain, puffed up;
— առնել, to listen to, to mind, to agree with;
ընդ —ս հարկանիլ, to occur, to come to mind or memory, to recollect;
առնել ի մտաց իւրոց, to do without intention, to do unintentionally;
առ ի —ս առնուլ, to understand allegorically;
իսկ առ ի —ս, and in mystic or allegorical sense;
բազումք ի —ս ունողաց, the generality of intelligent persons, most witty people;
ոչ ոք ի —ս ունողացն, one of good sense, no sensible person;
եդեալ էր ի մտի, he decided, he was resolved;
չառնում ինչ ի —, I understand nothing of it, I don't understand it, I am quite at a loss;
անմարթ է ի — առնուլ զայն, nothing can be known about it, it is impenetrable, it's marvelously obscure;
—ք իմ առ իս դարձան, my mind was restored;
եւ ոչ ի —ս անգամ անկեալ էր նորա, he never even dreamed of it;
խորհէի եւ ասէի ընդ —ս, I thought and said to myself;
յորմէ ի — առնուլ է, whence it follows that;
բազում անգամ եղեւ ինձ ի մտի, I was more than once tempted to, I several times intended to;
գայ ի —ս իմ, it has just come into my thoughts, mind or head;
ստէպ ի մտի իմում յեղյեղեմ զայն, I often repeated it to myself;
յաս են —ք բանիցս, this is the sense of the passage;
նա չառնու ինչ ի —, he understands nothing of it, he knows nothing about it, it is Chinese to him;
այսպէս եցոյց զչարութիւն մտաց իւրոց, thus he betrayed his malicious intention;
զմտաւ ածեմ, to think, to regard, to consider.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. (շատ անգամ անեզաբար՝ միտք, մտաց) «խելք, բանականութիւն, ու-շադրութիւն, իմաստ ևն» ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն. ել. որից բազմաթիւ ոճեր ու դարձուածներ. ինչ. միտ դնել, ի մտի դնել, ի միտ առնուլ, ի միտս գալ, զմտաւ ածել, ընդ միտ մտանել ևն. մտած է շատ բառմա-թիւ ածանցների մէջ, որոնցից յիշենք մի քանի հնագոյնները. այսպէս՝ մտաբերել ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Եւագր. Եփր. թգ. մտացի Ոսկ. ես. և մտթ. մտադիւր ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. մտախաբ Բուզ. մտաւոր ՍԳր. Եզն. մը, տացածին Բ. պետ. Բ. 3. մտացծնոյց Նխ. յուդ. = Եւագր. անմիտ ՍԳր. ընդմտատար Առակ. ժդ. 10. երկմտիլ ՍԳր. Եզն. սրբա-մտիլ Ագաթ. ծածկամիտ Եփր. դտ. բարե-միտ Ոսկ. բ. կոր. գազանամիտ Ագաթ. դըժ-րամիտ Մծբ. կարճամիտ ՍԳր. Ոսկ. թեթևա-միտ Ոսկ. ես. խղճամիտ Սիր. է. 9. միամիտ Եփր. թգ. Եւս. պտմ. սրտմտիլ ՍԳր. ևն ևն։ Նոր բառեր են՝ մտազբաղ, մտածելակերպ, մտածողութիւն, մտային, մտածմունք, մո-տայնութիւն, մտապատկեր, մտավախ, մտա-վախութիւն, մտացիր, մտորում ևն։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. med-արմատից. հմմտ. յն. μῆδος, յգ. μήδεα «հոգ, խնամք, մտածմունք, մտադրութիւն», μήδομαι «խո-կալ, մտածել, ենթադրել», μήστωρ «խո-հեմ», μέδομαι «խորհրդածել, մի բանի մա-սին մտածել, հոգ տանիլ, զբաղուիլ, մաղ-թել», լտ. meditāri, meditor «մտածել, խո-կալ, ուսումնասիրել», meditātio «խոկմունք. մտածմունք», moderare «չափաւոռեւ». mo-destus «համեստ», modus «չափ, քանակ, կերպ, եղանակ», գոթ. mitan «չափել», mi-tōn «դատել», us-mēt «վարմունք», հբգ. mezzōn «չափել, մտածել», māza «չափաւռ-րութիւն», մբգ. māz «չափ, եղանակ», գերմ. messen «չափել», Mass «չափ», անգսք. me-tan, հոլլ. meten «չափել», հհիւս. mát «գնա-հատութիւն», moetr «նկատելի, արժէքա-ւռո», իոլ. midiur, ro midar «մտածել, կար-ծել», mod «կշիռ», կիմր. meddwl «հոգի, միտք» ևն։ Այս բառերի մի մասը պատկա-նում է med-արմատին, միւսները՝ երկար mēd-կամ միջին mod-ձևին։ Հայերէնը պա-հում է միայն mēd-ձևը։ Արմատի իմաստն է «չափել, կշռել և այստեղից էլ՝ դատել, խորհրդածել»։ Ունեցել է նաև. «բժշկել» ի-մաստը, ընդունելով բժիշկը իբրև իմաստուն. որից էլ ծագում են զնդ. vī-mad-«բժիշկ», լտ. medeor «բժշկել», medicus «բժիշկ», յն. Wῆδος, Mῆδη «Բժշկութեան աստուած» ևն (Pokorny 2, 259, Boisacq 619, Walde 471, Ernout-Meillet 568, Kluge 329)։-Հիւբշ. էջ 474։

ՆՀԲ լծ. հյ. մէտ, մուտ, լտ. mens, ետալ. mente, սանս. mati, manas,-Windisch. 23 կա՛մ սանս. manas, լտ. mentis և կամ յն. μῆδος, μήδομαι, μήτις բառերի հետ։ Gosche 26 սանս. mid, mith, mēdh, meth, զնդ. miϑ, նոյնպէս և փռիւգ. Midas, Mida, իգ. Midia յա-տուկ անունները։ Böttich. ZDMG 1850, 358 զնդ. mati կամ սանս. miti, զնդ. miti «չափ» և կամ սանս. mith։ Lag. Urgesch. 438 զնդ. maiti, լտ. mens. ինչպէս և զնդ. upamaiti=պրս. ummēd «յոյս» ձևերի հետ՝ man արմատիցս Müller SWAW 42, 250 զնդ. maiti, սանս. mati։-Justi, Zendsp. 219 զնդ. maiti ձևի տակ։ Lag. Beitr. baktr. Lex 45 զնդ. maiti ևն։ Հիւբշ. KZ 23, 34 եւ-րոպական menti-արմատից։ Նոյն Arm. Stud. § 203 մերժելով սանս. ma-ti «միտք», զնդ. maiti, լտ. mens (men--ti-s), գոթ. ga-munds, լիթ. at-minti-e, հսլ. pa-meti ձևերը, որոնց նախաձևը mn-ti-s համապատասխան չէ հյ. միտ բառին, տալիս է վերի մեկնութիւնը։ Canini, Et. étym. 39 միտք=յն. μῆδος։ Տէրվ. Նախալ. 98 հնխ. ma, man ար-մատի տակ՝ հնդ. զնդ. հպրս. man, յն. μαντις, μέμονα, լտ. memini, mens, գոթ. ga-mun-an, գերմ. meinen և հյ. իմա-նալ, իմացայ, իմաստ ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. μήτις, μήτις, զնդ. մատ, սանս. մաթիս, լտ. meditatio։

NBHL (26)

Կարդային ինձ, եւ ես ոչ դնէի միտ. (Սեբեր. ՟Թ։)

Մինչ չեւ իմ կատարեալ զխօսս ի մտի իմում։ Ասէր եսաւ ի մտի իւրում։ Ասէր ընդ միտս իւր։ Ասէ ընդ միտս իւր։ Խօսեցաւ ըստ մտաց կուսին։ Զարմացաւ ի միտս իւր յակոբ։ Հայիցիս ի նա մտօք։ Որ գիտեսդ զմիտս մարդկան։ Կուրացան միտք նոցա։ Գերեմք զամենայն միտս ի հնազանդութիւն քրիստոսի.եւ այլն։

Որ յիւր միտս չէ, եւ սպանանէ զանձն. (Կանոն.։)

Մի՛ վայրապար եւ խառնիխուռն զմիտս ածիցէք, եւ չիմանայցէք զազգի ազգի դէմս մտաց բանիցն եւ զիրաց. (Սեբեր. ՟Գ։)

Յուդա կարկառեալ զձեռն իւր՝ եւ մխեցաւ ի սկաւառակն, եւ ոչ արարին միտ աշակերտքն. (Զքր. կթ.։)

Եւ այր միտ դնէր նմա։ Միտ եդեալ ճանապարհին։ Եւ ես միտ (կամ ի մտի) դնէի։ Մի՛տ դիր ընթերցուածոց.եւ այլն։

ՄԻՏ ԴՆԵԼ. καταμανθάνω, κατανοέω, συνίημι, προσέχω considero, animadverto, contemplor, attendo եւ այլն. Ուշ ունել. դիտել ուշով. ունկն դնել արթուն կամ սրտի մտօք. աղէկ նայիլ, ուշ դնել, խելք տալ.

Չէ՛ պարտ նախատել, այլ խրատել եւ միտս դնել։ Ունկնդրացն միտս եդ՝ մի՛ ի բազմացն բարեկեցութիւնս հայել, այլ ի սակաւուցն վաստակս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)

Դնել ի մտի իւրում հասանել ինքն ի վերայ քաղաքաց։ Արդ եդի ի մտի՝ զնա ածել կենաց կցորդ. Զի ի մտի եդեալ էր պօղոսի նաւել առ եփեսեաւ. եւ այլն։

Ոչ գիտացին իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէն, եւ ոչ եդին ի մտի. յն. յոգւոջ կամ ի սրտի. (Ես. ՟Խ՟Բ. 25։)

Ի միտ առնուլ զարդարութիւն, կամ զառակս եւ զբանս իորինս, կամ զհանճար։ Լուարո՛ւք, եւ ի մի՛տ առէք։ Յայնժամ ի միտ առին։ Ի միտ առից, եւ զարհուրեցայց ի նմանէ։ Զգործս ձեռաց նորա ոչ առնուն ի միտ։ Զյանցուածս իւր ո՞վ կարէ առնուլ ի միտ։ Ի մի՛տ առ զաղաղակ իմ.եւ այլն։

Աստուած ինքեան բնութեամբն, ամենայն որ ինչ գոյ հնար ի միտ առնուլ բարի. ա՛յն է. տի՛նա անդր եւս է քան զնոսա. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ը։)

Զմտաւ ածել զնմանէ կատարեալ իմաստութիւն է։ Պետրոս զմտաւ ածէր վասն տեսլեանն։ Զմտաւ ածէր՝ թէ իմասցին եղբայրք նորա։ Մինչդեռ նա զայս ածէր զմտաւ։ Իսկ նա ոչ այսպէս ած զմտաւ։ Այդպէս ածէ՛ք զմտաւ։ Ա՛ծ զմտաւ զբանդ, եւ ի մի՛տ առ զտեսիլդ.եւ այլն։

Ի ՄԻՏՍ ԳԱԼ, կամ ԼԻՆԵԼ. (յն. պէսպէս ոփոջ) Յինքն գալ. զգաստանալ. զգալ անձին. խորհել, եւ զօրանալ. ինքնիրեն գալ, խելաբերիլ.

Եկեալ ի միտս իւր ասէ։ Պետրոս իբրեւ ի միտս եղեւ։ Եւ լեալ ի միտս ասէ. (Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 17։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 11. 12։)

Ոգիք ըմբռնեալ ի չարիս՝ եւ ի մտաց եւս անկանին. (Ոսկ. մտթ.։)

Զի այնպիսի ոք կին եւ ի մտէ իմն սովոր է ելանել. (Ոսկ. ես.։)

Ի ՄՏԱՑ ԱՍԵԼ. որպէս Ըստ մտի եւ ըստ հաճոյս խօսել. իր խելքէն՝ իր քովէն ըսել.

Աստուած՝ ոչ միայն ի ձեռաց չզննի, այլ եւ ոչ ընդ միտս ուրուք հարկանի. (Եղիշ. ՟Բ.) (որ եւ ասի, չանկանիլ ընդ մտօք. ռմկ. խելքէ մտքէ չանցնիր. մտքի կամ խելքի մէջ չիսղմիր։)

Կամէր ընտանեբար ընդ միտ մտանել անօրինին։ Նաեւ առն այնպիսի իսկ ընդ միտ մտանիցես։ Ոչ խաբէութեամբ ընդ միտ ինչ մտից մեծին։ Ապրեցուցին զյովնաթան, զի ընդ միտ մտցեն հօր նորա։ Ընդ միտ մտանել աստուծոյ։ Աւետաբերն կարծեաց, եթէ ընդ միտ ինչ մտանիցէ դաւթի. (Եղիշ. ՟Դ։ Ոսկ. եբր.։ Եփր. թագ. ստէպ։)

Հաճեաց զմիտս նորա. եւ եղեւ նա ըստ մտի լինել՝ բարեաց եւ չարաց. (Սարգ. յկ. ՟Զ.)

Հանգստեամբ վայելել, եւ ըստ մտի շրջել։ Եւ ոչ զայսոսիկ ըստ մտի ունիմք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)

ՍՐՏԻ ՄՏՕՔ. cf. ՍԻՐՏ. որպէս եւ զայլ բազում ոճս առընթեր այլոց բառից կամ բայից։

ՄԻՏՔ մտաց, մտօք - ՄԻՏ ՄԻՏՔ. νοῦς mens διάνοια , ἕννοια, νόημα cogitatio, intellectus φρήν ingenium ἑνθύμησις φρόνησις intellectio, consilium. Իմացական եւ էական զօրութիւն հոգւոյ՝ ծնօղ ներքին բանի. վարի եւ իբր հոգի. խորհուրդ. սիրտ. կամք. հանճար. ուշ. իմաստ, դիտաւորութիւն. հաճոյք. կարծիք. (լծ. հյ. մէտ. մուտ. եւ լտ. իտ. մէնս, մէնդէ. սանս. մաթի, մանաս) ռմկ. միտք. խելք.

Ի ՄՏԻ ԴՆԵԼ. ἕχω κατὰ νοῦν, κρίνω judico, statuo. Հաստատել եւ վճռել ի միտս. յառաջադրել. լաւ վարկանել. դատել. խելամտել. յիշել. եւ Միտ դնել. միտքը դնել՝ բերել.

ԶՄՏԱՒ ԱԾԵԼ, կամ ԱԾԵԼ ԶՄՏԱՒ. εὑνοέω, ἑνθυμέομαι, νομίζω, ὐπολαμβάνω cogito, inmente agito, considero, existimo եւ այլն. Խորհել, յածել ընդ միտս. խոկալ. որոճել. իմանալ. եւ Կարծել, համարել, դնել ի մտի.


Կոճ, ոց

s. bot.

astragal;
door-post, side-post, jamb;
joint, articulation;
ankle-bone;
knuckle-bones (for play);
— վրացի, hellebore;
դար եւ — խաղալ, to play at cross & pile, or head & tail.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

. ընդարձակ զարգացում կրած ար-մատ. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «ջարդել, կտրտել». այս իմաստով է կազ-մուած *կոճել բայը, որ առանձին աւան-դուած չէ հին մատենագրութեան մէջ, բայց կայ նրա կրկնականը կոշկոճել (փխ. *կոճկոճել), ինչպէս և մի քանի աճած ձև. վեր, որոնք են՝ կոճոպել, կոճոտանալ, կո-ճոտիլ, կոճկցել։ Սրանց վրայ տե՛ս իւրա-քանչիւրն առանձին։ Ունինք նաև *կոճիկ «ծեծելու գործիք», նորագիւտ բառ, որ գրծ. կոճկամբ ձևով մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Վրք. և վկ. Բ. 251 (Կոճկամբն իւրեանց անողորմ ծեծէին զբերան նորա)։ Այս առաջին իմաստից բխում են յաջորդա-բար՝ 2 «ճեւռերր կտրտուած ծառի բուն» կամ սրանից յառաջացած «կաղամբի կոթ, կոչան». այս նշանակութիւնը՝ որ անյայտ է բառարաններին, մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Յաւսմ. մըտ. 4 «Ջայնքան աւուր-սըն ոչինչ ճաշակեալ, բայց յամէն կիրա-կէի ուտէր կոճ մի կաղամբի». որից ո մաս-նիկով՝ կոճղ (ղ հլ. սեռ. կոճեղ) «ծառի բուն» Գէ. ես. «փայտի խոշոր կտոր» Ագաթ. «բանտարկեալների ոտքը պնդելու մեծ գե-րան» Յոբ լգ. 11. գծ. ժզ. 24, Եւս. պտմ. և քր. «մարդու իրան» Մարթին. կոճակ «փայ-տի մեծ կտոր» Յայսմ. «մեղուի փեթակ» Վստկ. 192. Սմբ. դատ. 152. 3. «Գեռան». այս իմաստով գործածուած է կոճ բառը Եզեկ. խա. 2, 3. «Խոյակք կոճոց դրանն կամ մտից»։ ՆՀԲ այս բառը հասևանում է «կոզակ կամ կողմանոց շի-նուածոյ որ բոլորովին սխալ է», ՋԲ մեկ-նում է «դրանդի», որ ստոյգ է։ Կոճ՝ որ ընդ-հանրապէս նշանակում է «գերան», տո-նուած է այստեղ յատուկ առումով և նշա-նակում է այն երկու գերանները՝ որոնք դռան աջ ու ձախ բարաւորներն են կազմում. Այս բանը ցոյց է տալիս յոյն բնագիրը՝ որ վերոյիշեալ տեղն ունի ἔπωμίς «դռան բա-րաւոր, montant d'une porte»։ Նոյնն են հաստատում նաև հին մեկնիչները. այսպէս՝ Նչ. եզեկ. մեկնում է. «Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ. (դարձեակ նորագիւտ բառը նշանակում է «գերան». հմմտ. դար-ձեկ Խրբ. «տանիքի հիմնական գերանների վրայ՝ նրանց հակառակ շարքով շարուած փոքր գերանները»). խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսկոյս և յայնկոյս, ապա զդրանդիքն դնեն»։ Ըստ Թորամա-նեանի (անձնական) վերոյիշեալ կոճը նշա-նակում է «դռան երկու կողքի սիւները՝ ո-րոնք գլխից միացած են շրջանակով և շէն-քի մարմնից մի քիչ դուրս են ընկած»։ 4. «Մարմի վրայ դուրս ցցուած ոսկրա-«ոտքի թաթից մի քիչ բարձր՝ երկու կողմից դուրս ցցուած ոսկորները» Վրք. հց. Բ. 381 «մատերի յօդերը» Ճառընտ. Պտմ. մծբ. 61. «վէգ» Պտմ. աղէքս. կոճակ «ոտքի կոճ» Ոսկիփ. որից կոճկոճել Վրք. և վկ. Ա. 195, որ մի քիչ վերևը կոչւում է կոճ կոճ լուծա-նել։ 5. «Գնտաձև ուռուցքներ կամ մասեր՝ բոյ-ռերի վրայ». որից կոճակ «բոյսի ակնուռ ծիլերի ուռեցքը կամ աչքը» Վստկ. 24. կոճ-ղէզ (որ և կոճղիզ, կոճողէզ, կոճողիզ) «բոյ-սերի տակի սոխը» Գաղիան. կոն վրացի կամ վրացի կոճ «եղեբորոս բոյսը, hellebo-τus» Բժշ. (անունը առնուած է բոյսի ար-մատի մօտ ցցուած կոճերից. հմմտ. թրք. doquz depeli, որ բուն նշանակում է «ինը գագաթով»). տարազ վրացի կոճակի «ա-ղարիկոն» Գաղիան. կոճապղպեղ «զէնճէ-ֆիլ բոյսը» Բժշ։ 6. «Նման փոքրիկ գնտաձև իրեր», որից կոնակ «զգեստի կամ ձիու սանձի կոճակ» Լմբ. զքր. կոճկէն Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կամ կոճկենիկ Վանակ. ուրխ. «կոճակներով զար-դարուած (զգեստ)» (Հացունի, Պատմ. տրզ. 140 կոճկէն հասկանում է «մինչև ոտքի կոճերը հասնող (=պճղնաւոր)», ըստ որում յոյն բնագիրը Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կոնկէն բառի դէմ ունի ϰορπωτός «մինչև ռաստա-կըն իջնող հագուստ»)։ Իմաստի նման զարգացում են սուր տա-լիս լտ. truncus «կտրտուած, խեղաթիւ-րուած. 2. ծառի բուն. 3. սիւն. 4. մարդու իրան», յն. ἀστράγαλος «ողնաշար, գար-շապար, վէգ, մի տեսակ սիւնազարդ, մի տեսակ բոյս», գւռ. կոնդ «ծառի ճիւղ, գե-րան, կոճղէզաւոր բոյսերի տակի գլուխը»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. კოჭი կոճի «տղայոց խաղի վէգ, ոտքի կոճ, գարշապար, գերան, հե-ծան, ծունկերը բռնած մի տեսակ պար (присядка)», յოკვა կոճվա «ծունկերը բըռ-նելով պարել», კოჭა կոճա «կոճապղպեղ. gingembre». ვვითელი კოჭა ղ' վիթելի կոճա «կոճապղպեղ, հյ. դեղին կոճ», კოჭაკი կոճակի «կեռ», ճանկ», լազ. կոճի, կոնճի «ոտքի կոճ», թուշ. կոճ «կոճապղպեղ», քրդ. [arabic word] koč «ծառի կոճղ, արմատ, փայտի մեծ կտոր» (Justi, Dict. Kurde, էջ 346. իսկ անդ՝ էջ 80 piš̌koz «զգեստի կամ ծաղկի կոճակ» կասկածելի է համեմատել հյ. կոճակ բա-ռի հետ, ինչպէս անում է Justi, վերլուծելով piš «առջևը»+ հյ. կոճակ). թրք. գւռ. Եւդ. ❇, [arabic word] gōjāg «ծառի կոճակ, կոկոն» (Յուշարձան 330 ա և Բիւր. 1899, 798), գւռ. թրք. և յն. Ատն. gōjeg «ցորենը հողի տակ արմատներ ձգելը» (Արևելք 1888 նոյ. 8-9), թթր. (Տոբոլսկի բարբառով) [arabic word] kučuk «ծառի կոճակները» (Будaговъ 2, 146), ն. ասոր. kocá «կորիզ (=գւռ. կոն)», հարա-ւային Ռուսիոյ գնչ. kučak «զգեստի կոճակ» (անձամբ քաղած եմ այս բառը Ռոստովի գնչուներից)։-Հայերէնից փոխառեալ եմ կարծում նաև թրք. [arabic word] qopča «զգեստի եոճակ», [arabic word] qopčalə «կոճակաւոր», [arabic word] qopčalamaq «կոճկել», ո-րոնք չեն կարող բացատրուիլ թուրքական արմատներով և որոնց դէմ Будaговъ 2, 68 չի տալիս որևէ թաթարական ձև. (բուն թուրքերէն բառն է [arabic word] duyme «կոճակ») Թուրքերէնի միջոցով բառը անցել է արե վելեան Եւրոպայի զանազան լեզուներին, ինչ. ալբան. kopše, komtše, ռում. copee, հունգ. kapocs, բուլգար. kopca, սերբ. kópca, սլ. kgpca նոյն նշ. (Berneker 564)։ Ուտ. qoǰ «տանիքի թեք գերանը»։

NBHL (7)

լծ. ընդ Կոճղ, եւ Կողակ. ռմկ. կոճ, եւ կոճակ. Կունտ ինչ իբր յօդ կամ մասն ի դուրս ցցուեալ. Երբեմն որպէս Կոզակ կամ կողմանոց շինուածոյ.

Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ։ Խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսւոյս եւ յայնկոյս. ապա զդրանդիքն դնեն. (Նչ. եզեկ.։)

Տալով նմա ճակգարանս եւ կոճս, որով մակեդոնացւոց մանկունքն խաղան. (Պտմ. աղեքս.։)

Եւ որպէս Գնտակ սրունց ի վերնակողմն թաթից. եւ Ո՛ր եւ է կոտորակ կամ յօդ զօդեալ եւ զօդիչ ի մարմնի.

Մինչեւ ցկոճն կարծէի թէ ջուր է. (Վրք. հց. ՟Ի։)

Իբրեւ զվիշապ ձգեցաւ ի կարթէ փրկչին, եւ իբրեւ զանասուն զքթովն՝ զկոճէս առաւ. (Ոսկիփոր.։)

Խոյակք կոճոց դրանն, կամ մտից. յն. ուսանոց. ἑπωμίς. (Եզեկ. ՟Խ՟Ա. 2. եւ 3։)


Կոյս, կուսաց

s. prep.

side;
party;
cf. Կողմն;
towards, in the direction of;
ընդ ո՞ր կոյս, which way ? where ? ի կուսէ անտի, on that side or part;
յամենայն կուսաց, on all sides;
յոր եւ — կամիցի, wherever he pleases;
յայս — յայն —, from one side to another, on one side the other, here & there;
զգնալ յայս — եւ յայն —, to take a walk & thither, to & fro;
յայս —՝ յայն — զետոյն, on this side & on that of the river, here & there;
յայն — ծովուն, beyond the sea;
ի թիկունս —, յետ —, behind one's back, behind, from behind;
յարեւելից կուսէ, from the East;
յարեւմուտս —, towards the West;
ի մէնջ կուսէ, for us, for our part, as for us;
ի մեր — է, he is on our side, he is favourable to us;
ի կատարածն — թղթիս, towards the end of my letter;
ելանել ի բացեայ —, to retire aside;
ի չորս — վիմաց, of hewn stone.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «կողմ» ՍԳր. Կոչ. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. տիմ. և Եբր. որից յայսկոյս. յայնկոյս, յետ կոյս, յետս կոյս ՍԳր. կու-սակալ ՍԳր. կուսակալել Եւս. քր. կուսակա-լութիւն Ա. մակ. ժա. 28. աստուածակոյս ՍԳր. Ոսկ. մեկուսի ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ Եզն. Ոսկ. մեկուսանալ Սեբեր. (հմմտ. պրս. [arabic word] yak su šudan «ի բաց կալ», բառացի «մի կողմ լինել»), չորեքկուսի ՍԳր. քառակուսի Եպիփ. ծն. Յաւտ. երեք կուսի Սեբեր. ծովակոյս Ել. իզ. 22. Յես. ը. 11. հետաօռքրական նորագիւտ բառ է կու-սանկաւ (թերևս ուղղելի կուսանկատ) «ա-ւառու կուսակցական, կողմնապահութեւն անող» Բառ. երեմ. էջ 274.-նոր բառեր են կուսակալանիստ, կուսակից, կուսակցական կուսակցականութիւն, կուսակցութիւն, ան-կուսակցական ևն։

NBHL (14)

Եւ էր կոյսն գեղեցիկ երեսօք յոյժ։ Կոյս՝ զոր իցեն վարձանք կուսից։ Նա կին կոյս յազգէ իւրմէ առնուցու։ Դուստր իմ կոյս։ Աղջիկ կոյս։ Դստերք թագաւորաց կոյսք։ Զերիտասարդն հանդերձ կուսիւն։ Ընտրեսցեն աղջկունս կոյսս. եւ այլն։

ԿՈՅՍ. պարզապէս է սեպհականեալ անուն սուրբ աստուածածին մարիամու միշտ կուսի, որ է կոյս եւ մայր, մայր եւ կոյս.

