to last, to persevere, to continue;
to endure, to support, to bear;
— ի մարմնի, to live, to subsist;
ժուժկալեալ տեւէր չարչարանաց, he patiently suffered the tortures.
· Calfa
Ամովրհացին տեւեաց բնակել յեղոմ. (Յես. ՟Ժ՟Թ. 49։)
Սուրմակայ ոչ տեւեալ աւելի քան զմի ամ, հալածեցաւ։ Ոչ աւելի քան զերիս ամս տեւեալ վախճանի. (Խոր. ՟Գ. 64։ Յհ. կթ.։)
Ոչ տեւէր մարմինն ընդ շնչոյն յերկար ժամանակս կեալ. (Եզնիկ.։)
Տեւեաց ի մարմնի, մինչեւ՝ եւ այլն. (Տօնակ.։)
Զքար՝ որ տեւօղ նիւթ է։ Ճանկդեղ իբրեւ զտեւօղ յամարայնի։ Եթէ տեւեսցեն մարդկայինքս մինչ ի ծագել փառաց նորա։ Ի ձեռն նոցա (առն՝ կնոջ) մահկանացուս տեւեսցէ բնութիւն. (Լմբ. իմ.։ Մխ. առակ.։ Երզն. մտթ.։)
Ամենայնի տեւէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 7։)
Ամենկայն՝ որչափ ի փոքրագունիցն բաղկանայ, մեծագունիցն, տեւէ. իսկ այն՝ որ ի մեծագունիցն, փոքրագունիցն տեւել ոչ կարէ. (Պղատ. տիմ.։)
Հուր քան զամենայն սեռս մանրամասնագոյնն՝ զամենայն անջատէ, եւ ոչ ինչ կաթրէ սմա տեւել. (անդ։)
ὐπομένω, διαμένω, στέγω permaneo, duro, perduro . (լծ. տր. տէվամ. որպէս եւ տայիմ է միշտ, մշտատեւ) Հանապազորդել. կալ մնալ հաստատուն եւ յերկար ի վիճակի իւրում. բաւել. յերկարել. կեալ. դիմանալ, կենալ
Ցրտոյ եւ մերկութեան տեւէր։ Քաջաբար տանել եւ տեւելզ գնալոյն նորա։ Տեւել քրտանցն՝ որ յաղագս առաքինութեանցն։ Զիա՞րդ արդեօք կարէ մարմին մարդոյ տեւել ժուժկալել այսպիսի դժոխըմբեր քրձի. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 3։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։ Յհ. կթ.։)
Ժուժկալեալ տեւէր չարչարանաց գանից։ Ուստի գթած հայրն ոչ տեւեալ (այսինքն չհանդուրժեալ՝) միշտ բարկութեամբ ըզմեզ խրատեալ (այսինքն խրատել). (Շ. տաղ լուս. եւ Շ. վիպ.։)
Եթէ զանօրէնութիւնս իմ պահեսցես, ո՞վ տեւեսցէ քեզ. (Եփր. աղ.։)
Ոչ եւս ընդերկար տեւէին մեկուսանալ ի նմանէ։ Ոչ տեւէին ի գթոյ նորա. (Ոսկ. գծ.։)
Մի՛ թուլասցի մնալ տեւել անսալ նոցա։ Մանանայն տեւէր հրոյն ջերմութեան. (Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. իմ.։)
Տեւօղք ի տանջանս , եւ յաղթօղք ի մարտի։ Զի կարէ օձ այգու տեւել ի ծարաւու. (Շար.։ Մխ. երեմ.։)
cuttle-fish, sepia.
· Calfa
Սիպէքն, եւ տեւթիէդէսքն, եւ այլ այսպիսիք փափկամորթքն. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
Բառ յն. դեւթի՛ս, դե՛ւթօս. τευθίς, -ίδος, τεῦθος, -θοῦ loligo, lolius, piscis e sepaiarum genere. ԺԺմակ յազգէ սիպէից՝ կաղամար ձուկն ասացեալ.
cf. Տեւական.
· Calfa
Առաջի տեւողական նշխարաց ճգնաւորին քրիստոսի. (Շար.) այսինքն որ տոկաց այնչափ ճգնութեանց, եւ կայ ցարդ անփուտ։
Համբերող տեւողական ի փորձութեանցն տարափս. (Տօնակ.։)
cf. Տեւականութիւն.
· Calfa
Առ ի կատարեալ կեանսն (պէտք են) տեւողութիւն եւ կրօնաւորականին կեանք։ Իսկ տեւողութիւնն՝ գործք բարեացն։ Զօրէն հիման՝ ճաշակաւորութիւն պատճառք կենդանեացն յաւէժ տեւողութեանն է. (Փիլ.։)
Որ զխառնուածս յարմարեալ կազմէ առ ի տեւողութիւն յարակայութեան բոլոր աշխարհիս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Գործէ զսննդական տեւողութիւն ... Ոգիք մարդկան, իմացական բնութիւն, անմահ տեւողութիւն. (Եղիշ. հոգ.։)
Համբերել բազմաժամանակ տեւողութեամբ։ Զվաստակոյ եւ զտեւողութեան յաստուածային այգեգործութեան. (Փարպ.։)
Զայնպիսի տանջանս վասն քրիստոսի յանձն առին, որ արտաքոյ է տեւողութեան մարմնոյ. (Նար. երգ.։)
Շնչոյ յարակարգութիւն, զգայութեան տեւողութիւն. իմա՛, պատճառ տեւելոյ։
διαμονή, ἑπιμονή, ὐπομονή duratio, perpetuitas, tenacitas, sufferentia. Տեւականութիւն. հանապազորդութիւն. յերկարաձգութիւն. տոկունութիւն. համբերատար ժուժկալութիւն. դիմացկունութիւն.
cf. Տեւականութիւն.
· Calfa
ՏԵՒՈՒԹԻՒՆ ՏԵՒՈՒՄՆ. (լծ. ար) Տեւ. տեւելն. տեւողութիւն. յաւերժանալն.
Որպէս զտունկս մաքրել եւ յատանել, որ պտուղն բերել կարէ ի տեւութիւն։ Տեւութիւն ազգակից է յիշատակի։ Համբերութիւն տեւութեան. (Փիլ.։)
Զկենացն հայթայթեսցէ հնարս ի տեւումն կենդանութեան. (Պիտ.։)
Տեւումն լուսոյն ի վերին կիսագունդն՝ տիւ է. (Վրդն. ծն. (որպէս թէ տիւ իցէ տեւ լուսոյ)։)
Առ ի տեւումն հաստատելոյ այնորիկ՝ որ եղեւն։ Առ ի տեւումն տարածանաց ջրոյն՝ եւ ի բարձանցն ձեռտուութիւն եղեւ։ Տեւումն կալոյ եւ մնալոյ ջրհեղեղին։ Որ ի փրկութիւն եւ ի տեւումն եղելոց. (Փիլ.։)
cf. Տեւականութիւն.
· Calfa
ՏԵՒՈՒԹԻՒՆ ՏԵՒՈՒՄՆ. (լծ. ար) Տեւ. տեւելն. տեւողութիւն. յաւերժանալն.
Որպէս զտունկս մաքրել եւ յատանել, որ պտուղն բերել կարէ ի տեւութիւն։ Տեւութիւն ազգակից է յիշատակի։ Համբերութիւն տեւութեան. (Փիլ.։)
Զկենացն հայթայթեսցէ հնարս ի տեւումն կենդանութեան. (Պիտ.։)
Տեւումն լուսոյն ի վերին կիսագունդն՝ տիւ է. (Վրդն. ծն. (որպէս թէ տիւ իցէ տեւ լուսոյ)։)
Առ ի տեւումն հաստատելոյ այնորիկ՝ որ եղեւն։ Առ ի տեւումն տարածանաց ջրոյն՝ եւ ի բարձանցն ձեռտուութիւն եղեւ։ Տեւումն կալոյ եւ մնալոյ ջրհեղեղին։ Որ ի փրկութիւն եւ ի տեւումն եղելոց. (Փիլ.։)
leech-shaped.
· Calfa
Որ ինչ է ի ձեւ տզրկի.
Բրիտանացւոցն արեւելեայ կղզին է տզրկաձեւ. (Խոր. աշխարհ.։)
very black.
· Calfa
Բնակիչք աշխարհին (յարաբիա) ոմանք կիսասեւք. (Խոր. աշխարհ.։)
four-winged.
· Calfa
Մակդիր սրբոյ խաչի, որ ունի զչորս թեւս կամ զբազուկս կամ զկողմանս.
ո՛վ սուրբ քառաթեւ։ Ո՛վ քառաթեւ լուսածին նիշ։ Որ ելե ի բարձրադիտակ քառաթեւին։ Ես ձայն զառիւծուն ասեմ, որ գոչէր ի քառաթեւին. (Շար.։ Նար. տաղ.։)
Զձեւ քառաթեւ խաչիս։ Խաչիս պատկեր էր քառաթեւ սուրբըն սեղան. (Շ. բարձր.։)
Աստ ի վերայ քառաթեւ սեղանոյն բանն պատարագել՝ հաւատացելոցն հանգչի հոգիս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Քառաթեւ.
· Calfa
Զչարչարանաց խաչի ունել զօրինակն, չորրորդ տասամբք քառաթեւեալ. (Բրս. տեառնընդառաջ.։)
Կենարարս այս խաչ ... քառաթեւեան ունելով կերպարան։ Ոչ նիզակին տունկ ձիթենւոյ, այր մակագրեալ քառաթեւեան. (Շ. բարձր.։ Մագ. ոտ. խչ.։)
քառաթեւ, թուոյ. ա.գ. Քառեակ թուով. չորք. չորս.
cf. Քառաթեւ.
· Calfa
Զչարչարանաց խաչի ունել զօրինակն, չորրորդ տասամբք քառաթեւեալ. (Բրս. տեառնընդառաջ.։)
Կենարարս այս խաչ ... քառաթեւեան ունելով կերպարան։ Ոչ նիզակին տունկ ձիթենւոյ, այր մակագրեալ քառաթեւեան. (Շ. բարձր.։ Մագ. ոտ. խչ.։)
Chisleu, the ninth month of the Hebrews.
· Calfa
Ամիս եբրայեցւոց, որ ըստ անշարժ տումարին առ թարգմանչօք համեմատէր տրէ ամսոյն հայոց, եւ նոյեմբերի հռովմայեցւոց։ (Նեեմ. ՟Ա. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 9։ ՟Ժ. 5։ Զաք. ՟Է. 1։)
va. fig. to veil, to cloak, to shroud.
· Calfa
ՔՈՂԱՁԵՒԵԼ. Ի ձեւ քօղոյ յարմարել. պատրուա արկանել. պատրուակել.
Քող՝ քողաձեւելով, քողախնդրելով. (Երզն. քեր.։)
of twenty five years.
· Calfa
Որ ունի զամս ՟Ի՟Ե. կամ ըստ յն. եւ լտ. ՟Ի՟Ե ամաց. քսանըհինգ տարուան.
Ի քսանեւհինգամենից եւ ի վեր. (Թուոց. ՟Դ. եւ ՟Ը։)
cf. Կարոս.
· Calfa
Քրեւսի հոնդ։ ասն քրէֆսին. այս նշանօքս առնել զքրէֆսն։ Զքրէֆսն տուրեւառ առնեն. (Վստկ.։)
swift as the wind.
· Calfa
Ունօղ զթեւս որպէս զօդոյ կամ զհողմոց.
Ըստ օդաթեւն արագութեան յարձակեալք իբրեւ օձք թեւաւորք. (Ղեւոնդ.։)
shoe-maker's calling.
· Calfa
այսպէս եւ յօդաձեւութեանն՝ արուեստիւն սպասաւորեսցուք. (Բրս. հց.։)
σκυτοτομία, σκυτοτομική ars sutoria, coriaria. Ձեւելն զօդս ոտից. կարուակութիւն. կօշկակարութիւն.
snake-shaped, snaky;
full of turnings & windings, going or running winding about, zigzag, crankling;
zigzag, crankle.
· Calfa
Գաւազանն մովսէսի բրտացեալ օձաձեւ կամակորէր. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի բազմապատիկ եւ յօձաձեւ ախտէն։ Օձաձձեւ երեւէր։ Օձաձեւ խարդախանօք հնարէր. (Փիլ. այլաբ.։ Եզնիկ.։ Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
Ձեւ բնաւոր օձին ըստ հինգ թագաւորազն՝ կրկնելովն, կապէ զնոսա յեսու զհնգետասեան օձաձեւսն։ Թիւ թագաւորացն օձաձեւ էր, զձեւն կոխեաց։ Եթէ կամի (ոք), օձաձեւ լինի. եւ եթէ կամի, աստուածաձեւ։ Ինքն զինքն օձաձեւ արար. (Եղիշ. յես.։)
Ել ի ծոցոյ հօր, եւ էառ զօձաձեւ բնութիւնս. (Եղիշ. ծն. առ Վարդանայ. եւ Եղիշ. առ Ապար.։)
Զօձաձեւ մարմինն ադամայ զգեցաւ։ Մերկանայ զխորխ մեղացն զօձաձեւ կերպարանն. (Լծ. կոչ.։)
Վասն կամակոր օձաձեւ բնութեանս. (Գէ. ես.։)
Զոսոխն մեր կործանէր զսատանայ, զօձաձեւ ցանկութիւնն. (Սանահն.։)
մ. ὁφιοειδής, ὁφιώδης serpenti similis, serpentinus, anguinus. Ունօղ զձեւ եւ զնմանութիւն օձի. օձատեսիլ. օձակերպ.
odd-shaped.
· Calfa
Օտար ձեւ, եւ ձեւով. նորաձեւ.
Փոխեալ զձեւ կարգին ... եւ օտարաձեւ զգեցեալ. (Ոսկիփոր.։)
Ո՞յր աղագաւ զայս օտարաձեւ ընդունելութիւն արարեր. (Կլիմաք.։)
Ունօղ զձեւ ակօսի, որպիսի են փողոցք քաղաքի.
Քաղաքս ակօսաձեւս հրապարակօքն եւ փողոցօք. (Վեցօր. ՟Զ։)
Որ ինչ է ի ձեւ աղիւսոյ. որպէս եւ գիրք քառակուսի իմն կազմեալ.
Արձանացի՛ր ի վերայ աղիւսաձեւ սոփերիս. (Մաշտ.։)
Արարեալ աղիւսաձեւս երկուս. (Երզն. քեր.։)
Ազատ ի դեւէ. ոչ դիւահարեալ. դեւ չունեցօղ. ճինսիզ.
Ո՞ ոք ի կախարդաց անցաւ եւ անդեւ եւ անմահ իցէ. (Եզնիկ.։)
ἅφλοιος decorticatus Մերկեալ ի կեղեւոյ. կեղեւեալ. կեղեւ չունեցօղ, կեղեւած. կեզեւ չունեցօղ, կեզեւած. գապուգսուզ.
(Գաւազանն Ահարոնի) անկեղեւն եւ անցամաքն բուսաւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Մերկ ի տերեւոց. եափրագսըզ.
Ծառք այդչափ ամսովք անպտուղ եւ անտերեւ կացեալ են. (Կոչ. ՟Դ։)
Որ ինչ ունի զձեւ գրոյ. եւ Գրով ձեւացեալ.