Ահա կոյս յղասցի։ Եւ անուն կուսին մարիամ. եւ այլն։

ԿՈՅՍ՝ նմանութեամբ, Փակեալ եւ կքեալ ինչ, խորհրդաւոր.

Ի կոյս երկրէ նոյն յառնելով, եւ զկնիք ամբողջ իսկ պահելով. (Շ. խոստ.։)

Կո՛յս պատկառանաց (այսինքն պատկառօղ) դատաստանն ասի իսկ, եւ ճշմարիտ՝ որպէս ասացել է. (Պղատ. օրին. ԺԲ։)

Եօթն թիւդ կոյս լսի՝ որպէս աթենայ, եւ կոյս. Վասն զի եօթնդ ոչ ծնանի յումեքէ. (Սահմ. ԺԴ։)

ԿՈՅՍ 2 (ի կոյս, կուսէ, ի կուսաց.) գ.մ.նխ. Կողմն. դի, կողմը. դարաֆ. (լծ. եւ կուշտ. եւ քէօշէ.) եւ Դէպ ի. առ. ի նպաստ. ... Տե՛ս եւ Յայս կոյս. յարեւելս կոյս. յարեւելից կուսէ, եւ այլն.

Ընդ ո՛ր կոյս կամի հայեցուցանել։ Յո՛ր կոյս եկ միտք ուղղչին կամիցին։ Յայլազգեաց կուսէ։ Ի ծովակողմն կուսէ։ Ի հարաւակողմն կուսաց։ Դարձաւ ի թիկունս կոյս։ Որ ոչն է ընդ մեզ հակառակ, ի մեր կոյս է։ Եթէ աստուած ի մեր կոյս է. եւ այլն։

Ի կայս եւ ի կոյս կողմանց հիւսիսոյ. (Նար. խչ.։)

Ի թիկանց կուսէ իշխանին։ Ըստ գլխոյ կուսէ։ Դարձեալ յեղբայրն կոյս։ Ըստ արեւմտեայ կուսէ։ Եւ ապա կոյս մի ընդ միւսոյ կուսին մուրցացի ընդհարեալ։ Սակաւ ինչ ընդ կոյսս հարեալք ընդ միմեանս. (Յհ. կթ.։)

ընդ կոյսս հարկանելոյ, եւ ազգեաց խռովելոց. (Ագաթ. յռջբ։)

Խռովութիւնք յամենայն կուսաց կային ի վերայ։ Ի մէջ կուսէ ամենայն տնչ ի գլուխ ել։ Չի՛ք ինչ ի քէն կուսէ նենգութիւն։ Ոմն ի սորա կոյս, եւ ոմն ի նորա. (Ոսկ. մ. Ա. 7։ Գ. 6։ եւ Ոսկ. բ. տիմ. եւ Ոսկ. եբր.։)

ա.գ. ԿՈՅՍ παρθένος virgo, pusa. որ եւ ԿՈՒՍԱՆ, ի, աց. (որպէս թէ ի մի կողմն մեկուսացեալ. Լծ. ռմկ. գոց. եւ թ. գըզ.) Աղջիկ անփորձ յառնէ. օրիորդ մաքուր եւ անշաղախ. կուս, կուսանք.


Կռոնոս

cf. Երեւակ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«Երևակ մոլորակը. 2. ժամա-նակի աստուածը (Յունաց մօտ)» Խռռ.-գրուած է նաև կրօնոս Նխ. ամովս. կռինիս Շիր. 66, կռովն, կռովնոս, կռօնոս. ւեռ. կռոնայ, գրծ. կռոնաւ Եզն., սեռ. կռօնեայ Նխ. ամովս. կրովնի Եւս. քր. և կռոնոսի Սարգ։

NBHL (5)

Զիա՞րդ զկռոնայն, եւ զայլոց աստեղաց առիցեն։ Առ կռոնաւ, եւ րէաւ, եւ դիաւ, զորս աստուածս անուանէին. (Եզնիկ.։)

Բայց ես ասեմ զկռոնոսդ անուն եւ զբէլ՝ նեբրովթ լեալ. (Խոր. ՟Ա. 6։)

Տիտանն ընդ կրովնի եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Իսկ զորս վասն կռոնոսի եւ արամազդայ պատմութիւնք իցեն, ամաչեմ ասել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)

ԿՌՈՆՈՍ կամ ԿՐՈՎՆ. Բառ յն. գռօնոս. Κρόνος Saturnus. (լծ. χρόνος tempus. ժամանակ, տարի) գրի եւ ԿՐՕՆՈՍ. Բարձրագոյնն յեօթն մոլորակաց, որ ի մեզ Երեւակ ասի. միանգամայն եւ անուն չաստուծոյ, որ համարեալ է հայր դիոսի, այսիննքն արամազդայ հօր չաստուածոց, եւ որդի ուռանոսի՝ այսինքն երկնից. նկարի որպէս ծեր որկորեայ՝ կերօղ ծննդոց իւրոց, վասն զի ժամանակն ծախէ զամենայն. (վասն որոյ կոչի ի լտ. սադու՛ռնուս, որպէս շատացեալ, յագեալ) զուհէլ, զօհալ, քէյվան.


Նինջ

s.

slumber, sleep, repose;
մի՛ տար — արտեւանաց քոց, give not slumber to thine eyelids.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Գոր. Ղրբ. նէնջ, Երև. Մշ. նունջ. բայական ձևով՝ Երև. ննջէլ, Գոր. Ղրբ. ննջիլ, Զթ. Տփ. ննջիլ, Դվ. ննջէլ, լնջէլ, Խն. Մշ. ննջալ, Շմ. մնջիլ, Եւդ. լնջիլ «քնել, ննջել»։ Նոր բառեր են հաւնունջ Խն. Մշ., ննջուկ Խն, «թեթև քուն», կրկնութեամբ քուն-նունջ Երև. Ղզ., քննջել Բբ.։

NBHL (2)

Թէ տաց քուն աչաց իմոց, կամ նինջ արտեւանաց իմոց։ Մի՛ տար քուն աչաց, եւ մի՛ նինջ (կամ նիրհ) արտեւանաց քոց. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Ա. 4։ Առակ. ՟Զ. 4։)

νυσταγμός dormitatio (լծ. ընդ թորմ, թմրութիւն). եւ բայիւ ἑπινυστάζω dormito. Արմատ Ննջելոյ, որպէս ՆՆջումն. նիրհ. մրափ, քուն.


Նիւթ, ոց

s.

matter, body;
element;
substance;
subject, matter;
cause, reason, grounds;
—ք, materials;
— հրոյ, matches, incentive, tinder;
— ցրիւ, diffuse matter;
— եւ տեսակ, form and matter;
խօսեսցուք զայսր —ոյ, let us discourse on this subject.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ո, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «տարր, բաղկացուցիչ մարմին» ՍԳր. Եզն, Ոսկ. մ. գ. 25. «իր, գոյք, ինչք» Փիլ. Վրք. հց. Լմբ. «առիթ, պատճառ, առարկայ» Երզն, մտթ. գրուած նիութ Վրդ. առ. 123. որից նիւ-թել «մանել, հիւսել» ՍԳր. «չար կամ բարի մի բան հնարել» ՍԳր. «հայթայթել, պատ-րաստել, կազմել» Առակ. ժե. 18. Ոսկ. յհ. ռ. 15. Իւս. ատմ. նիւթիչ Վեցօր. նիւթութիւն Կոչ. 151. հոգենիւթ Յհ. կթ. չարանիւթ Առակ ժբ. 20. բազմանիւթ Յոբ. ե. 15. լուսանիւթ նար. խաւարանիւթ Ճառընտ. կարծրանիւթ Անան. եկեղ. հողանիւթեայ Անյ. բարձը. հրանիւթ Կաղկանտ. հիւթանիւթ Կոչ. 50 Կիւրղ. ծն. նիւթապաշտական (նոր բառ).-սխալ գրուած մի ձև է նիւթծուն «թրծեալ (աղիւս)» Եւս. քր. Ա. 68՝ փոխանակ թրծուն (տե՛ս Վարդանեան, ՀԱ 1922, 652), բայց սա այլուր գոյութիւն ունեցող մի բառ էր (հմմտ. Գաբիկեան ՀԱ 1923, 378)։ նունդ առնել»), Սլմ. նիւթ «կերակրի համը, հիւթը», Ննխ. նիֆթ «գործի էութիւնը»։

NBHL (12)

Հաստատեաց զաշխարհս յանկերպարան նիւթոյ։ Ի հողեղէն նիւթոյ դիւրաբեկ անօթս եւ դրօշեալս գործէ։ Գիտասցեն՝ թէ ո՞ւր է նիւթ նոցա։ Պատրաստեցից նմա նիւթս (ի շինութիւն տաճարի)։ Բերէին նուէրս տեառն յամենայն գործս խորանին վկայութեան, եւ յամենայն նիւթս նորա։ Ականս ի նիւթ վատկասին եւ տախտակին. (եւ այլն.)

Ի չորից նիւթոց զերեւելիսս եցոյց. եւ ի նոյն նիւթոյ արարեալ զմարդն, եւ շնչեաց ի նա հոգի։ Կրակ ի բազում նիւթոց լինի։ Ամենայն նիւթք երկրի՝ աստուածք (հեթանոսաց). (Յճխ. ՟Դ։ Փարպ.։)

Բոց՝, նիւթոյ է ծնունդ. եւ վատնէ զնիւթն, որպէս չարութիւնն. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)

Որո՞վք երանգօք, որո՞վ նիւթաւ։ Երանգօք եւ նիւթաւ եւ ոչ միով. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)

Կարճեցաւ նիւթն (լս. թելն), եւ առէչն սպառեցաւ, եւ ոչ բաւէ. (Գէ. ես.։)

ՆԻՒԹ. Գոյացութիւն. եւ Նիւթական իրք. եւ Գոյք, ինչք.

Տասն (ստորոգութիւնք). նիւթ, որպիսութիւն, քանիութիւն, առինչ, եւ այլն։ Ես ունիմ նիւթ փոխառեալ յիւրաքանչիւրումեքէ ի տարերց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

ὔλη (յորմէ sylva եւ hyle ). materia κάτεργον confectio. վր. նիվթի. Հիւթ թանձր. տարր. մարմին բաղադրիչ. սկիզբն բաղկացուցիչ կամ բաղհիւսիչ զգալեաց. ինչ մի՝ առիթ այլոց իրաց. հիւղէ.

ՆԻՒԹ. Նիւթական առարկայ, ենթակայ, եւ գործի. լուցկիք, առիթ, պատճառ.

Որպէս կաւն նիւթ է բրտին, եւ թուղթն՝ գրագրին։ Երկրաչափին է նիւթ երկիրս, եւ աստղաչափին է նիւթ երկինքն, եւ երաժշտին է նիւթ ձայնքն. (Յկ. ղթրիմ։ Հին քեր.։)

Նիւթս տուաք նմա զանհաւատութիւն եւ զամենայն ազգս մեղաց. (Իսիւք.։)

Եղեւ նիւթ բարկութեանն աստուծոյ։ Տայ օրէնս նիւթ ինքնիշխանութեան։ Նիւթ լիցի անապատն մեծամեծ սքանչելեաց. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն. եւ խռովութեան. Երզն. մտթ.։)


Նման, ից

adj. adv.

like, similar, resembling, approaching;
equal, conformable, analogous;
v. imp. — է, it suits, it is proper, fit or becoming;
it seems, it appears;
ամենեւին — է նմա, he is as like him as can be;
— զ—ն սիրէ, like loves like;
similarly, in the same manner, alike, such.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(յետնաբար ի հլ.) «հանգոյն, պես» ՍԳր. որից նման է «յարմար է, կարելի է ա-սել» Ոսկ. մ. բ. 27. Եփր. ծն. և թգ. նմանիլ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. նմանագոյն Սեբեր Եւս. քր. Ոսկ. ես. և բ. տիմ. նմանակից Կոչ. Ոսկ. ես. Ագաթ. Բուզ. նմանահան Ագաթ. նմանութիւն ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. նմանի Յոբ. լե. 8. Ոսկ. եփես. Եւս. քր. եմանավիշտ Իմաստ. ե. 3. աննման Իմ. բ. 15. Սեբեր. Վեցօր. Ագաթ. աննմանագոյն Ոսկ. մ. բ. 22. հայրանման Փարպ. զուգանմանութիւն Ճա--ընտ. ծովանման Ագաթ. խորանանման Ա-գաթ. խաչանման Ագաթ. Կորիւն. նմանողա-կից Եւթաղ. 91. խեցանման Վեցօր. գեղնման կամ դեղնման Եփր. եբր. 218. Ոսկ. կող. Փիլ. (տե՛ս Նորայր, Հայկ. բառաք. 8)։-Ըստ Ակինեան, ՀԱ 1907, 149-150 սրանից ծագած նմանեցուցանել բայը ունի նաև «ընտրել» իմաստը. այսպէս հետևեալ օրի-նակների մէջ. «Խորհուրդ ի մէջ առեալ Պար-սիկք թէ զո՜ արժանի թագաւորութեան նը-մանեցուցանել կարասցեն (Փարպ. էջ 157 հրտր. Տփղիսի). Ապա իբրև ոչ ոք գոյր ի տանէն Գրիգորի այնմ (կաթուղիկոսութեան) արժանի, ապա նմանեցուցին զՇահակ ոմն անուն (Բուզ. Գ. ժէ). նմանեցուցէք տեղիս դիւզնագիւտ որսոց ինչ, որով լոկ զբօսուս-ցուք զնա (Բուզ. Գ. ի)»։ Յետիններից Շիր, ունի «համարել» իմաստով. «(Ի շարժել ամ. պոց) զլերինս բարձունս ի հեռաստանէ՝ շար-ժունս նմանեցուցանեմք»։ -Նոր բառեր են նմանաբուժութիւն, նմանաբուժական, նմա-նողութիւն, նմանողաբար ևն։

ԳՒՌ (dialectal) 1. Երև. Կր. Հւր. Մկ. Ջղ. Սչ. Վն. հփ. նման, Ագլ. նմուն, Զթ. նօմօն, նօմոն, Գոր. Ղրբ. Շմ. մնան, Ախց. Խրբ. Մրղ. Ջղ. (գիւղերը), Սլմ. լման, Հմշ. լմօն, Մշ. նմա-նագ. -2. Ջղ. Սչ. Վն. նմանել, Ագլ. նմա՛նիլ, Խրբ. լմանիլ, Մրղ. Ննխ. լմանէլ, Ասլ. Պլ. Պրտ. Ռ. Սեբ. ըլմանիլ, Ալշ. Տիգ. ըլմընիլ, Հմշ. լմօնուշ, Զթ. ըյմանիլ, ըրմանիլ.-3. Ախց. Շմ. աննման, Զթ. աննօմօն, աննօմոն, Մրղ. Ռ. անլըման, Խրբ. Պլ. ալլըման, Հմշ. օնլըմօն. առաջինները նշանակում են «ան-նման, գեղեցիկ», յաճախ. հեգնաբար գոր. ծածուած, որից և վերջինը նշանակում է «այ-լանդակ»։-Նոր բառեր են՝ նմանուկ, հայր-նմանակ, մայրնմանակ։ -Հետաքրքրական մի ձև է Վն. մանիլ, Մշ. մmնիլ «նմանիլ». որ կարող է ներկայացնել բառի պարզական ձևը՝ առանց ni-նախդիրի յաւելման, բայց աւեւե հաւանաբար յառաջացած է նախա-ձայնի անկումով։

NBHL (15)

ὀμοῖος, -ια, -ιον similis, -le;
par. որ եւ ՆՄԱՆԻ, նւոյ, նեաց. (որպէս թէ նմայն յար, յարմարն այնմ. զուգահաւասար նմին). Հանգոյն. համատիպ. միօրինակ. այնպիսի. նոյնպիսի. նման.

Ադամայ ոչ գտաւ օգնական նման նմա։ Որ ինչ նման իցէ նոցա։ Նոքա նման քեզ, եւ դու նման նոցա։ Նման է եղբօրորդին իմ այծեման։ Զառաջին բարբառն զնմանն ամենեցուն նոյնգունակ լացեալ.եւ այլն։

Նմանիւն զնմանն հաստատեալ։ Ոչ է անպատուելի մեզ զնմանին աստուածաբանութիւն։ Գոլոյ նմանիցն՝ աստուած լինի պատճառ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. ածայ.։)

Այս ի վերայ ինքեան եւ նմանից իւրեանց կատարի. (Վանակ. յոբ.։)

ՆՄԱՆ. ա.մ. նխ. Ի դէպ, զոյգ եւ կշիռ. պատշաճ. համեմատ. հանգէտ. ըստ.

ԶՆոյն եւ որդին նմին նման գործէ.եւ այլն։

Վասն զի բանական իմն եկնդանի է մարդն, նման եւ զոյգ պարտ է պիտոյից բանին կազմել զմարմնոցն գործի. (Նիւս. կազմ.։)

Աշակերտն քո աշակերտ ծերոյ էր, եւ նորա եդաք զնմանն իւր։ Նոքա ոչ էին նման աղօթից ծերոյն (այս ինքն նմանօղ)։ Նման իմաստութեան քո՝ զոր ունիս յաստուծոյ, յորդորեա՛ զնա. (Վրք. հց. ՟Թ. ՟Ժ՟Ա։)

Այլեւ գիրք ծննդոցն ըստ այսմ պատմութեանս նմանս բարբառին։ Յովբ նմանս Երեմիայի բարբառի. (Իսիւք.։)

Որպէս եւ նման է, առանց մարմնաւոր աշխատութեան ոչ կարէ մարդ առնուլ զպատիւ յաստուծոյ։ Բազումք յեղբարց մերոց նման են, որպէս թէ խոնարհ են. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Որ զայն (զողորմածութիւն) չունիցի, եւ մարդ լինելոյ իսկ չէ՛ նման. (յն. ի մարդ գոլոյ օտար է). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)

Նման եւ ճշմարիտ է բանս։ Թուի թէ ի դարձին գրեաց զթուղթս զայս. եւ նման իսկ է։ Վասն աստուծոյ խօսել զայս բան, ինձ ոչ էր անկ եւ ո՛չ նման։ Ձեռնարկեն ի գործ եւ ի բան, որ չէ իւրեանց նման պատշաճ. (Սհկ. կթ. արմաւ.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։ Շ. խոստ.։ Ոսկիփոր.։)

Նմա՛ն է. նմա՛ն է այսպէս։ Նման է դարձեալ՝ եթէ ի տեղի ծառոյն եղեւ Գողգոթա. (Եփր. թագ. ստէպ։)

Նման էր այս յասել, թէ խաւար ստուեր է երկնից։ Այլ նման էր, զի յաւուրն առաջնում հաստատեցան եւ ամպք։ Եթէ ոք ասիցէ, թէ ոչինչ է այս նման։ Անուն պղծոյ առ այնոսիկ կենդանիս՝ որ ոչն ուտէին, զի՞նչ նման է. (Եփր. ծն.։)

դիմազ. ՆՄԱՆ Է, են. դիմազ. ὀμοῖον, πιθανόν (ἑστι ), ἀρμόζει, δοκέω, δοκεῖ μοὶ , εἱκεῖ, ἕοικε sic apparet, videtur, ut par est, convenit, perinde est ac, ac si, puta probabile est. Այնպէս է՝ որպէս թէ. յարմա՛ր է. ի դէպ գայ. յանկաւոր է. ոչ ինչ ընդհատ է. հաւանալի է. թուի. երեւի. որպէս կարծեմ.


Նշան, աց

s. geom.

sign, mark;
sign, signal, character, symbol;
trace, vestige;
sign, proof, token;
omen;
miracle, prodigy, wonder;
ensign, colours, flag, standard, banner;
the Holy Cross;
betrothal, affiancing;
seal, mark;
central point, centre;
aim, butt;
point;
— կռուոյ, arms;
— յաղթութեան, trophy, triumph, victory;
— or —ս տալ, to give a sign, to beckon;
to signify, to indicate;
to affiance;
— առնուլ, to take aim at, to level at;
ոչ եւս տալ — կենաց, to give no signs of life;
— անձրեւի է, we shall have rain.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «նշան 2. դրոշմ, ցինա-նշան, յայտանիշ. 3. նետի նպատակ, նշան. 4. դրօշակ. 5. խաչ, խաչանիշ. 6. հրաշք» (հմմտ. ասոր. [syriac word] āϑā «նշան. 2. հրաշք») ՍԳր. Բուզ. Ագաթ. «7. նշանադրութիւն. 8. կէտ, միջակէտ. 9. կենտրսն. 10. նշանագիր. նշանախեց» Սահմ. փիլ. Դիոն. որից նշանել Սղ. դ. 7. Սեբեր. Եփր. ծն. նշանագիր Եբր. և. 12. Եփր. թագ. Եւս. քր. և պտմ. Կորիւն Ագաթ. Ոսկ. նշանագործ ՍԳր. Սեբեր. նշա-նախեր Մտթ. ե. 8. Ղուկ. ժզ. 17. նշանա-կերտ Վեցօր. նշանակիր Բուզ. Սեբեր. նշա-նացի Առակ. զ. 13. Ղկ. ա. 22. նշանաւոր ՍԳո. Եւս. քր. Եւագր. նշանացել «աչքով ևն նշան անել» Բուզ. 225 (հմմտ. աքացել). նշանաւորութիւն «գրուածք» Տիմոթ. կուզ, էջ 259. նշանանի «նշաններ» Մագ. մեծ են. էջ 40. խաչանշան Կորիւն. միանշան Բուզ. հա-մանշան Կոչ. մատնանշան՝ Կորիւն. կառա-նշան Ագաթ. բարենլան ՍԳր. Եզն. բոցանշան Ագաթ. ապանշան Ոսկ. պօղ. ա. 7. նշանիս «թագաւորապսակ կոչուած բոյսը» Բժշ, (տե՛ս ՀԲուս. § 2207), աննշանանալ «հետ-քը կորցնել, անհետ լինել, ծածկուիլ» Մին, համդ. 99, 103. նոր բառեր են՝ նշանառու, նշանազգեստ, նշանախօսութիւն, նշանած ևն։

NBHL (26)

Եղիցին ի նշանս եւ ի ժամանակս։ Եդ տէր աստուած նշան ի կային։ յս է նշան ուխտին։ Այս եղիցի քեզ նշան։ Զի՞նչ նշան իցէ քոյոյ գալստեանն։ Տուեալ էր նշան մատնչին։ Եթէ ոչ տեսից ի ձեռս նորա զնշան բեւեռացն։ Եթէ լինիցի ի մորթ մարմնոյ իւրոյ նշան սպւոյ.եւ այլն։

Որ սեւ նշանքն երեւին լուսնին՝ իբր գիծք իմն դրոշմի, ասացին զնմանէ արտաքինքն, թէ խոյլք են խոռոչաց. (Շիր.։)

Մինչեւ յե՞րբ ոչ հաւատան ինձ ամենայն նշանօք՝ զոր արարի ի մէջ նոցա։ Նշանս եւ արուեստս։ Նշանօք եւ արուեստիւք։ Խնդրեա՛ դու քեզ նշան ի տեառնէ ի խորութեան կամ ի բարձրութեան։ Կամիմք նշան ինչ տեսանել ի քէն։ Նշանն Յովնանու մարգարէի։ Տայցեն նշանս մեծամեծս եւ արուեստս (սուտս).եւ այլն։

Բարձրացուսցէ նշան ի հեթանոսս։ Ի վերայ լերինն դաշտականի առէք նշան։ Ի վերայ պարսպացն Բաբելոնի կանգնեցէ՛ք նշան, եւ այլն։

Այր իւրաքանչիւր զհետ նշանի գնդի իւրոյ գնասցեն։ Հարկանէին զփողս նշանաց զհետ նոցա։ Իւրաքանչիւր զօրացն յանուն տեառն նշանս բաշխէր.եւ այլն։

Իսկ Նշան կռուոյ ասի եւ զէնն. (Ոսկիփոր.։)

Դի՛ր նշան ի ճակատ արանցդ։ Եւ ապա երեւեսցի նշան որդւոյ մարդոյ. (Եզեկ. ՟Թ. 4։ Մտթ. ՟Ի՟Դ. 30։)

Որպէս թագաւորի դրօշք՝ նշանք են թագաւորական իշխանութեան, այսպէս եւ խաչն նշան է երկնաւոր թագաւորին։ Բարեպաշտ Կոստանդիոնոս այսու նշանիւ յաղթեաց թշնամեացն ի պատերազմի. (Շ. բարձր.։)

Նշան ճշմարիտ առանձինն Քրիստոսի՝ խաչն լուսաճաճանչ։ Ահ մեծ թշնամեաց՝ խաչին նշանն, եւ ուրախութիւն հաւատացելոց՝ որ զնայն սիրեցին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)

ՆՇԱՆ. τάγμα vexillum, signum σημασία tessera σύμβολον symbolum. Դրօշ արքունի՝ որոշիչ տէրութեան. եւ Ինչ մի բաշխեալ զինուորաց ի նշանակ գոլոյ ի բանակէ կամ ի գնդէ անտի.

ՆՇԱՆ. σημεῖον signum τρόπαιον tropaeum, signum victoriae. Խաչն Քրիստոսի, որպէս դրօշ եւ դրոշմ նորա, եւ նշանակ յաղթութեան. եբր. թա՛վ, որ եւ խաչաձեւ տառ.

Որպէս եւ Նշան յաղթութեան, ըստ յն. է յաղթանակ, կամ նշանակ յաղթանակ կանգնելոյ ի վերայ թշնամեաց. տե՛ս (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 6։ ՟Ժ՟Ե. 6։)

ըստ որոյ եւ Ի գիրս առաքին. ասի.

ՆՇԱՆ՝ ըստ երկրաչափից. σημεῖον punctum, -us. որ եւ ՆԻՇ. Կէտ անբաժանելի.