Որ առաքէր ընդ ծով պատանդս, եւ թուղթս գրաձեւս, ի վերայ ջուրց մկանաց. (Ոսկ. ես.։)
կամ իբր երկու բառ ԵՒ ԵԹ «միայն լոկ, սոսկ» ՍԳր. Մծբ. գրուած է նաև ևեթէ «միայն» Սարկ. քհ.։
Պատուիրեցի քեզ անտի եւեթ չուտել։ Այնու եւեթ նմանեսցուք նոցա։ Բայց զի ուտիք եւեթ անցից։ Եւ նա լուռ եւեթ կայր։ Երթիցն արք եւեթ։ Բայց զայս եւեթ բանս արասցես ինձ. (եւ այլն.) յորս երբեմն չդնի ինչ ի յն. վասն որոյ ի մեզ ստէպ վարի ի զարդ որպէս թարմատար։
Գտանի ուրեք եւ նախադաս.
Ի ծննդենէն եւեթ մոլութեամբ լեալ». այսինքն մոլութեամբ եւեթ. (Խոր. ՟Բ. 58։)
Եթէ դու՝ եւեթ առ վայր մի (այսինքն առ վայր մի եւեթ) կարասցես յանձն առնուլ. (Փարպ.։)
Յամենայն ժամ եւեթ միայն զաստուծոյն առնել. (Կլիմաք.։)
Գրի նաեւ՝ ԵՒԵԹԷ.
Ոչ արժան էր ըստ մարմնոյն եւեթէ վերակացութիւնս օրինաւորիլ սմա՝ առանց խնամոյ անձնականի (այսինքն հոգեկանի). (Սարկ. քհ.։)
shell-lac;
sealing wax.
· Calfa
«եւէժ արտադրող մի ծառ է». ասւում է միայն դոճի խէժ «լաք, նամակի կնքամոմ, laque» Բժշ. Հին բռ. որ և տօջ «լաք» Ա-միրտ.-ՀԲուս. § 596 նոյն է համարում նաև «դոչ, որ է մուկլի» ըստ Բժշկարանի։
ԴՈՃ կամ ԴՈՃԻ ԽԷԺ. Ի բժշկարանի, եւ ի Հին բռ. մեկնի, Լուք. (այն է լէօք, լաքք, թենկի լաք, տուժ։) Կարմիր ներկ, եւ նիւթ զմռոյ ի կնքել զնամակ։ Լտ. իտ. լա՛քքա. cf. ԼԱՅՔԱ։
jelly.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. դ'անդ'ախ և Խրբ. դ'ընդ'ըղուց «կակուղ միս». նոյն են նաև ղնդղում Կր. «կակուղ միս», դնդխտալ Խրբ. «երերալ, շար-ժիլ», ղնդղկտալ Վն. «երերալ, շարժիլ (դոն-դողական բաների, գէր դմակի ևն), լուրի ծր-փալ, վէտվէտիլ», դնդեղ, դնղող Վն. «ալիք, կոհակ», դնդեղ Բլ. «կակուղ միս», թերևս նաև դնդխտիլ Եւդ. «ապուշ դառնալ»։-ՆՀԲ ունի նաև ռմկ. դանդող ձևը։
ԴՈՆԴՈՂ որ գրի եւ ԴՈԴՈՂ. ռմկ. դանդող. Թանձրամած հիւթ. (որպէս փէլթէ, փխտի ).
Յիրար խառնի, եւ լինի թանձր զինչ դոնդող. (Երզն. խրատ.։)
barbarous;
savage.
· Calfa
, ի հլ. «բարբարոս, վայրենի» Գ. մակ. է. 3. Կող. գ. 11. Ա. Կոր. ժդ. 11. Ոսկ մ. բ. 8. Եւս. պտ. 459. սովորաբար գործած-ւում է խուժ հոմանիշի հետ, որի հետ բարդը-ւում էլ է, ինչ. խուժադուժ ՍԳր. Ագաթ. Կո-րիւն. Ոսկ., խժդուժ Եւս. պտմ., խժդժագոյն Բ. մակ. ե. 22. հմմտ. նաև դժակ «բարբարոս, խժալուր» Սամ. անեց. 4 (այլ ձ. դժանան երկուսն էլ չունի ՆՀԲ, իսկ ՋԲ դնում է դժակ. ԱԲ դժակ, դժական), դժականութիւն ԱԲ. ըստ իս այստեղ է պատկանում նաև դժաբան «դժնեայ և ժանտ խօսող» Թէոդոր. մայր.։ Սրանցից տարբեր է դժ-, որ իբր բացասա-կան մասնիկ գործածւում է բառի սկիզբը։-Կաւ նաև դժարան ձևով մի բառ Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 2 «Սկիզբն յորոց նոյն արասցուք ոչ ինչ (տպ. ոչինչ) պատմութեան դժարանւոյ հոգ տարեալք, այլ թէ զիարդ գտնեալ գրով ի պատմողացն».-յոյն բնագիրն ունի օῦ φοά-σεως ὅγϰον φροντίζοντες (ո՛չ թէ ոճի ճոխու-թեան հոգ տանելով). տե՛ս žωϰρατους Հχο-λոστιϰο μϰϰλησιαστιϰηιστορια, տպ. Oxford, 1893, էջ 1. ըստ այս համեմատութեան պէտք է ուղղել կա՛մ դժաբան, կա՛մ աւելի լաւ դժարաբան, որ է դժուարաբան խրթին ոճով» Ոսկ. յհ. ա. 1։
Խուժ դուժ, սկիւթացի։ Լինիցիմ այնմ՝ որ խօսիցին ընդ իս, խուժ. եւ նա՝ որ խօսիցին ընդ իս, դուժ. (Կող. ՟Գ. 11։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 11։)
Այն՝ դուժիցն եւ դժնէիցն է անգ։ Դուժքն այն ոչ ունելով արհեստ։ Ի տիւռենացւոցն դուժից. (Մագ. ՟Դ. ՟Ժ. ՟Խ՟Գ։)
βάρβαρος barbarus որ եւ ԽՈՒԺ ԴՈՒԺ, ԽՈՒԺԱԴՈՒԺ. Իբր Դժնեայ բարուք եւ լեզուաւ, անընտել, օտար, վայրենի. որ եւ յունական ձայնիւ ասի ԲԱՐԲԱՐՈՍ.
cf. Դոյզն;
— ուրեք, seldom, rarely.
cf. Դաշոյն.
· Calfa
«քիչ, սակաւիկ, հազուագիւտ» Ոսկ ես. Փիլ., դուն ինչ «մի քիչ» Փիլ. ժ. բան. 32 իմ. ատ., դուն ուրեք «քիչ անգամ» Պորփ Լմբ. սղ., դուն ուրեք երբեք Սարգ. յկ. գրուած նաև դոյն Նար. խչ. Յհ. կթ. սրանից է թւում նաև դոնիւ «մի քի՞չ» Կնիք հաւ. 328 (Եւ յառ-նելն զջուրն գինի և յագեցուցանել զխումբս ժողովրդոցն դոնիւ հացիւքն։ Տե՛ս իմ Հայ. որ բառեր հին մատեն. Ա. էջ 89)։
Դոյզն. դոյն ինչ. խուն ինչ, սուղ. եւ Սակաւագիւտ. պ. տուն.
Ընդ զօրութիւն տեառն միաբանեալ հաւատք կնոջն, որ ակն է մտացն, փրկութիւն եղեւ հրաշալի, եւ (ի) դուն ամանակի. (Երզն. մտթ.։)
Մի՛ զդուն ինչ եւ եւ զանօսր ի մէջ բերեր. (Ոսկ. ես.։)
Դուն եւ նուազ է առաքինութիւն, մինչ զի եւ ոչ սակաւուց անգամ հասանելի. (Փիլ. իմաստն.։)
Եթէ դուն ինչ երեւիցի օրինակ այլաբանութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
duke;
general, chief.
· Calfa
= Յն. διύς «դուքս» (Sophocles 395 ա ձևի միջոցով լտ. dux «դուքս, առաջնորդ» բառից, որ ծագում է duco, ducere «առաջ-նորդել» բայից (Walde, 248)։ Բառիս նո-րագոյն ձևն է դուկ կամ տուկ (տե՛ս այս վեր-ջինը), որ ուղղակի եւրոպացիներից է փոխա-ռեալ Կիլիկեան շրջանին։ Արդի գրականում վերանորոգուած է դուքս ձևը։-Հիւբշ. 346,
Զչորից պատրկաց նորա, զիպատիոսէ դքսէ, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յաղթել սատանայի, եւ դուքսին, եւ դատաւորին. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
lecturer;
scholar, one brought up at a seminary;
transcriber;
notary;
scribe, copyist;
արքունի or յիշատակաց —, chancellor;
հրովարտակաց —, secretary of State.
· Calfa
, ի-ա հլ. «գրագէտ, ատենադպիր. պաշտօնական թղթերը կարդացող պաշտօն-եան, հրէից մէջ օրէնսգէտ մարդ» ՍԳր, «ե-կեղեցական պաշտօնէութեան մէջ տիրա-ցուից վերև գտնուած աստիճանը» Նար. գնձ Շար. Կանոն., որից՝ դպրութիւն ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. Եզն., դպրապետ ՍԳր, ոպրանոց Ոսկ. յհ. բ. 24, դպրոց Փարպ. Պիտ., դիւա-նադպիր Վրդն. սղ., ատենադպիր ԱԲ։ Նոր գրականի մէջ՝ դպրատուն, դպրոցաւարտ, դպրանոցաւարտ ևն։
ԴՊԻՐ. յեկեղեցական կարգի է Փոքր աստիճանաւոր. մանաւանդ ընթերցօղն, եւ երգիչն. ἁναγνώστος յորմէ Անագանոս. lector
Լեզու իմ որպէս գրիչ արագագիր դպրի։ Հրովարտակաց, յիշատակաց դպիր։ Դպիր արքունի։ Գործավարք ժողովրդեանն, եւ դպիրք նորա։ Հրամայեաց յեսու դպրաց ժողովրդեանն։ Գաւազանաւ պատմութեան դպրի։ Դպրաց եւ փարիսեցւոց.եւ այլն։
γραμματεύς scriba պ. տիպիյր, տիւպիր. Գրիչ. ընթերցօղ. գրագէտ. եւ Նօտար. ատենադպիր. եբր. սօֆէր։
Ի սարկաւագս, եւ ի կէս սարկաւագս, եւ ի դպիրս. (Լմբ. պտրգ.։)
Սարկաւագաց, դպրաց, եւ կղերիկոսաց. (Շար.։ Ժմ.։)
Սարկաւագօք, դպրօք։ Զվարդապետս դպրօք եւ բնաւին իսկ պաշտօնէիւք եկեղեցականօք. (Նար. գանձ.։)
character, mark, print, note, impression, stamp;
seal;
bodkin;
blemish;
confirmation.
· Calfa
. ի-աչ հլ. «կնիք, խարան, նշան» ՍԳր, «օրինակ, նշան» Յայսմ., «մեռոնով օծում» Ադաթ. Մաշտ., «նամակի վրայ կնիք, ստորագրութիւն» Եւս. պտմ., որից դրոշմել ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եզն. Ագաթ., դրոշմիչ Վեցօր., դրոշմաբար Ոսկ. յհ. ա. 45, դրոշմաւրութիւն Եւս. քր., անդրոշմ Սեբեր.. դրոշմաճառ դրոշմ Վեցօր. 162 (լաւագոյն ընթերցուածն է դրոշմած առ դրոշմ), խա-չադրոշմ Անան. եկեղ., ձուլադրոշմ Շար., նկարադրոշմ «գիր, նշանագիր» Յերոն., նը-շանադրոշմ Սեբեր.։ Նոր բառեր են՝ դրոշմա-թուղթ, նամակադրոշմ, դրոշմանիշ։
ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. տրիւշմը «խոզի ականջի վրայ կտրելով արուած նշան՝ ճանաչելու համար (դամղա)», Ջղ. դ'րօշմել «կնքելու ժամանակ մանուկը մեռոնով օծել», Եւդ. Պլ. (կատակի լեզւով) թրօշմէլ, Ասլ. դ'ռօշմէլ՝ «լաւ ծեծել, գանահարել».-Կայ և դրոշմ Ակն. «մարդու բնական կազմուածքը»։
Դրոշմն այրեցածոյ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 24։)
Տացէ նոցա դրոշմ յաջու ձեռին, եւ ի վերայ ճակատու նոցա ... զդրոշմ գրոյն, եւ զանուն գազանին. (Յայտ. ՟Ժ՟Գ. 16։)
Դրոշմ զգայութեան եւ կնիք ի դէմս ամենից։ Դրոշմ զգայութեան օրինակեալ ի վերայ սեմոց դրանց նոցա. (Շար.։)
Աղաւնին խրատիչ է մտաց, եւ շիղն ձիթենոյն՝ դրոշմ է գործոյն. (Հ=Յ. մայ. ՟Ե.։)
Յայսմ իսկ դնի (դրոշմ) սերապիոնի, եւ դրոշմ եպիսկոպոսաց բազմաց դրոշմեալ է ի նմա. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 19։)
· Calfa
ՆՀԲ հանում է դժ, դժուար բառերից։ Windisch. 10 հյ. դժ-և սանս. duç-yami։ Ուղիղ մեկնեց նախ Եւրոպա, հանդէս Վիեննայի, 1849, էջ 200, իբր հպրս. դհուրուժ։ Այնուհետև գալիս են Lag. Urgesch. 650, Müller, SWAW. 42, 253՝ իբր սանս. druh, զնդ. druj ևն։ Տերվ. Նախալ. 88 սանս. druh, ղնդ. druǰ, հպրս. duruǰ, պրս. durōz հսաքս. driogan ձևերի հետ, հնխ. drugh, dhrugh արմատից։ Meillet, MSL, 7, 58 ուզում է հայ բառը բնիկ համարել՝ նկատելով որ դրուժան< *դրոյժան ներկայացնում է dhreugh-իսկ դրժել<*դրուժել՝ dhrugh-ձայն-դարձը։ Հիւնք. դաշն բառից։ Սրմագա-շեան, Արմէնիա՝ համեմատում է ռում. dârjire «խոժոռեալ դիմադրութիւն» ձև-վի հետ։
Տե՛ս ի բարդութիւնս, եւ յածանցս. որպէս Ուխտադրուժ, Դրժանք, Դրժել։
Դրուժ. դեւ վնասին։ cf. ԴՐՈՒԺԱՆ. բառդ։
cf. Դրժող.