Անզատն՝ կարգեալ դասի ըստ նշանի միայն. իսկ զատականն՝ որ երկու նշանօք յանգեցեալ է, գիծ է։ Սկզբնատիպ սոցա՝ թիւք են. ազատ նշանին՝ մի. եւ գծին՝ երկու. եւ վեր ի վերոյ երեւմանն՝ երեք. եւ հաստատնոյն՝ չորք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Ոչ գոյ թիւ առանց միակին, եւ ո՛չ գիծ առանց նշանի. (Երզն. քեր.։)

Զոր օրինակ նշան ի մէջ բոլորակի՝ առ ի յուղղութիւն ամենայնի, որ ի միջի բոլորակին իցեն։ Զամենայնսն ունի նշանն զուղղութիւնսն միատեսակաբար միաւորեալս առ իմիեանս, եւ առ մի սկիզբն՝ յորմէ յառաջ եկն. (Դիոն. ածայ.։)

Շուրջ պտտելն՝ որպէս շրջագայն զնշանաւն, ամենայն զբեւեռաւն, յորմէ հաստեցաւ. (Մաքս. ի դիոն.։)

ՆՇԱՆ. իբր Նշանախեց, գրախեց. եւ Նշանագիր.

Նշան մի յօրինաց անտի եւ ի մարգարէից ոչ անցցէ, Մի՛ անցցէ յովանշան մի յօրինաց եւ ի մարգարէից. (Մծբ. ՟Բ։)

Զայս գրեցին յոյն եւ իսմայէլացի նշանաւ. (Զենոբ.։)

Զնոյն ինքն գլխովին զնշանագործն՝ նշան եւ նշաւակ փութան առնել. (Բրսղ. մրկ.։ Ի նոյն միտս բերի ըստ իմիք եւ ասելի։)

Ահա սա կայ ի գլորումն եւ ի կանգնումն բազմաց ի մէջ Իսրայէլի, եւ ի նշան հակառակութեան. (Ղկ. ՟Բ. 34։)

ՆՇԱՆ. σημεῖον, κέντρον punctum centri, centrum. Միջակէտն բոլորակի. կենդրոն. որ եւ ԲԵՒԵՌ ասի.

σημεῖον signum σύσσημον, σημείωσις commune signum, significatio, nota τύπος figura σημασία apostema եւ այլն. վր. նի՛շի. պ. նիշան, նիշանէ. Արմատն է ի մեզ Նիշ. որ եւ ՆՇԱՆԱԿ. Ցուակ իմն որոշիչ եւ գուշակ իրաց. ակնարկութիւն. եւ Տիպ, կնիք, հետք. կէտ. բիծ. սպի. պալար.

ՆՇԱՆ. τὰ νύμφια, ἠ μνηστεία, τὸ μνήστευμα sponsalia. Որ ինչ տուեալ լինի իբրեւ յիշելիք հարսնախօսութեան. ռմկ. նշանտուք, նշան. տե՛ս ի Մաշտոցս.


Շուն, շանց

s. fig. ast.

dog;
adulterer or adulteress;
Canis Major;
cf. Շնիկ;
մատակ —, bitch;
— անպիտան, cur;
— որսորդ, hound, terrier, ranger;
որսական — ոտնակառոյց, setter, pointer, setting-dog;
— մազեղ, գանգրամազ or լուղակ, water-dog;
— մեծականջ, long-eared dog;
— տնպահ, house-dog;
— պահապան, watch-dog;
պահապան — հովուաց, mastiff dog;
ցլամարտ —, bull-dog;
շան լակոտիկ, fisting cur;
— մատնիչ, խեռ, խածանող, կատաղի, a treacherous, snarling, biting, mad dog;
խշտի or խղիկ շան, dog-hole, dog-kennel;
կերակուր շան, dog's-meat, dog-porridge;
ոջիլ շան, dog-louse;
վազք շան, dog-trot;
ցնկնիլ շան, to whelp, to litter, to bring forth;
տալ կամ արկանել շանց, to give or to send to the dogs;
կերակուր լինել շանց, to go to the dogs;
— հաջէ, ոռնայ, կաղկանձէ, ղօղանջէ, կռնչէ or մռմռայ, the dog barks, howls, whines, yelps, growls;
խոնջեալ իբրեւ զ—, dog-weary, tired as a dog;
— հաջան՝ չէ խածան, a barking dog seldom bites.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ն հլ. (սեռ. շան, շանց) «շուն» ՍԳր. փխբ. «պոռնիկ կին, շնացող մարդ» ՍԳր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. ռուս. և լեհ. suka «էգ շուն» և պոլաբ. seukō «բոզ»). ածանցման մէջ մտնում է երկու ձե-ւով. 1. լն-. ինչ. շնալ «անխտիր խառնա-կիլ» ՍԳր. շնաբարոյ Ա. թագ. իե. 3. Կիւրղ. թգ. շնաբերան Բուզ. շնագլուխ Եւս. քր. շըն-կնճիթ Ոսկ. մ. ա. 4. շնութիւն ՍԳր. շնջրի Վեցօր. յետնաբար ռմկ. յգ. շնուի «շներ». որ մտած է նաև Եւս. պտմ. (լաւագոյն ձձ. ունին շունս. տե՛ս ՀԱ 1911, 693).-2. շան-. ինչ. շանագլուխ Եփր. թգ. շանազգեաց Ա. գաթ. շանաճանճ ՍԳր. շանի «շան կերակուր» Ոսկ. մտթ. Ա. 736 (հմմտ. ՀԱ 1913, 346) շանսխուր «պոռնկութեան վարձք» Օր. իգ. 18 ևն։ Նոր բառեր են շնագալլ, շնախտ, ընախ-տաբոյժ, շնականութիւն, շնատամ ևն։

NBHL (10)

κύων canis. (լծ. յն. գի՛օն. լտ. գանիս. իտ. գանէ. գղղ. շիէն ). Չորքոտանի հաջողական, գազան՝ բայց ընտանի, տիրասէր, հաւատարիմ պահապան. ... Տե՛ս եւ ԲԱՐԱԿ։

Ոչ կռանչեսցէ եւ ոչ շուն մի լեզուաւ իւրով։ Մի՛ ուտիցէք, այլ շան ընկերսջիք.եւ այլն։

Իբրեւ զշուն մեռաւ, եւ իբրեւ զէշ քարշեցաւ. (Եղիշ. ՟Է։)

Շուրջ եղեն զինեւ շունք բազումք։ Զգո՛յշ եղերուք ի շանց անտի.եւ այլն։

Բազում շանց հոմատեսակք եղանիցիք զհայհոյութիւնս բարբառողաց. (Յհ. իմ. երեւութ.։)

Զի՞նչ շունդ. ցամաքային, եւ ջրային, եւ երկնային. (Առ որս. ՟Զ։)

յորժամ վասն շան է բան, վասն զի ի հոմանուանցն է այս ձայն, նշանակէ զաստղայինն, եւ զծովայինն, եւ զերկրայինն. (Սահմ. ՟Ա։)

Պոռնիկ է, որ լրբութեամբ առաջի ամենայն տեսողաց մեղանչէ. իսկ շուն, որ զնոյն չարիս ի ծածուկ եւ գաղտագողի կատարէ. (Լմբ. ովս.։)

Հրաման առնու առնել կին շուն։ Վասն շուն կնոջ, որ այլաբանի ի ժողովս կռապաշտից. (Նախ. ովս. եւ Նախ. առակ.։)

Շան գինք, եւ բոզի կապէնք։ Յանուն շան զպատարագ բոզին գարշեցոյց. (Եփր. օրին.։)


Շունչ, շնչոյ

s. adv.

breath, puff;
wind, breeze;
respiration;
spirit, soul, life;
"միով շնչով, unanimously, with one accord;
— կլանել, առնուլ, to breathe, to take breath, to recover one's breath, to respire, cf. Ոգի առնուլ;
to repose, to rest, to take a little breath or respite;
— առնուլ լիաբերան, to breathe freely;
to draw a long breath;
հատանիլ շնչոյ, to lose breath;
ի վախճանին հասանել, to be near to one's last breath;
ի մի — կլանել, to swallow in one gulp, at a draught;
ամենայն — կենդանի, all that has life;
every living soul;
ց— վախճանին, to one's last gasp;
մինչեւ ի վերջին —ն, to the last moment;
ի յետին —ն հասեալ է, he is at his last breath, in the pangs of death;
ցյետին — կենաց իմոց, to the last moment of my life;
— վախճանին չեւ էր հասեալ, he had not yet yielded his last breath;
ընդ վախճանել շնչոյն, while expiring;
ի — հողմոյ գեղածփեալ, at the mercy of the winds;
cf. Ընդ աղօտ;
cf. Ժահահոտ."

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «շունչ, նաֆաս. 2. շնչառև-տըրութիւն. 3. հոգի, մարդ, անձ, սիրտ. 4. օ-դի փչիւն, քամի» ՍԳր. Եփր. ծն. Կոչ. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. ես. որից շնչել ՍԳր. Եւս. քր. շըն-չական Կորիւն. Ագաթ. Ոսկ. ես. և եփես. շնչակեաց Ագաթ. շնչակից Ոսկ. Փիլիպ. ժե. շնչանալ «կենդանանալ» Կոչ. շնչաւոր ՍԳր-Եզն. Վեցօր. միաշունչ Ագաթ. համաշունչ Փի-լիպ. բ. 2, 20. անշունչ ՍԳր. Ագաթ. Եզն. բոցաշունչ Վեցօր. բոնաշունչ Վեցօր. դառնա-շունչ Ոսկ. մ. բ. 6 և ես. Եփր. թռ. Խստա-շունչ Վեցօր. Բուզ. ծխալունչ Ոսկ. յհ. ա. 1. հոռմաշունչ Ագաթ. հրաշունչ Իմ. ժա. 19. 4 մկ. զ. 24. մահաշունչ Վեցօր. յորդաշունչ Վեցօր. աւելացնենք նաև շնչապահ «ձիու օիթն ու բերանը պաշտպանող զրահր» Արծր. 132 (օրինակն ունի շոնչապահ, այսպէ՛ս ուղ-ղելի ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 207), շնչառուչ (նորագիւտ բառ) Վրդն անեց. 12. «Առ շնչառուչ փողդ ահաւոր՝ բըռ-նաւոր»։ Նոր բառեր են շնչառութիւն, շընչ-առետրութիւն, շնչարգելութիւն, շնչելոյց, ներ-շնչում, շնչահեղձ, շնչիկ, հեզաշունչ, մեղ-մաշունչ, շնչահամար ևն։

NBHL (24)

Փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի։ Ամենայն որ ունէր շունչ կենդանի յըռնգունս իւր։ Ի մարդոյ՝ յորում գոյ շունչ յըռնգունս նորա.եւ այլն։

Հողմ է բազում օդ ուժգին եւ յոլովակի հոսեալ. որ եւ համանգամայն շունչ լինի անուանեալ։ Բայց կոչեցեալ է եւ այլ ինչ շունչ, որ ի անկականս, եւ ի կենդանիսն. այլ զայն՝ որ ընդ եթերն շնչեն շունչքն ի չորոյն, հթողմն կոչեմք. (Արիստ. աշխ.։)

Յորժամ թիւրեսցին շունչք հողմոցն յընտանի եւ ի բնաւոր ճանապարհացն. (Սարկ. շարժ.։)

Որպէս բորբոքի հուրն ի շնչոյ, եւ շիջանի. (Եփր. ծն.։)

Շունչ վախճանին չեւ էր հասեալ։ Աւազակն մինչեւ ի վերջին շունչն ոչ ձգեաց խտրոց սիրոյ։ Անդրոնիկոս ի յետին շունչն հասեալ է։ Արջք օրհասականք ընդ վախճանել շնչոցն՝ հզօրագոյնք կռուին. (Ագաթ.։ Լմբ. պտրգ.։ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի՟Դ.։ Եղիշ. ՟Ա։)

πνοή, πνεῦμα flatus, halitus, spiramen, spiritus. Ներքին օդ կամ հողմ թոքոց կենդանւոյ՝ ընդ ունչս եւ ընդ բերանն փչեալ ջերմագին, եւ արտաքուստ կլեալն ցօղագին. սիւք. մեղմ օդ. տուրեւառ շնչոյ. եւ Շնչումն. փչումն. սունչ.

Զեռունս շնչոց կենդանեաց։ Զամենայն շունչ զեռնոց կենդանեաց։ Զմիս արեամբ շնչոյ մի՛ ուտիցէք.եւ այլն։

ասացաք զճշմարիտն եւ զկատարեալ շունչն՝ զմարդկայինն գոլ. եւ եթէ այլ ինչ է՝ որ ունի կենաց օրինակ, պիտակաբար իմն վարելով սովորութեամբ շնչաւոր ասեմք. (Նիւս. կազմ.։)

Մարդկան ոչ եթէ այլ ինչ շունչն իցէ, եւ այլ ինչ հոգին, թէպէտ եւ երկու անուանք իցեն. (Ոսկ. ես.։)

Ոչ թողաւ շունչ նորա ի դժոխս, եւ ոչ մարմինն նորա ետես զապականութիւն. (անդ։)

Մարդկըային շնչովն առ շունչսն էջ մեռելոցն, եւ զնոսա՝ որք հաւատացինն՝ փրկեաց. (Կիւրղ. ղկ.։)

Կրկին է մարդն՝ շինեալ ի շնչոյ եւ ի մարմնոյ։ Եւ նոյն աստուած է, որ շնչոց եւ մարմնոց արարիչ է։ Ոչ եթէ մարմին մեղանչէ անձամբ, այլ մարմնով շունչն մեղանչէ։ Իբրեւ գործի ի նմա է մարմինն շնչոյն. (Կոչ. ՟Դ։)

Գեղեցիկք մարմնով, եւ զգասանք էին շնչով. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 12։)

Տրտում է շունչ իմ մինչեւ ի մահ։ Ընկալաւ զմահ, այս է՝ որոշեալ զշունչն ի յիւրմէ մարմնոյն. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Են ոգիք հրեշտակաց եւ դիւաց, եւ շունչք մարդկան. (Եզնիկ.։)

ՇՈՒՆՉ ԿԼԱՆԵԼ. Շունչ առնուլ. ծծել զօդ. ոգի առնուլ. շունչ՝ սիրտ առնել .... տե՛ս եւ ի բայն ԿԼԱՆԵԼ.

Հասարակ լռութիւն եղեւ, մինց զի եւ ոչ անգամ ումեք իշխել բարբառել, եւ կամ շունչ կլանել սաստկագոյն. (Փիլ. տեսական.։)

առանց շունչ կլանելոյ ըմպեն իբրեւ զարջառս. (Բրս. արբեց.։)

Զտրտմականսն յերկարէ. եւ զի փոքր մի շունչ կլցեն, խառնէ եւ զխնդալիսն։ Զհզօրսն գերիս վարեսցեն, զի տնանկքն սակաւ մի շունչ կլցեն. (Գէ. ես.։)

Ի սոյն միտս պիտի առնուլ՝ կամ այպէս ընթեռնուլ եւ զասելն.

նոյն ժամայն շունչ կալեալք (կամ կլեալք՝) դարձեալ յարձակէին. (Ղեւոնդ.։)

Օրհնեցէ՛ք հոգիք (յն. πνεῦματα լտ. siritus ) եւ շունչք (յն. ψυχαί լտ. animae ) արդարոց զտէր. (Դան. ՟Գ. 86։)

Հաստատո՛ւն կայցէք ի մի հոգի ( πνεῦμα ), եւ միով շնչով ( ψυχή ) նահատակիցիք ի հաւատս աւետարանին. (Փիլիպ. ՟Ա. 27։)

ՇՈՒՆՉ. ψυχή (լծ. սիք, սիւք). anima, animus. այն է Հոգի կենդանւոյ. (ռմկ. ճան. որպէս թէ կեանք, կենդանութիւն) թարգմանեալ ստէպ՝ Ոգի, Անձն, Սիրտ, եւ Միտք։ Զանբանից ասի


Ոլոռն, ռան, ռունք

s.

pea;
chick peas;
grain;
globule;
wood-worm, beetle;
— —, drop by drop;
պատիճ կամ կեղեւ ոլեռան, peascod, peashel;
նմանք են միմեանց իբր հատք ոլոռանց, they are as like as two peas.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ն հլ. (-ռան, -րան, -ռունք, -ռանց, -րանց, յետնաբար նաև ոլեռն, սեռ. ոլռանց) «բակլայի կամ մաշի նման մի ընդեղէն. pisum sativum L. (Տիրացուեան, Contributo § 267). փխբ. խոշոր կաթիլ (քրտինքի, ար-ցունքի)» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. 60. «կտրուած կաթի մէջ ձևացած գնտիկները» Սասն. 67. «կարկուտի մէկ հատիկը» Ոսկ. յհ. բ. 1 (ւե-տին). «մի տեսակ որդ փայտի» Գաղիան. որից ոլոռնացեալ «ոլոռի պէս կոլորացած (կաթիլ)» Նիւս. կազմ. Երզն. մտթ. ոլոռնա-ձև Շար.։

NBHL (15)

Որփեւս ոլոռն օրինագրեաց չուտել»։

Ի չափողէ զերծեալ ի ձեռանէ ոլեռն՝ գնդատեսակ գոլով ցնդի. եւ նորա զայրացեալ՝ ասէ. ե՛րթ կերակո՛ւր լեր թռչնոց. (Մխ. առակ. ՟Խ՟Գ։)

Ետես ոլեռն (կամ ոլոռն) դալար փոքրիկ ի վերայ ճանապարհի. (Վրք. հց. ՟Ե.) մնայ նշանակութիւնն ընդհանուր եւ տարտամ։

Վայրենի ցորեան եւ գարի, եւ ոսպն, եւ ոլոռն, եւ կնճիթ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

ՈԼՈՌՆ. Ազգ բակլայի, որ մեծ, եւ որ փոքր. (յոր հային ըստ իմիք եւ ոմանք ի նախագրեալ բանից)

Ցորեան եւ գարի, ոլոռն եւ ոսպն։ Ոսպն եւ ոլոռն, եւ կորեակ եւ հաճար. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 28։ Եզեկ. ՟Դ. 9։)

Կործանեա՛ ինձ զպիթագորայ զլռութիւն, եւ զոլոռունս զորփիականս. (Առ որս. ՟Ա.)

Թէանովն անկեալ ի բուռն սիկիլիացւոց բռնաւորին, եւ հարցեալ, թէ ընդէր ոչ ուտեն պիթագորականքն զմեծ ոլոռունս. (Սահմ. ՟Թ։)

Իբրեւ զպիթագորոսին, որ զմեծ ոլոռունսն ոչ ճաշակէր։ Կամ զթիովնայ, որ մեռանել յանձն առնոյր ի սիկիլիացւոց բռնաւորէն՝ սակս մեծ ոլռանցն ոչ ուտելոյ. (Մագ. ՟Ա. ՟Խ՟Գ։)

ՈԼՈՌՆ ասին նմանութեամբ՝ բոլորշի իրք եւ կաթուածք որպէս կայլակ կամ շիթ քրտան, արեան, ջրոյ, կաթին, սնդկի, կարկտի, եւ այլն. որպէս լտ. gutta, pila, globus, sphaera. ի յն. σφαῖρα . լծ. հյ. սփիւռ.

Հոսէին ի նմանէ քրտունք իբրեւ զկայլակս արեան՝ ոլոռն ոլոռն հեղեալ յերկիր». յն. լոկ՝ վայրիջեալ. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 44։)

Գայ իջանէ անտի խոնաւութիւնն, եւ սկսանի յօրինել լինել յոլոռն յոլոռն. (Վեցօր. ՟Գ։)

Հողմ սառնային զջուրն իբր ոլոռն ոլոռն սառոյց գնդէ, եւ այն է կարկուտ։ Շիթք անձրեւաց, եւ տեղատարափ ձեան եւ ոլոռն կարկտի յերկնից ի յերկիր իջեալ. (Շիր.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)

ՈԼՈՌՆ կամ ՈԼԵՌՆ. ռմկ. ոլոռ, ոլեռ, ուլեռ. ὅχρος, ὡχρός ervilia, phaselus, cicera λαθύρος cicercula, genus leguminis πίσον, ὅσπρος pisum. իտ. pisello. θερμός lupinus. ըստ այլեւայլ հին գրոց թարգմանելոց. կամ ի սուրբ գիրս κύαμος faba. (իսկ յն. օլիրա է հանճար եւ լտ. օ՛լուս, օ՛լէրիս, է բանջար. ի ձայնէս ոլոր, բոլոր. յն. օլօս։ Հանրական անուն բոլորշի կամ գնդատեսիլ ընդոց, որք ի մի պարկ կամ պատեան մատնաձեւ՝ եւ եւս բարակ՝ կարգաւ շարին ի բնէ. զորօրինակ է մաշ ընտանի եւ վայրի, եւ որ ինչ նման է նմա. պուրչախ. եւ լովիաս, լուբիաս. ֆասուլ, ֆասուլիա.

ՈԼՈՌՆ ասի եւ Որդն ինչ փայտի. որ եւ ԾԱՌՈՐԴՆ. յն. թրի՛փս, քրիփօ՛ս. θρίψ


Ոճ, ոյ, ով

s. bot. adv.

style;
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «ծղօտ, ցողուն». ՍԳր. «ծղօտ-ներից հիւսուած կողով, կթոց» Երեմ. զ. 9 «արտավար, մէկ օրավար» Միխ. ասոր. էջ 81. «կարգաւորեալ դասաւորութիւն, կարգ-կանոն» Ոսկ. ես. «գրութեան ձև, շարառա-սութիւն, խօսքի կարգը» Ագաթ. Խոր. «կրօ-նաևան կարգ, վարդապետութիւն, ղաւանու-թիւն» Եւս. քր. Ոսկ. եբր. «ընթացք կենաց, կեանք, վարք» Ոսկ. մ. ա. 15, 16. որից ոճով «կարգով, շարքով, հերթով» Ոսկ. ես. 51 (Որպէս և հրդեհ զի ոճով ուտիցէ զամենայն) անոճ «անկապ-անկանոն» Խոր. Մագ. ոճա-բանութիւն, ոճաւոր (նոր բառեր)։

NBHL (13)

Պահել զոճ արտոյ յագարակի։ Ելոյց հուր ի ջահսն, եւ արձակեաց յոճ այլազգեացն։ Ի սկսանելոյ մանգաղի քոյ յոճ։ Մանգաղ մի՛ արկանիցես յոճ ընկերի քոյ։ Գարին յոճ կայր. (Ես. ՟Ի՟Է. 4։ Դտ. ՟Ժ՟Ե. 5։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 9։ ՟Ի՟Գ. 24։)

Զյակովբ որդի իւր ասաց, քանզի կարգաւ եւ ոճով եւ բարեզարդութեամբ զարդարեալ էր. (Փիլ. լին.։)

Որպէս եւ հրդեհ՝ զի ոճով ուտիցէ զամենայն, սոյնպէս եւ զդրացեաց զաղքատաց հարուստք ճարակին զամենայն ինչ. (Ոսկ. ես.։)

Պատուիրէ պղատոն, թէ պա՛րտ է ոճով բաժանել, եւ ոչ գերազանցական աշտիճանաւ քայլափոխել։ Ոճով առնել զբաժանումն. (Անյաղթ պորփ.։)

Ըստ ոճոյն աբիայ եւ զաքարիայ ի նա հասեալ։ Յայտնի է իմաստնոց ոճոյ մարգարէիս. (Տօնակ.։)

Պատուիրեմ քեզ ի յայս մարզել, եւ զհայելոյն ոճն ուսանել. (Կրպտ. ոտ.։)

ՈՃ. κάρταλλος canistrum, cophinus. Կթոց. կողով հիւսեալ յեղեգանց. որ ասի եւ Որթ՝ հիւսեալ յոստոց որթոյ. ... եբր. սալսիլութ.

Զճշմարտութեանն ոք խորհելով քակել զոճ։ Ճառեսցուք որ ինչ կարեւորագոյնն է ոճոյ բանիս։ Ոճով իմն պատմեն։ Երկրորդել ոճով։ Ոչ ճշմարտութեամբ եւ ոճով պատմէ։ Տեղեկացաւ զամենայն ոճով. (Խոր.։)

Յուստինեայ փիղիսոփայի, որ ի մերմէ ոճոյս էր (այսինքն քրիստոնեայ)։ Կղեմէս աղեքսանդրեայ երէց, եւ պանտենոս փիղիսոփոս ստոյիկեան ի մերմէ ոճոյս՝ պայծառանային։ Գաղիանոս (կայսր) մերում ոճոյս արար դիւրութիւն. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Խաղ ինչ եւ խաբէութիւն զմեր ոճս (յն. զմերսն) համարեսցի. (Ոսկ. եբր.։)

Արժանի ըստ շնորհացն ցուցանիցէք զոճն։ Ոչ այնչափ ինչ եղծանէ զմեր ոճս՝ իբրեւ զծուլութիւն, եւ յապաղել ի գործ բարութեան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15. 16։)

καλάμη, στάχις, ἁμητός calamus, spica, culmus, seges, messis եւ այլն. Աճեցուն եղէգն ցորենոյ եւ այլոց արմտեաց. ծղօտ. ցօղուն, եւ հասկ հնձելի. որ ասի եւ Հունձ.

ՈՃ. τάξις ordo, series στύλος stylus, stilus μέθοδος methodus. նմանութեամբ յօդից եւ հիւսուածոց եղեգանց, կամ ոտն առ ոտն յառաջատութեան, է Կարգաւորեալ դասաւորութիւն, եւ շաղկապեալ շար իրաց եւ բանից կամ գրոց եւ ընթացից կենաց. կարգ. եղանակ. կերպ. օրէն. ձեւ. կանոն. տարազ. հնարք.