· Calfa
Ուղիղ մեկնեց նախ Եւրոպա, 1849, էջ 200, իբր հպրս. դարուժանա «չարա-գործ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ասլ. դ'րիւժա, Սվ. դրռջան «շատ անհանդարտ (տղայ)», Եւդ. դռջան, Ննխ. ըո-ջան (գիւղերում կայ և ըռժանգ, Չալթը գիւ-ղում՝ դոջան) «դաժանաբարոյ, անհամբու--կռուասէր», Մն. Պլ. Ռ. Սեբ. դըռջան՝ անյայտ նշանակութեամբ անարգական ածական, որ տրւում է մի՛միայն յոյներին (առևմտեան տառադարձութեամբ՝ տռճա՛ն հոռոմ, տրո-հա՛ն շուն)։ Նոյն բառը՝ ըստ Ս. Մխիթարեան. Բիւր. 1898, 865 ունին նաև Անգորայի թրքա-խօս հայերը՝ «խոշոր» նշանակութեամբ օր. dərǰan gibi kedi «տռճանի պէս կատու». Մխիթարեան աւելացնում է թէ «այս բառի աւանռութիւնը պակասում է»։
Ո՛վ չարագործ եւ դրուժան։ Ո՛վ չարադեւ դրուժան այր՝ թշնամի արդարութեանն. (Ճ. ՟Ա.։)
Երկագլուխ դրուժանս այս՝ չար ցանկութիւն, եւ ագահութիւն. զայս գազան առաջինքն մամոնայ անուանեցին. (Անյաղթ հց. իմ.։)
cf. Եմ.
· Calfa
, ի հլ. «ներսից դուրս գալը» ՍԳը, «վեր բարձրանալը» Փիլ. լին., «անցք, ընթացք. ճամբայ» ՍԳր, «վերջ, լրումն, աւարտ» ՍԳր, «մի գործի վախճանը» Եղիշ., «յաջող վախ-ճան» ՍԳր, «արևի ծագումը ևն» ՍԳր. Փարպ., «արևելեան կողմը» Խոր. աշխ., «ծորում, բխում» Նար., «կղկղանք» Մխ. ապար., «նստոյ տեղի, յետոյք» ՋԲ, «մորթի վրայի ծակտիքները» Վեցօր. էջ 175 (տպուած է խելք, ուղղելի ելք՝ ըստ Ս. Վ. Նազարէթեա-նի ձեռագրի. տե՛ս Պատկեր, 1893, էջ 284), «հեռանալ, հրաժարուիլը» Վրք. հց., «ծախը» Տոբ. ա. 23, որից՝ ելանել (կտ. ելի, հրմ. ե՛լ) «դուրս գալ. 2. ծագիլ, բղխիլ, յառաջ գալ. 3. վեր բարձրանալ. 4. հեծնել, նստիլ (ձի. նա--5. վիճակուիլ, յարմար գալ. 6. անունը տա-րածուիլ, հռչակուիլ. 7. այնպէս լինել, գըտ-նուիլ» ՍԳր, ելևել առնել «ջանալ իրար գե-րազանցել» ծն. իե. 23. Բուզ. կամ ելևելս առնել Փարպ., ելևէջ Ագաթ., ելևմուտ ՍԳր. ելամուտ «դուռ» Եզեկ. խը. 30. ելանելի «սանդուխ» Եզեկ. խ. 31, ելող Դ. թագ. ժա-Չ. Զքր. ը. 9, ելուստ «բոյսի աճում» Փիլ. քհ., անել Փիլ. Եղիշ., խաչելեալ ՍԳր, խաչելու-թիւն Եզն., յորդելակ Քեր. քերթ., դժուարե-լանելի Տօնակ. Մխ. առակ., վերելակ «ձի (կամ նաւ) հեծած անձը» Պիտ. Փիլ., վերելք Նար., ելուն «դուրս ցցուած» Ադամ. 125. ելակէտ, ելարան (նոր գրականի մէջ) ևն. Չանազան նախդիրներով ստանում է նորա-նոր ձևեր և նշանակութիւններ. այսպէս՝ 2. Զ նախդիրով կլինի զելաճել «չափից անց կե-նաւ» Ոսկ. յհ. ա. 12.-3. ընդ նախդիրով՝ ըճդել «հետը ելած-նստած, հետը մեծացած, ծանօթ, սովոր» Ագաթ., ընդելանիլ «հետը մեծանալով վարժուիլ, կրթուիլ» Եւս. ատմ Ոսկ., «ջանալ, փորձել» Գծ. թ. 26, ընդեւա-ցուցանել Սիր. իբ. 17. Եզն., ընդելուցանել Բ մաև. ժ. 15. Ոսկ. մ. ա. 17, ընդելնուլ Ոսկ. մ. ա. և բ., ընդելակից Կորիւն, անընդել Գ մակ. դ. 6. Կոչ., մարդընդել Ագաթ., ձեռնըն-դել Փիլ. այս բոլորը գրուած նաև ընտել ձե-ւով որ հիմայ միակ գործածականն էւ-4 ելանեւ բայի անցողականն է ելուզանել (փո-խանակ ասելու *ելուցանել. հմմտ. փլուզա-նել, ընկլուզանել) «դուրս հանել, մէջտեղ հանել» (արմատը ելոյզ)։ Ոսկեդարեան գրա-կանութեան մէջ պահուած չէ այս բառը, բայց կայ յետնաբար ելուզանել «արտաբե-րել (ձայնը)» Թր. քեր. (Չայնաւորք ասին, վասն զի ձայնս յինքեանց անպակաս ելու-զանեն)։ Նոյն ելոյզ «հանել» արմատից է կազմուած ծխնելոյզ Հին բռ. և նոր գրակա-նում շնչելոյզ «շնչահան, օդանցք»։-5. ե-ւուզաճել բայի երկրորդ նշանակութիւնն է «ընձիւղել, ծլիլ», ինչպէս գտնում ենք ելու-զումն «ընձիւղումն» Պիտ. բառի մէջ։-Բ նոյն բայի երրորդ նշանակութիւնն է «գողա-նալ, կողոպտել» (հմմտ. հանել և յինքն հա-նել «գրաւել, խլել, կորզել»). որից մարդելոյզ «մարդագող» Ա. տիմ. ա. 10, որ ապացուցա-նում է ելուզանել բայի ոսկեդարեան գոյու-թիւնը. սրանից է նաև ելուզակ (կամ եղու-զակ, յելո τսկ, յեղուզակ) «աւազակ» Խոր. Պիտ., յեկուզս կութիւն Վեցօր. 185, յելուզա-կաբար «աւազակի պէս» Խոր., նախելուզակ Շնորհ. վիպ.։-7. Նոյն ելուզանել բայից ընդ նախդիրով կազմուած է բճգելուզաճել՝ որի առաջին նշանակութիւնն է «խուզարկե-լով երևան հանել»։ Այս նշսնա ութեամբ գտնում ենք գործածուած Արծր. ք. 6 (հրտր. Պատկ. էջ 113) «Յերկիւղ կասկաւանաց և. ղեալ՝ թէ իցէ ընդելուզեալ Տաճկաց՝ գտեալ զպահեստ գանձին՝ ծախիցեն զզօրութեւն նո-րա»։ Յայտնի չէ ի՛նչ փոխաբերութեամբ այնուհետև ընդելուզանել ստացել է «իրար անց կացնել, յեռուլ, հիւսել» ՍԳր. Ոսկ. Մտթ. և ա. տիմ. «խօսքը զարդարել, պճնել» Ոսկ. ես. նշանակութիւնները, որից՝ ընդելուզուած Ել. իը. 17, ընդելուզումն Պիտ. փիւ.։
ԵԼ ԵՒ ԵԼ կամ ԵԼԵՒԵԼՍ ԱՌՆԵԼ. ὐπερέχω superare Ջանալ գերազանցել. գեր ի վերոյ գտանիլ. զմիմեամբք ելանել. եւ Կուտակիլ. ստէպ յաճախել. մէկմէկու յաղթելու ջանք ընել, ու իրարու վրայ գալ.
Ոչ էր նոցա՝ ոչ ել, եւ ոչ մուտ։ Եւ ոչ ել ումեք գոյր ի ներքուստ արտաքս, եւ ոչ մուտ արտաքուստ ի ներքս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 49։ ՟Ժ՟Ե. 25։)
Յիշիցէք դուք զօրն ելից ձերոց յերկրէն եգիպտացւոց։ Ելք երիվարաց կամ կառաց յեգիպտոսէ։ Եւ եղեւ ի դառնալ տարւոյն՝ ի նոյն ժամանակ ելից թագաւորացն։ Ուրա՛խ լեր զաբուղոն յելս քո.եւ այլն։
Ոչ ել միայն, այլ եւ էջ հրեշտակաց ասացեալ է. էջն եւ ել զարագ յեղյեղումն եւ զփոփոխումն յայտնէ խորհրդոյն. (Փիլ. լին.։)
Յելս ասկաղոնի։ Ընդ ելսն ղովիթայ։ Յելս ճանապարհաց։ Ելք իմ են ելք կենաց։ Տէր պահեսցէ զմուտ եւ զել քո։ Ո՛չ գիտեմ զել եւ զմուտ իմ։ Եխից զելս ջրոցն.եւ այլն։
Ելք է ապականութեան։ Խողովակ է, եւ ել ջրոյ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
ԵԼ, ելի. Վախճան. եւ Լրումն. կատարած. վերջ.
Արասցէ ընդ փորձութեան եւ զելսն. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 13։)
Զելս իրացն խորհել մարթասցուք։ Զելս իրացն հնարէր յարդարել. (Խոր. եւ այլն։)
ԵԼ, ելք. Ծագումն. եւ Արեւելք. ցաթելը, արեւին ցաթելու դին.
Ի ծագաց երկնից են ելք նորա։ Յելս առաւօտու, եւ ընդ երեկոյս։ Յարեան ընդ ելս առաւօտուն.եւ այլն։
Զասորեստան յելիցն արեւու, եւ զյոյնս ի մտիցն արեւու. (Ես. ՟Թ. 12։)
Եթէ անկանի ի վերայ ելից իշոյ, եւ կամ այլ աղտեղի իրաց. (Մխ. ապար.։)
Եթէ բազում են մուտք, եւ դուզնաքեայ ելք, այնպիսին ընդ ագահս հաչուի. իսկ եթէ դուզնաքեայ մուտք, եւ առաւել ելք, այնպիսին ընդ անառակս է. (Սահմ. ՟Ի։)
Արարածք, եւ ելք, եւ թիւք. (Սարգ. եւ այլն։)
Ժողովուրդ զժողովրդեամբ ել եւ ել առնիցէ. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 23։)
Յառաջատեալք՝ զմիմեամբք առնեն ելեւել. (Պիտ.։)
Վասակ քան զամենայն զօրսն ելեւել առնէր. (Բուզ. ՟Դ. 20։)
Բազմացան՝ ելեւելս առնելով զմիմեամբք։ Ելեւելս արարեալ յառաջէին. (Փարպ.։)
Յառաջ խաղացուցեալ զբանս՝ ճառ զճառից ելեւել արարից. (Շիր.։)
Ի վերայ այսքանեաց գերութեանց ... մի զմիով ելեւելս առնելոյ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
ԵԼ ԵՒ ԷՋ. իբր երկու բառ. Է ելումն, եւ իջումն.
Յամենայն բաժանման ել է, եւ էջ. (Լծ. պորփ.)
Երկնաւոր զօրացն էջք եւ ելք արարան. (Շար.)
ԵԼԵՒԷՋՔ, ԶԵԼԵՒԷՋՍ. իբրու բարդեալ բառ, Ի վեր եւ ի վայր խաղացումն. եւ Աշտիճան բարձրութեան եւ ցածութեան.
Զելեւէջս անդադար սահմանացն. (Ագաթ.։)
Զաստիճանս անձանց եւ զելեւէջսն ... ի բաց թող լի է. (Նիւս. բն.։)
Որ ելեւէջս աստիճանի՝ բնութեան եմոյծ հաւասարի. (Յիսուս որդի.։)
ԵԼ ԵՒ ՄՈՒՏ. ելի եւ մտի. իբր երկու բառ, է ելանելն եւ մտանելն. եւ ելեալն եւ մտեալն.
Զել եւ զմուտ բարեկամացն (առ ինքն) (Խոր.՟Ա. 31։)
Ըստ իւրաքանչիւր գործոյն համարոյ ելին եւ մտին ամսոյ ամսոյ յն. մտելոյն եւ ելելոյն։ (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է 1։)
ԵԼԵՒՄՈՒՏՔ, ելեւմտից. բարդեալ՝ նովին նշանակութեամբք. որ եւ ԵԼՈՒՄՈՒՏ, ԵԼԱՄՈՒՏ.
Ժամս որոշէ ելեւմտից եւ խորհրդոց։ Լիցի սպասաւորաց արքունի եւ ամենայն ելեւմտից (այսինքն ելողաց եւ մտողաց) ճանապարհ. (Խոր. ՟Բ. 7. եւ 37։)
Դիտել զելեւզմուտ աշխարհիս եկեալ էք։ Զելեւզմուտ երկրիս եկեալ էք տեսանել. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 9. եւ 12։)
belonging to elephantiasis;
affected with elephantiasis;
— ախտ, բորոտութիւն, elephantiasis.
· Calfa
= Յն. ἐλέφας (սեռ. ἐλέφαντος) «փեր։ բառից՝ հյ. -ական և -եան մասնիկներով, եբր թրգմ. յն. ελεφαντίασις «մի տեսակ բորոտութիւն», ἔλεφαντιαxός «ելեփանդա-կան» ևն ձևերի. սրանից է փոխառեալ նաև elephantiasis եւրոպական գիտական բա-ռը։ -Հիւբշ. 348։
ԵԼԵՓԱՆԴԱԿԱՆ կամ ԵՂԵՓԱՆԴԱԿԱՆ. բառ յն. էլէֆանդիգօ՛ս. ἑλεφαντικός այսինքն փղական, որ ասի զչարաչար բորոյ, որոյ քոսն երեւի որպէս մորթ փղաց.
Եղեփանդական բորոտութիւն ... Զեղեփանդական բորոտութիւն որպէս թեփ ձկան ի բաց ընկենոյր. (Վրք. սեղբ. եւ կոստ.։)
church, assembly of the faithful;
temple consecrated to God;
assembly;
զինուորեալ —, the church militant;
յազթական —, the church triumphant.
· Calfa
(-ւոյ, եաց, -եաւ) «ժողովուրդ» Բ. մնաց. ժ. 3 (ասուած է հրեաների բազ-մութեան համար. Եկն Յերոբովամ և ամե-նայն եկեղեցին Բսրայելի առ արքայ Ռոբո-վամ). «հաւատացեալների հաւաքոյթ, ժո-ղովուրդ, տաճար» ՍԳր. Կոչ. Եզն., «մարդոց ժողով» Պղատ. սոկր. Եւթիփռ., որից՝ եկե-ղեցական Ագաթ. Սեբեր., եկեղեցանալ «հա-ւաքուիլ, խմբուիլ» ՍԳր, եկեղեցացուցանել «ժողովուրդը մի տեղ հաւաքել» ՍԳր, «տա-ճարի վերածել» Եղիշ. յես., եկեղեցաշէն «ե-կեղեցին շինող բարերարը» Մ. Մաշտ. 156ա, եկեղեցպան, եկեղեցեպան Յայսմ. նախե-կեղեցի Բուզ. ևն։
ἑκκλησία ecclesia, congregatio, coetus evocatus, concio Բառ յն. էգգլիսիա. (որ եւ ըստ եբր. քահալ) ըստ ձայնին՝ արտակոչութիւն. հրաւէր ի հաւաքումն. վասն որոյ թարգմանի ի մեզ նաեւ Կոչումն, եւ Կոչարան, Ժողով, եւ Ժողովուրդ, եւ Ժողովարան։ Արդ Նոր Եկեղեցի, կամ Եկեղեցի Քրիստոսի ասի եւ է Ժողովուրդն աստուծոյ հաւատացեալ, կամ կոչեցեալ ի սուրբ հաւատս. հօտ քրիստոսի.