Ոչ

adv.

no, not, nor, none;
ոչ կամիմ, I will not;
ոչ գիտեմ, I do not know;
ոչ կարեմ, I cannot;
ոչ ոչ, neither nor;
ոչ սիրեմ զնա եւ ոչ երկնչիմ ի նմանէ, I neither love him nor fear him;
բայց գիտէի ոչ, but I did not know it;
ինչ ոչ ունի, he has nothing;
ոչ առանց պատճառի, not without cause;
յոչ կամաց, involuntarily, against one's will, by force;
ոչ եթէ, not only;
no;
ոչ եւս, no longer;
not yet;
ոչ երբէք, ոչ բնաւ, never, not at all, no;
ոչ ոք, no one, nobody, none, not one;
ոչ ոք ի ձէնջ, no one among you;
ոչ ոք ասասցէ քեզ, nobody will tell you;
ոչ ոք գտցի այնչափ յանդուգն, no one will be hardy enough;
ոչ զոք գտցես, you will not find any man;
յոչ գոյից ի գոյ ածել, զոչսն ածել ի գոյանալ, to produce or create from nothing;
շարժել յոչ բարիսն, to provoke to evil;
այո կամ ոչ, yes or no;
եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ոչ, let your conversation be, yea, yea;
nay, nay;
ո՞չ or ո՞չ ապաքէն ասացի քեզ, did I not tell you ?
;
ոչ, տէր, no, Sir;
ո՞չ իսկ, is it not true that ?
ոչ միայն չողորմեալ, far from being touched;
եւ ոչ իսկ մարդ է, he is no man;
ոչ արդեօք զերծաւ, perhaps he is not freed;
cf. Ել.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«չէ, չ, մի՛» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եւագր. Կոչ. (հոլովուած ձևով կայ՝ գըծ. ոչովն Եփր. տիտ. 262). փոխանակուած է յետոյ չէ բա-зი-48в

NBHL (26)

Ոչ գիտէր։ Ոչ կամեցաւ։ Ոչ եկի լուծանել։ Ոչ կարէ թաքչել։ Լսէ, եւ ոչ առնէ։ Զոգի ոչ կարեն սպանանել։ Իբրեւ զոչխարս՝ որոց ոչ իցէ հովիւ։ Եղիցի ձեր բան, այոն այո՛, եւ ոչն ո՛չ.եւ այլն։

Վարդապետս ձեր ո՞չ տայ զերկդրամեան։ Ո՞չ գիտէք, զի եւ այլն։ Եթէ ո՞չ գիտես, զի եւ այլն։

Ո՛չ փորձեսցես զտէր աստուած քո։ Ո՛չ երթիցես ընդ այն ճանապարհ։ Յովտ մի ո՛չ անցցէ.եւ այլն։

Որոճայ ոչ։ Գրեցաւ իսկ ոչ։ Բայց գիտէի ոչ։ Եթէ սպանանիցես ոչ, եւ այլն։ Յայտնի է, եւ կարեմք ոչ՝ թագուցանել զճշմարտութիւնն. (Եղիշ. խաչել.։)

Զի՞նչ օգուտ է, եթէ ունիցի ոք անդաստան, եւ սերմանիցէ ոչ. (Իսիւք.։)

Զժամանակն՝ որ ի միջի է, եւ ո՛չ չորք ամք ոչ լնուն։ Ոչ յայտին եւ ոչ գաղտնի ոչ ամբարշտեցի։ Ոչ եթէ որ ոչ միայն պակչի ոչ ընդ իրսն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 9։ Իսիւք.։ Եւագր. ՟Ը։)

Ես եւ ո՛չ զմի ոք ոչ գիտեմ։ Չնախանձի եւ ո՛չ ընդ ումեք երբէք. (Եղիշ. ՟Ը։)

Զոր ոչ երկինք, եւ ոչ երկիր, արժել ոչ կարեն։ Ի մէնջ ոչ էք, եւ ոչ այլ ոք ոչ երեւի, եթէ յայնոսիկ հպեալ յանգեցայք. Քահանայից զայն պատիւ ետ, որում եւ ոչ հրեշտակք չէին բաւական։ Անքննին ասի, վասն զի չանկանի եւ ոչմիով իւիք ընդ քննութեամբ. (Խոսր. պտրգ.։)

Արգելեալ կային, զի ոչ էր նոցա ո՛չ ել եւ ոչ մուտ, եւ ո՛չ գին եւ ո՛չ վաճառ». յն. արգելեալ էին ելանել եւ մտանել, գնել եւ վաճառել։

Կենդանին ոչ մի ինչ ոչ է յայսցանէ. այսինքն է թէ սեռ ո՛չ երբէք ոչ ունի, այլ ունի. քանզի երկու բացասութիւնք մի ստորասութիւն առնէ։ Ոչ կենդանին ոչ մարդ. իսկ ոչ մարդն ոչ կենդանի. քանզի ուրացութիւնքն զմիմեանս ի բաց բառնալով՝ մի ստորասութիւն առնեն. ո՛չ ո՛չ կենդանին, այլ կենդանի. դարձեալ՝ ոչ ի տեղւոջ ոչ կայ, որ ոչն կայ, ոչ ոչ ի տեղւոջ է. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)

Յոչ կամաց լեալ։ Շարժել յոչ բարիսն։ Յոչ պէտս երեւեալ. (Խոր. ՟Ա. 23։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Նար. ՟Ձ՟Գ։)

Ո՞չ ապաքէն եւ մաքսաւորք եւ մեղաւորք զնոյն գործեն։ Ո՞չ ապաքէն ոգի առաւել է քան զկերակուր։ Ո՞չ ապաքէն առաքեալ եմ։ Ո՞չ ապաքէն վասն մեր ասէ, եւ այլն։

Ոչ ի յոչէսն մեծաբանել, եւ ոչ ի յոչ գոյսն հպարտանալ. (Սկեւռ. աղ.։)

Ոչ եթէ դուք առաքեցէք զիս, այսր, այլ՝ աստուած։ Ոչ եթէ դուք իցէք՝ որ խօսիցիքն։ Զի ոչ եթէ այլոց հանգիստ կամիցիմ, եւ ձեզ նեղութիւն։ Ոչ եթէ զիս տրտմեցոյց.եւ այլն։

Ոչ եթէ ընդ մարդկան միայն տայր յեսու պատերազմ, այլ ի խորհուրդս ծածկեալս ընդ սատանայ եւ ընդ դեւս կռուէր. (Եղիշ. յես.։)

Ոչ երբէք ասեն շատ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այնպէս յառաջագոյն։ Ոչ երբէք գիտէի զձեզ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այսպիսի ինչ յիսրայէլի։ Երբէք զպատուիրանաւ քով ոչ անցի. ուլ մի երբէք ո՛չ ետուր ինձ։ Երբէք ի գիտութիւն ճշմարտութեան ոչ հասանեն.եւ այլն։

Եւ ոչ եւս կարիցեն կալ առաջի թշնամեաց։ Մինչ ոչ եւս կարօղ լինել նմա յայտնապէս ի քաղաք մտանել։ Եւ ոչ եւս դառնալոց է յապականութիւն։ Ոչ եւս գոյ ինձ տեղի ի կողմանս յայսոսիկ։ Ոչ եւս ունէի ժոյժ.եւ այլն։

Իբրեւ տղայոց ի քրիստոս կաթն ջամբեցի ձեզ, եւ ոչ կերակուր. զի ոչ եւս կարէիք։ Տաճարն տեառն աստուծոյ ոչ եւս էր շինեալ։ Եւ տանն ոչ եւս էր հիմն արկեալ. եւ այլն։

ՈՉ ԻՆՉ. որ եւ ԻՆՉ ՈՉ. ոչ իրիք, իմիք, իւիք. ա.մ. Ոչ իմն. եւ ոչ մի ինչ. բնաւին ոչ. ոչ բնաւ. ոչ այնչափ.

Ոչ ինչ գիտեմ։ Ոչ ինչ ապախտ արար՝ զոր միանգամ պատուիրեաց նմա։ Չէր ինչ իմիք պիտանացու։ Որ ոչ իմիք է պիտանացու։ Ապաքէն եւ ոչ իւիք։ Ոչ անց եւ ոչ զիւիք յամենայնէ (յն. զոչինչ յամենայնէ)։ Ինչ ոչ ասաց կամ վնասեաց։ Ինչ ոչ գիտէին։ Ոչինչ նեղիք ի մէնջ։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն. եւ այլն։

Օրէնքս ոչ տայ հրաման կնոջ լինել երաշխաւոր յոչ եւ մի ինչ իրս. (Մխ. դտ.։)

Ո՛Չ. οὑ, οὑκ, οὑχ’, οὑχί, μή non, vix, minus, minime, haud. որ եւ Չ. ռմկ. չէ՛. (լծ. թ. եօ՛գ. եւ յն. ու՛ք, ուխի՛ ). Որպէս լոկ բացասութիւն.

Որպէս նշանակ արգելման. Մի՛ μή, οὑ μή, οὑ ne, noli, non. մը՛ներ, մը՛սեր .... եւ այլն.

ՈՉ ԵՐԲԷՔ. մ. οὑδέποτε, μηδέποτε nunquam. որ եւ ԵՐԲԷՔ ՈՉ. ԲՆԱՒ ՈՉ. հի՛չ.

ՈՉ ԵՒՍ. մ. μηκέτι non amplius. Այլ եւս ոչ. այսուհետեւ կամ այնուհետեւ ոչ. ալ՝ չ, մէյ մալ չէ.

Կամ οὑπώ nondum Տակաւին ոչ. չեւ եւս. դեռ չ.


Որ, ոյ, ով

pron.

who, which, what, that;
որ միանգամ, որ ոք, who, whoever, whosoever;
որք միանգամ, all they who;
որ ինչ, what;
which;
all that;
whatever;
այրն որ գայ, the man who is coming;
զոր դու գտեր, what you have found;
եւ որ չար եւս է, որ չար քան զամենայն է, and what is worst of all;
այրն զոր եմ սիրեմ, the man whom I love;
չգիտէ զոր գործէն, he does not know what he is doing;
յորմէ, whence, therefore;
որ եւ իցէ, whoever, whosoever;
any thing whatever, aught;
որ զինչ եւ իցէ, whatever or whatsoever it may be;
be that as it may;
ընտրեա զոր եւ կամիս, choose which you please;
որոյ աղագաւ, for this reason;
որ բարիս գործէ, գտցէ զբարիս, who acts well will be rewarded;
որ խնդրէ՝ առնու, he who asks will receive;
ժողովեցին որ շատ եւ որ սակաւ, some have gathered much, some little;
հանապազօր մեղանչեմք՝ որ խորհհրդով, որ բանիւ, we continually sin either in thought or word.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. (հոլովւում է որոյ, որում, յոր-մէ, որով, որք, որոց, զորս, յորոց, որովք) «որ, ով որ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. («զի» նը-շանակութեամբ հին, բայց անկանոն գոր-ծածութեան վրայ տես Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 67). որից զոր օրինակ ՍԳր. Եփր. ծն. որ որ «այն օրը որ» Ոսկ. յհ. ա. I. Եղիշ. որ... որ «մէկը (այսպէս), մէկը (այնպէս)» ՍԳր. յորոց «որովհետև» Իմ. ժե. 17. որ և, որ ինչ, որ զինչ և, որ և իցէ ՍԳը. որ միանգամ, որ հք ՍԳր. ո՞ր ոք Վրք. հց. որով «քանզի» Յճխ. (ստէպ), Վրք. հց. յորմէ Վրք. հց. յորմէ հե-տէ ՍԳր. յորոց հետէ Վրք. հց. ըստ որոյ, ըստ որում Դիոն. ածայ. ըստ որմէ Պիտ. և որ այլ, և որ ի կարգին Խոր. Պիտ. որ զի «իբր թէ» եփղ. ծն. որովհետև ՍԳր. որչափ (ռմկ. որ-չաք, որչան Թր. քեր.) ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ։ որչափ ևս, որչափ ևս առաւել ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որպէս ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. որպէս զի ՍԳր. Սեբեր. որպիսի ՍԳր. Ագաթ. որքան 2ϰ. ժա. 13. Գաղ. դ. 1. որպէտ Շիր. Կանոն որբար «ինչպէս» Արիստ. առինչ. որգունակ Եւս. քր. Ոսկ. յհ. բ. 21. Կիւրղ. ղկ. որգոն. որգովն, որկէն «ինչպէս» Պիտ. որզան Փիլ. Խոր. Նոնն. յորման «երբոր» Կեղծ-Շապհ. 60 այստեղ է պատկանում նաև որակ «տեսակ, որպիսութիւն» Յհ. իմ. երև. Փիլ. (նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. յն ποῖος «ո՞րր. 2. որակութիւն», ποιὄτης «որակ, յատկութիւն», լտ. qualis «ո՞րը, ո՞ր, որակ», nualitas «յատկութիւն». ձևի համար հմմտ. քանի, քան-ակ). որից որակութիւն Կիւրղ. գնձ. որականալ փիլ. Մաքս. ի դիոն կանաչ-որակ Մագ. յոգնորակական Մագ. որական «պատուական, ընտիր» (նորագիւտ բառ. Պարականոն շար. 1911, Վղրշպտ. էջ 4). նոր բառեր են լաւորակ, վատորակ, որակաւոր, որակաւորել, անորակելի ևն։

NBHL (53)

Տե՛ս եւ զհամառօտեալն՝ Ո, ոյր, ում, ոյք, ոյց. ) ὄς, ἤ, ὄ qui, quae, quod. Դերանուն յարաբերական՝ գոյական. որ, ան որ. օ՛ քի. (լծ. յն. օս, ի, օ. լտ. քուի՛, քուէ՛, քուօ՛տ).

Ի մէջ ջրոյն՝ որ ի ներքոյ հաստատութեան, եւ ի մէջ ջրոյն՝ որ ի վերոյ հաստատութեանն։ Փայտ պտղաբեր՝ առնել պտուղ, որոյ սերմն իւր ի նմին։ Լցէ՛ք զջուրսդ, որ ի ծովս։ Ամենայն սողնոց որ սողին։ Եւ որ ուտէն զիս, եւ նա կեցցէ վասն իմ (իբր՝ որ ոք, որ միանգամ)։ Որում խնդրէ ի քէն՝ տո՛ւր (այսինքն այնմ, որ)։ Քաղցր է տէր՝ որոց սպասեն նմա։ Պատասխանի տարցուք որոց առաքեցինն զմեզ (այսինքն այնոցիկ), եւ այլն։

Ո՞չ որումն բժշկեցաւն ի լեգեւոնէն, ասացի՝ թէ փառաւորէ՛ զաստուած. (Ոսկ. ես.։) այսինքն այնմ՝ որ։ (Զայլ բազմապատիկ առմունս տե՛ս ի Քերականութիւնս։)

Իբր ածական՝ զոյգ ընդ յարաբերելի գոյականի. ուր ուղղականն եւ հայցական, կամ նախդիրիւ տրականն գու ուրեք վարի ի մեզ՝ որպէս պարզ հելլենաբանութիւն եւ լատինաբանութիւն. իսկ այլ հոլովք են միաբան ընդ հայկաբանութեան. ըստ որում դիւրաւ որոշին ի պարզ յարաբերականէն։

Որ գործ զանձն եւ զարեաց աշխարհ վատանուն առնէ։ Որ մատեանքն ի մծբնայ էին փոխեալ անդր։ Որ վարք՝ օրէնք ամենայն հայաստանեայց տուաւ։ Զոր փրկութիւն։ Զոր բանս իբրեւ լսէր սպարապետն։ Զոր կատարումն ոչ ունէր օրէնն։ Զոր զկերպարանս անցիցն։ Յոր կերպարան օրինակութեան։ Յոր խունկ հաճութեան։ Յոր աղաչանս նայեցեալ. (Փարպ.։ Խոր.։ Մագ.։ Պիտ.։ Բուզ.։ Նար. ստէպ։)

Մանեայ այրք, յոր յայրի յետոյ բնակեցաւ եւ սուրբն գրիգորիոս. (Խոր.։ ՟Բ. 88։)

Յորում վայրի։ Զորմէ ազգէ մովսէս ինչ ոչ ճառեաց։ Որով բանիւ աւետարանեցի ձեզ եւ այլն։

Որով թուով ժամանակս սկսանի։ Որով հրով հրդեհին։ Որոյ յուսոյ սպասեալ։ Վասն որոյ բանից արտաքս ընկեցաւ։ Որում պատուի տենչացեալ։ Որով յուսով վստահացաւ։ Յորոց նեղութեանց չարաչար ճնշեալ։ Յաղագս որոյ սիրոյ եւ զմեր բնութիւնս զգեցաւ. (Եղիշ.։ Արշ.։ Յհ. իմ.։ Խոսր.։ Նար.։)

Անխտիր գոյական կամ ածական ճանաչի, երբ ընդ մէջ յարաբերականի եւ յարաբերելւոյ անկցին այլ բառք՝ վայելուչ հայկաբանութեամբ. իբր բացայայտիչ զոյգ ընդ բացայայտելին.

Որ եւ սկսան սիւնք եկեղեցւոյ։ Որ թէպէտ եւ նոքա վեհք են բնակութեամբ։ Յորս ոչ հաճի աստուած յայնպիսի պտղաբերութիւնս աղօթից։ Եթող զնա զտախտակն. յորոյ վերայ տախտակի գծագրեալ էին։ Որով մանաւանդ պտղաբերութեամբ աստուած զուարճանայ. (Կորիւն.։ Նար.։ Խոսր.։ Մագ.։ Ածաբ.։)

ՈՐ ՕՐ. Յայնմ աւուր՝ յորում, ոճ է հայկական եւեթ. ան օրն՝ որ. զոյգ ընդ թ. օ կիւն քի, այսինքն օլ կիւնտէ քի.

Որ օր լուան ապաքէն զմէնջ, արտասուք բազում հեղան։ Որ օր զհիմն արկանիցէ, զանդրանիկ որդին թաղիցէ. եւ որ օր կատարեսցէ կրտսերն, բոլոր միջոց շինուածոյն ընդ անիծիւք մնասցէ. (Եղիշ. ՟Ե. եւ Եղիշ. յես.։)

Մի՛ այս օր միայն, եւ մի՛ այն օր միայն, որ օր լսեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

Մինչեւ յօրն, որ (այսինքն յորում) ամենայն խորք ի վեր գան. (Նար. երգ.։)

ՈՐ ԷՆ. cf. Է, եւ ԵՄ, ես, է։

Ժողովեցին որ շատ, եւ որ սակաւ։ Որ ի ներքս, որ արտաքս։ Զտուփսն, որ ոսկի՝ ոսկի, եւ որ արծաթի՝ արծաթի։ Որ զբարձամբք լերանցն, որ զձորձովք եւ զխորովք եւ զդաշտիւք։ Եւ զայլսն, զորս ի տախտակս, եւ զորս յայլ ինչ ի կահէ անտի. եւ այլն։

ՈՐՈՎ իբր Որովհետեւ. ἑφ’ ὄτι, ἑφ’ ὄσον, quoniam, quandoquidem. շիւնքի.

Ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ. որով ի սակաւուդ հաւատարիմ եղեր, ի վերայ բազմաց կացուցից զքեզ։ Որով ոչ ցուցէք յեղբարս զսէրն, երթա՛յք ի խաւարն արտաքին, եւ այլն. (Յճխ. ստէպ։)

ՅՈՐՄԷ. իբր Յորմէ հետեւ։ (Վրք. հց. ՟Ե. ձ։)

ԸՍՏ ՈՐՄԷ. իբր Ըստ նմին, եւ յետ նորա կարգաւ.

Ըստ որմէ եւ երկրորդ դասն երեւէր կարգեալ յարմարակայ յօրինուածով. (Պիտ.։)

ՅՈՐՈՑ. իբր Որովհետեւ.

Ինքն լաւ է քան զպաշտամունս իւր, յորոց ինքն կենդանի է, եւ նոքա ոչ երբէք. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 17։)

Ո՞ր որդի է, զոր ոչ խրատիցէ հայր։ Քննէին յորո՛ւմ եւ յորպիսի՛ ժամանակի գուշակէր ի նոսա հոգին քրիստոսի։ Ո՞ր պատուիրանն է մեծ։ Որո՞վ իշխանութեամբ առնես զայդ։ Ոչ գիտէք՝ յորո՛ւմ ժամու տէրն ձեր գայ։ Ոչ գիտէք որո՛յ հոգւոյ էք։ Որո՞վ զօրութեամբ կամ որո՞վ անուամբ։ Յորո՞ց օրինաց։ Զպատուիրանս. ասէ ցնա. զո՞րս. եւ այլն։

Զո՞ր ինչ յարարածոցն բարի կարծիցեն, եւ զո՞ր չար։ Եթէ ինքեանք դիւի զոհս մատուցանեն, որո՞վք երեսօք զդիւապաշտսն հալածիցեն. (Եզնիկ.։)

Ո՞ր զօրագլուխ յորմէ՞ կողմանէ մտանիցէ։ Վասն ո՞ր արդար վաստակոց։ Զո՛ր օրէնք տէրս ձեր ունի, զնոյն եւ դուք կալարուք։ Յո՛ր դէմս ծածկեցէքն, դուք ձեզէն քաջ գիտէք. (Եղիշ.։)

Ո՞ր ձեւով։ Յո՞ր տգեղութենէ. (Արշ.։ Նար. երգ.։)

Ժողովեցին զամենեսեան՝ զո՛րս եւ գտին, զչարս եւ զբարիս. (Մտթ. ՟Ի՟Բ. 10։)

Փիլիպպոս զներքինին յո՛ր եւ իցէ ջուր մկրտեաց։ Ո՛ր ինչ անօթով եւ ի ձեռն գայցէ՝ կատարեն զկարգն. (Յհ. իմ. ատ.։)

Որ ի՛նչ օրինակաւ եւ է, նուաճեալ զորեարն. (Փարպ.։)

Արարին ընդ նա՝ զոր ինչ կամեցան։ Ուսուցէ՛ք նոցա պահել զամենայն, որ ինչ պատուիրեցի ձեզ։ Պատմեա՛ նոցա, որ ինչ միանգամ տէր արար քեզ։ Զոր ինչ խնդրիցէք յանուն իմ, արարից զայն։ Զոր ինչ ծախեսցես ի դա, հատուցից քեզ։ Որ զի՛նչ ասիցէ ձեզ, արասջիք։ Պատմեաց համան՝ որ զինչ անց ընդ նա։ Վասն ամենայնի որ ինչ կամէր, եւ որ զինչ խորհեցաւ.եւ այլն։

Դուք վասն որո՛յ իրիք եւ կամիք՝ աղաչեցէ՛ք. (Խոր. առ արծր.։)

ՈՐ ՄԻԱՆԳԱՄ. ὄσος, ὄστις quicumque. որ ոք, եւ որ ինչ.

Որ միանգամ մերձեցանն՝ փրկեցան։ Զորս միանգամ գտանիցէք, կոչեցէ՛ք ի հարսանիսս։ Զամենայն զոր միանգամ կամիջիք.եւ այլն։

ՈՐ ՈՔ. գ. Որ, յարաբերական՝ եւ անորիշ հարցական. որ միանգամ. ո՛վ որ.

Որ ոք զամենայն օրէնսն պահիցէ.եւ այլն։

Որ ոք խնդրէ ի քէն, տո՛ւր.եւ այլն։

ԵՒ ՈՐ Ի ԿԱՐԳԻՆ. ԵՒ ՈՐ ԱՅԼ. իբր Եւ այլն. եւ որ ինչ զկնի. այլովքն հանդերձ.

Առաջինս եւ երկրորդս եւ երրորդս, եւ որ ի կարգին։ Ումեմն բան իմաստութեան, ումեմն թարգմանութիւն լեզուաց, եւ որ ի կարգին. (Խոր. ՟Բ. 7։ Պիտ.։)

Եւ որ այլն եւս։ Եւ որ այլ բարի խոստմունք։ Եւ որ ինչ ի կարգին յորդորականք։ Եւ որ ի կարգին։ Եւ որ ինչ ի կարգին՝ աստուածութեանն նորա պատմին փառք. (Արշ.։)

ՈՐ ԻՆՉ. cf. ՈՐ 2, եւ Ինչ։

Ո՛չ որ կանս, եւ ո՛չ հանդերձեալքն։ Եթէ՛ որ կանս, եթէ՛ հանդերձեալքն. (Հռ. ՟Ը. 38։ ՟Ա. Կոր. ՟Գ. 22։)

ՈՐ ՈՔ. cf. ՈՐ 2, եւ ՈՔ։

Յո՞ր սակս առնէր։ Եւ յո՞ր սակս. զի փրկեաց զմեզ, եւ այլն. (Եզնիկ.։ Խոսր.։)

Վկայեն մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղգացեալ եմք յարքունի վաստակս։ Գունդ կազմէին՝ որ զնոսա շկօթակ արասցեն։ Ցուցանէր եւ զերկպառակութիւն զօրացն, որ բազում ազգք բաժանեցան ի սիրոյ թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)

Այնպէս սիրեաց աստուած զմարդիկ, որ եւ զաստուածութեանն պատիւ եւ զփառս շնորհեաց մեզ. (Յճխ. ՟Բ։)

Զի՞նչ մեղաք, որ այսպէս կորնչիմք։ Գիտեմ որ պսակեցան, եւ զարքայութիւնն ժառանգեցին։ Գիտեմ որ կամիք լսել։ Զի՞նչ եղեւ քեզ, որ այդպէս աշխարես։ Ակնունիմ առ աստուած, որ եւ մի բան ի հրամանաց քոց ոչ խափանեսցի։ Է ճշմարիտ՝ որ ունայնութիւն է կենցաղս։ Զսէր եւ զերկիւղ բնութիւն արա՛ քեզ, որ ընդ վայր չաշխատիս. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Ժ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ։ Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ի՟Զ։)

Լինի երբեմն՝ որ առանց ջանի իւրովի գայ զղջումն, եւ լինի՝ որ բազում ջանիւ ոչ կարես արտասուել. (Անան. զղջ.։)

ՈՐ ԶԻ. շ. Որպէս զի. եւ Որպէս այն թէ.

Ե՛կ, զի ուտես. ո՛չ ասաց, որ զի ուտեմք։ Բերեմք օր ըստ օրէ զպէտս քո. որ զի աղօթես ի վերայ մեր։ Աղօ՛թս արա ինձ, որ զի երթայց ի տեղի իմ։ Ուրախութեամբ լի եղեւ, որ զի թէ մատոյց աստուծոյ պատարագ ի պտղոյ իւրմէ. (Վրք. հց. ՟Զ։)

ՈՐ ԶԻ, ՈՐ ԶԻՆՉ. եւ այլն. cf. ՈՐ 3։

ՈՐ, որո՛յ, եւ այլն - Ո՞Ր կամ Ո՛Ր. τίς;
qui, quae? τί;
quid? Հարցական անուն կամ անորիշ հարցական, իբր Ո՞ր այն ոք կամ ինչ. որպիսի՛, զինչպիսի. ո՞րը. հանկը. եւ ի՞նչ.

Ո՛Ր ԵՒ. Ո՛Ր ԵՒ ԻՑԷ. ՈՐ ԻՆՉ, ՈՐ ԶԻՆՉ ԵՒ, եւ այլն. ὄσος, -η, -ον, -α quantus, -a, -um;
quisquis, quidquid τυχών quilibet. Ո՛ ոք եւ իցէ. զի՛նչ եւ իցէ. ո՛վ որ ըլլայ, ի՛նչ որ.