Եկեղեցի կոչեցեալ է անուն բարութեան. զի ամենեքին կոչեցեալ են, եւ միանգամայն ժողովին. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Լուար զանուն եկեղեցոյն. ուսի՛ր եւ զաւանդ թարգմանութեան. եկեղեսիայ (իբր էգգլիսի՛ա) կոչումն անուանի. (Եղիշ. յես.։)
Դու ես վէմ, եւ ի վերայ այդր վիմի շինեցից զեկեղեցի իմ։ Ասասջի՛ր յեկեղեցւոջ (յն. եկեղեցւոյ). ապա թէ եւ եկեղեցւոյն ոչ լուիցէ, եւ այլն։ Հաստատէր զեկեղեցիս։ Կոչեաց զերիցունս եկեղեցւոյն։ Ամենայն եկեղեցիք հեթանոսաց։ Ամենայն եկեղեցիք քրիստոսի. եւ այլն։
Ուրա՛խ լեր սուրբ եկեղեցի։ Եկեղեցիք աստուծոյ, եւ ժողովք ուղղափառաց. (Շար.։)
ՀԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ. Տուն իսրայէլի. ժողովուրդ եբրայեցւոց՝ յաբրահամէ մինչեւ ի քրիստոս.
Ի քորէբ՝ յաւուրն եկեղեցւոյ։ Մի՛ մտցէ յեկեղեցի աստուծոյ կամ տեառն։ Յականջս ամենայն եկեղեցւոյն իսրայէլի.եւ այլն։
Իսկ վասն հին եւ նոր եկեղեցւոյ միանգամայն՝ այսինքն ամենայն աստուածապաշտից՝ ասէ (Եզնիկ.)
ԵԿԵՂԵՑԻ ՀԵԼԼԵՆԱՑՒՈՑ.Ժողով եւ ատեան յունաց յաթէնս.
Յորժամ ասեմ ինչ յեկեղեցւոջն յաղագս աստուածայնոցն (ասէ սոկրատ), ծիծաղին իբրու զմոլելով. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Ժողովանոց, աղօթարան, եւ սրբարան ... եւ զի միշտ անդր ժողովիմք, սովորութիւն ունիմք եկեղեցի անուանել՝ յարանունաբար, այլ ո՛չ բնաւորաբար. (Սհկ. կթ.։)
Տե՛ս եւ (Նար. ՟Հ՟Ե.) ըստ ամենայն առման եկեղեցւոյ։
Եւ որպէս տաճար աստուծոյ կոչի անձն սուրբ, նոյնպէս եւս ասի.
Ամենայն մարդ յանձն իւր եկեղեցի էր, նոյն ինքն քահանայ, մարմինք իւրաքանչիւր՝ սուրբ սեղան, եւ ոգիք նոցունց՝ պատարագ ընդունելի. (Եղիշ. ՟Է։)
Ecclesiastes or the Preacher;
Eeelesiastieus (book).
· Calfa
Ուղիղ մեկնութիւնը գիտեն հներից՝ Նխ. ժող. «Ասի ժողովողդ և եկլեսիաստէս, որ է եկեղեցական», կամ Լմբ. մատ. էջ 120. «Եւ գիրք ժողովողին եկղեսիաս-տէս կոչի, որ է ժողովող»։-Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Ասի ժողովօղդ եւ եկլեսիաստէս, որ է եկեղեցական (այսինքն խօսօղ առ եկեղեցին) ... զի շահաւէտ խրատ է եկեղեցւոյ (գիրքն ժողովողի). (Նախ. ժող.։)
Լայնաբար եւ միւս գիրք սողոմոնի՝ Երգ երգոցն, կոչի երբեմն Եկղեսիաստէս, ի (Կոչ. ՟ժդ. եւ այլն։)
hoar-frost, rime, frost;
իջանել եղեման, to drizzle.
· Calfa
Հիւնք. յն. ἡλιος «արև» բառից։-Bugge, Btrg. 30 հին ձևը համարում է *եղեւամն, որ կազմուած է դնում -մն մասնիկով՝ *եղևա-<հնխ. geleva-ար-մատականից. հմմտ. լտ. gelu «սառնա-մանիք». հհիւս. kala «սառիլ», kaldr «ցուրտ» ևն. պատահական է կիւրին. elivuը «ցրտիլ»։ Patrubány, ՀԱ, 1905, 318 յն, ἐλεῖν, ἐλέσϑαι «առնել, ձեռք առնել», հիռլ. šellaim «առնել», իբր թէ «վնասել»։
Իբրեւ զսարդիոստայն, եւ զեղեամն ի մրրկէ հալեալ մանրի. (Իմ. ՟Ե. 15։)
Հար կարկտիւ զայգիս նոցա, եւ զթզենիս նոցա եղեմամբ. (Սղ. ՟Հ՟Է. 47։)
Սպիտակ իբրեւ զեղեամն. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Զօրացուցանել իբրեւ զտեսիլ եղեման». թնթերցի՛ր, զեղման. որպէս եւ ի հին ձեռ. գտանի, զեղեման. յն. վերհեղման. համաձայն եբր։
Ձիւն եւ եղեմն, զի դրացի է օդոյ. (Վրդն. ծն.։)
πάχνη, πάγος (որ եւ սառն). pruina Ցօղ ձմերայնոյ սառուցեալ. եղէմ.
rascality, offence, misdeed, malice, crime, wickedness, fatality;
catastrophe;
յ— անկղիտանալ, to commit a crime;
— գտանել, to experience misfortune, losses;
to risk, to be in danger.
· Calfa
, ն հլ. (սեռ. եղեռան, յգ. հյց. եղե-րըս. ՆՀԲ դնում է նաև սեռ. եղերան, յգ. ե-ղերք կամ եղերունք, բայց առանց վկայու-թեան) «փորձանք, չարիք» (նոր գրականի մէջ «ոճիր») Ամովս. գ. 10. Բ. մակ. դ. 5 Եզն. Ոսկ. ես. և եբր. Եւս. քր., որից՝ եղեո-նաւոր Գ. մակ. ե. 19. 21. զ. 21, երեոնա-գործ Նար. Երզն. աղօթ., եղեռնական Նար Սկևռ. աղօթ., եղեռնահամ «դառնահամ» Ճառընտ., եղեռնադատ (նոր գրականի մէջ), մեծեղեռն Կոչ.։
τὰ κακά mala τὸ ἑναντίον adversitas ἑπιβουλία malignitas եւ այլն. Չարիք. վտանգ. ոճիր. աղէտք. պատահար. վնաս.
Որ լինելոց էր առ եղեռանէ նմա եւ արարածոցն իւրոց։ Եւ զայն ո՛չ եթէ առ եղեռանէ ինչ լեալ ասեմք մարդոյն, այլ վասն լաւութեանց։ Ընդ աւազակուտ տեղիս դիմել զընկերն ոք տեսանիցէ, եւ ասիցէ, թէ եղեռն գտանէ. (Եզնիկ.։)
Յամենայն երկրին եգիպտացւոց եղերս եւ օճիրս գործէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
destruction;
refutation;
spoilt, corrupted, misshapen, bad;
— զեղծ, disorderly, confusedly.
· Calfa
«տձև, անշուք, խանգարուած» Ոսկ. բ. տիմ. ա., «շինծու» Պղատ. օրին., «վատ, պակասաւոր» Ոսկիփ. «հերքում» Պիտ.. ո-րից՝ եղծանել (կտր. եղծի, հրմ. եղծ) «աւրել, փճացնել. ջնջել, ապականել, քանդել» ՍԳր. «ասածը հերքել» Պիտ. կամ եղծել Ոսկ. գաղ. եղծնուլ Լծ. կոչ., եղծուած Ոսկ. մ. բ. 27, եղ-ծանելի ՍԳր., եղծագործ «ապականիչ» Եւս-քր. Ոսկ. մ. ա. 19, եղծագործել Ոսկ. մ. բ. 9, եղծական Ոսկ. եփես., անեղծ ՍԳր., ա-նեղծական Ագաթ. Ոսկ. եփես., դիւրեղծ Հա-մամ. առկ. առեղծանել «քանդել, քակել հանելուկը լուծել» ՍԳր. Սեբեր., առեղծուլ եւս. քր., առեղծուած «երազի մեկնութիւն» Վեցօր., «հանելուկ, առասպելաբանութիւն» Ողբ. բ. 4.-Զ նախդիրով՝ զեղծ «ապակա-նեալ, գէշ, աւրուած, անհոգ» Ոսկ. մ. ա. 23. Եփր. պհ. Եւս. քր. Բուզ., «թուլութիւն, անհո-զութիւն» Փարպ., որից'եղծ զեղծ Ոսկ. բ. տիմ. ա., զեղծանել (կտ. զեղծի, հրմ. զե՛ղծ) «ա-պականել, ջնջել, աւրել» Յոբ. լ. 16, զեղծել Ա. կոր. թ. 18. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 23, բ. 25 զեղծչիլ Սեբեր. Ոսկ. յհ. ա. 25, զեղծեցուցա-նել Եւս. քր., զեղծուցանել Դան. բ. 9. Ոսկ. մ. բ. 8, 18, զեղծմտութիւն Եւագր.. շնորհա-զեղծ Լմբ. հանգ., հայրազեղծ Նխ. բ. թգ., մարմնազեղծ Կանոն., ծայրազեղծ «շատ տկար» Բրս. արբ., զեղծում, զեղծարար (նոր գրականի մէջ)։
Եղծանելն. եղծումն. խանգարումն. լուծումն, իբր աւերումն, եւ հերքումն.
nail;
claw, talon;
hoof;
onyx.
· Calfa
, ն հլ. (եղնգան, -գամբ. -գունք -գանց) (գրուած նաև եղունկն, եղենգունք իբր ռմկ. ըղունկն, ըղընկունք, ղնգունք, ղուն-գըն Ոսկ. ճառք 827, ղանկ Անկ. գիրք նոր կտ. 393) «եղունգ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Փարպ., «քանդակագործի գրիչ» Երեմ. ժէ. 1, «քերիչ» ოառընտ., «եղնգնաքար» ՍԳր. «մի տեսակ խունկ» Ել. լ. 34։ Վերջինները թարգմանա-բար յն. ὄνυς բառից, որ նշանակում է «ե-ղունգ, երկաթէ ճանկ կամ քերիչ, եղնգնա-քար և նոյն խունկը»։ Այս բառից են՝ եղնq-նաբերան (նախաձայնի յապաւումով՝ ղնգ-նաբերան) Եփր. վկ. արև., եղնգնաքար «մի տեսակ ազնիւ քար» (սխալմամբ գրուած նաև եղեգնաքար, եղենգնաքար) Եզեկ. իը. 13. Յայտ. իա. 20, եղնգնեայ «նոյն քարը» Տօնակ., լայնեղունգն Անյ. պորփ. Սահմ., սարդեղունգն «մի տեսակ քար է» Բրս. ըն-չեղ.։
ὅνυξ unguis (որ եւ հնչի, եւ գրի իսկ՝ ԵՂՈՒՆԿՆ, եղնկունք. վրիպակաւ՝ եղենգունք. գրի եւ իբր ռմկ. Ըղունկն, ըղընկունք ). ըլունկ ... Պինդ մասն ջղուտ իբր ոսկր բարակ՝ պատիչ ծայրից մատանց մարդոյ, եւ անասնոց, այլ ի նոսա կոչի եւ Մագիլ, Ճիրան, Կճղակ.
Եւ ո՛չ մինչեւ յեղունկն անգամ (այսինքն դոյզն ինչ) շարժել կամէր նա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 15։)
ԵՂՈՒՆԳՆ. նմանութեամբ, Քերոց ի ձեւ ճիրանաց. եւ Գրիչ քանդակողաց.
Յակինթ եւ եղունգն։ Ոսկեակն եւ բիւրեղ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 20։ ՟Լ՟Թ. 12։)
Ընդ եղնգանն պատուականի եւ շափիղայի. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 16. 16։)
Խունկս անուշունս, ստաշխն, եւ եղունգն. (Ել. ՟Լ. 34։) Զոր չէ պարտ շփոթել ընդ Խունկեղէգ, կամ եղէգնախունկ։ κάλαμος
horn;
huntsmans horn, French horn;
vessel or cup made of horn;
salient angle;
power, force;
glory, honour, praise;
* cupping-glass;
carob-bean;
retort;
— խողովակաւոր, tubulated -;
— ածել cf. Եղջերցեմ;
to puff one's self up with pride;
to threaten, to menace;
— ամբառնալ, բարձացուցանել զ—ս, համբառնալ ի բարձունս զ—ս, բարձրանալ եղջեր ամբարտաւանութեան, to lift up the horns, to become insolent, arrogant, proud, tyrannical;
to raise one's crest, to rebel;
փշրել զ—, խորտակել զ— ամբարտաւանութեան, to break the horns, to humble, to humiliate, to break down, to lower the pride;
— փրկութեան իմոյ, horn of my salvation;
reliance, support, strength, prop;
բարձր եղիցի — արդարոյ, the just small shall lift up his head;
the righteous shall be exalted.
· Calfa
(հնագոյն ձևն է ԵՂՋԵՒՐ), բ ջ. (-ջեր, -ջերէ, -ջերով, -ջերաւ, -ջերբ, -ջե-րաց, -ջերց, յետնաբար՝ -ջերիւ, -ջիւրիւ, -ջիւրով ևն) «կոտոշ, պոզ» ՍԳր. Փարպ.. «եղջիւրէ սրուակ, շիշ. 2. մի տեսակ ան-կիւնազարդ, 3. ուժ, զօրութիւն, յանձնապաս-տանութիւն (եբրայական ոճով). 4. այծեղջիւր պտուղը, տճկ. քէչի պույնուզի» ՍԳր., որիզ՝ եղջերու (մասնիկի համար հմմտ. մեղու. կազ-մութեան համար հմմտ. լտ. cervos, հպրուս. cagingis, հբգ. hiruz, գերմ. hirsch ոռռն» բոլոր նշանակում են «եղջերու». ռաւր ստռ. գաբանօրէն «եղջիւրաւոր», համեմատ այն սովորութեան, որով վայրենիները իրենց ա-նառուննեռին բուն անունով չէին կոչում. տռե՛ս MSL, 18, 262) «արու եղն» ՍԳր., եղջե-րաւոր Դան. ը. 6, եղջերեայ ՍԳր., եղջերիկ «պնդերես, եղջիւրի պէս պինդ երեսով» Եզեկ բ. 4, «մի տեսակ օձ» Նչ. եզեկ., եղջերուա-քաղ «քիմեռ, chimaera, եղջերուից և քաղ (այծ) անասունից կազմուած խառնուրդ» Սահմ., եղջերցել «խեթկել, հարու տալ» Փիլ, այլաբ., միեղջերու ՍԳր., բոլորն էլ կազ-մուած են եղջեր-բունով. իսկ եղջիւր ձևը ե-րևան է գալիս միայն բառավերջում. ինչ. մահիկեղջիւր Վեցօր. Շիր. 51, 53, ոնգեղջիւր խոր. աշխ. Վանակ. հց., այծեղջիւր Շիր Փիլ. ել., միեղջիւր Լմբ. պտրգ. բայց լետին հեղինակները շատ անգամ բարդութեանց առաջին մասումն էլ դնում են. ինչ. եղջիւրա-ար, եղջիւրաբոյս, եղջիւրահանդիպեալ ևն որոնք խորթ ձևեր են ոսկեդարեան ճաշակի համար։ Պարզ ձեռագրական սխալ է եղջենի փխ. եղջերենի Եղիշ. երէց, որ յիշում են ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ,
ԵՂՋԻՒՐ կամ ԵՂՋԵՒՐ (որ նոյնպէս հնչի). κέρας cornu Զէն եւ զարդ գլխոյ ոմանց ի չորքոտանեաց՝ մանաւանդ եղին կամ եղջերուաց, արջառոց, խոյոց, ոսկրուտ պինդ քան զկճղակ. կոտոշ. .... ար. եբր. քէրն, քէրզ. պ. քէրանիա, սիւրու, սուր. (յորմէ սուռնա, զուռնա)։
ԵՂՋԻՒՐ. κεράτιον siliqua Պտուղ եղջերենւոյ՝ ի ձեւ եղջեր այծից, ընտանի եւ վայրենի.
Ուստի ԵՂՋԻՒՐ ԱԾԵԼ՝ է Յոխորտալ խրոխտալ իբր եղջերցելով, պատրաստիլ ոգորիլ. մեծաբանել, եւ այլն.
Յորժամ կցածիցես իբր զէշ, եւ եղջիւր ածիցես իբրեւ զցուլ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Եղջեւրք միեղջերոյ եղջեւրք նորա. (Օրին. ՟Լ՟Գ. 17։)
Լի՛ց զեղջեւր քո իւղով։ Եւ առ սամուէլ զեղջեւրն իւղոյ, եւ օծ զնա ի մէջ եղբարց իւրոց. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 1. 13։)
Եւ առ սադովկ քահանայ զեղջեւրն իւղոյ ի խորանէն, եւ օծ զսողոմոն. (՟Գ. Թագ. ՟Ա. 39։)
Որ ոք յեղջերուէ իւղոյն ոչ առնիցէ ողորմութիւն, նա եւ ո՛չ ի բիւրոց տաղանդաց առնիցէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ԵՂՋԻՒՐ ՍԵՂԱՆՈՅ. Անկիւն, զարդ անկեան եղջերաձեւ. (որպէս եւ Եղջիւր զօրու յաջ եւ յահեակ՝ Թեւ ասի ի մեզ)
Արար եւ զեղջեւրս նորա ի վերայ չորեցունց անկեանց նորա։ Անդստին ի նմանէ էին եղջեւրք նորա. (Ել. ՟Լ՟Ը. 2։)
Դիցէ քահանայն յարենէ զուարակին ի վերայ եղջերաց սեղանոյ խնկոցն. (Ղեւտ. ՟Դ. 7։)
ԵՂՋԻՒՐ. նմանութեամբ՝ Զօրութիւն. զէն ամրութեան. գլուխ. ոյժ. յանձնապաստանութիւն. եւ Գոռութիւն, գոռոզութիւն.
Բարձրացաւ եղջեւր իմ յաստուած փրկիչ իմ։ Բարձրացուսցէ զեղջիւր օծելոյ իւրոյ. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 1. եւ 10։)
Ապաւէն իմ, եղջեւր փրկութեան իմոյ. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 3։)
Ասացի ... մեղաւորաց, թէ մի՛ բարձրացուցանէք զեղջեւրս ձեր ... Զամենայն եղջեւրս մեղաւորաց փշրեսցես. եւ բարձր եղիցի եղջիւր արդարոյ. (Սղ. ՟Հ՟Դ. 4=11։)
Այն որ նման գոլով նեռին՝ եղջիւր ամբարձ դէմ արարչին. (Շ. եդես. (գրի եւ եղջիւրաբարձ)։)
cf. Աղտիւր.
· Calfa
(հին ձևն է եղտեւր), ր հլ. (յգ. սեռ. եղտերաց, յետնաբար եղտիւրաց) «ջը-րարբի մարգ, ճահիճ» Ես. լե. 7. Ոսև. մ. ա 2. Ոսկ. գծ. նիւս. երգ. Սրգ. յուդ. գրուած է նաև աղտիւր Ես. լե. 7 (ինչ ինչ ձեռագիրնե-րում)։
ԵՂՏԻՒՐ կամ ԵՂՏԵՒՐ. ἔλος palus (paludis), stagnum λειμών pratum, locus irriguus որ եւ ԱՂՏԻՒՐ. Մարգ ջրարբի. եւ Խաղ գետոց. ճահիճ. ջրակոյտ ծանծաղ եւ իբր անխաղաց. ամուր եղեգսն. լճակ.
Եղիցի անջուրն յեղտեւրս (կամ յաղտիւրս, կամ յաղտերս). (Ես. ՟Լ՟Ե. 7։)
Յեղտիւրս հոգեւոր բանիցն ճարակիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
priest.
· Calfa
, որ և եռեւս, երեւս, երեփս «քա-հանայ, երէց» Ղևոնդ. Լմբ. պտրգ. յոգնա-կին՝ երեփսունք Լմբ. մատ. 83. գրուած նաև երիփսունք, որից ՀՀԲ սխալմամբ են-թադրում է երիփսուն. բայց կայ եռիսուն Մեւ. ռտ. հրտ. Բաստ. 255։
ԵՌԻԷՍ կամ ԵՐԵՒՍ, սունք. cf. ԵՐԵՓՍ, եւ Երէց.
Տեսանէին եռիէսունս եւ պապասս, աւետարանօք եւ մոմեղինօք եւ խնկօք առաջի երթալով զօրացուցանէին զնոսա. (Ղեւոնդ.։)
melody, song.
· Calfa
Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ, յետոյ ՆՀԲ։ + ԵՍ (հոլովւում է իմ, ինձ, զիս, յինէն, ինև, մեք, մեր, մեզ, զմեզ, ի մէնջ, մեւք ռ. րից մեօք.-կրկնագիր Ագաթ. ունի նաև զի-նեաւ փեխ. զինև. տե՛ս ՀԱ, 1913, 16.-ւեռ նաբար կայ բցռ. յիսանէ Ադամ. 226) «ես» ՍԳր. ևն։ Հին լեզուի մէջ այս բառից ածանց-ներ չկան. բայց նոր գրականը ունի եսա-կան, եսասէր, եսասիրութիւն, եսապաշտ, ե-սամոլ, եսամոլութիւն։
Տունս եռամոսից։ Յեռմոսաց ձայնից։ Գրեն իւրեանց եռամոսս։ Եռմոսից յեղանակօք. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
troop, flock;
assembly, company;
gathered, assembled;
— —, in several troops, in company;
— թռչնոց, flight;
— հօտից, անգեայց, flock, herd.
· Calfa
(ի, ի-ա, ո հլ. բոլորն էլ յետին, ասկեդարեան հոլովումը պիտի լինէր ի-ա?) «բազմութիւն, խումբ (մարդոց, կենդանինե-րի, ձկների ևն)» Ագաթ. Եւս. պտմ., որից՝ ե-րամ երամ «խմբերով, խումբ խումբ» Գ. մակ. զ. 12. Վեցօր. 139, երամական «իշխանի հե-տևորդները, շքախումբ» Գոր. և շմ. էջ 52. ևփո. վկ. արև. 187, երամակ «անասունների խումբ». ՍԳր. (գրուած է արամակ Տիմսթ. կուղ, էջ 286 և Կնիք հաւ. 172, երմակ Մխ. ռտ.), երամովին «խմբով» Ես. և. 8=երա-մաւին Կոչ. 425, երամանալ «հաւաքուի,, խմբուիլ» Ագաթ., երամախմբեալ (չունի ՆՀԲ) Պարականոն շար. էջ 113, խոզերամակ Շ. հրեշտ., ուղտերամակ ՍԳր., երամակից Վեցօր. 163, ազատերամ Պիտ., բազմերամ Լմբ. սղ., մանրերամ Վեց. 141, շներամն Մագ. թղ. 165, խուռներամ Նար. տաղ. ծն. Տաղ., համերամ Ճառընտ. -ոտանաւորների համար յատկապէս սղուած մի ձև է րամ, ի հլ. «երամ, խումբ» Գնձ. Շար. ժմ. 46, որից էլ՝ րամայն «երամովին» Տաղ. յհ. եղբ. հեթ., րամապետ, րապետ «երամապետ» Գնձ. Շնորհ. տաղ., րամել «հաւաքել» Շնորհ. յիշ. Տաղ. Շար., րամօրէն Շնորհ. տաղ., րամեալ «ժողովուած» Շար։-Նոյն բարն է նաև ռււմ (ոամիկ), որի վրայ տե՛ս առանձին։-Բոլո-րովին նոր առում ունի երամակ «ոջիլ», որ մէկ անգամ գտնում են գործածուած Նար. 127 «Անիծք անկերպաւորք և երամակք ո-մանք քրտնածինք զազրաթորմիք կսկծեցու-զիչք և մարմաջողականք». որի անցման աս-տիճանն էլ ներկայացնում է Սեկունդու (հրտր. Տաշեան, Մատեն. մանը ուսումն. Ա. էջ 233) «Քանզի ի նոսա զեռունք խառան և ի քեզ ճճիք և երամակք ոջլաց»։ (Բառիս աւս առման մասին տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. էջ 147 և Բ. էջ 288)։
ԳՒՌ (dialectal) ԴԻՌ.--Վն. էրամ «մարդոց խումբ, ժողո-վըրդի բազմութիւնը», Մկ. էրամ «թռչուննե-րի երամ», Ալշ. ազգ ու էրամ «ամբողջ գեր-դաստանը». Եւդ. Ննխ. Սեբ. էրամ «գերեզ-մանատան մէջ իւրաքանչիւր ընտանիքի մեռելներին յատկացուած թաղամաս, թաղ», Ննխ. էրամէ դուս «տարօրինակ», Ղրբ. ըրա՛-մակ ըղնել «մարդու կարգ անցնիլ, կարգի մտնել»։
ԵՐԱՄ ἁγέλη grex, coetus եւ այլն. որ եւ ՐԱՄ. պ. րէմ, րէմէ. Բազմութիւն կենդանեաց կամ մարդկան ի մի վայր. հօտ. ջոկ. հոյլ. ժողով.
ԵՐԱՄ ԵՐԱՄ. ա.մ. Խումբ խումբ. եւ Խմբովին. սիւրիւ սիւրիւ.
chant, song, canticle;
air;
hymn;
recitative;
ballad;
canto;
language, voice;
— համառօտ, canzonet;
—ս առնուլ, to sing;
յ— արկանել, to sing or compose a song;
to make songs on, to lampoon;
յ— անկանիլ, to be the subject of a song;
— անհեդեդ, bad song;
նուագարան երգոց, musical instrument;
— երգոց, the song of songs, the song of Solomon.
· Calfa
, ո հլ. «երգ. խաղ. 2. քերթուած, բանաստեղծութիւն. 3. նուագարան» ՍԳր., որից՝ յերգ արկանել «վրան ծաղրական երգ յօրինել» Ոսկ. մ. ա. Եփես. և ես., երգնլ ՍԳր., երգեցիկ ՍԳր., Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 17, երգահան Եւս. քր., երգիչ ՍԳր. Ագաթ., երգայարդար Եւս. քր., երգեցող ՍԳր. եղերգութիւն Նար., քնարերգ Յայտ. ժը. 22, ողբերգակ Փիլ. Պիտ., հագներգութիւն Խոր. Պղատ. տիմ., կատակերգակ Պիտ. Շիր. քը-րոն., հակերգ Մծբ., նախերգան Պղատ. օ-րին., օրհներգու Յճխ. Առ որս. նոր բառեր են՝ թատերգակ, թատրերգութիւն, երգա-խառն, դիւցազներգութիւն ևն։
Մերթ որպէս Երգ նուագարանօք, որ եւ ըստ յն. սաղմոսարան. ψαλτήριον psalterium
մԱՆԱՒԱՆԴ՝ κωμῳδέω mordacibus dictis incesso Խաղ առնել կատակերգութեամբ հենգնել. եւ Աւաղել, խաղ հանել, խաղ կանչել.
Օրհնէին զերգս եւ զսաղմոսս դաւթի». այսինքն յերգս կամ երգովք եւ այլն. (Նեեմ. ՟Ժ՟Բ. 36։)
Երգ երգոց». որ եւ Օրհնութիւն օրհնութեանց. (Երգ ՟Ա. 1։)
Երգս առեալ պարեն ընդ մարդկան զերգս հոգեւորս. (Շար.։)
Յովբաղ ... եցոյց զերգս եւ զքնարս. (Ծն. ՟Դ. 21։)
Եւ ձայն երգոց մի՛ եւս լուիցի ի քեզ։ Եւ դու լինիցիս նոցա իբրեւ զձայն երգոյ քաղցրաբարբառ յօրինելոյ. (Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 13։ ՟Լ՟Գ. 32։)
Եւ զնա արկցեն յերգ, եւ ասասցեն, վա՛յ եւ այլն. (Ամբ. ՟Բ. 6.) յն. առաջարկութիւն ի պատմութիւն կամ ի ճառ նորա։
walk, way, gait, departure, journey;
cf. Տոմսակ.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Խրբ. Կր. Մկ. Պլ. Սեբ. Սչ. էրթալ, Ոզմ. յէրթալ, Վն. Տիգ. էրթmլ, Մշ. էրդ'ալ, Զթ. իրթոլ, իյթօլ, Ննխ. էրթալ, էշթալ, Երև. Ռ. էթալ, Մրղ. Սլմ. էթmլ, Հճ. իշտօլ, Հմշ. էշդուշ։-Ունինք նաև Ակն. Տփ. էհալ, Պրտ. իյալ, Ասլ. իալ՝ նոյն նշանակու-թեամբ, որոնք Տէրվ. Լեզու, 1887, 91 հնխ. i «երթալ» արմատից է հանում. հմմտ. լտ-ire, eo, սանս. eti, imás, զնդ. aeiti, հպրս. aitiy, յն. εῖσὶ, լիթ. eīti ևն «երթալ» (Walde, 255)։-էնկիւրիի թրքախօս հայերը պահած են բառս՝ հետևեալ ասացուածում. zərzərən gertas deyil «էլ բաւական է» (բառացի «շա-րունակ կերթաս չէ՛»). տե՛ս Մխիթարեան. Բեւղ. 1898, 789։
πορεία profectio (լծ. եւ itio, iter ). Երթալն, գնացք. ընթացք. չու.
Երթ մեծին սահակայ ի տիսբոն, եւ դարձ։ Երթ թարգմանչացն ի բիւզանդիոն. (Խոր. ՟Գ. 51. եւ 60։)
Նովին միութեամբ եւ յերկնից գայ, որպէս եւ երթն. (Երզն. մտթ.։)
Էջ մարմնովն եւ աստուածութեամբն ի գերեզման. երթ հոգւովն եւ աստուածութեամբն ի ստորինս դժոխոց. (Ոսկիփոր.։)
spine, or part of the back of animals;
—, առ —, յ—, on the edge, towards, on the side of, near;
առ — ընթանալ, to go, to rank, to put on the same footing with, to agree, to be of one mind.