Որ

conj.

that;
որ զի, that, in order that, so that;
since, as;
կարծեմ որ գայ, I believe that he will come;
որ թէպէտեւ նոքա վեհք են, although they are superior.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. (հոլովւում է որոյ, որում, յոր-մէ, որով, որք, որոց, զորս, յորոց, որովք) «որ, ով որ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. («զի» նը-շանակութեամբ հին, բայց անկանոն գոր-ծածութեան վրայ տես Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 67). որից զոր օրինակ ՍԳր. Եփր. ծն. որ որ «այն օրը որ» Ոսկ. յհ. ա. I. Եղիշ. որ... որ «մէկը (այսպէս), մէկը (այնպէս)» ՍԳր. յորոց «որովհետև» Իմ. ժե. 17. որ և, որ ինչ, որ զինչ և, որ և իցէ ՍԳը. որ միանգամ, որ հք ՍԳր. ո՞ր ոք Վրք. հց. որով «քանզի» Յճխ. (ստէպ), Վրք. հց. յորմէ Վրք. հց. յորմէ հե-տէ ՍԳր. յորոց հետէ Վրք. հց. ըստ որոյ, ըստ որում Դիոն. ածայ. ըստ որմէ Պիտ. և որ այլ, և որ ի կարգին Խոր. Պիտ. որ զի «իբր թէ» եփղ. ծն. որովհետև ՍԳր. որչափ (ռմկ. որ-չաք, որչան Թր. քեր.) ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ։ որչափ ևս, որչափ ևս առաւել ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որպէս ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. որպէս զի ՍԳր. Սեբեր. որպիսի ՍԳր. Ագաթ. որքան 2ϰ. ժա. 13. Գաղ. դ. 1. որպէտ Շիր. Կանոն որբար «ինչպէս» Արիստ. առինչ. որգունակ Եւս. քր. Ոսկ. յհ. բ. 21. Կիւրղ. ղկ. որգոն. որգովն, որկէն «ինչպէս» Պիտ. որզան Փիլ. Խոր. Նոնն. յորման «երբոր» Կեղծ-Շապհ. 60 այստեղ է պատկանում նաև որակ «տեսակ, որպիսութիւն» Յհ. իմ. երև. Փիլ. (նշանա-կութեան զարգացման համար հմմտ. յն ποῖος «ո՞րր. 2. որակութիւն», ποιὄτης «որակ, յատկութիւն», լտ. qualis «ո՞րը, ո՞ր, որակ», nualitas «յատկութիւն». ձևի համար հմմտ. քանի, քան-ակ). որից որակութիւն Կիւրղ. գնձ. որականալ փիլ. Մաքս. ի դիոն կանաչ-որակ Մագ. յոգնորակական Մագ. որական «պատուական, ընտիր» (նորագիւտ բառ. Պարականոն շար. 1911, Վղրշպտ. էջ 4). նոր բառեր են լաւորակ, վատորակ, որակաւոր, որակաւորել, անորակելի ևն։

NBHL (53)

Տե՛ս եւ զհամառօտեալն՝ Ո, ոյր, ում, ոյք, ոյց. ) ὄς, ἤ, ὄ qui, quae, quod. Դերանուն յարաբերական՝ գոյական. որ, ան որ. օ՛ քի. (լծ. յն. օս, ի, օ. լտ. քուի՛, քուէ՛, քուօ՛տ).

Ի մէջ ջրոյն՝ որ ի ներքոյ հաստատութեան, եւ ի մէջ ջրոյն՝ որ ի վերոյ հաստատութեանն։ Փայտ պտղաբեր՝ առնել պտուղ, որոյ սերմն իւր ի նմին։ Լցէ՛ք զջուրսդ, որ ի ծովս։ Ամենայն սողնոց որ սողին։ Եւ որ ուտէն զիս, եւ նա կեցցէ վասն իմ (իբր՝ որ ոք, որ միանգամ)։ Որում խնդրէ ի քէն՝ տո՛ւր (այսինքն այնմ, որ)։ Քաղցր է տէր՝ որոց սպասեն նմա։ Պատասխանի տարցուք որոց առաքեցինն զմեզ (այսինքն այնոցիկ), եւ այլն։

Ո՞չ որումն բժշկեցաւն ի լեգեւոնէն, ասացի՝ թէ փառաւորէ՛ զաստուած. (Ոսկ. ես.։) այսինքն այնմ՝ որ։ (Զայլ բազմապատիկ առմունս տե՛ս ի Քերականութիւնս։)

Իբր ածական՝ զոյգ ընդ յարաբերելի գոյականի. ուր ուղղականն եւ հայցական, կամ նախդիրիւ տրականն գու ուրեք վարի ի մեզ՝ որպէս պարզ հելլենաբանութիւն եւ լատինաբանութիւն. իսկ այլ հոլովք են միաբան ընդ հայկաբանութեան. ըստ որում դիւրաւ որոշին ի պարզ յարաբերականէն։

Որ գործ զանձն եւ զարեաց աշխարհ վատանուն առնէ։ Որ մատեանքն ի մծբնայ էին փոխեալ անդր։ Որ վարք՝ օրէնք ամենայն հայաստանեայց տուաւ։ Զոր փրկութիւն։ Զոր բանս իբրեւ լսէր սպարապետն։ Զոր կատարումն ոչ ունէր օրէնն։ Զոր զկերպարանս անցիցն։ Յոր կերպարան օրինակութեան։ Յոր խունկ հաճութեան։ Յոր աղաչանս նայեցեալ. (Փարպ.։ Խոր.։ Մագ.։ Պիտ.։ Բուզ.։ Նար. ստէպ։)

Մանեայ այրք, յոր յայրի յետոյ բնակեցաւ եւ սուրբն գրիգորիոս. (Խոր.։ ՟Բ. 88։)

Յորում վայրի։ Զորմէ ազգէ մովսէս ինչ ոչ ճառեաց։ Որով բանիւ աւետարանեցի ձեզ եւ այլն։

Որով թուով ժամանակս սկսանի։ Որով հրով հրդեհին։ Որոյ յուսոյ սպասեալ։ Վասն որոյ բանից արտաքս ընկեցաւ։ Որում պատուի տենչացեալ։ Որով յուսով վստահացաւ։ Յորոց նեղութեանց չարաչար ճնշեալ։ Յաղագս որոյ սիրոյ եւ զմեր բնութիւնս զգեցաւ. (Եղիշ.։ Արշ.։ Յհ. իմ.։ Խոսր.։ Նար.։)

Անխտիր գոյական կամ ածական ճանաչի, երբ ընդ մէջ յարաբերականի եւ յարաբերելւոյ անկցին այլ բառք՝ վայելուչ հայկաբանութեամբ. իբր բացայայտիչ զոյգ ընդ բացայայտելին.

Որ եւ սկսան սիւնք եկեղեցւոյ։ Որ թէպէտ եւ նոքա վեհք են բնակութեամբ։ Յորս ոչ հաճի աստուած յայնպիսի պտղաբերութիւնս աղօթից։ Եթող զնա զտախտակն. յորոյ վերայ տախտակի գծագրեալ էին։ Որով մանաւանդ պտղաբերութեամբ աստուած զուարճանայ. (Կորիւն.։ Նար.։ Խոսր.։ Մագ.։ Ածաբ.։)

ՈՐ ՕՐ. Յայնմ աւուր՝ յորում, ոճ է հայկական եւեթ. ան օրն՝ որ. զոյգ ընդ թ. օ կիւն քի, այսինքն օլ կիւնտէ քի.

Որ օր լուան ապաքէն զմէնջ, արտասուք բազում հեղան։ Որ օր զհիմն արկանիցէ, զանդրանիկ որդին թաղիցէ. եւ որ օր կատարեսցէ կրտսերն, բոլոր միջոց շինուածոյն ընդ անիծիւք մնասցէ. (Եղիշ. ՟Ե. եւ Եղիշ. յես.։)

Մի՛ այս օր միայն, եւ մի՛ այն օր միայն, որ օր լսեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

Մինչեւ յօրն, որ (այսինքն յորում) ամենայն խորք ի վեր գան. (Նար. երգ.։)

ՈՐ ԷՆ. cf. Է, եւ ԵՄ, ես, է։

Փիլիպպոս զներքինին յո՛ր եւ իցէ ջուր մկրտեաց։ Ո՛ր ինչ անօթով եւ ի ձեռն գայցէ՝ կատարեն զկարգն. (Յհ. իմ. ատ.։)

Ժողովեցին որ շատ, եւ որ սակաւ։ Որ ի ներքս, որ արտաքս։ Զտուփսն, որ ոսկի՝ ոսկի, եւ որ արծաթի՝ արծաթի։ Որ զբարձամբք լերանցն, որ զձորձովք եւ զխորովք եւ զդաշտիւք։ Եւ զայլսն, զորս ի տախտակս, եւ զորս յայլ ինչ ի կահէ անտի. եւ այլն։

ՈՐՈՎ իբր Որովհետեւ. ἑφ’ ὄτι, ἑφ’ ὄσον, quoniam, quandoquidem. շիւնքի.

Ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ. որով ի սակաւուդ հաւատարիմ եղեր, ի վերայ բազմաց կացուցից զքեզ։ Որով ոչ ցուցէք յեղբարս զսէրն, երթա՛յք ի խաւարն արտաքին, եւ այլն. (Յճխ. ստէպ։)

ՅՈՐՄԷ. իբր Յորմէ հետեւ։ (Վրք. հց. ՟Ե. ձ։)

ԸՍՏ ՈՐՄԷ. իբր Ըստ նմին, եւ յետ նորա կարգաւ.

Ըստ որմէ եւ երկրորդ դասն երեւէր կարգեալ յարմարակայ յօրինուածով. (Պիտ.։)

ՅՈՐՈՑ. իբր Որովհետեւ.

Ինքն լաւ է քան զպաշտամունս իւր, յորոց ինքն կենդանի է, եւ նոքա ոչ երբէք. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 17։)

Ո՞ր որդի է, զոր ոչ խրատիցէ հայր։ Քննէին յորո՛ւմ եւ յորպիսի՛ ժամանակի գուշակէր ի նոսա հոգին քրիստոսի։ Ո՞ր պատուիրանն է մեծ։ Որո՞վ իշխանութեամբ առնես զայդ։ Ոչ գիտէք՝ յորո՛ւմ ժամու տէրն ձեր գայ։ Ոչ գիտէք որո՛յ հոգւոյ էք։ Որո՞վ զօրութեամբ կամ որո՞վ անուամբ։ Յորո՞ց օրինաց։ Զպատուիրանս. ասէ ցնա. զո՞րս. եւ այլն։

Զո՞ր ինչ յարարածոցն բարի կարծիցեն, եւ զո՞ր չար։ Եթէ ինքեանք դիւի զոհս մատուցանեն, որո՞վք երեսօք զդիւապաշտսն հալածիցեն. (Եզնիկ.։)

Ո՞ր զօրագլուխ յորմէ՞ կողմանէ մտանիցէ։ Վասն ո՞ր արդար վաստակոց։ Զո՛ր օրէնք տէրս ձեր ունի, զնոյն եւ դուք կալարուք։ Յո՛ր դէմս ծածկեցէքն, դուք ձեզէն քաջ գիտէք. (Եղիշ.։)

Ո՞ր ձեւով։ Յո՞ր տգեղութենէ. (Արշ.։ Նար. երգ.։)

Ժողովեցին զամենեսեան՝ զո՛րս եւ գտին, զչարս եւ զբարիս. (Մտթ. ՟Ի՟Բ. 10։)

Որ ի՛նչ օրինակաւ եւ է, նուաճեալ զորեարն. (Փարպ.։)

Արարին ընդ նա՝ զոր ինչ կամեցան։ Ուսուցէ՛ք նոցա պահել զամենայն, որ ինչ պատուիրեցի ձեզ։ Պատմեա՛ նոցա, որ ինչ միանգամ տէր արար քեզ։ Զոր ինչ խնդրիցէք յանուն իմ, արարից զայն։ Զոր ինչ ծախեսցես ի դա, հատուցից քեզ։ Որ զի՛նչ ասիցէ ձեզ, արասջիք։ Պատմեաց համան՝ որ զինչ անց ընդ նա։ Վասն ամենայնի որ ինչ կամէր, եւ որ զինչ խորհեցաւ.եւ այլն։

Դուք վասն որո՛յ իրիք եւ կամիք՝ աղաչեցէ՛ք. (Խոր. առ արծր.։)

ՈՐ ՄԻԱՆԳԱՄ. ὄσος, ὄστις quicumque. որ ոք, եւ որ ինչ.

Որ միանգամ մերձեցանն՝ փրկեցան։ Զորս միանգամ գտանիցէք, կոչեցէ՛ք ի հարսանիսս։ Զամենայն զոր միանգամ կամիջիք.եւ այլն։

ՈՐ ՈՔ. գ. Որ, յարաբերական՝ եւ անորիշ հարցական. որ միանգամ. ո՛վ որ.

Որ ոք զամենայն օրէնսն պահիցէ.եւ այլն։

Որ ոք խնդրէ ի քէն, տո՛ւր.եւ այլն։

ԵՒ ՈՐ Ի ԿԱՐԳԻՆ. ԵՒ ՈՐ ԱՅԼ. իբր Եւ այլն. եւ որ ինչ զկնի. այլովքն հանդերձ.

Առաջինս եւ երկրորդս եւ երրորդս, եւ որ ի կարգին։ Ումեմն բան իմաստութեան, ումեմն թարգմանութիւն լեզուաց, եւ որ ի կարգին. (Խոր. ՟Բ. 7։ Պիտ.։)

Եւ որ այլն եւս։ Եւ որ այլ բարի խոստմունք։ Եւ որ ինչ ի կարգին յորդորականք։ Եւ որ ի կարգին։ Եւ որ ինչ ի կարգին՝ աստուածութեանն նորա պատմին փառք. (Արշ.։)

ՈՐ ԻՆՉ. cf. ՈՐ 2, եւ Ինչ։

Ո՛չ որ կանս, եւ ո՛չ հանդերձեալքն։ Եթէ՛ որ կանս, եթէ՛ հանդերձեալքն. (Հռ. ՟Ը. 38։ ՟Ա. Կոր. ՟Գ. 22։)

ՈՐ ՈՔ. cf. ՈՐ 2, եւ ՈՔ։

Յո՞ր սակս առնէր։ Եւ յո՞ր սակս. զի փրկեաց զմեզ, եւ այլն. (Եզնիկ.։ Խոսր.։)

Վկայեն մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղգացեալ եմք յարքունի վաստակս։ Գունդ կազմէին՝ որ զնոսա շկօթակ արասցեն։ Ցուցանէր եւ զերկպառակութիւն զօրացն, որ բազում ազգք բաժանեցան ի սիրոյ թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)

Այնպէս սիրեաց աստուած զմարդիկ, որ եւ զաստուածութեանն պատիւ եւ զփառս շնորհեաց մեզ. (Յճխ. ՟Բ։)

Զի՞նչ մեղաք, որ այսպէս կորնչիմք։ Գիտեմ որ պսակեցան, եւ զարքայութիւնն ժառանգեցին։ Գիտեմ որ կամիք լսել։ Զի՞նչ եղեւ քեզ, որ այդպէս աշխարես։ Ակնունիմ առ աստուած, որ եւ մի բան ի հրամանաց քոց ոչ խափանեսցի։ Է ճշմարիտ՝ որ ունայնութիւն է կենցաղս։ Զսէր եւ զերկիւղ բնութիւն արա՛ քեզ, որ ընդ վայր չաշխատիս. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Ժ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ։ Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ի՟Զ։)

Լինի երբեմն՝ որ առանց ջանի իւրովի գայ զղջումն, եւ լինի՝ որ բազում ջանիւ ոչ կարես արտասուել. (Անան. զղջ.։)

ՈՐ ԶԻ. շ. Որպէս զի. եւ Որպէս այն թէ.

Ե՛կ, զի ուտես. ո՛չ ասաց, որ զի ուտեմք։ Բերեմք օր ըստ օրէ զպէտս քո. որ զի աղօթես ի վերայ մեր։ Աղօ՛թս արա ինձ, որ զի երթայց ի տեղի իմ։ Ուրախութեամբ լի եղեւ, որ զի թէ մատոյց աստուծոյ պատարագ ի պտղոյ իւրմէ. (Վրք. հց. ՟Զ։)

ՈՐ ԶԻ, ՈՐ ԶԻՆՉ. եւ այլն. cf. ՈՐ 3։

ՈՐ, որո՛յ, եւ այլն - Ո՞Ր կամ Ո՛Ր. τίς;
qui, quae? τί;
quid? Հարցական անուն կամ անորիշ հարցական, իբր Ո՞ր այն ոք կամ ինչ. որպիսի՛, զինչպիսի. ո՞րը. հանկը. եւ ի՞նչ.

Ո՛Ր ԵՒ. Ո՛Ր ԵՒ ԻՑԷ. ՈՐ ԻՆՉ, ՈՐ ԶԻՆՉ ԵՒ, եւ այլն. ὄσος, -η, -ον, -α quantus, -a, -um;
quisquis, quidquid τυχών quilibet. Ո՛ ոք եւ իցէ. զի՛նչ եւ իցէ. ո՛վ որ ըլլայ, ի՛նչ որ.


Որդի, դւոց

s.

son, child;
— աստուծոյ, Son of God, Only Son;
—ք լուսոյ, խաւարի, the children of light, of darkness;
հոգւոյ —, cf. Որդեգիր;
—ք բրտից, potters;
—ք որդւոց, nephews;
— ի հօրէ, from father to son, successively;
ըստ հօրն եւ —ն, like begets or produces like.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(-դւոյ, -դւոց, կամ -դեաց. օր. Նորագիւտ բ. մնաց. իբ. 11 «Գողացաւ զնա ե միջոյ որդեացն թագաւորին», որ միւս թարգ-մանութեան մէջ որդւոցն ձևն ունի։ Նոյնպէս է Լմբ. մատ. 524.-գըծ. կայ որդեօք Մամիկ. 15) «սերունդ, զաւակ, մանաւանդ արու զա-ւակ, մանչ» ՍԳր. Եփր. գաղ. Եզն. (նշանա-կութեան համար հմմտ. Մալխասեան, Մշակ 1913, թ. 103 և Ս. Տէր-Մելքիսեդեկեան, անդ՝ թ. 146). որից որդեակ ՍԳր. որդեգիր ՍԳր-որոեծնութիւն Ա. տիմ. բ. 15. Եբր. ժա. 11. Կոչ. Եզն. որդեսէր, Ոսկ. մ. ա. 10. Եփր. ծն-անորդի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 23. Կիւրղ. Թուոց. եւս. քր. Կոչ. արքայորդի Դ. թագ. ժա. 12. Ոսկ. մ. ա. 6. կուսորդի Ոսկ. մ. ա. 5, 12. բոզորդի Եփր. ել. եղբօրորդի ՍԳր. դայեկոր-դի ՍԳր. հարճորդի Մծբ. Ոսկ. եբր. Եւս. քր. շնորդի Փիլ. փոխորդի «տոկոս» Սեբեր. փըղ-որդի «փղի ձագ» Մխ. առակ. յետնաբար կայ որդիասէր Լմբ. որդիացուցանել Յհ. կթ. ևն։

NBHL (10)

Ադամ ծնաւ որդի։ Եւ սեթայ եղեւ որդի։ Ծնաւ նոյ երիս որդիս։ Տրտմութեամբ ծնցեւ որդիս։ Տաց քեզ ի նմանէ (ի սարրայէ) որդի։ Պատմեցէ՛ք յականջս որդւոց ձերոց, եւ որդւոց որդւոց ձերոց։ Յարուցանել որդիս աբրահամու։ Գիտէք պարգեւս բարիս տալ որդւոց ձերոց.եւ այլն։

Արք զորդիս մարդկան (զկայէնեանս) սպանանէին. իսկ կանայքն զորդիս աստուծոյ (զսէթեանս). (Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)

ՈՐԴԻ ԱՍՏՈՒԾՈՅ. Բանն աստուած՝ ծոցածին եւ էակից հօր. անճառ ծնունդ ըստ նոյնութեան բնութեան, օրինակաւ ծնանելոյ մտաց զբան ներտրամադրեալ.

Միածինն որդի՝ որ է ի ծոց հօր։ Մա է որդին աստուծոյ։ Առաքեաց աստուած զորդի իւր, որ եղեւ ի կնոջէ։ Սկիզբն աւետարանի յիսուսի քրիստոսի որդւոյ աստուծոյ։ Դու ես քրիստոսն որդի աստուծոյ կենդանւոյ.եւ այլն։

Ծնաւ զորդին իւր զանդրանիկ։ Ահա կոյս յղասցի, եւ ծնցի որդի։ Գիրք ծննդեան յիսուսի քրիստոսի որդւոյ դաւթի՝ որդւոյ աբրահամու, եւ այլն։ Ասելով հայր՝ ընդ սմա է եւ սորին բանն, եւ որ յորդւոջ՝ հոգին. իսկ եթէ եւ որդի անուանեսցի, յորդւոջ է հայր, եւ հոգին ո՛չ է որիշ ի բանէն (զի է հոգի հօր եւ որդւոյ). (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)

ՈՐԴԻ. ասէ ըստ հոգւոյ, կամ որդեգիր, կամ դրութեամբ եւ շնորհօք.

Զսուրբ երէցն զսամուէլ, եւ զնորին զհոգւոյ որդին զսուրբ սարկաւագն զաբրահամ. (Փարպ.։)

Ետ նոցա իշխանութիւն որդիս աստուծոյ լինել։ Եթէ որդիք, եւ ժառանգք աստուծոյ.եւ այլն։

Եւ այլ թագաւորքն որդի ի հօրէ առնուին զիշխանութիւնն, եւ թագաւորեցին ազգաց յազգս ։ Ի թիւ հազար ամաց տիրեցին՝ որդի ի հօրէ առեալ զիշխանութիւնն։ Որդի ի հօրէ կարգաւ ունէին. (Եւս. քր.։)

Կարգ թագաւորաց, եւ համար նոցունց, որդի ի հօրէ առնլով։ Որդի ի հօրէ առնլով զտէրութիւնն՝ անուանեցան արշակունիք յարշակայ։ Որդի ի հօրէ առնլով զյիշատակ զրուցացս այսոցիկ (այսինքն անընդհատ աւանդութեամբ). (Խոր. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 1. 71։)


Որթ, ոյ, ոց

s. bot.

vine;
cf. Զամբիղ;
colocynthis;
coloquintida, bitter apple (purgative);
բեր —ոյ, grapes;
տերեւ —ոյ, vine-leaf;
ուռ —ոյ, vine-tendril;
յօտք —ոյ, vine-branches, vine-cuttings;
թօթափել or քաղել զտերեւս —ոյ, to strip away the superfluous vine-leaves.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ու հլ. «կովի կամ եղնիկի ձագ. հորթ, մոզի» ՍԳր. որից որթագլուխ Եփր. թգ. 364, 427. Մծբ. որթուկ Ոսկ. մ. բ. 26. որ-թիկ Երզն. մտթ. որթագործութիւն Տօնակ, Վրդն. ծն. մատաղորթ Եփր. թգ. 365. Մծբ. եղնորթ Եւագր. նոր գրականում ընդունուած է գաւառական հորթ ձևը։

NBHL (4)

(որպէս թէ՝ Ուռդ. կամ յուռթի. ուռճացեալ) ἅμπελος vitis. Տունկ խաղողոյ աճունաճիւղ. ուստի եւ ԲԵՐ ՈՐԹՈՅ ասի գինին. ... (յն. ա՛մբէլօս. տե՛ս եւ ԱՅԳԻ, որ է ամբէլօ՛ն. լտ. վիթիս. իսկ վի՛թուլուս է հորթ. որպէս եւ յն. մօսխի՛օն, է մոզի, հորթ, եւ ճիւղ)

Որթ մի առաջի իմ, եւ յորթն երեք ուռք։ Կապեսցէ զորթոյ զյաւանակ իւր։ Ընդ որթով եւ ընդ թզենեաւ։ Ես եմ որթն ճշմարիտ. ես եմ որթ, եւ դուք ուռ. եւ այլն։

յորթ եւ ի թի (յն. մի բառ) ծառայելոյ. (Սղ. ձ. 7։)

Երկու որթովք եւ փայտատովք։ Առէ՛ք ի ձեռս ձեր բրիչս եւ որթս. (Էր ընդ եղբ.։)


Նոյն, նորին, նովին, նովիմբ

pron. adj. adv.

himself, herself, itself;
he, she, it;
even, equal, identical;
ditto, do, idem or id;
the same, of the same kind, after the same manner, equally, conformably, identically;
մի եւ —, the same;
ի —, ի նմին, together, all at once;
ի —, — ընդ —, ընդ —ս իսկ, ի մի եւ ի —, ի նմին ժամանակի, -ժամայն, —հետայն, soon, very soon, quickly, in the same moment, immediately, directly;
— գործել, to identify.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(հոլովւում է նորին, նմին, նովին կամ նովիմբ, նոքին, նոցին, նոցուն կամ նո-ցունց, նոքիմբք, նոքումբք կամ նովիմբք. յետնաբար կայ հոլովուած բց. ի նունոյն Ոսկ. յհ. Բ. 27, 30. էջ 799, 822) «նոյնը., միևնոյնը, էլի էն, նորէն ան, ինքը» ՍԳը Ոսկ. Եւս. քր. Եզն. Բուզ. զանազան դարձ-ուածներով ասւում է նոյն ինքն, ի նոյն, միե-նոյն, ի միև ի նոյն, ի նմին ժամանակի, նոյն նման, նոյն և մի, նոյն օրին, նոյն օրինակ, նոյն ժամայն, նոյն հետայն. ածանոնեռևս ւիշենք մի քանի հնագոյնները, ինչ. նոյնազ-գի Բուզ. նոյնաձև Գ. թագ. է. 23. նոյնանուն Ոսկ. մտթ. նոյնգունակ Իմ. է. 3. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. նոյնպէս ՍԳր. յետնաբար նոյնչափ, նոյնպիսի, նոյնքան ևն։

NBHL (47)

Զայս ամենայն աջողէ մի եւ նոյն հոգի. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 11։)

Ի նմին տան ադանիջինք.եւ այլն։

Նոյն միանգամայն եւ զիւր իսկ պատիւն ակնարկէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)

Անսովոր հոլովք են. Նոյն, նունոյ կամ նոյնոյ կամ նոյնի. ի նունոյ կամ ի նոյնոյ. նոյնիւ. ի նոյնում. ի նունց. նոքիւըն, եւ այլն. տե՛ս (Դիոն.։ Նիւս.։ Կիւրղ. գանձ.։ Լմբ. հանգ.։ Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ արիստ.։ Բուզ. ՟Դ. 10։) Կամ Ի նորմէ, իբր ի նոյնոյ.

ՆՈՅՆ ԻՆՔՆ, նորին ինքեան, նոցին ինքեանց. որ եւ ՆՈՅՆ ՆԱ, կամ ՆՈՅՆ ԱՅՍ, եւ այլն. ա.գ. Կրկին դերանուն ի հաստատել զնոյն գոլն ամենայնիւ.