· Calfa
(-ւոյ, -եաց) «կենդանու առջևի ռաների վերի մասը, լանջակողմը, երբուծ» ՍԳր. (գրուած էրի Կանոն. էջ 54), որից՝ առ երի «մօտը, կողքին, քովը» (որ և յերի) Խոր. աշխ., առ երի ընթանալ «զուգընթանալ, հա-մապատասխան լինել» Եւս. քր. նշանակու-թեան տարբերութեան համար հմմտ. կողք «մարմնի կողերը» և գւռ. կողքը, կողքին «քո-վր»։
βραχίων armus Բազուկ չորքոտանեաց, որ է առաջակողմեան ոտք անասնոց մինչեւ յուսս. որպէս եւ լանջակողմն է երբուծ. կենդանւոյն առջեւի ոտուըներուն թեւերը՝ պուտերը.
Զերին աջոյ ... եւ զերին նուիրի կամ նուիրաց։ Ի վերայ երւոյն աջոյ։ Ի վերայ երւոյն հասի. (Ել. ՟Ի՟Թ։ Ղեւտ. ՟Է. եւ ՟Ը։ Թուոց. ՟Զ. 20։)
Ուլ կաքաւելով, եւ երեօքն գնդի խաղայր. (Փիլ. լիւս.։)
ԵՐԻ. առ երի. յերի. իբր նխ. Ի կողմն մի. ի միում թեւի. առընթեր. քովը, մէկ դին .... որ յայլ լեզուս ասի Առ բազկաւն։ Առաւել կարծի զարեւմտեան կողմն նշանակել, բայց ցուցանէ եւ զարեւելեանն, եւ այլն.
Դաղմատիա է յարեւելից գաղղիոյ, առ երի գերմանիոյ։ Իտալիա է յարեւելից գաղղիոյ, առ երի դաղմատիոյ ի հարաւոյ կուսէ։ Վասպուրական ի մտից կայ պարսկահայոց, առ երի կորճէից։ Արձախ յերիկալով սիւնեաց։ Բաբելացիք յերի կալով միջագետաց առ դկլաթաւ. (Խոր. աշխարհ.։)
driven in like a wedge.
· Calfa
. անստոյգ բառ. մէկ ան-գամ ունի Գ. մակ. ե. 28 «Եւ մինչդեռ յայնմ յաղէտս տարակուսի և ի շտապ տագնապի երիթամածեալ կային»։ ՆՀԲ մեկնում է «կա՛մ է երիթացեալ, իբր չուառացեալ, չո-րացեալ և կամ պատեալ պաշարեալ ի ըս-պառ», ՋԲ մեկնում է «պնդեալ որպէս զերիթ կամ զսեպ». ԱԲ «հալած մաշած, աղտոտ, սևցած, խեղճ»։ (Յունարէնը այս ամբողջ կտորը չունի. համար 50.-Սանկտպետրբ. 1817 թուի հրատարակութեան մէջ յիշեալ բա-ռը կարդում ենք ի թաւ մածեալ)։
(ա՛յլ ձ. Ի թաւ մածեալ). Կա՛մ է Երիթացեալ. իբր չուառացեալ, չորացեալ. եւ կամ Պատեալ պաշարեալ ի սպառ.
covered, overspread;
wet, moistened, immersed, soaked, imbued;
dirty, muddy.
· Calfa
«թաթախուած, շաղախուած» Ոսկ. մ. բ. 26. Եւս. քր. որից թաթախել Վրդն. ծն. ջրաթաթախ Յայսմ. արիւնաթաթախ Ոսկ. յհ. բ. 19. մօրաթաթախ Մամիկ. ցեխաթաթախ Ոսկիփ.։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. թաթախել, Երև. թաթախէլ. Շմ. բաթախիլ, Մկ. թmթmխիլ, թmթխիլ, Գոր. Ղրբ. թըթա՛ղէլ, Ագլ. թթա՛հիլ (բայց ըրընթm՛-թm=արիւնաթաթախ), Սլմ. թաթըխել, Մշ. Սչ. Վն. թաթխել, Մրղ. Պլ. Ռ. Սեբ. թաթխէլ Զթ. Խրբ. Ոզմ. Տփ. թաթխիլ (Խրբ. կրաւ. բըթխըվիլ). Ննխ. թաթխէլ, թախտէլ, Հհ. թաթղել, Ասլ. թա՞ղէլ, Տիգ. թթխէլ, Ախց. հր. թըթխէլ, Ալշ. թանթխէլ։-Նոր ձևեր են՝ թաթախ Դվ. Եւդ. Ղրբ. Սեբ. «կերակրի կեղ-տոտ ամանները», թաթախի ջուր Սեբ. «կե-րակրի կեղտոտ ամանները լուալու յատուկ տաք ջուր», թաթախուել Դվ. «կերկարի ա-մանների կեղտոտուելը», Երև. Ղրբ. «Նաւա-կատեաց երեկոյին պասր բանալը», թաթա-խում «Նաւակատիք Ծննդեան կամ Ջատկի» (որի դէմ Ագլ. ունի թաթաղում ձևը)։
Եթէ աղբով թաթախ եւ կամ տղմով ձեռքդ էին, իշխէի՞ր արդեօք յաղօթս կալ։ Եթէ գայռիւ ուրուք ձեռքն թաթախ էին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
(Թռչնոյ) անդրէն ի նաւն գալ՝ կաւով թաթախ զմագիլսն բերեալ։ Դարձեալ արձակէր (զհաւսն), եւ եկեալ՝ կաւով թաթախ զմագիլսն բերէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
importunity, instance, solicitation, entroaty;
grief, sorrow, trouble;
—ք, dowry, marriage-portion, dower;
— արկանել, to solicit earnestly, to importune, to entreat, cf. Թախանձեմ.
· Calfa
(գրուած նաև թախանծ, թա-ղանձ), ի հլ. «ձանձրացնելու աստիճան ա-ղաչանք, պաղատանք» Եւս. քր. Ոսկ. կող, «տխրութիւն, նեղութիւն» Եփր. թգ. Արշ. Ճա-ռընտ, որից թախանձել «ձանձրացնել» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. գ. 3. «նեղուիլ, կարօտիլ» Ոսկ. եբր. թախանձելի «տաղտկալի» Ոսկ. մ. ա 15. թախանձեցուցանել «ձանձրացնել» Դատ. ժզ. 16. թախանձութին «թախանձանք» Ոսկ. Ա. տիմ. «նեղութիւն, դժկամակութիւն» Սե-բեր. թախանձալից «թախծալից» Փարպ. ո-գեթախանձ Մարաթ. բազմաթախանձ «մարդ նեղացնող» Ոսկ. Ա. տիմ. (անստոյգ է ՋԲ-ի թախանձք «օժիտ» ձևը)։ Բառիս կրկին նշա-նակութեանց համար հմմտ. ֆրանս. ennui «ձանձրոյթ. 2. մեծ նեղութիւն, ցաւ, տա-ռապանք»։
գրի եւ ԹԱԽԱՆԾ, ԹԱՂԱՆՁ. Ժտութիւն. նեղելն զոք աղաչանօք մինչ ի ձանձրոյթ.
Շնորհէր նմա ի թախանձսն յանուանէ զասորիս եւ զփիւնիկէ, զսամարիա եւ զհրէաստան. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Որ զձեռանէ հօրն կախիցի թախծեալ. եւ նա յուսով փարատիցէ զթախանձն, թէ մի՛ լար ո՛րդեակ. (Արշ.։)
Տրտմեալ եւ խռովեալ մեծաւ թախանձիւ դաղձոյց անդրէն. (Եփր. թագ.։)
Գովեստ առ ի մարդկանէ եւ յաստուածոցն է արդեօք բարի. եւ թախանձ եւ դժուարագովութիւնք՝ ներհականք սոցա։ Ոչ անիրաւելն զոք, եւ ոչ ի ձեռն ուրուք անիրաւելն թախանձ է իսկ արդեօք, սակայն բարի կամ ազնիւ։ Տեսանելն զքաղաք թախանձ ոչ ունիցի, միոյ տան ձեւ ունելով սորա. (Պղատ. օրին. ՟Բ. եւ ՟Զ։)
quarter, ward, district;
part;
neighbourhood.
· Calfa
. արմատ առանձին անգործածա-կան, որից ածանցուած են՝ թաղել «հողի տակ ծածկել» ՍԳր. թաղակից «միասին թաղուած» Կոչ. թաղելութիւն «թաղում» Ոսկ մ. գ. 27. թաղումն Երեմ. իբ. 19. թաղմանա-կան Բռ. ստեփ. լեհ. անթաղ Եւս. քր. Ոսկ ես. անթաղումն Վրք. հց. դիաթաղ Վրք. հց. ձիւնաթաղ Ագաթ. պարանոցաթաղ Ես. լ. 28. տղայաթաղ, քահանայաթաղ Մաշտ։ Յայտնի չէ թէ բառիս բուն և առաջին նշանակութիւ-նը «փորե՛լ» է թէ «ծածկել», վերջինի կողմն է այն՝ որ բառը յաճախ գործածուած է պարզապէս «ծածկիլ, պահել» նշանակու-թեամբ, հմմտ. Եփր. յոբ. (հրտ. ՀԱ 1912 671) «Թաղեցէք և թագուցէք զորոգայթս ձեր». -Երեմ. ժգ. 7 «Փորեցի և առի զսփա-ծանելին ի տեղւոջէ անտի, ուր թաղեցի զնա (այլ ձեռ. թաքուցի)». և այլն. հմմտ. նաև գւռ. թաղաղոցք անել «ծածկել, պահել»։
ԹԱՂ 3 (ի, աւ.) գ. ԹԱՂ որ եւ ԹԱՂԻ. πίλημα lana coacta, pileus Մազոտ եւ խիտ գործած ի բրդոյ. կաճ. թաղիք. քէչէ.
Յառնուլն զմծխիթայ, զթաղքն՝ որ սարակինա կոչեցաւ, եւ զաւանաթաղն հրէից. (Պտմ. վր.։)
κώμη vicus, regio, plagae. իտ. contrada Կողմն եւ կողմն քաղաքի՝ զատուցեալ փողոցիւք որպէս շէն կամ գիւղ փոքրիկ.
Զգեստն ինքեանց յասուէից կազմեալ. զոր ի զօրութիւն թիկանց ուժոյ բազկաց ճնշեալ, եւ մածուցեալ ընդ միմեանս զնրբութիւն մազոյն՝ թաղ կոչեցին. որ զջուր ծծէ իբրեւ զսպունգ. (Արծր. Գ. 2։)
Վառեալ եւ թաղեաւ կաճեայ (ի տեղի զրահի). (Խոր. Գ. 9. յորմէ եւ Ասող. եւ Վրդն.։) (ա՛յլ ձ. թաղիւ, կամ թաղաւ։)
Ամպ թանձրահոծ իբրեւ զթաղ լմեալ. (Արծր. Ա. 3։)
cf. Փորանկեալ.
· Calfa
«անկար, փորանկեալ» (պատ-մուճանի համար ասուած). մէկ անգամ ու-նի Գնձ. աբգարու. «Եւ զպատմուճանն թան-կուզի՝ առաքեցեր որդւոյն կուսի»։
theatre, play-house;
drama, play;
the audience, the spectators.
· Calfa
, ր հլ. (-տեր, -տերց, -տերաց, -տերբ) «թատերախաղ կամ թատերասրահ» Եւս. քր. Ոսկ. յհ. ա. 1, բ. 58, 59, մ. և Եբր. 554. որ և թէատրոն Ոսկ. Եբր. 554 կամ թեատրոն «թատերասրահ» Գծ. ժթ. 29, 31 Եւս. պտմ. 589. «ըմբշամարտութեան սրահ» Բ. մակ դ. 9, 12. որից թատրատես Ոսկ. մ. բ. 12. թատերախաղք Ոսկիփ. թատերասի-րութիւն Մանդ. թեատրասէր Մաքս. դիոն։ Կրկնակ ձևերից առաջինը՝ թատր, հայացած ժողովրդականացած ձևն է, իսկ երկրորդը՝ թէատրոն, զուտ ուսումնական փոխառու-թիւն է։ Արդի լեզուի մէջ ընդունած ձևն է թատրոն. բայց ածանցման ժամանակ առնւում է թատր ձևը. այսպէս նոր բառեր են՝ թատրերգութիւն, թատրերգակ, թատրեր. գու, թատերասրահ, թատերական, թատերա-գիր, թատերասէր. կայ միայն թատրոնա-կան՝ որ կազմուած է թատրոն ձևից, այն էլ գործածական է արևելեան գրականում, մինչ արևմտեանը գիտէ թատերական։ Առանձին ձև է ամփիթատրոն (տե՛ս այս բառը), որի հին թարգմանութիւնն է շուրջտեսանելիք Ուխտ. Ա. էջ 64։
Բառ յն. θέα, θέατρον ludi theatrales, spectaculum այն է ըստ յն. Տեսիլ, եւ Տեսարան. Հանդէս խաղուց հրապարակաւ. խաղ հանդիսական՝ աշխարհական եւ անվայելչական. եւ Ասպարէզ այնպիսի խաղուց. որ եւ ասի ԹԷԱՏՐՈՆ, ՏԵՍԼԱՐԱՆ .... եւս եւ Հանդիսատեսք.
Թատերք եւ հանդէսք նուագաց։ Ընդ երկար բանիւք նշանս տան թատերացն։ Որք իջանեն ի թատերացն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 58. 59։)
Ամենայն թատրն սատանայի շուրջ հասեալ գումարեալ կայր։ Ի մէջ տիեզերական թատերց պատերազմեալք։ Ի թատերցն հեռացեալ։ Յառաջ քան զթատերցն հանդէս, եւ յետ թատերն զրաւ լինելոյ։ Լինի զրաւ թատերն։ Օտարոտի համարիցին ի թատերցն օրինացն. (Ոսկ. մ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Մտանել յապականիչ թատերս խաղուց։ Բանակք դիւաց են թատերք խաղուցն։ Ոտք մեր ի թատերաց խաղուց եւ յանպարկեշտ գնացից են ի ցաւս. (Մանդ.։)
Զանազան թատերք մոլութեանցն ի փողոցս քաղաքացն երեւութանան. (Նանայ.։)
Ի խաղս եւ ի թատերս եւ ի ժողովս այլանդակս. (Խոսր.։)
matter, sanies, corrupted matter.
· Calfa
Հիւնք. արաբ. տէրեաք «գինի և թե-րիակէ» բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի վրաց. თხრამლი թխրամլի «վէրքի թանձր թարախ»։ Petersson LUA 1916, 72-3 (չեմ տեսած) դնում է հնխ. (s) ter արմատից. հմմտ. նորվ. գւռ. stora «փտիլ, նեխիլ, ապականիլ», ռուս. sterva, լեհ. scierw, սորբ. sc erb «դիակ», բուլգ. toru «թրիք», սերբ, toriti «աղբել, թրքել», լիթ. ter-menü «ապականել, կեղտոտել», teršiu «ապականել, կեղտոտել, մարգը տիլով ծածկել», tresiu «աղբով պարարտաց-նեւ» trašai «ամէն տեսակ փտած ապա-կանուած բան», trešau «փտիլ, ապակա-նիլ», traš̌á «աղբ, թրիք», traskanos «աչքի թարախ», նորվ. traa, իսլ. ϑrar «փտած, կծուած», լտ. stercus «աղբ, Առիք», կիմր. trwnc «մէզ, դիրտ, մրուր», troeth «լուացքաջուր, մէզ», բրըտ-štron «կղկղանք», troaz «մէզ», յն. *τεοτάνος «թրիք», անգլսք. ϑreax «փտութիւն», հիսլ. Vrekkr, մբգ. drec, դերմ. Dreck (*tregno-, trekno-) ևն (տե՛ս Pokorny 2, 641)։ «Աղբ, ապա-կանութիւն» նշանակող բառերը լեզուից լեզու այլազան ձև ունին (Meillet, Dict étvm. lat. էջ 931)։ Հայերէնի հա-մար պէտք պիտի լինի վերցնել ter ար-մատը (որովհետև ster տալիս է ստեր-), որից կարելի է ենթադրել թարախ և թրիք, եթէ խ և ք համարենք աճական կամ մասնիկ։
Որդունք ծնանին ի թարախս նեխմանցն (մսոյ)։ Էառ ի նեխեալ եւ հոտեալ թարախէ (մեռելոյն). (Վրք. հց. ՟Գ. եւ ՟Զ։)
Իբրեւ զթարախ եւ զփուտ ի վեր երեւեալ. (Բրս. հց.։)
ἱχώρ sanies, tabum, pus Շարաւ. խղխայթ. փտութիւն եւ նեխութիւն վիրաց եւ կեղոյ՝ յապականութենէ մսոյ եւ արեան. թ. իրին. (լծ. հյ. երր)։
translator;
commentator, paraphrast;
interpreter;
translation;
— կալ, լինել ումեք, to be an interpreter.
· Calfa
, ի-ա հլ. «թարգմանող անձը» Ծն. խբ. 23. Եւս. պտմ. և քր. «մեկնիչ, մեկ, նառանոր Ս. Գրքի» Փիլ. Մամբր. Շաս. «թարգմանութիւն» Եւս. պտմ. ե. 9. Վրդն. ծն. սղ. որից թարգմանել ՍԳր. թարգմանու-թիւն Ա. կոր. իբ. 10. ժդ. 26. Եւս. քր. թարգ-մանիչ Խոր. Շար. թարգմանօրէն Նար. դժուա-րաթարգմանելի Նար. նախաթարգմանեալ Յայսմ. գրուած է նաև թարքման, թարքմա-նել, անթարքիման Կոստ. երզն. 63 ևն. նոր բառեր են թարգմանաբար, թարգմանական, թարգմանչութիւն, թարգմանչական։
= Ասոր. [arabic word] targmana, ասուր. tar-gumannu, turgumannu, արաբ. [arabic word] tar-ǰuman, tarǰamān «թարգման». բառը բնիկ ռեմաևան է. հմմտ. ասորի արմատը ❇ targem «թարգմանել» և եբր. [hebrew word] məturgām «թարգմանեալ»։ Սեմականից փոխառութեամբ անցած է բառս նաև ասիա-կան ու եւրոպական բազմաթիւ լեզուների. ինչ. թրք. terǰiman, քրդ. turčiman, նյն. შραγουμανος, բուլգար, dragomanin, սերբ. terdžuman drakomanī, լեհ. turdžuman, turczyman, ռուս. драгомапъ, միջ. լտ. tur-cimanus. ստ. լատ. dragumanus, drocman-dus, turchimannus, հ. ֆրանս. drughement, drugement (ԺԲ-ԺԳ դ.), truchement (ԺԵ դ.), ֆրանս. drogman, dragoman, իտալ. drog-mano, dragomano, turcimanno, սպան. tru-ǰaman, մբգ. tragemunt ևն.-Հիւբշ. 303։
ԹԱՐԳՄԱՆ ἐρμηνευτής, διερμηνεύων interpres գրի եւ ԹԱՐՔՄԱՆ. որ եւ յայլ լեզուս՝ թէրճիման, թէրկէմ կամ թարկում, տրակօմա՛նօ, վր. թարգմա՛նի, եւ այլն. Մեկնիչ լեզուի՝ յեղլով ի միոյ յայլ, բանիւ կամ գրով.
Մարկոս աշակերտն եւ թարգմանն Պետրոսի։ Ըստ ամենայն թարգմանացն (սուրբ գրոց). (Եւս. պտմ. ՟Ե. 5։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Մարգարէն զիւր ինչ ոչ տայ հրաման, այլ մեկնիչ է եւ թարգման այլոյ՝ որ արկանէն ինչ նմա ի միտ։ Եւ ոչ մի ինչ շնորհ ո՛չ է ծաղկեալ (բանից իմաստակաց) վասն թարգմանացն ի բարսն եւ ի վարս առանձին անխրատութեան. (Փիլ. լին.։)
Յաւելու աստ եւ զփափկութիւն՝ զթարգման եդեմայ։ Ահա գիտացաք զթարգման ալէլուին. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. սղ.։)
twinkling of an eye, wink, twinkling, trice;
ի — ական, in a twinkling, in a trice, in a wink, in no time;
—ք, eye-lid.
· Calfa
«ակնթարթ, աչք բանալ-գո-ցելու ժամանակը» Ագաթ. «արտևանունք» Յայսմ. դեկտ. 23 և ապր. 3 (Եւ թարթափք աչացն բուսան. Եւ թարթափք աչացն զլան-ջըսն ծածկեալ էր). այս երկրորդ նշանակու-թիւնը չունին բառարանները. -որից թար-թափել «աչքը բանալ-գոցել» Եփր. ծն. էջ 1. Ոսկ. յհ. ա. 37. «թափառիլ, պարապ պտտիլ, սլքտալ» Առակ. ժգ. 20. Ոսկ. յհ. ա. 12. թար-թափիլ «մի որևէ բացատրութեան դժուար մանրամասնութիւնները չկարենալ ըմբռնել» Եփր. Գ. 26. թարթափանք «թափառումն» Ոսկ. Ա. թես. «մի որևէ բացատրութեան դը-ժուարըմբռնելի մանրամասնութիւնները» Եփր. Գ. 26. թարթափեցուցանել «պտտցնել, միտքը շփոթել, վարանիլ տալ» Եփր. Ա. տիմ. 243. Փարպ. թարթափումն «ակնթարթ» Նիւս. կազմ. Նար. լէ. էջ 100. «թափառիլը» Ճառ-ընտ. անթարթափ Նար. խչ. 377 ևն. երկու ի-մաստների միութեան համար հմմտ. յածիլ «պտտիլ, ման գալ, թափառիլ» և յածել զաչս «աչքը ման ածել». վերջի իմաստով կայ նաև թօթափել, որ տե՛ս։
ԹԱՐԹԱՓ ԱԿԱՆ. ῤοπή ictus oculi, vibratus, libramentum Թարթել կամ քթթել ական՝ շօշափելով ափանց արտեւանանց զմիմեանս. աչք բանալ գոցել մը. րոպէ. վայրկեան. սուղ ժամանակ.
(ԹԱՐԹԱՓ ասի ռմկ. կոպն աչաց հանդերձ մազիւք, կամ արտեւանունքն։)
without;
cf. Առանց.
· Calfa
«բացի, զատ, առանց» Երզն. մտթ. 355, որից բայական ձևով թարցել «առան-ցել», որ գիտէ միայն Բառ. երեմ. էջ 116։-Միևնոյն բառը գտնում ենք նաև Վեցօր, էջ 75 «Զի մին անուանեալ կոչի Պոնտոս Եւք-սինոս և միւսն Պրովպոնտինոս և Հելլեսպոն-տոս և միւսն Եգէոս և Ոնենինոս և միւս ծովն Սարդոնիկէ աշխարհի և միւսն Սիկիլիա աշ-խարհին. դարձ բազում ևս այլ անուամբ, որ անցանեն ըստ թիւ և ըստ համար մարդ-կան»։ Բայց այստեղ դարձ գրչագրական վրիպակ է, փոխանակ հանդերձ, ինչպէս ու-նին ընտիր ձեռագիրները (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 576. մանաւանդ որ թարց վերցնում է սեռական հոլով, իսկ այստեղ գործիական հոլով է, ինչպէս պահանջում է հանդերձ նա-խադրութիւնը)։-Հատուածս ունի նաև Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 41, ուր նոյնպէս գտնում ենք հանդերձ. «Մին անուանեալ կոչի Պոն-տոս և Եւքսինոս, և միւսն Պրոպոնտոս... հանդերձ այլ ևս բազում անուամբք, որ ան-ցանե զթիւ և զհամար»։
Ընդունելութիւն ... թարց դիմաց եւ ներխոնարհութեանց. (Թր. քեր.։)
bottom;
depth, profound depth, abyss;
fury, passion;
fire, spirit;
impetuosity, violence;
effort, furious attempt, struggle;
—ք, sheath, scabbard;
—, ընդ —, or զ— անցանել, to penetrate, to pierce, to run through, to bore;
to thread, to spit;
— անկանիլ, մտանել, to run rapidly, to pass through, or traverse with impetuosity, to enter with violence or impetus;
ընդ — անցուցանել՝ — հանել, to pass, to bore, to pierce, to transfix, to thread, to run through;
զ— առեալ շրջել, cf. Թափառիմ;
զ— առնուլ, to prepare for an effort, to gather one's self up;
— տալ, to hurl, to launch, to fling, to throw;
— կրից, fit, outbreak, hurst of passion;
ի —ս դժոխոց, in the depths of hell;
թափն ընդ թափն, penetrative, piercing, with penetration.
· Calfa
(ըստ ՆՀԲ ո, ու, ի հլ. բայց առանց վկայութեան) «յատակ, խորք, տակը» Առակ. թ. 18. Լստ. իգ. «դանակի պատեան» (այս իմաստով գործածւում է անեզաբար) Օրբել. 31 (Եւ նորա հանեալ ի թափուցն զփոքրիկ դանակիկն իւր, եցոյց և ասէ. -տե՛ս և տա-կը գւռ.). «բախման ուժը, զարկերակի ուժգ-նութիւնը» Շնորհ. ա. յհ. «առնական ուժ» Սմբ. դատ. 127. այս հիմնական նշանակու-թիւններից են ծագում՝ 1. թափ անցանել Ա-գաթ. Բուզ. ընդ թափ անցանել Արիստ. աշխ. զթափ անցանել Շնորհ. թափ անկանել Յհ. կթ. թափ մտանել Փարպ. (բոլորն էլ նշանա-կում են «թափանցել»). թափ հանել Բուզ. բափ հասուցանել Փարպ. ընդ թափ անցու-ցանել Շնորհ. «մխել, խրել, թափանցել տալ». թափ տալ «մղել, մխել, ուժ տալ» Ագաթ, թրաթափ «սուսերամարտութիւն» Հաւաք. 13 (նորագիւտ բառ). թափն ընդ թափն կամ թափնթափ «թափանցելով» Վստկ. թափանց առնել Ճառընտ. թափանց ածել Գիւտ առ վչ. թափանցանց «ներս մտած, խորը մտնող. թափանցող» ՍԳր. թափանցանց լինել, բերիլ, ելանել «թափանցել» Փիլ. Յհ. իմ. ատ. թա-փանցիկ Մամբր. Խոսր. թափանցել Դիոն. երկն. թափանցեակ Վրդն. ել. զառիթափ «զառիվայր» Գ. թագ. է. 29. Եզեկ. խը. 1. Վեցօր. յանկարծաթափ Ագաթ. թափոտ «ա-րագ» (նորագիւտ բառ) Յայսմ. մրտ. 19 (Խլէ թափոտ և հանէ երագընթաց արշաւմամբ). անթափանց, անթափանցելի, թափանցկու-թիւն (նոր գրականի մէջ). 2. թափ առնուլ «ման գալ, պտտիլ, յածիլ» Խոր. թափառիլ Երեմ. լա. 22. Սիր. թ. 7. Եզն. թափառ Վա-նակ. հց. թափառանք Ոսկ. ես. թափառոտ Մծբ. թափառական ՍԳր. (գրուած թափառ-նական՝ յիշատ. 1409 թ. հրտր. Արրտ. 1913, 752). թափառականութիւն Եւս. քր. թափաո-թափառաշրջիկ (նոր գրականում). 3. թափել՝ բազմաթիւ և զանազանեալ իմաստներով, այսպէս՝ «հեղուլ, պարպել, լցնել (մե հե-ղուկ, բաժակ, զօրք ևն). 2. ազատել (քաղա-քը կամ մի անձ՝ մահից, վտանգից, գերու-թիւնից). 3. յափշտակել, կողոպտել. 4. աւե-լացնել, յարել (մի խօսք). 5. երթալ, հասնիլ (մի երկիր). 6. պանդխտիլ», բոլորն էլ հին և ընտիր. ոճով ասում են-թափել զոգի «հե-ծել, սիրտը մաշիլ», թափել զգինի «հարբե-ցութիւնից սթափիլ» ՍԳր. թափել զանձն«խո-նարհիլ» Անան. Նար. թափել ի խելաց կամ ի մտաց «խելառիլ» Կլիմաք. Կանոն. թափուր «պարապ» ՍԳր. Եփր. եբր. 213 (մասնիկի համար հմմտ. թաքթաքուր). թափիչ «շոր լուացող, տոփանող (կեղտերը մաքրող, թա-փող)» ՍԳր. «տոփան» Մագ. Խոր. աշխ. թա-փան «սրբան, որտեղից կղկղանքն է թափ-ւում» Վրդն. ծն. «քաղիրթ» Տաթև. ձմ. կa ճժա («ներքնատունն՝ թափանն և միջնա-տունն՝ քաղիրթն և վերնատունն՝ ստամոքսն» ուրեմն և «աղիք»). անթափ «նոր» (կապեր-տի համար ասուած) Մտթ. թ. 18. Մրկ. բ. 21. դեղաթափ Մեսր. եր. Մեծոփ. սրտաթափ «ահաբեկ». Բ. մակ. ժբ. 22. Եփր. աւետ. 333. դժուարաթափ Արիստ. որակ. դիւրաթափ Ոսկ. Բ. կոր եռանդնաթափ Եւագր. գերետ թափ Օրբել. գրաւաթափ Յհ. կթ. ընչաթափ Ոսկ. ես. մտթ. և գաղ. ընչաթափել Սիր. ժգ. 8. թերաթափ Մանդ. հողաթափ ՍԳր. մար-դաթափ «մարդկանցից թափուր» Եփր. թզ. նետաթափ Կիւրղ. դատ. ոգեթափ Եփր. ա-ւետ. 333.