Որպէս ուսաք ի նոյն ինքն ի թշնամեացն, ունէին ասէ ընդ ինքեանս մարտակիցս հրեշտակական բազմութիւն. (Ղեւոնդ.։)

Նոյն այս Արամ։ Ոմանց այսպէս թուեցաւ, եթէ սա նոյն նա է, զոր Մատթէոսն եւ Մարկոսն պատմեցին. (Խոր. ՟Ա. 13։ Նանայ.։)

ՆՈՅՆ, եւ ՆՈՅՆ ԻՆՔՆ. Ի նախդրիւ հոլովս զնախդիրն ունի երբեմն զկնի իւր ի վերայ գոյականին.

Նոյն զաղօթսն (այսինքն զնոյն աղօթս) կատարեմք, զոր յեկեղեցին եւ արտաքոյն. (Լմբ. պտրգ.։)

Բանք քո այնպէս մտին ի սիրտ իմ, եւ այնպէս համարեցաւ զնոսա, թէ նոյն ի Քրիստոսէ լուայ. (Վրք. ոսկ. հին ձ։)

կամեցայ զհայր մեծ ասել որպէս զծնօղ եւ զպատճառ, այլ երկեայ նոյն ինքն ի հօրէ, զի մի՛ տկար զսկիզբն արարից. (Մամբր.։)

Նոյն եւ զինքն իսկ տեսանեմք զպրոբատիկէ աւազանին. (Շար. իմա՛, զնոյն հրաշս։)

Տրամախոհութիւն՝ նոյն ինքն զձեւս երեւակայէ. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ. այսինքն զբուն ձեւս։)

Զարթնուլ սրոյն ի վերայ հովուին, եւ հարկանել նոյն ինքն ի վերայ նորին ինքեան հօտապետին։

Եւ կապիճ նո՛յն լիցի տալոյ եւ առնլոյ. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 11։)

Եմուտ յուրախութիւն տեառն իւրոյ. նոյն եւ դուք, թէ կամիք միայն. (Ագաթ.։)

Յորոյ պտուղ վայելեսցես ... նո՛յն եւ յիշատակեսցես զանուն իմ տրուպ. (Նար. յիշ. կուս.։)

Պահք են եւ խարազն ինչ հանդերձիւք զպէտս քնոյն՝ նոյն եւ մերկութեան վճարել. (Եփր. պհ.։)

Դատաստան տեառն ճշմարիտ է, եւ արդար է ի նոյն։ Ապաքէն ի նոյն քաղցրացուցեր ինձ եւ քեզ կերակուր։ Եւ տէր յաւելոյր ի փրկեալսն հանապազօր։ Ի նոյն Պետրոս եւ Յովհաննէս ելանէին ի տաճարն).եւ այլն։

Զայս ասելով՝ ի նոյն աներեւոյթ եղեն յինէն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Ընդ նոյնս իսկ (ընդ ազատիլս) ի վանս երթամ. (տպ. ի նոյն աստի իսկ ի վանս երթայց). Իբրեւ զգեցուցի զնա, ի նոյն դարձեալ ննջեաց. (Վրք. հց. ՟Դ։)

Ի մի եւ ի նոյն ժողովեալ. (Բուզ. ՟Դ. 5։)

Հայրն անուբ եւ հայրն պիմէն եւ այլ եղբարքն նոցա՝ միոյ մօր ծնունդք էին, եւ ի նմին (այսինքն ի միասին) եղեն կրօնաւորք ի սկիտէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)

Ձեռն ի գործ առնէին, եւ ի նմին ժամանակի (այսինքն նոյն ժամայն. յն. յեղակարծումն) զգորգի հանդերձ զօրօքն ի փախուստ դարձուցանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 37։)

ՆՈՅՆ ՆՄԱՆ. ՆՈՅՆ ԵՒ ՆՄԱՆ. ա.մ. Յար եւ նման. նոյնպիսի. նոյնպէս. միանգամայն. իսկ յաստուածայինս՝ Բնութեամբ նոյն, եւ անձամբ նման.

Օ՛ն եկա՛յք ասեն՝ նոյն նման, եւ մեք ընդ նմա մեռցուք յանդիման. (Գանձ.։)

Որում եւ մեք նոյն նմանագոյն՝ երկրպագեմք անմուտ արեւուն. (Գանձ.։)

Ծնունդ կատարեալ միածինն, նոյն նման զուգակից եւ աթոռակից եւ արարչակից. (Բուզ. ՟Դ. 5։)

Նոյն եւ նման հօր եւ որդւոյ՝ հոգիդ անեղ եւ համագոյ. (Շար.։)

Չեն ի միմեանց ըստ բնութեան բաժանեալ ծնողն եւ ծնունդն, այլ ամենայնիւ նոյնք եւ նմանք՝ բաց յառանձնաւորութեանցն. (Սանահն.։)

ՄԻ ԵՒ ՆՈՅՆ. ՆՈՅՆ ԵՒ ՄԻ. ἔν καὶ το αὑτό unum et idem. Ամենեւին նոյն. ո՛չ այլ եւ այլ, այլ նոյն ինքն մին այն.

Երկոցունց մարգարէութեանցն մի եւ նոյն դիտաւորութիւն է, եւ չիք այլ ինչ այլաբանութիւն ի միջի. քանզի ո՛չ այլ եւ այլ հոգի ետուն զմարգարէութիւն, այլ նոյն եւ մի հոգի. (Եզնիկ.։)

Ի ՆՄԸՆԷՔ. ՆՄԻՆՔ, ՆՄԻՑ. Ի ՆՄԻՆ. ըստ նմինք. (յն. ոճով). Որ ինչ ենն ի նմին, կամ ի նոյն կարգէ. ի նմանէ, եւ ըստ նմին եղեալքն. եւ նոցին՝ որք. նոյն.

ՆՈՅՆ ՀԵՏԱՅՆ. մ. ἑξαυτῆς, ὦς ἅν e vestigio, eodem momento, continuo, mox. որ եւ Ի ՆՈՅՆ ՀԵՏԷ կամ ՀԵՏՈՅ. յար եւ նման լտ. է՛ վէսդիճիօ. Զհետ այնր փութապէս. յետ այնորիկ իսկոյն. անդէն առ նմին. զոյգ ընդ. այն ինչ.

Արդ զսա ակնունիմ արձակել, որպէս նոյն հետայն զանձնէ ստուգեցից. այսինքն իսկ եւ իսկ ընդ ստուգելն. (Փիլիպ. ՟Բ. 24։)

Մտածութիւն, եւ նոյն հետայն (կամ ի նոյն հետայն) գործն։ Նոյն հետայն՝ դիմէ յաշխարհն պաղեստինացւոց։ Նոյն հետայն վախճանի եւ հերովդէս. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 13. 25։)

մ.շ.ա. ԶՆՈՅՆ ՀԵՏԱՅՆ. մ.շ.ա. τὸ, τὰ ἐξῆς, ἐξῆς exinde, deinde, sequens, sequentia οἰ μετ’ αὑτοῦς sequentes, reliqui. հետէ անընդմիջապէս կամ յաջորդաբար. զհետ այնր. հետեւաբար. ըստ նմանէ. որ զկնի. որ ի կարգին. մնացեալն.

Եւ զնոյն հետայն լուսատեսակս հանդերձս արկանեն ի վերայ նուիրեցելոյն։ Եւ զնոյն հետայն ընթերցմունք լինի հետեւաբար։ Աւելորդ է զնոյն բանիւք շուրջ գալ անդրէն, եւ ոչ յորս զնոյն հետայն՝ անցանել։ Եւ զորս յետ իւրոյն զնոյն հետայն՝ հաղորդեցոյց։ Եւ զորս նոյն զհետայն նորին յառաջ ածել։ Եւ որոց զնոյն հետայն։ Ամենայնին զնոյն հետայն կենացն (այսինքն զմնացեալ կենացն) զվերակացութիւն ընդունել. (Դիոն. ստէպ։)

Յաղագս որ ի խորհրդակցացն բան, զկնի ապա եւ իւր որ ինչ մտածութիւն, եւ նոյն հետեայն գործն. (Խոր. ՟Ա. 27։)

Նոյն օրին հատուսցես զվարձս նորա, եւ մի՛ մտանիցէ արեգակն ի վերայ այնորիկ. (Թուոց. ՟Ի՟Դ. 15։)

Նոյն օրին իսկ, իբրեւ իջուցին զնա անդր, ի տեսլենէ օձիցն սատակեալ իցէ. (Ագաթ.։)

Յետ քանի՞ աւուր ... յիւրմէն՝ նոյն օրին, յօտարէն՝ եւ ոչ բնաւ երբէք. (Պիտ.։)

Զնորայսն խօսեցուք, եւ զնորինսն արասցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)

Ու՞ր իցէ փոքրիկ աւետարանն այն. ասէ ծերն. զայն՝ որ միշտ ասէր, վաճառեցէք զինչս ձեր, եւ տուք ողորմութիւն աղքատաց, նոյն զինքն ես վաճառեցի, եւ ետու. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Յարուցեալ քո ի քնոյ, ի նոյն յառաջինբան՝ փառաւորեսցէ զաստուած բերան քո. եւ ի նոյն՝ սկսիր յօրհնութիւնսն աստուծոյ եւ ի սաղմոս. (Վրք. հց. ձ։)

(նորին. նմին. նովին կամ վիմբ. Նոյնք կամ նոքին, նոցին՝ նոցուն՝ նոցունց. նոքիմբք՝ նոքումբք՝ նովիմբք. ) դերան. ցուց. ա.գ. αὑτός, -τή, -τόν, οugr-SmCi;
τος, ταύτη, τοῦτο ipse, -sa, -sum;
idem, eadem, id ipsum. Այն ինքն. նա ինքն. նախանշանակեալ անձն կամ իր. բուն. առաջինն. նմանն ամենեւին.

Ի ՆՈՅՆ, Ի ՆՄԻՆ. ԸՆԴ ՆՈՅՆՍ ԻՍԿ. Ի ՄԻ ԵՒ Ի ՆՈՅՆ. Ի ՆՄԻՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ. ՆՈՅՆ ԸՆԴ ՆՈՅՆ. մ. ἑπὶ τὸ αὑτό, ἑπιτοαυτό in id ipsum, simul. Անդէն առ նմին. զոյգ ընդ նմին. ի միասին. համանգամայն. միանգամայն. նոյն հետայն. (յայտ առնելով զմիութիւն իրաց եւ ժամանակի).


Նոր, ոց

adj. adv.

new, fresh, young;
novel, recent, modern;
strange, extraordinary, curious;
inexperienced, unpracticed, new, raw;
newly, lately, freshly, recently;
— ինչ, curiosity;
— ոմն ղեւոնդիոս, like a second Leontius;
— նորոգող բնութեան մերոյ, the renewer of our nature;
ամիս —ոց, the month of first fruits;
—, cf. Նորանոր;
ի —ումն or —ումս, at present;
under the new dispensation, according to the christian law;
now, in the present age.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «նոր» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից գալիս են բազմաթիւ ածանցներ. յիշենք հնա-գոյններից՝ նորաբեր Ագաթ. նորագին Ոսկ. ա. տիմ. նորագիւտ Ագաթ. Կորիւն. նորածին Եւս. պտմ. նորակերտ Ոսկ. ես. Եւս. քր. նո-րաձև Սեբեր. Ոսկ. նորանոր Բ. մակ. թ. 6 նորեկ Եւագր. Կոչ. 215. նորի «երախայրի ատուղ» Թուոց իը. 26. Յես. ե. 11. -ոգ մաս-նիկով աճած է նորոգ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից նորոգել ՍԳր. Ոսկ. Եփր. ծն. և թգ. նորոգա-պէս Բ. մկ. ժդ. 36. Եփր. եփես. Եւս. պտմ. Կռչ. Ոսկ. լուսանորոգ Նար. կենդանանորոգ Նար. յիշ. հոգենորոգ Նար. խչ. հրաշանորոգ Նար. խչ.-նոր բառեր են՝ նորաւանդ, նորա-ծիլ, նորաբանութիւն, նորմուծութիւն, նորա-վէպ, նորափեսայ, նորալուր ևն։ Կարևոր բառ է նորք «նորատունկ այգի», որ յետոյ դառել է յատուկ անուն (ընդարձակ տե՛ս Աւդալբէռ-եան, Տեղեկ. ինստիտ. Բ. էջ 55)։

NBHL (9)

(եբր. նատր. պ. նէվ, նու. սանս. նա՛վա. լտ. նօ՛վուս. դաղմ. նօ՛վի . յն. նէ՛օս, եւ գէնօ՛ս. որ է թ. եէնի ). νέος, καινός novus πρόσφατος recens . Այժմուս. արդի. մատաղ. դեռաբոյս. դեռածին. կրտսեր. այն ինչ եղեալ կամ գտեալ. ներկայ (ժամանակ կամ օրէնք), եւ ինչ մի օտար. անլուր. չեւ ի գործ արկեալ, եւ այլն.

Նոր արարած, մարդ, պատուիրան, օրհնութիւն. հոգի. սիրտ։ Անուն նոր։ Նոր Երուսաղէմ։ Նոր երկինք, եւ նոր երկիր։ Երգէին զերգս նորս։ Ի նոր ճաշակսն վայելեսցեն։ Նոր անձրեւօք կարկտի. եւ այլն։

Ի հնումն եւ ի նորումս գտանեմք։ Մի տուիչ է հնոյն եւ նորոյս. (Եզնիկ.։)

Որպէս հնոյն Իսրայէլի ասէր աստուած, եւ ի նորումս տէրն։ Հրաման է տէրունական թէ՛ ի հինն եւ թէ՛ ի նորս՝ յամենայն ժամ աղօթել. (Խոսր.։)

Զարբումնն որ ի հնոց եւ ի նոր գրոց։ Պատմին ի գիրս՝ ի հնումն եւ ի նորումն. (Նար. երգ.։ Շ. ընդհ.։)

Զաւուրս եւ զժամս խտրէ, եւ զհին եւ զնոր լուսնի։ Ի նոր եւ ի հին լուսնի. (Կանոն.։)

Իբրեւ նորք էին ժողովեալք ի Հրէաստան. (Յուդթ. ՟Դ. 2։)

Առնէ (յեսու) իբր ի նորոյ սկիզբն կարգաց եւ օրինաց. (Շիր. զատիկ.։)

ԶԴարեհ գիշերն ապրեցոյց. եւ ունէր եւ ձի բազում, եւ նոր ի նորոյ փոխեալ՝ եւ զերծաւ. (Կեչառ. աղեքս.։)


Նուագ, աց

s.

music, song, air, tune, melody, strain;
sonnet;
cup, goblet, bowl, mug;
fashion, manner;
bout, time;
երեքսրբեան —, trisagium, agiology;
յօրինել —ս, to modulate, to sing;
հեշտացուցանել զ—ս, to make a sweet concert or harmony;
զյաղթութեան —ս երգել, to sing an epinicion, a triumphal song;
fashion, manner;
bout, time;
զառաջին —ն, յառաջնում —ի, the first time;
ի բազում —ս, ի —ս բազումս, յայլ եւ այլ —ս, more than once, several or many times, over and over again;
ի միումն —ի, once, at once;
all at once;
զմի — եւս, once more;
վասն միոյ —ի, առ մի —, for once;
զայս մի եւս —, more, once again;
յերկարագոյն —օք զբանիւք անկանել, to be prolix, to prolong the discourse;
յերկարագոյն —օք, long, a great while or time;
զվեց օրն մի մի —, once a day for six days;
լուր զայս վերջին —, hear for the last time;
cup, goblet, bowl, mug;
— ոսկի, golden cup or goblet.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «երգ, երգի եղանակ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 19. Սեբեր. որից նուագել «նուագարան ածել կամ բերնով երգել» ՍԳր. նուագածու Դատ. ե. 11. նուագայարդար Եւս. քր. նուագարան ՍԳր. Եւս. քր. նուագաւոր Փիլ. Պիտ. քաղցրանուագ Վեցօր. Կոչ. սաղ։ մոսանուագ ՍԳր. Ագաթ. հոգենուագ Յհ. իմ. Արծր. բազմանուագ Սհկ. արմաւ. գեղեցկա-նուագ Յհ, իմ. ատ. նոր բառեր են նուագա-հանդէս, նուագախումբ, ցայգանւագ, նուա-գային, նուագայնութիւն ևն։

NBHL (11)

Փող եւ սաղմոսարան հեշտացուցանեն զնըւագս. (Սիր. ՟Խ. 21։)

Ի բա՛ց արա յինէն զձայն երգոց քոց, եւ զնուագս սրընգաց քոց ես ոչ լուայց. (Ամովս. ՟Ե. 23։)

Զխորհրդական նուագոն նուագեն։ Զհովուականն հնչեցուցանեն նուագս։ Նուագք ձայնից, եւ չափք, եւ ամենայն որ ինչ միանգամ ըստ երաժշտականութեան։ Ծափս եւ նուագս տաղից։ Զլոյս եւ զճշմարտութիւն միով նուագաւ նուագեալ հնչէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։ Ածաբ. նոր կիր.։ Փիլ. քհ. եւ տեսական։ Սեբեր. ՟Բ։)

Յերկարէր զնուագս ուրախութեան՝ մաշելով զերկայնութիւն գիշերացն յերգս արբեցութեան. (Եղիշ. ՟Գ. (որ մարթի վերածիլ եւ ի յաջորդ նշանակութիւն)։)

Իբրեւ բոլորեցաւ ակումբ բազմականին, սուրբն Յովսէփ սկսաւ զուրախութեան նուագն մատուցանել. (Եղիշ. ՟Ը. (ուր մարթ է իմանալ եւ բարբառ աւեաւոր, կամ գուշակութիւն աւետաբեր ժամու)։)

Զօրացո՛ զիս զայս եւս մի նուագ՝ աստուած (ռմկ. ասմէկ անգամսալ )։ Չոգաւ զառաջին նուագն լիւսի զօրօք բազմօք ( առջի անգամ )։ Եւ եղեւ յեօթներորդում նուագի պատելոյն՝ հարին քահանայքն զփողսն։ Ի միում նուագի խօսեսցի տէր, եւ յերկրորդումն երազով։ Աքինոն ամոնացի ի վերայ ութհարիւրոց ի միում նուագի։ Ի նուագս բազումս (կամ ըստ բազում ճանապարհաց) չարչարեսցէ զսիրտ քո. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 28։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 6։ Յես. ՟Զ. 16։ Յոբ. ՟Լ՟Գ. 14։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 8։ Ժղ. ՟Է. 23։)

Ի միում նուագի կանգնեաց զնիզակն եւ այլն։ Ոչ հակառակեցաւ յետ միոյ նուագին։ Վասն միոյ նուագի. (Խոր. ՟Բ. 79։ ՟Գ. 8. 31։)

Խնդրեաց յաստուծոյ առ մի նուագ։ Քո եմ տէր ոգեսէր, թէեւ առ մի նուագ բիւրս մեղիցեմ։ (Ագաթ.։ Նար. ՟Խ՟Ը։)

(լծ. Աւաչ. ավազ, նէվա, նէվայի, հէվա, հավա ). μέλος melodia (որ եւ մեղեդի), carmen, cantus, modulatio ψαλμός psalmus (սաղմոս), pulsatio, cantus fidium եւ այլն. Եղանակաւոր ձայն բարբառոյ եւ գործեաց. եղանակ. տաղ. գեղգեղ. դայլայլիկ. երգ.

Որպէս Նաւակ, այսինքն նաւակաձեւ դաշխուրան, տաշտ, կահ, սպաս. բաժակ գինւոյ. նուիրանոց. ըմպանակ. եւ Ըմպելիք. գինարբուք. κύμιον cymbium κάλυξ calyx ποτήριον poculum πότον potus, potio, potatio, convivium. իսկ Նուագ ոսկի. χρύσωμα vas vel poculum aureum. գաւաթ. գատէհ, թաս, քեասէ, պատէ.

Որպէս լծ. ընդ թ. վագթ, վագիթ. եւ լտ. վիլիս, վիլէս. եւ յն. ա՛բագս . Չափ ժամանակի. ժամ. պահ. գամ. անգամ. ... որ ընդ յարակից բառից ունի եւ զզօրութիւն մակբայի. τὸ ἄπαξ, εἱσάπαξ hac vice ἑν πρώτοις in primis περίοδος circuitus κάθοδος reditus, regressus եւ այլն.


Նուազ, ից

adj. adv.

of little consequence, inconsiderable, few in number;
lesser, smaller, very slight, weak, little;
thin, slender;
base, low, vile;
not so much, less but little, not over;
ոչ ինչ —, not less, not fewer;
յաւէտ կամ —, more or less;
ոչ յաւէտ եւ ոչ —, neither more nor less;
— առնել, cf. Նուազեցուցանեմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(յետնաբար ի հլ. ընտիր է յգ. նուազունք) «քիչ, պակաս, սակաւ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. «Բարակ, նուրբ» Դիոն. ածայ. որից նուազիլ ՍԳր. եզն. նուազեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 3. նուազութիւն ՍԳր. Սեբեր. Եւս. քր. նուազագոյն Յոբ. ժզ. 7. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. Սեբեր. նուազական Ոսկ. ես. նուազուն Մծբ. ևն։

NBHL (7)

Եղիցին աւուրք նորա նուազ։ Նուազ արարեր զաւուրս ժամանակաց նորա։ Նուազունս արարից զձեզ։ Յորս նուազունք, այսինքն ոգիք իբրեւ ութ ապրեցան.եւ այլն։

Թուի գոյացութիւն ոչ ընդունել զյաւէտն եւ զնուազն։ Առաւել ջերմ, եւ նուազ ասի։ Մեծն՝ նուազի ասի մեծ. եւ նուազն՝ մեծի ասի նուազ. (Արիստ. ստորոգ.։)

Պարտ եւ արժան է միշտ հանգէտքն զհանգիտացն ստորոգիլ. մեծ զնուազիցն, եւ նուազքն զմեծիցն ոչ եւս. (Պորփ.։)

Թէպէտեւ կարի յոյժ նուազ էին քան զնոսա, ոչ ինչ զանգիտեցին առ ի յոյժ բազմութենէն. (Եղիշ. ՟Գ։)

Քրիստոնէութիւն նուազ եւ հալածական, նորոգ սկսեալ. (Իգն.։)

Որքան առաւել ես ընչեղութեամբ, այնչափ նուազ ես սիրով։ Փոքր ինչ նուազն հաւասար է ոչ միոյ (կամ ոչնչի). (Բրս. ընչեղ. եւ Բրս. յուդիտ.։ Եւ քան գայս ոչինչ նուազս խորհի կաթողիկէ եկեղեցի.)

Նուազ, այսինքն նուրբ ասի ի վերայ նորա, զամենայն ծանրութեամբ եւ հեռակցութեամբ զանց արարեալ, եւ յամենայն անարգելաբար մտեալ։ Եւ ամենայնի պատճառ է նուազ. քանզի ոչ ուրեք գտցես զնուազին էութիւն անհաղորդելի. այսպէս է առնլի նուազն ի վերայ աստուծոյ, ներգործօղ եւ թափանցիկ մինչեւ ցորոշումն սրտից. (Դիոն. ածայ.։)


Ուր

adv. conj.

where, whither;
while;
when, on;
where ? in what place ?
— զի, whereas;
— ուրեմն, hardly, scarcely;
at last, finally;
— ուրեք, where, in whatever place, wherever;
— եւ, — եւ իցէ, wherever, wheresoever, any where, no matter where;
— եւ իցեն, wheresoever they may be, wherever they are;
— եմ, — իցեմ ես, where am I ?
— է նա, where is he ?
— գնաց, where is he gone ?
— եւ ուստի՞ եկն, how and whence came he ?.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ո՞ւր, ո՞րտեղ. 2. որտեղ որ» ՍԳը. որից ուրեք, ոչ ուրեք ՍԳր. Եզն. է ուրեք Եղիշ. ուրեք ուրեք Եղիշ. Խոր. ուր ուրեք Փարպ. հազիւ ուրեք Յհ. կթ. դուն ուրեք Պորփ. Սարգ. ուրեմն «մի տեղ» Կիւրղ. գնձ. «մօտաւօրապէս» Եւս. քր. «մի, ինչ որ» Բուռ Դ. 55 (ընդ գաղտնի դուռն ուրեմն). «հե-տևաբար, ասել է թէ» ՍԳր. Ագաթ. ուր ուրեմն Եւս. քր. հազիւ ուրեմն Պիտ. Եղիշ. անդ ուրե-մըն Եւս. քր. աստ ուրեմն Խոր. ուրանօր Յհ իմ. ատ. երև. ուրկայ, ուրկայութիւն Անյ. ստոր. Ոսկիփ. այլուր Իմ. ժը. 18. Վեցօր Կոչ. այլ ուրեք Հռութ. բ. 8. այլ ուրեմն Վրք հց. հանուր (տե՛ս առանձին). ա՛յլ է համուռ, որից միահամուռ։-Հնագոյն գործածութեամբ ո՛ւր ցոյց էր տալիս դադարում. իսկ շարժում ցոյց տալու համար գործածւում էր յո՞. աւե-լի յետոյ վերջինս ջնջուեց և երկու գործածա--թեամբ էլ եղաւ ուր. սրա առաջին հետքերն ունի Փարպ. (տես Այտընեան, Քնն. քերակ. էջ 68)։

= Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ր մաս-նիկով *ու անորոշ դերանունից, որ իր ան-կախ գոյութիւնը չէ՛ պահած, բայց գտնւում է նաև յուկամ, յուպէտ «ո՛ւր որ ուզես, ո՛ւր որ պէտք լինի» Եւս. քր. բառերի մէջ և գա-յիս է հնխ. k2u անորոշից։ Սրա միւս ժա-ռանգներն են՝ սանս. kճ «ինչպէս», kuvá, kuha, kutra «ո՞ւր», kutah «ուստի՞, ո՞ոտե-ռից», զնդ. kū, kudā, kuϑrā «ուր», լտ. ubi, հլտ. cubi «ուր», օսկ. puf, ումբր. pufe, pue «ուր», կրետ. ὄπωι, ալբան. kur «իբր», հսլ. kide, լիթ. kur «ուր», անգսք. hū «ին չպէս», կիմր. čw, čwt «ուր», թոխար. kuse, kuce, kupre «եթէ», քուչ. kwri «երբ, եթէ» (MSL 18, էջ 419)։ Այս բոլորը կազմուած են պար-զական k2u արմատից, զանազան աճական-նեռով. յատկապէս «ո՞ւր» նշանակութեամբ ձևերը կազմուած են -dhe կամ -r աճական-ներով. առաջինին են պատկանում սանս. kuha, զնդ. kudā, հսլ. kude, լտ. ubī, ումբ. pufe ևն, իսկ երկրորդին են պատկանում հյ. ուր և ւիթ. kur «ուր»։ Այս բոլորի հետ հմմտ. հյ. ի, ր, որոնք գալիս են հնխ. k2, k2o անորոշներից. յատկապէս ուր կազմում է զուգահեռական ձև՝ իր և որ բառերի՝ իր ր աճականով (Pokorny 1, 522)։-Հիւբշ. 481։

NBHL (16)

Ո՞ւր է որ ծնաւ արքայն հրէից։ Ո՞ւր կամիս զի պատրաստեսցուք։ Ո՞ւր են հաւատքն ձեր։ Իսկ արդ ինունքն ո՞ւր են։ Ո՞ւր են օթեւանք քո։ Ո՞ւր եգիք զնա։ Ո՞ւր իմաստուն, ո՞ւր դպիր, ո՞ւր խորհրդական.եւ այլն։

Ո՞ւր եւ քարոզեսցի։ Ուր եւ գտցի.եւ այլն։

Ո՛ւր եւ մտանէր։ Ո՛ւր եւ երթալոցն իցեմ. (եւ այլն։ cf. ՅՈ՛, ՅՈ՛Վ։)

ՈՒՐ մ. իբր յարաբերութիւն ներգոյական. (լծ. յն. ո՛ւ, որ է Ուր, եւ ոյր) կամ օ՛բու. լտ. ո՛ւպի. οὗ, ὄπου ubi. Ի տեղւոջ՝ յորում. յորում վայրի. ուր, ուր որ. ...

Եկեալ եկաց ի վերայ, ուր էր մանուկն։ Եկն ի նազարէթ, ուր սնեալն էր։ Ուր իցեն երկու կամ երեք ժողովեալ յանուն իմ, անդ եմ ես ի մէջ նոցա։ Եդ ի կռածոյ գերեզմանի, ուր չէր բնաւ զոք եդեալ։ Յերկրի, ուր ցեց եւ ուտիճ ապականեն։ Ուր գանձն ձեր է, անդ եւ սիրտք ձեր եղիցին։ Որդւոյ մարդւոյ ոչ գոյ՝ ուր դիցէ զգլուխ իւր.եւ այլն։

Առաքեաց զնոսա յամենայն քաղաքս եւ ի տեղիս, ուր ինքն երթալոց էր։ Հողմ ուր կամի՝ շնչէ։ Ո՛ւր եսն երթամ, դուք ոչ կարէք գալ.եւ այլն։

ՈՒՐ. մ.շ. ὄπου ubi, quum, cum. Երբ. յորժամ. մինչ. այնզի. որովհետեւ. ուր որ, երբոր.

Ուր եւ արդ իսկ են ի ձեզ հեռ եւ նախանձ, ո՞չ ապաքէն մարմնաւոր էք։ Չզանգիտեն զփառսն հայհոյել. ուր հրեշտակք, եւ այլն։ Ուր միքայէլ հրեշտակապետն, եւ այլն։ Զանմեղս դատապարտէիր, եւ զվնասակարս արձակէիր, ուր աստուծոյ ասացեալ էր, թէ զանմեղն եւ զարդարն մի՛ սպանանիցես. (՟Ա. Կոր. ՟Գ. 3։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 11։ Յուդ. 9։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 53։)

Յաղագս այլոցն, երբին, եւ ուրին ճառեցաւ. (Արիստ. ստորոգ.) յն. ὐπὲρ τοῦ που de ubi.

Յերկարէ ժամս ինչ զպատասխանիսն. եւ ո՛ւր ուրեմն հեծութեամբ սկիզբն արարեալ պատմէ զամենայն. (Խոր. ՟Ա. 25։)

Եւ ապա ո՛ւր ուրեմն զիմաստասիրի անուն ժառանգէին։ Ո՛ւր ուրեմն յետոյ ժամանեալ մահուն՝ զղջանաս։ Ո՛ւր ուրեմն ի բեկանել հացին ծանեաք զնա. (Սարգ. յկ. ՟Ը։ Լմբ. առակ.։ Սկեւռ. յար.։)

Ամենեւին ո՛ւր ուրեմն ի բացեայ յայնց ժամանակաց պատմի. (կանխագոյն. տէ՛ խելմը առաջ) (Եւս. քր. ՟Ա։)

Ո՛ւր ուրեք եւ դիպէր ի տեղիս ի յոստանի, եւ կամ ի հովն։ Ո՛ւր ուրեք իցէ գէշ, անդր վաղվաղակի հասանիցեն. (Փարպ.։ Նար. յովէդ.։)

Ուր ուրոյն թուէ զզարդսն՝ զգլխոց եւ զոտից. (Ոսկ. ես.։)

ՈՒՐ ՈՒՐԵՄՆ. գ. ποῦ, μόλις, ὔστερον alicubi, vix, tandem, aegre μόλις ποτὲ tandem aliquando, vix tandem. Յետոյ ուրեմն, անագան. հուսկ յետոյ. հազիւ, դժուարաւ, եւ Հեռի ուրեմն. ետքը ետքը, ճորով.

ՈՒՐ ՈՒՐԵՔ. մ. ὄπου, ὦπου ἅν, οugr-SmCi;
ἑάν ubicumque. Ո՛ւր եւ. յորո՛ւմ վայրի եւ իցէ. ցորչափ. ե՛րբ եւ.


Չար, աց

adj. s. adv.

bad, wicked;
hurtful, sinister, dangerous;
mischievous, malicious, spiteful, flagitious, iniquitous;
evil, malice, wickedness, iniquity, perversity, impiety;
trouble, affliction, disaster, misfortune;
—, —աւ, —իւ, —եաւ or —ով, ill, badly, wickedly;
ferociously, ruthlessly, without pity;
—, —ն, այս —, demon, evil spirit;
մահ —, plague, pest, pestilence;
օր —, unlucky day;
ժամանակ —, calamitous times;
— ծառ, worthless tree;
— ջուր, unwholesome, polluted, very bad water;
— ամօթ, bashfulness, sheepishness;
—, —իս առնել, գործել, to harm, to hurt or wrong any one;
—աւ կորուսանել, to destroy cruelly, without pity or remorse;
զ—սն —աւ կորուսցէ, he will miserably destroy the wicked men;
արար — առաջի տեառն, he did evil in the sight of the Lord;
եւ որ — քան զամենայն է, այլ որ — եւսն է, the most disagreeable that can be, the worst, the worst is that, that is worse;
զի մի — եւս ինչ լինիցի քեզ, for fear lest something worse should happen.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «չար, գէշ, վատ» ՍԳր. Եզն. ԼՈ. Ոսկ. սրանից ունինք շատ բազմաթիւ ա-ծանցներ, որոնցից յիշենք մի քանի հատ. չարագործ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. չարալլուկ Երեմ. իգ. 9. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 2. չարակնել Օր. լը. 54, 56. Ոսկ. մ. բ. 15. Կոչ. Սեռեռ. Ա. գաթ. չարաձայն Ոսկ. մտթ. Եւագր. չարաճճի Տիտ. ա. 12. Ոսկ. մ. գ. 3. Եզն. չարամահ Ագաթ. Բուզ. չարաչար ՍԳր. Եւս. պտմ. Եզն. Եւագր. չարափու Եփր. թգ. չարի Բուզ. չա-րիք ՍԳր. Ոսկ. չարւոք Սարգ. չարուտ Եփր. համաբ. 247. չարեազապարտ Բ. մկ. դ. 47. չարել «չար՝ վատ խօսիլ» Նանայ. 184. չա-րանդակ «չար» (նորագիւտ բառ՝ կազմուած չար բառից՝ բովանդակ և այլանդակ բառե-րի հետևողութեամբ) Ուխտ. Բ. 104. զչարիլ կամ զչարանալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 21. բ. թես. (որ և գրուած սչարիլ Մխ. երեմ.). ընդչարիլ Ճառընտ. չարչարել ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 10 (նը-շանակում է նաև «իւղ հանելու համար կաթ հարել». ինչ. Կաթն չարչարելով լինի իւղ. Տաթև. ձմ. կա. և այս իմաստից է բխում չարչրուկ Վն. (ծծկ.) «ժաժիկ», Շտխ. «թան, ջրով հարած մածուն». նոյն է նաև Տաթև. ձմ. ճիէ «Կաթն չարչարեալ լինի իւղ»). չար-չարիչ Ոսկ. մ. ա. 18 և ես. Եփր. ծն. ել. չարչարանք ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. զուարթաչար Մծբ. ժամաչար Ոսկ. յհ. ա. 3. յիշաչար Վրք. հց. նախաչար Սեբեր. օրաչար Սսկ. յհ. ա-3. չարաբաստիկ, չարագոյժ, չարամտաբար, չարանենգ, չարախինդ, չարախնդաց, չարա-խնդութիւն (նոր բառեր) ևն։ Մրղ. Պլ. Ռ. Սեբ. չարչըրէլ, Խրբ. Տփ. չար-չըրիլ, Հմշ. չարչարուշ, չարչըրուշ, Մկ. Սվեդ. չmրչmրիլ, Գոր. Ղրբ. չրչա՛րէլ, Ագլ. չրչա -րիլ, Վն. չmրչըրել, Տիգ. չmրչըրիլ, Զթ. չայ-չայիլ, չարչարիլ.-Սղերդի արաբախօս քրիս-տոնեաներն ունին չար (Բիւր. 1899, 116)։ Նոր բառեր են՝ չարանալ, չարաչիք, չարիկ-չարիկ, չարխափան, չարոց, չարք, չարունք, չարչրկել (>Ննխ. չարչըգէլ), չարքաշ, չար-չարմունք են։

«մի տեսակ հարկ». նորագիւտ բառ. որ մի քանի անգամ գտնում եմ գործածուած ժԳ դարի արձանագրութեանց մէջ և Օրբելեա-նի մօտ. այսպէս՝ Ազատ յամէն աշխարհած կան հարկաց, ի դիւանէ, ի խալանէ և յամէն չարէ. Արձ. 1296 թ. (Վիմ. տար. 137).-Ոչ շարիատ, ոչ համարելէ, ոչ սուսունի. ոչ եզին թաղար, ոչ մեծ չար, ոչ փոքր հետ եկեղե-ցոյս (Վիմ. տար. 247).-Եւ զԱստուածածնին քահանայքն ազատ արարաք յամենայն ար-քունի չարէ (Օրբել. էջ 132).-Արդ եթէ ոք.. յափշտակել ջանայ զիս հոգեցատուր հողսդ և զայլ ընծայսդ ի քահանայիցդ, և կամ զքահանայ ի չար ընկենու, զոր ազատեցի ես յամենայն ուրեքս (Օրբել. էջ 130).-ԶԳըր-ուակ գիւղ... վերստին հաստատեցի... ազատ յամենայն չարէ և հարկաց (էջ 224).-Ոչ շիւ հետ այս շինորէիցս՝ ոչ չարի, ոչ Տաճ-կաց հարկի, ոչ բերդաչարի, ոչ գունդգահի և ոչ այլ իրաց (էջ 242).-Եթէ հակառակի և կամ չար և հարկ ի վերայ դնէ, ի սուրբ եր-ոորդութենէն նզովեալ լիցի (էջ 243)։ Այս բառից են բնաչար (վկայութիւնը տե՛ս վերը) և անչարութիւն «հարկից ազատ լինելը», որից անչարութեամբ «հարկիզ պռատ». ես Սմբատ զԴուինքթին հողն սուրբ Աստուա-ծածնիս (տուի) անչարութեամբ (Վիմ. տար-էջ 158)։

NBHL (15)

Արք չարք։ Ծառայն չար։ Ի մարդոյ չարէ։ Այս չար։ Իւր գործքն չար էին։ Բանիւք չարօք։ Ամենայն իրք չարք։ Ի ճանապարհէ չարէ։ Ի սրոյ չարէ։ Ակն չար։ Դատաւորք չարացն խորհրդոց.եւ այլն։

Որ ինչ ըստ աստուծոյ կամացն լինի, բարի է. եւ որ ինչ արտաքոյ քան զնորա կամսն՝ այն չար է. (Եզնիկ.։)

Գազան չար։ Ջուրքս չար են։ Մահ մեղաւորին չար է։ Չարք եւ մեղաւորք էին։ Յաշխարհէ աստի չարէ։ Եկեսցեն ժամանակք չարք։ Ի համբաւէ չարէ։ Յաւուր չարի.եւ այլն։

Զչար ինչ կարծիս դիւրաւ առնումք, եւ զբարւոյն ոչ նոյնպէս վաղվաղակի. (Ոսկ. եբր.։)

Ծառ չար։ Պտուղ չար, եւ այլն։ Իրքն՝ չարք յայնժամ լինին, յորժամ պէտքն օրինօք ոչ վճարեսցին. (Եզնիկ.։)

ՉԱՐ. գ. Չարութիւն. եւ Վնաս, կամ պատիժ. թշուառութիւն. գէշութիւն, գէշ բան.

Որ ոչ գիտիցէ այսօր զբարի կամ զչար։ Հատուցին ինձ չար։ Ոչ երկեայց ի չարէ։ Խոտորեա՛ ի չարէ։ Աշխարհ ի չարի կայ։ Փրկեա՛ զմեզ ի չարէ.եւ այլն։

Գիտէ աստուած զչար՝ ըստ որում բարի. եւ առ ի նմանէ պատճառք չարիցն՝ զօրութիւնք բարերարք են. (Դիոն. ածայ.։)

Գայ չարն, եւ յափշտակէ զսերմանեալն։ Իսկ որոմն որդիք չարին են.եւ այլն։

Զի՞նչ չար արար։ Չար առաջի քո արարի։ Բարի՞ ինչ առնել, եթէ չար գործել։ Ոչ ննջեն, եթէ ոչ չար գործիցեն։ Իմաստունք են ի չար գործել։ Առնել ինչ, կամ քեզ չար։ Մի՛ ինչ գործեր ընդ անձն քո չար.եւ այլն։

ՉԱՐ. մ. ՉԱՐԱՒ. ՉԱՐԻՒ. ՉԱՐԵԱՒ. ՉԱՐՈՎ ՐՒՈՎ. κακῶς male. որ եւ ՉԱՐԱԲԱՐ. Չարւոք. չարաչար. գէշ կերպով.

Քան զփուշ ե՛ւս չար կտտէ փափկութիւնն, եւ մաշեն հոգք զհոգիս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)

Զսոսա ունելով՝ բարեաւ եմ, եւ ի զրկելն՝ չարեաւ. (Լմբ. առակ.։)

Չարով եղեւ, սակայն եղեւ։ Արդարեւ եթէ ոչ թափիք (այսինքն եթէ ոչ գնայք ի բաց), չարով թափիք. (Վրք. հց. ձ։)

ՉԱՐ ԱՌՆԵԼ կամ ԳՈՐԾԵԼ. κακοποιέω malefacio. Գործել զչարութիւն, եւ Վնաս ինչ հասուցանել.


Չափ, ուց, ոց

s. mus. adj. prep. fig.

measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ո հլ. եզակիում, ու հլ. յոգնա-կիում) «չափ» ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Եւս. պտմ. Կոչ. Ոսկ. որից չափել ՍԳր. (սռա մէկ նոր առումն է «փորը լցնել, ագահու-թեամբ խմել» Կղնկտ. հմմտ. իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 29). չափոյք Ոսկ. Աե-բեր. չափան Եփր. մն. 471. Ոսկ. մ. գ. 8. չափախօս Եւագր. անչափ ՍԳր. Ոսկ որչափ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. այնչափ ՍԳր. Ագաթ. այնչափիք Ոսկ. յհ. բ. 33, 37. դոյնչափ Եզն. Ոսկ. ես. հայկաչափ Փիլ. լին. 66. գրկաչափ Վրք. հց. ժամանակաչափ Ագաթ. երկրաչափ Զքր. Բ. 1. Վեզօր. երկալնաչափութիւն Փարպ. հասակաչափ. Բ. մկ. ե. 24. Ագաթ ևն։ Բառիս ռամկական կամ մհյ. ձևերն են չաք Վստկ. 26, Անսիզք 25, չաքս Մխ. բժշ 129, և չակ, չան, որոնցից ունինք որչաք Հին քեր. ափչաք «մէկ ափի չափ» Վստկ. էծ 21, հանչաք «այնչափ» Անսիզք 51, որչակ, որչան Թր. քեր.։ Նոր բառեր են անհանա-չափ, անչափահաս, ծանրաչափ, ջերմաչափ, խոնաւաչափ, բաւականաչափ, աստիճանա-չափ, անդաչափութիւն, չափանիշ ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ჩაუი չափի «մի տեսակ հեղուկաչափ, որ առնում է 4 թունգի կամ 36 ֆունդ. 2. սափոր, դոյլ», ուտ. չափ «չափ», քրդ. č̌ap «չափ» (հմմտ. Մտթ. է. 2՝ Պը չը չափ հուն չափ պրքըն, պր ուի տէ պէ ժը ոռա չափանտըն. Որով չափով չափէք, չափեսցի ձեզ). նշանակում է նաև «հեղու-կաչափ». այսպէս Ղուկ. ժզ. 6 (Սատ չափ սունէ զէլթուն-Հարիւր մար ձիթոյ). օսմ. [arabic word] čap «չափ. 2. ներքին տրամաչափ». [arabic word] čaplámaq «չափել» (սրանց միջոցով՝ սերբ. čap «թնդանօթի տրամագիծ, Kugelmass», ռում. čiap «չափ», որ ըստ Սրմագաշեանի՝ միայն ատաղձագործների մօտ գործածուող մի բառ է). գւռ. թրք. Եւդ. čap «սայլի անիւին բոլորաձև շրջագիծը չա-փելու կարկին, զոր հայ գիւղացիք ալ չափ ևը կոչեն» (Յուշարձան 329), գւռ. թրք. և յն. Ատն. չափ «ուղղալար», որ գործածական է և նոյն տեղի հայոց մօտ (Արևելք 1888, նոյ. 8)։-

NBHL (40)

Չափ նոյն եղիցի ամենայն փեղկիցն։ Միով չափով մի բովանդակութիւն քրովբէիցն։ Երկայն է չափ երկրի։ Մեծ է տէր ... եւ մեծութեան նորա ոչ գոյ չափ։ Ոչ գոյ չափ զարդու նորա կամ ազգաց նոցա։ Չիք չափ փախստեան նոցա։ Արար զծովն հալածոյ ի տասն կանգնոյ զչափն։ Չափ տաճարին ներքնոյ.եւ այլն։

Առանց օրինի ամենեւին, եւ չափու։ Արկանէր զկերակուրն չափաւ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)

Ոչ անցանեն զչափով։ Ապա եթէ ելանեն ըստ չափսն, վնաս առնեն։ Ըստ աւետարանական չափուցն (այսինքն կարգի եւ կանոնի)։ Զորոց զչափ գիտէր քրիստոնէութեանն։ Ըստ չափոյ աշխատութեանն կամ զօրութեան ձերոյ։ Պահէ չափով մարդոյ. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Է։ Կորիւն.։ Եղիշ. ՟Ը։ Շ. ընդհանր.։ Իգն.։)

Ուսանին զչափ երկրի (յն. զերկրաչափութիւն)։ Գիտէք դուք ամենեքեան, թէ յո՛ր չափս բարձրութեան հասեալ եղեւ (տպ. յո՛րչափ բարձրութիւն)։ Որք չափով վարին, առաւել քան զկարն վաստակին։ Սակայն ծառայ եմ, եւ զչափ իմ ճանաչեմ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 28։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Զ։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)

Փախիցուք ի բարեկեցութենէ, եւ դարման տարցուք անձանց չափուքն։ Որ ի չափ եւ ի պայման ի տունս բնակիցէ։ Այլ այս վայել է մարդկութեանն չափուց։ Ոչ անպատուեալ զմարդկայնոցս չափուց զվայելուչն։ Ոչ չափուցն եւ ոչ կարգացն անսացելոց անխառնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։ եւ փիլ. ՟Ժ։ Պրպմ. ՟Բ. ՟Ի՟Բ։ Մաքս. ի դիոն.։)

Դու աւելի իմն քան զչափն ուտես, եւ քրիստոսի եւ ո՛չ զկարեւոր պէտսն տաս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)

Ըստ իւրում չափուն՝ որպէս եւ էր». յն. լոկ, ըստ որում էր. (Կոչ. ՟Թ։)

Մի՛ առնիցէք անիրաւութիւն ի դատաստանի, ի չափս, եւ ի կշիռս, եւ ի զոյգս։ Զոյգք արդարք, եւ չափք արդարք։ Եւ տանէր (ծովն պղնձի) երիս հազարս չափ։ Ժողովեցին զպէտսն կրկին, երկուս չափս առ մի մի։ Լցէք լի չափով զմանանայդ յաման մի։ Արկցե՛ս ի նա լի չափովդ մանանայ։ Չափն էր տասներորդ երից գրուաց։ Եւ ահա կշիռ մի կապարեայ ամբարձեալ, եւ կին մի նստէր ի մէջ չափոյն.եւ այլն։

Սքանչելագոյն եւ հնչումն, ի ձեռն որոյ նուագք ձայնից եւ չափք. (Փիլ. բագն.։)

Ստեղծանել բանս չափաւորս եւ ոտանաւորս. որպէս վասն ոտից չափոյ, եւ տաղասացութիւն. (Թր. քեր.։)

Քերդողք վերաչափից, եւ եռաչափից, եւ ամենեցուն արդ ասացեալ չափիցն. (անդ. ՟Է։)

Ինքնին ի չափ հասեալ է. (Յհ. ՟Թ. 21. 23։ Որպէս եւ Եւս. քր. ստէպ։)

Ի ՉԱՓՈՒ ՈՒՆԵԼ ԶԱՆՁՆ. ԳԻՏԵԼ ԶՉԱՓ ԱՆՁԻՆ. Չափաւորել զանձն. ոչ ելանել ըստ չափ. գիտել զիւր կարգ եւ զսահման. իր չափը գիտնալ պահել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։ Իգն.։)

Թէպէտեւ եմ հրեշտակապետ, սակայն ծառայ եմ, եւ զչափ իմ ճանաչեմ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)

Յորս եւ տեսօղք զիս գովէին՝ իբր ըզգիտող չափոյ անձին. (Յիսուս որդի.։)

Զմարմինդ չա՛փ հանդերձիւք զգեցո՛, եւ մտացդ զծիրանի պատմուճանն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)

Ունէր մարմին չափ հասակաւ։ Այր չափ հասակաւ. (Իգն.։ Ճ. ՟Գ.։ եւ Վրք. ոսկ.) ուր տպ. այր չափահասակ։

ՉԱՓ ԻՆՉ. ՉԱՓ ՄԻԱՅՆ. ՉԱՓ ՈՔ. Այսչափ. այնչափ. չափով. չափաւոր. դուզնաքեայ ինչ եւ ոք.

Եթէ եղիցին իբրեւ զաւազ առ ափն ծովու, չափ ինչ մնացորդք մնայցեն ի նոցանէ. (Ոսկ. ես.։)

Ոչ չափ ինչ պատժովք, այլ գեհենին տանջանօք տանջիցիս։ Ոչ դոյզն փութամ եւ ոչ չափ ինչ. այլ աշխատիմ՝ պատերազմեալ սաստիկ փութով։ Յաշխարհիս ճանապարհի ոմանց բազում ինչ պէտք են, եւ ոմանց չափ ինչ (յն. ոչինչ). (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. կողոս. Ոսկ. եբր.։)

Պատարագն նոյն է, եթէ չափ եւ դոյզն ոք մատուցանիցէ, եւ եթէ պօղոս եւ պետրոս գլխովին. (յն. հանդիպեալն. այսինքն ո՛ ոք եւ իցէ) (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)

ՉԱՓՈՎ մ.ա. Չափաւորապէս. եւ Չափաւոր.

Մեղր յորժամ գտանիցես որդեակ, չափո՛վ կերիջիր։ Զբերան իւր երաց չափով եւ իմաստութեամբ. (Առակ. ՟Խ՟Բ. 15։ ՟Լ՟Ա. 26։)

Չափովն՝ խնամք են դարմանոցն. եւ անչափն՝ տանջանք եւ մահ. (Յճխ. ՟Դ։)

ՉԱՓ նխ. խնդ. գծ. Մինչեւ. ըստ. նովին չափով. իբր. շուրջ. եւ ոչ իսկ. լոկ. անգամ. եւ երբեմն այլեւայլ ոճով. չափ, ինչուան, ինչուք այնչափ, պէս.

Մահու չափ։ Արեամբ չափ։ Կապանօք չափ։ Ոգւով չափ։ Երդմամբ չափ։ Միջովք չափ։ Ուսովք չափ։ Գոյիւ չափ։ Հնգիւ չափ։ Գալով չափ բանին քոյոյ։ Զահն տեառն գիտելով չափ.եւ այլն։

Ճառիւք չափ լսելով յանձն մի՛ առնուր։ Իշխեցին զխնամս նորա եւ զդարմանս նորա՝ երկնիւք եւ ամպօք չափ փակել։ Նովաւ չափ, եւ որչափ նայն էր՝ են շնորհք (յառնելն ղազարու եւեթ ի ժամուն). (Կոչ. ՟Դ. ՟Ը. ՟Ժ՟Գ։)

Եթէ միայն խորհրդովքն չափ գայ ի վերայ ախտն, առանց սաստելոյ ոչ է ախտացեալն. (Մեկն. ղեւտ.։)

Քեւ չափ բնակցութեամբ հիմնափայլեցեր. (Շար.։)

Զհասարակ գիշերաւ չափ՝ ձայնք ահեղք, եւ այլն». (իմա՛ իբր, շուրջ, ունելով զզօրութիւն մակբայի. Եղիշ. ՟Ը։)

Լինի եւ սեռ. կամ տր. խնդրով. իբր ռամկական ոճով, այլ վայելչապէս.

Արեան չափ եւ մարտիրոսութեան ապաշխարեսցէ։ Ընդ խաչի չափ քեզ հնազանդութեան. (Մագ. ՟Ե։ Լմբ. համբ.։)

Եւ ոչ միոյ որսորդի աշխարհականի չափ գործեցեր։ Բրեցին զտեղին իբրեւ առն չափ. (Վրք. հց.։)

Չի՛ք անդ տեղի արտասուաց, թէ եւ յովկիանոսի չափ հեղու. (Մեկն. ղկ.։)

Եւ բնութեամբ ի չափ (յն. մինչեւ ի բնութիւն) եկն յաղագս մարդասիրութեանն, եւ ճշմարտապէս էացաւ, եւ այր եղեւ գերագոյնն աստուած. (Դիոն. ածայ.։)

ՔԱՆԻ՛ ՉԱՓ. Ո՞րչափ եւս առաւել.

μέτρον mensura եւ temperamentum, modus συμμετρία apta proportio, moderatio διαμέτρησις dimensio πέρας finis, terminus. Քանակ քանակաւորի՝ ըստ տարածութեան եւ ըստ կշռոյ եւ ըստ թուոյ, սահման. բաւ. եզր. որքանութիւն. եւ կանոն որքանութեան. չափաւորութիւն. եղանակ. տարազ. պայման. համեմատութիւն. զուգաչափութիւն.

ՉԱՓ. μέτρον vas, sive instrumentum, quo aliquid metimur γόμερ, γόμαρ gomer, homer. եբր. խօմէր, օմէր. Ամանն տարօղ զայսչափ ինչ քանակ. որպէս գրիւ. սափոր. քոռ. արդու. բեռն. եւ գործի չափելոյ, որպէս ձող, քանոն, եւ այլն. այսչափ ինչ քանակի.

ՉԱՓ. μέτρον metrum ῤυθμός rhythmus. Ոտն չափաբերական. չափ եւ եղանակ եւ թիւ տաղից կամ ոտանաւորաց.

Ընդ ամենայն չափս էանց, եւ զամենայն ինչ ուղղեաց. (Ոսկ. ես.) յն. περίειμι circumeo, lustro.


Շատ, ից

adj. adv.

much, several, considerable, abundant, plentiful, copious, in great quantity;
"much, too much, very, most;
enough, sufficiently, as much as necessary;
— անգամ, often, frequently, cf. Բազում անգամ;
— իսկ, sufficiently;
— կամ սակաւ, more or less;
ընդ — եւ ընդ սակաւ, in all about;
փոքր ի —է, somewhat, partly, a little;
more or less;
ոչ ընդ — եւ ընդ փոքր, in no wise, in no way;
" v. imp. "— է, enough, it is enough, sufficient, no more, cf. Բաւական է;
— է այդ, that is enough;
— է զի, it suffices that;
provided that;
— ասել, to be content;
— համարիլ, to content oneself with;
—ք յայնցանէ, most of them, the greatest part of them;
դեռ աւուր — կայ, much time still remains;
ո՞չ իցէ քեզ — զի..., does it seem to you a little thing that."

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. «առատ, բազում» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ. ա. Փարպ. Եղիշ. «ստէպ, յաճախ, շատ, խիստ» ժղ. ե. 11. Ագաթ. Եւս. պտմ. Բուզ. ե. 44. որից ընդ ըատ և ընդ սակաւ կամ ընդ շատ և ընդ փոքր «աւելի կամ պա-կաս, մօտաւորապէս» Եւս. պտմ. շատ է «բա-ւական է» ՍԳր. շատաւ «գոհանալով, գոհ լի-նելով» Խոսր. պտրգ. շատ անգամ Փարպ. փոքր ի շատէ ՍԳր. Եղիշ. շատանալ «բաւա-կանանալ» ՍԳր. «բաւել» Վրք. հց. «կարող լինել, ձեռնհաս գտնուիլ» Ոսկ. գծ. «շատա-նալ, բազմանալ» Յայսմ. շատիլ «բաւաևան համարել» Ոսկ. բ. կոր. Կոչ. Եւագր. շա-տախօս Մտթ. զ. 7. շատակեաց Ագաթ. շա-տատես «աչքը լաւ տեսնող» Եփր. համաբ. 182. շատխօսել Ոսկ. մ. ա. 9. շատխօսութիւն ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. մ. ա. 19. ամենաշատ Ոսկ. ա. թես. ճարակաշատ Ոսկ. ես. արիւ-նաշատ Եփր. թգ. 417. մարդաշատ Բ. մկ. թ 14. Ոսկ. ա. տիմ. երիվարաչատ Սեբեր. 199. րնչաշատ Վեցօր. 85. շատօրաց «վաղուց, zա-տոնց» կեղծ-Շապհ. 39 (նորագիւտ բառ. տպ. շատորաց). ստացուածաշատութիւն Բուզ. խորհրդաշատ Վրդն. դան. խորանաշատ Կիր. պտմ. հրաշատ Վրդն. ծն. (շատ բառի հին գործածութեան վրայ տե՛ս Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 64)։

= Պհլāt «ուրախ», որ պրս.❇ sad «ուրախ», հպրս. ( [other alphabet] siyāti-=զնդ. šāiti-(<հնխ. k2yē-ti) «հանգստութիւն, ուրախութիւն, երջան-կութիւն» բառն է։ (Սրանց հնդևրոպական ցե-ղակիցներն են լտ. quiēs «հանգստութիւն», tran-quillus «հանգիստ», ռուս. по-чить «հանռչեւ», գերմ. weilen «դադար առնել, մնալ մի տեղ», անգլ. while «ժամավաճառ լինել, ժամանակ, միջոց, մինչդեռ, երբ» ևն ևն. տե՛ս Berneker 166, Kluge 523, Walde 634 ևն)։ Այս բառը իրանեանների մէջ էլ ծա-ռայում էր տեղանուններ կազմելու. ինչ. saδ-sāpur, saδ-hurmuz քաղաքները։ Նոյն գործածութիւնն ունի նաև հոմանիշ rām «ու-րախ» բառը. ինչ. Rām-hormizd. Rām-arda-sīr հմմտ. նաև գերմ. Friedrichsruhe, Lud-wigslust ևն ձևերը, նոյն կազմութեամբ։-Հիւբշ. 211։

NBHL (20)

Յարդ եւ խոտ շատ է մեր։ Կայ եւ իմ շատ՝ ե՛ղբայր։ Ժողովեցին՝ որ շատ, եւ որ սակաւ։ Դեռ աւուր (կամ աւր) շատ կայ. (յն. օր, կամ տիւ)։ Շատ զոք ընդ միմեանս շփոթեաց։ Շատից յաչաց ելանէին։ Շատ եւս այն են՝ որ եւ ննջեցեալք իսկ իցեն։ Ոչ լցաւ ասել շատ. եւ այլն։

Վասն ստացուածոց սակաւուց եւ շատից. (Սիր. ՟Խ՟Բ. 4։)

Եթէ շատի ոք ձեռնհաս իցէ, եւ եթէ սակաւու. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։)

Ի մէջ շատից։ Շատից եւ այլոց այսպիսեաց։ Մինչ շատից մկրտիլ յանհաւատից։ Ի վերայ շատիցն. (Փիլ.։ Նիւս.։ Խոր.։ Արիստ.։)

Գնեմ սակաւոյ, եւ վաճառեմ շատի. (Վրք. հց. ձ։)

Շատք սատակեցան հպարտութեամբ։ Զշատ միտսն թողաք, եւ կարճառօտ ասացաք. (Ոսկիփոր.։)

Շատաւ կենաց ունիցիմք զաստիս եւ զհանդերձեալսն. (Խոսր. պտրգ.։)

Քաղցր քուն է ծառայի, եթէ սակաւ, եւ եթէ շատ կերիցէ. (Ժղ. ՟Ե. 11։)

Յաներեւոյթ տտեղի ինչ տանել՝ շատ ի կարաւանէն հեռի։ Շատ նուազ եմ քան զիմ նախնիսն. (Փարպ.։)

Որչափ շատ տայր, շատ եւս ատելի լինէր. (Խոր. ՟Բ. 42։)

Շա՛տ եմք տեսեալ զնա ի պահս եւ յաղօթս. (Ճ. ՟Ժ. իմա՛, շատ անգամ։)

ՇԱ՛Տ մ. πολύ, πολλά multum, plurimum, nimis αὑτάρκως satis, sat. Բազումս. կարի. ստէպ. յաճախ. բաւական. հերիք. եւ Բազում անգամ.

Շատ ձեռնակրեն ի գործ եւ ի բան, որ չէ իւրեանց նման եւ պատշաճ. (Վրդն. առակ.։)

Որ եւ յուդաս գիտէր զտեղին, ուր շատ անգամ ժողովեալ էին. (Գանձ.։)

Եկաց յարքայութիւն ներուաս զտարի մի՝ ընդ շատ եւ ընդ սակաւ։ Ոչ յարի բնաւ յայս բանս՝ ընդ շատ եւ ընդ փոքր. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 21։ ՟Է. 24։)

Զկնի երկերիւր ամի. քանզի (յայնմ միջոցի) այսչափ ամք լինին ընդ շատ եւ ընդ սակաւ. (Գէ. ես.։)

Շա՛տ է արդ տէր, ա՛ռ զոգի իմ յինէն։ Շա՛տ է արդ, մի՛ պարծեսցի կորն իբրեւ զուղիղն։ Ո՞չ իցէ քեզ շատ, զի առեր զայրն իմ։ Շա՛տ լիցի ձեզ որդիք ղեւեայ։ Շատ լիցի ձեզ բնակելդ ի լերինս յայսմ.եւ այլն։

Շա՛տ են քեզ շնորհք իմ (յն. հերի՛ք է)։ Շատ լիցին ձեզ թոշակքն ձեր. (յն. շատասջի՛ք թոշակօք ձերովք։) եւ այլն։

Մինչեւ յեօթն անգամ՝ շատ է. (Եփր. համաբ.։)

πολύς, πολλή, πολύ multus, -a, -um ἰκανός sufficiens, satis πλεῖστος plurimus. Բազում. յոլով. յոգն. եւ Յորդ. առատ. բաւական. յագեցուցիչ. լիացուցիչ. (լծ. լտ. սա՛դ, սա՛տիս եւ հյ. շիթ. կաթն. թ. սիւտ իսկ եբր. շատ, սատ է ստին. որպէս լտ. ու՛պէռ է ստին, եւ առատ. տե՛ս ՍԱԴԴԱՅԻ)


Շէն, շինից

s. adj.

inhabited place;
village, hamlet;
inhabitation;
edifice;
peopled, inhabited;
in good state, prosperous;
fertile, fruitful;
happy, gay;
ոչ միայն —ս, այլեւ յանշէնս, not only in inhabited but also in desert places;
եւ որ —ն մնասցէ, and that which shall not be destroyed.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «շինուածք, շինութիւն լինելը» Ոսկ. յհ. ա-22. Նխ. ա. եզր. «աւան, գիւղ» Բուզ. Եւս-պտմ. «մարդաբնակ, բնակելի, արգաւանդ, ուրախ, զուարճալի» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Եփր. թգ. որից շինել ՍԳր. շինութիւն ՍԳր. Եղիշ. շինական Ագաթ. Ոսկ. մ. գ. 25. շինանանա-գոյն «կարի վայրենաբար»! Բ. մկ. ժդ. 30 շինականաշէն Բուզ. շինակեաց Ագաթ. շի-նամէջ Ոսկ. մ. ա. 15. Ագաթ. շինարար Եփր. ծն. անշէն ՍԳր. Ոսկ. նորաշէն Ոսկ. ես. և ա. տիմ. մարդաշէն Բ. մկ. թ. 17. բարեշէն Մա-ղաք. գ. 15. Ոսկ. ես. երդաշէն Ոսկ. եփես. խորանաշէն Ագաթ. հաստաշինած Բուզ. մե-հենաշէն Ագաթ. շինասէր «շինարար» (չունի ԱԲ) Սմբ. պտմ. 114. շինուածանիւթ, շինա-րարական (նոր բառեր). նաև բազմաթիւ տեղանունների ծայրին. ինչ. Հայկալէն, Հա-մամաշէն, Շակաշէն, Վարդաշէն, Արտաշէն, Վասակաշէն ևն։

ՆՀԲ մեզանից է դնում յն. σϰηνή, լտ. šcena, իտալ. scena։ Gosche 13 սանս. či «հաւաքել» բայի հետ։ Եւրոպա 1849, 200 հպրս. շանա։ Lag. Urgesch-

NBHL (16)

Ունել քեւ շէն զմասն մնացեալ արեաց աշխարհիս. (Փարպ.։)

Ագցո՛ւք ի շէնս եւ ի պարտէզս։ Երթիցեն շուրջ ի շէնսն։ Եհան արտաքոյ շինին ... յորժամ ի շէնն մտանիցես, մի՛ ումեք ասիցես ի շինին։ Տէր արար զշէնս եւ զանշէնս, եւ այլն. ((իբր մարդաբնակ վայր. ռմկ)։)

Թողոյր զքաղաքն, եւ եկեալ բնակէր ի մի ի շինացն. (Բուզ. ՟Դ. 7։)

Ամենայն աշխարհս լի է դիակամբք՝ շէնք եւ անշէնք. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)

Հեթանոսք եւս օդնէին ի շէնն. (Նախ. ՟ա. եզր.։)

Մինչեւ եկին ի շէն երկիրն. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 35։)

Մինչդեռ շէն էր երուսաղէմ, եւ ի բարութեան. (Զաք. ՟Է. 7։)

Եւ որ շէնն մնասցէ, եղիցի իբրեւ զհօտ մակաղեալ. (Ես. ՟Ի՟Է. 20։)

Ոչ միայն ի շէն երկրէ, այլեւ յանշէն անապատէ։ Ոչ միայն զշէնս, այլեւ զանշէնս. (Ոսկ. եբր. Ոսկ. մտթ.։)

Զշէն երկիրն ամենայն թափուր եւ աւերակ թողոյր. (Ագաթ.։)

Ոչ միայն շինաց, այլեւ աւերակաց։ Զիա՞րդ շէն կայցէ աշխարհս։ Մինդեռ շէն են եկեղեցիք. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Է։)

ՇԷ՛Ն ա. εὕκοσμος, κατοπικουμένος bene ordinatus, habitabilis եւ βαθύγειος fertilis. Շինեալ, զարդարեալ բնակչօք. մարդաբնակ. բնակելի. զուարճալի. բարեզարդ. բարեկարգ. եւ Արգաւանդ. եւ Ուրախ.

Եթէ երբէք շէն գտցէ զքաղաքս եւ զաւանս եւ զգեօղս։ Զշէն զապատ գաւառաց եւ աւանաց անապատ առնէին. (Յհ. կթ.։)

Զշէնն թողուլ, եւ յաւերն երթալ՝, վտանկ է. (Ոսկիփոր.։)

Շէ՛ն եւ ուրախ էին (որդիքն իսրայէլի). (Գէ. ես.։)

κώμη (լծ. հյ. գոմք) vicus, pagus χώρα (լծ. գաւառ) regio, spatium. Արմատ բայիս Շինել. (յորմէ յն. լտ. եւ իտ. սքինի՛, սշէնա, զէնա ). Աւան, գիւղ. հաւաքումն հիւղից, եւ տաղաւարաց. բնակարան գեղջկաց. գեղ.


Ուշ, ոյ, ի

s. adj. adv.

memory, remembrance;
attention;
intelligence, mind, sentiment, sense, instinct;
late;
cf. Յուշիկ;
— եւ ուրուշ, the senses;
— ի կուրծ, attentively, carefully, heedfully;
—ի —ով, with great attention, most attentively, more at leisure, diligently, carefully;
— առնել, առնուլ, ունել, դնել, to pay attention, to be attentive, to have in view, not to lose sight of;
to apply oneself to;
to mind, to take care, to be heedful or cautious, to take good heed, to be on one's guard;
to tend to, to aim at, to seek, to try, to endeavour, to strive;
յ— ածել, առնել, արկանել, to recall to mind, to remember, to remind;
cf. Յիշեցուցանեմ;
յ— գալ, լինել, զ—ով գալ, to bear in mind, to recollect, to call to mind, to remember;
յ—ի ունել, կապել, to preserve in one's memory, to have recollection of, never to forget;
— ի կուրծս առնել, to think, to meditate, to conceive or imagine the design of;
— ի կուրծս արկանել, to take a thing for serious, in earnest;
զ— եւ զուրուշ գրաւել, cf. Մոգեմ;
ընդոստուցանել զ—, to excite the attention;
— ունել յոք, to follow with the eyes;
յ— բերել, cf. Յիշեմ;
յ—ի բերել, to revive, to cause a person recover his breath, to quicken, to rouse;
— ունել, to wait;
բառնել յ—ոյ մտաց, to cause to forget, to put out of one's head;
պրծանիլ յ—ոյ յիշատակաց, to be forgotten;
յ— լինի ինձ, ինձ յ— անկանի, I do remember;
— ի կուրծս անկաւ գրել, the idea struck him to write, he conceived the idea of writing;
— ի կուրծս քաջալերէին զմիմեանս, they incessantly encouraged one another;
չէ ի յ— մտաց, he does not remember;
նմա ընդ յ—ի կապեալ, calling to his memory, reminding him;
— կալ, attention !.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի, ո հլ. «միտք, խելք, մտադրու-թեւն, բանականութիւն» Ոսկ. եբր. Սեբեր. Մծբ. Վեցօր. աւելի յաճախ գործածւում է ուշ առնել, ուշ դնել, ուշ ունել, յու ածել ևն ոճերով. սրանից են ուշաբերիլ Ոսկ. մ. և ես-ուշի ուշով Մծբ. ուշակալ, ուշակալու Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 26, 28. ուշարար Սեբեր. ուլեղ Իւս. քր. ուշիմ Բ. մկ. է. 17. Փարպ. ապուշ ՍԳր. Սեբեր. Վեցօր. ապշիլ Սղ. ձէ. 16, հգ 20. Ագաթ. Փարպ. ապշեցուցանել Յհ. ժբ. 40, Գծ. ը. 9, 11 (գրուած նաև ափշիլ, յափ-շիլ, ափշուցեալ Անկ. գիրք Նոր կտ. էջ 145). յնախդիրով յուշ Փարպ. որից յուլարար Վե-ցօր. Ոսկ. մ. ա. 1. յուշարարութիւն Ոսկ. մ. գ. 32, յհ. ա. 17, չարայուշ Ոսկ. եբր. Վե-ցօր. ամենայուշ Ոսկ. կող. ա. 529. մշտա-յուշ Պտմ. աղէքս. յերկարայուշ ԱԲ. (յիշել, յիշատակ և լամբուշ բառերի վրայ տե՛ս ա-ռանձին)։ Այստեղ է պատկանում նաև ուռ «անագան» Ագաթ.1 բառը, որ անցած է նախ «ուշառիր» առումից. հմմտ. յուշիկ «հան-դարտ, կամացուկ, յամր» Վրք. հց. Մխ. բժշ. յուշախաղաց «յամրաշարժ» Շիր. Արշ. յու-շահալ «ուշ հալուող» Մխ. բժշ. 125. յուշա-նալ «անագանիլ» Ոսկիփ. յուշ «ուշ» Ոսկիփ. Վստկ. 200. Վրդն. սղ. 310. յուշ յուշ Պի-տառ. (հմմտ. կամաց՝ կամք բառից)։ Նոր բառեր են ուշագնացութիւն, ուշադիր, անու-շադիր, յուշատետր, յուարձան, յուշագիրք ևն։-Արևելեան գրականի մէջ յաճախ զա-նառանութիւն դնելով գործածւում է ուշ «ա-նագան» և ուշք «միտք, ուշադրութիւն»։

NBHL (25)

Զորս խրատեցաւն եւ ուսաւ, ընկալաւ յուշի։ Զի մի՛ յոր ուշն կայր ի բանին թաղեալք՝ յայլ կամս զբանն ծախեսցուք. (Փիլ.։)

Գործ արբեցութեան զուշն յապուշ առնէ։ Ո՛րչափ եւ արբենայք աստուածային բանիւն, զուշն ապուշ ի բաց մերժէք, եւ զաստուածեղէն յիշատակսն ի տեղւոջն տնկէք. (Սեբեր. ՟Թ։)

Ուշ եւ լայնութիւն սրտի։ Համբարձեալ առ արարիչն ամենայնի զուշն. (Փարպ.։)

Մի՛ անկցի յուշ յիշատակի, եւ մի՛ յիշեսցեն։ Մի՛ ինչ իցէ՝ որ պրծանիցի յուշոյ յիշատակաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

Անասնոց եւ գազանաց եւ թռչնոց ետ բարս եւ ուշ առ ի պէտս. որոց ուշն զբարսն շարժէ առ ի ներգործութիւն. (Յճխ. ՟Դ։)

Զուշին պարտութիւն։ Ուշիւ իմաստիցս։ Ի յուշոյս իմ տեսութենէ։ Անդր քան զկարծիս ուշոյ իմաստից. (եւ այլն. Նար.։)

Յիւրեանց ուշի պահել, եւ այլոց ծանօթս տալ. (Խոսր.։)

Յուշի ունիցիք զնշան կատարածին։ Ուշի նպատակ։ Որպէս աղեղնաւորք ուշի մտօք նկատեն ձգել զնետս, նոյնպէս պարտ է մեզ զամենայն ուշ մտաց եւ մարմնոյ ի նա ունել. (Շ. բարձր.։)

Ի բացեայ կայր, եւ ուշ ունէր մրցելոյն եւ դուպարելոյն. (Ոսկ. ես.։)

Ո՛ւշ կալ. թէ տիմոթեայ պէտք էին գրոց, ո՞րչափ եւս առաւել մեզ. (Խոսր.։)

Ո՛ւշ կալ, եւ զգոյշ լեր յոյժ։ Բանից իմոց ու՛ւշ կալ սրտիւ քով. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 16։ ՟Ժ՟Զ. 24։)

Սիւքեմ ուշ եդեալ դինայի՝ սիրեաց զնա։ Ուշ եդեալ հայեսցին յիս։ Ուշ եդին խոնարհեցուցանել զիս յերկիր։ Զանձն ապրեցուցանել ո՛ւշ դիցուք։ Ուշ եդեալ ընթանամ ի կէտ կոչմանն աստուծոյ.եւ այլն։

Յորժամ ընթեռնուցու աւետարանն, մի՛ կալ ուշ երեւելի գրոյն կամ ընթերցողին, այլ յերկնից բարբառողին. (Ճ. ՟Գ.։)

Եթէ ոք միտ եդեալ մեղմով ուշ ի կուրծս (կայցէ), գտանէ։ Յայնպիսի նեղութեանց եւ խռովութեանց որպէս ի մէջ բազում խաղաղութեանց՝ ուշ ի կուրծս քաջալերէին. (Վեցօր. ՟Ե։ Ոսկ. ապաշխ.։)

ԶՈՒՇՈՎ կամ ՅՈՒՇ ԱԾԵԼ. Յիշել. խորհել. քաջ զմտաւ ածել. եւ Յիշեցուցանել.

Եւ իմ զայն ամենայն զուշով ածեալ՝ կամեցար եւս արձանագրով յօրինել։ Զուշով ածեալ զայն՝ որ ասէր. (Եպիփ. թաղմ.։)

Զի յուշ եկեսցեն, եթէ եւ աստ զտանն տէր մեղմացուցանէ. (Երզն. մտթ.։)

Յուշ արասջիր նոցա՝ իշխանութեանց եւ պետութեանց հնազանդ լինել. (Տիտ. ՟Դ. 1։)

Յուշ առնէր զօրականացն։ Յուշ եւս առնէր նոցա։ Յուշ առնէր նմա զամենայն բանս ատենին։ (Եղիշ.։)

Զդատաստանէն յուշ արար, եւ զկտակէ յուշ առնէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 24։)

Յուշ լիցի քեզ որդեակ հոգէխառն սնունդն. յուշ լիցին քեզ հալածանք իմ եւ քո ի միասին. (Ագաթ.։)

Յուշ լիցի քեզ՝ որ գրեցաւն ի սաղմոսարանի անդ։ Յո՛ւշ լիցի քեզ եւ մարգարէն. (Կոչ. եւ այլն։)

μνήμη memoria. պ. հուշ. ուս. Արմատ Յիշելոյ. Յիշողականն. յիշողութիւն, եւ Ուշադրութիւն. մտադրութիւն. դիտողութիւն. զգուշութիւն. ուշիմութիւն. միտք. խելք. զգալն անձին. զգայական ճանաչումն. յիշատակ. յիշատակութիւն.

ՈՒՇ ԱՌՆԵԼ. ՈՒՇ ԱՌՆՈՒԼ. ՈՒՇ ՈՒՆԵԼ. ՈՒՇ ԴՆԵԼ. προσέχω (յորմէ պռօսխումէն). attendo σκοπέω speculor, observo σπουδάζω studeo ἁκριβόω diligentiam adhibeo συνέρχομαι congredior եւ այլն. Յառել զմիտս. միտ դնել. փոյթ ունել. գուն գործել. նկատել, եւ նկրտիլ. դէտակն ունել. դիտել. հայել զգուշութեամբ. զգոյշ լինել. խելք տալ, աղէկ նայիլ. ետեւէ ինկնալ, ջանալ, զգուշանալ.

ՅՈՒՇ ԱՌՆԵԼ. ՅՈՒՇ ԱՐԿԱՆԵԼ. ὐπομνάω, ὐπομιμνήσκω, -ομαι in memoriam revoco, commemoro, praemoneo. Յիշեցուցանել. ազդ առնել. յիշեցնել, միտքը ձգել. տե՛ս եւ ՅՈՒՇԻ ԿԱՊԵԼ ի բառն ՈՒՇ։


Որոգայթ, ից

s.

snare, trap, net, springe;
ambush, ambuscade;
cf. Լարեմ;
անկանել յ—, to fall into a snare;
cf. Ըմբռնիմ;
լարել զ— եւ ի նոյն հարկանիլ, շաղիլ, to fall into one's own snares;
— դնել ումեք բանիւք, to convict a person by his own words.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ «որով գայթէ ոք»։ Տէրվ. Նա-խալ. 49, 107 հնխ. yargh «խեղդեւ» արմատից։ Bugge, Beitr. 25-26 ա-սում է թէ կապ չունի հսաքս. wurgil «չուան», հբգ. wurgen «խեղդել», հս։ vrùza «կապել», լիթ. werszti «կապ-կպել» բառերի հետ՝ որոնք հաւեռենև մէջ պահանջում են ձ. այլ կցւում է լն, βρόχος «որոգայթ, չուան» բառի հետ՝ իբր հնխ. goroghəth-ձևից, որ բուն պիտի նշանակէր «կոկորդ». հմմտ. յն. βρόχϑος, լտ. gurges, gurgitis «կոկորդ»։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1890, 54 մեկնում է որ-ո-գայթ «ոտք գայթեցնող». որ «ոտք» նշանակութեամբ մի հին բառ է, որ ունին նաև ար-ա-հետ և ար-ա-գիլ։ (Այս մեկնութիւնը շատ դժուար է գըտ-նում ինքը ՀԱ 1898, 253)։ Հիւնք. յն άράχνη «սարդ, սարդոստայն» բառիզ՝ =այթ մասնիկով։ Սարգիսեան, Բիւր. 1898, 484 իբր հոր-ո-գայթ «հորի մէջ գայթեցնող». որ նախամեսրոպեան մի բառ է՝ «խորութիւն» նշանակութեամբ, որից կազմուած են նաև հոր, խոր, ձոր. ծործոր։ Patrubány ՀԱ 1908. as որո-+գայթ բառերից. առաջինն է լտ. rārus «նոսր, ցանցառ», rēte «ցանց», իսկ երկրորդը՝ գամ բայի գոյականն է։

NBHL (1)

(որով գայթէ ոք) παγίς, πάγη laqueus, decipulum, tendicula. Գործի գայթելոյ՝ գթելոյ, եւ ըմբռնօղ. թակարդ. լար. հաղբ. ծուղակ. մեքենայ հնարիմաց առ ի վնասել.