-կրկնութեամբ՝ 4. թօթափել < փխ. *թափթափել «թափթփել, ձգել, փոշին մաքրել» ՍԳր. Եփր. ել. եբր. յետնաբար ու-նի նաև այլազան նշանակութիւններ. աա-պէս՝ «մի քաղաք երկրաշարժով կործանել, սուրը շարժել, մէկի ստացուածքը առնել, դողալ, մէկի ձեռքից ազատիլ» ևն, որոնք բո-լոր համաձայն են թափել բառի նշանակու-թեանց. հին գործածութեամբ է նաև «աչքը թարթել, քթթել, բանալ-գոցել» ՍԳր. Ոսկ. Կո-ռեւն. նոյն իմաստն ունի դարձեալ՝ 5. թար-թափել՝ որ թափ արմատի մի ուրիշ կրկնա-կանն է (տե՛ս վերը թարթափ). 6. սթափել «թափել, պարպել» Ես. ծա. 17. «խոնարհիլ» Դամասկ. (գրուած նաև ըսթափել). սթափիլ «ուշաբերիլ, գինուց խելքը գլուխը գալ» ՍԳր. Ոսկ. «ջուրը թափուիլ» Մագ. թղ. 206. սթա-փանք Ոսկ. ես. 44 (Մթին գիշերի՝ լոյս խա-րույկի սթափանք են). սթափութեամբ «շու-տով, շտապով» Փարպ. բ. լէ.-կազմուած են ս մասնիկով՝ փոխանակ զ-ի, յաջորդ թ ձայ-նի պատճառաւ։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. թափել «թափեւ». 2︎. թափել «լցնել», Սչ. թափել «թօթուել», թափ-թըփել «փոշին մաքրել», Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. թափէլ, Խրբ. Մկ. Շմ. Ոզմ. թա-փիլ, Զթ. թափըլ, Ղրբ. թափ «թութ թափելու ռռռծողութիւնը», Գոր. Ղրբ. Մրղ. Կր. Ախց. թափ տալ «թօթուել» Ղրբ. թա՛փուռ. =Ղզ. թա՛փուր «թափուր», Տփ. թա՛փիլ «թափել, ձուլել», թափ տալ «թօթուել», (ոճով ասւում է Թափվի՛ս ու ազատվիս, ուր թափվիլ բա-ռը նշանակում է «ազատուիլ»). Ագլ. թա՛փիլ «թափել», թօփ տօլ «թօթուել», Հմշ. թափուշ, Սլմ. Վն. թmփել, Մրղ. Տիգ. թmփէլ։ -Նոր բառեր են՝ անթփել, առթափ, թափահարել, թափառս առնել, թափեթափ, թափեզնել, թափթափանք, թափթփիլ, թափթփոտիլ, թա-փուկ, թափթփուկ, թափուցք, թափովի ևն։ -Մի քանի տեղ թափթփել ձևի դէմ գտնում ենք թախթփել (այսպէս Նբ. Ոզմ. Վն.). այս բառը թօթափել<թաւթափել ձևի ուղիղ շա-րունակութիւնն է որի մէջ ւ դարձել է խ, ճիշտ ինչպես եզթն>օխտը, օձ>օխծը։-Վերջա-պէս կարևոր ձև է Ռ. Սվ. թափ, թափք «թուրի կամ դանակի պատեան», բարդութեամբ էլ դանկիթափք Տր., որի սխալ ձևերն են Rivo-la, Բառ. հայոց 1633, էջ 129 թամք «պա-տեան». թամքել «պատեանը դնել», Ամաա. Հաւռո ռառ ու բան, էջ 203 թամք «պատեան» (Մաշտոցից բերուած վկայութեամբ)։ Այս բոլորը համապատասխանում են Օրբել. թափք (բցռ. ի թափուցն) «պատեան» բա-ռին. ըստ այսմ սխալվում է ՆՀԲ (տե՛ս թափ՝, որ Օրբելեանի յիշեալ բառը մեկնում է «ի ներքոյց նստուածոյն կամ ի խորոց քսակի թամբին կամ հանդերձին»։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] tapusk «ճճիոտ տուն-կերի վրայ ձևացած ուռուցք» (հյ. գւռ. թա-փուցք բառի՞ց), թրք, գւռ. Եւռ. [arabic word] təγtap «խիստ ազդեցիկ միջոց, դարման» Յուշարձ. 329 (հյ. դեղթափ բառից), յատուկ անուն է Baray-tap «Պար գիւղի գետախառ-նունքը» (Կարնոյ և Թորթումի թրք. գաւառա-կանով. տե՛ս Բիւրակն 1898, էջ 627)։ Ուտ. թափան «ստամոքս»։
ԹԱՓ ԱՆՑԱՆԵԼ, կամ ԸՆԴ ԹԱՓ կամ ԶԹԱՓ ԱՆՑԱՆԵԼ. διήκω, διϊκνέομαι pervado, pertranseo, permeo, penetro որ եւ ԹԱՓԱՆՑԱՆՑ ԼԻՆԵԼ. ռմկ. թափանցել. այսինքն Ուժգնութեամբ անցանել մինչեւ ի խորս, ի յատակս, կողմնէ ի կողմն. ընդմտանել. միջամուխ լինել անցանել. կամ մինչեւ ցափն եւ ցմիւս ծայրն հասանել.
ԹԱՓ (լծ. պ. դապ. հյ. տապ) Ուժգնութիւն եւ ջերմութիւն բերման, շարժման, զարկուածոյ եւ այլն.
Ըստ կրկին նշանակութեանցս երեւի յարիլ ի բայս՝ պէսպէս առմամբ. զոր օրինակ.
Հասանել հատանել թափ անցանել մինչեւ յորոշումն ոգւոյ. (Ագաթ.։)
Թափ անցանելով ընդ ամենայն բնակութիւնս եւ դիմահարս. (Շ. բարձր.։)
Զօրութիւն նորա (Աստուծոյ) ընդ ամենայն աշխարհ թափ անցանելով, (եւ յառաջ՝) Ընդ ամենայն թափ անցանել բնաւորեալ է Աստուածային զօրութիւնն ... իբրու ընդ թափ անցանելով. (Արիստ. աշխ.։)
Ըզլայնալիճըն լի քարշեալ, եւ շեշտ կրծիցն ըզթափ անցեալ. (Շ. վիպ.։)
Վազս առեալ, եւ թափ անկեալ ընդ նեղ եւ ընդ նուրբ խոխոմս քարանձաւի. (Յհ. կթ.։)
Ժողովեալ առ տէրն Մամիկոնէից Վարդան, եւ հանդերձ նովաւ մտին թափ զգրոց հրամանին բոլորեքեան առ իշխանն Սիւնեաց Վասակ. (Փարպ.։)
ԹԱՓ կամ ԸՆԴ ԹԱՓ ԱՆՑՈՒՑԱՆԵԼ, ՀԱՆԵԼ, ՀԱՍՈՒՑԱՆԵԼ. Մխել ուժգին մինչեւ ի խորս կամ յայնկոյս. խորունկը խօթել ուժով, մէկ դիէն մեկալ դին անցընել.
ԹԱՓ ԱՌՆՈՒԼ. որ եւ ԹԱՓԱՌԻԼ. Միջամուխ լինել անխորհրդաբար կամ ուժգնութեամբ ոգւոյ. վայրապար յածիլ յայլոյ խելս.
Մօրից եւ եղեգնապուրակաց թափ առեալ շրջէր. (Խոր. ՟Բ. 21։)
Ելից ի մտաց երիվարն ... եւ թափ տաց ուշի բազկացս, եւ ձգեցից ի կորովս գրչի մատանց. (Ագաթ.։)
Յարշաւել երիվարին՝ թափ տուեալ բազկին նիզակաւ, զի հարցէ զնշաւակն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ժ՟Գ.։ եւ Ճ. ՟Ա.։)
side, part;
ընտրել զբարին ի մի —, to select, to separate;
լինել ի —է ուրուք, to sustain, to defend, to side with.
· Calfa
, ո հլ. «դրամի տոկոսը». նորագիւտ սառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործա-ծուած Մծբ. 391 «Եւ չար ծառայն որ զարծաթ թաժուցանէ ի գալ այնորիկ որ ետ նմա՝ համարէ ընդ նմա զվարձս թերովքն հանդերձ»։ Ասորի բնագիրը (հրտր. Gratfin, էջ 717) ունի ըստ համեմատութեան Վիեն-նայի միաբան Պ. էսապալեանի (անձնա-կան) «Եւ համարէ ընդ նմա զտոկոս»-rehītā «fenus, usura տոկոս, վաշխ»։ Նոյն 27, ուր հայ թարգմանութիւնն ունի տոկո-ռեօք հանդերձ, ինչպէս վերը թերովքն հան-դերձ։-Աւելի վստահութեան համար մի երկ-րորդ վկայութեան պէտք կայ։
Տայ նմա խօսել զինչ ինքն կամեսցի, եւ լինել ի թերէ Իսրայէլի. (Կիւրղ. թուոց.։)
observation, examination;
spectacle, view;
ի — ելանել, մատչել, կալ, to visit, to go to see;
to look at, to observe, to examine;
ի — գալ, to come within view, to be observed.
· Calfa
ՆՀԲ համարում է քնին, քննել բառի սաստկականը, իբր զքնին, և ք ձայնի անկումով՝ զնին։ Lag. Urgesch. 51 քըն-նել բառի հետ nī արմատից։ Տէրվ. Մա-սիս 1881 յուլիս 4, Լեզու 1887, էջ 18, նախալ. 50, 71 մեկնում է ՆՀԲ-ի ձևով։ Հիւնք. զանազան բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 158 ունի նոյնպէս ՆՀԲ-ի ձևով։ Karst, Յուշարձան 429 թաթար. kun, gun, kón, čun, čin, sin, չաղաթ. šin, sinanlamak, օսման. sinamak, činturmek, ալթայ. čene «փորձեւ»։ Մ Ս. Գաբրիէլեան, Հայք 1892, թ. 1, էջ 4ա հանում է զարնել> զանել բայից, իբր թէ «ակռային զարնելով քննել»։
ԶՆԻՆ կամ ԶԸՆԻՆ. (զոր ոմանք գրեն՝ որպէս եւ հնչեն, Զննին, շփոթելով ընդ Զննել, որոյ է արմատ) Սաստկականն բառիս Քնին, Քննել. որպէս Խուզարկութիւն եւ հետաքննութիւն՝ աչօք եւ ձեռօք. քաջ դիտողութիւն. տեսութիւն. փորձ. հանդէս. տեսարան.
Մտօք եւ կարգօք յերկինս առնել զբնակութիւն ... այնր գեղոյ ի զննին մատչել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26.) յն. նկատել կամ երեւութանալ զորս անդ։
Ասեն եւ զբնութենէ երկնից իմաստունքն յունաց, (թէ) ի զնին գան, եւ ընդ տեսլեամբ ական անկանին. եւ հաղորդակից են բնութեանց երկրի այնու, զի ի զընին գան. (Վեցօր. ՟Ա. յն. շօշափելի են։)
Զանզննին բանդ քո՝ զննին եւ խոնարհ բնութեամբ մարմնացուցեր. (Լմբ. պտրգ. (ա՛յլ ձ. զննելի)։)
Ներկագործ զըննով զըննեալ՝ եւ կազմէին կերպասագործքն, ոսկեթել յօրինէին, զարդ հարսանեաց պատրաստէին. (Շ. տաղ.։)
hyssop;
holy-water sprinkler, asperges-brush.
· Calfa
, ի հլ. «ծոթրինի նման մի բոյս է hyssopus (Տիրացուեան, Contributo § 442). 2. զոպայի տրցակ, հեղուկ մի բան սրսկելու մշտիկ» ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. պտմ. 114. Կոչ. 29, 269. գրուած նաև զովպայ Մագ. թղ. 118, զոպա Եղիշ. միանձ. 160. զուփա, զուֆ, զու-ֆա Վստկ. 91. զուֆայ Մխ. բժշ. 34. որից՝ զուփայի շարապ Մխ. բժշ. 54։ Նախաձայնը նախդիր կարծուելով՝ դարձել է ոպայ. «Խօսե-ցաւ զմայրից Լիբանանու մինչև ցոպայն որ ելանէ յորմն» (Առաք. 610բ). այսպէս և Գիրք մոլութ. մի անգամ. հմմտ. «Մինչև ցզոպայն որ յորմն ելանէ» Գ. թգ. դ. 33։
ὔσσωπος hyssopus. եբր. էզօպ. Բոյս մանրատերեւ՝ եւ մանրածաղիկ, խիտ, կծու, յորմէ կազմեալ լինէր մշտիկ՝ այսինքն կապոց սրսկելոյ. ուստի ի մեզ նաեւ Մշտիկ թարգմանի. տե՛ս եւ ԾՈԹՈՐ եւ ԶՈՒԻՐԱԿ. զուֆա, չիւպրա. եւ սաթէր, փէփիք օթու եւ կիւվէկի օթու որք են նման միմեանց. ռմկ. ծոթրին, զաթրին.
Մշտիկ զոպայի։ Զոպայ։ Մինչեւ ցզոպայն՝ որ յորմն ելանէ. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 22։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 4. 6։ Թուոց. ՟Ժ՟Թ. 18։ ՟Գ. Թագ. ՟Դ. 33։)
Ջրով եւ բրդով՝ կարմրով եւ զոպայիւ։ Եւ ընդէ՞ր զոպայիւ. վասն զի ջերմին է բոյսն այն, եւ դարձեալ զի խիտ է եւ ուռուցուկ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Ցանեսցե՛ս յիս զոպայիւ, եւ սուրբ եղէց. այս ինքն ծաղիկ ինչ է՝ զոր թանային յարեան. (Ոսկ. ես.։)
companion, fellow, comrade, mate;
school-fellow, fellow-student;
associate, partaker;
accomplice, party, abettor, follower.
· Calfa
(գրուած նաև զովօղ, զուող), ի-ա հլ. «ընկեր, գործակից» ՍԳր. Ոսկ. եփես. Սե-բեր. Եւս. պտմ. 452. Մծբ. Եփր յես. էջ 315. որից զովողակից «ընկերակից» Եզն. զովողու-թիւն Ղևտ. զ. 2. Ոսկ. մ. գ. 6. զովողիլ «մասնակից լինել, գողանալ» Ստեփ. լեհ, այս վերջին իմաստն է ցոյց տալիս նաև զովող «կին՝ որ զայլ կնոջ այր խլէ կամ սե-ղեխ առնէ» Հին բռ. նշանակում է նաև «Եզ-նորդ համաստեղութիւնը, bouvier» (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. 126)։
ԶՈՎՈՂ կամ ԶՈՎՕՂ, կամ ԶՈՒՈՂ. κοινωνός particeps, socius Ընկեր. կցորդ. հաղորդ. բաժանորդ, ձեռնտու եւ համախոհ. պաշտօնեայ. (լծ. պ. սէհպ, սահըպ. այսինքն եարան, եօլտաշ, րէֆիգ ).
Արարին զովօղս, եւ ընկերշակեցին առ ի բարկացուցանելոյ զՏէր. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 11։)
Է բարեկամ, որ զուող է սեղանոյ։ Յաղագս հաշուի զուողի, եւ ճանապարհորդաց. (Սիր. ՟Զ. 10։ ՟Խ՟Բ. 3։)
Ո՛չ անպարտ ջանայ զանձն երեւեցուցանել, այլ զի կարիցէ զովօղս իւրոյ պատուհասիցն գտանել. (Ոսկ. եփես. ՟Զ։)
Լե՛ր ընդ իս հաղորդ եւ զովող ի գործս (չարութեան) զոր գործեմ ես։ Զի (Աստուած) զովօղս եւ հաղորդս արասցէ զմեզ ի մեծութեան անդ իւրում։ Որպէս զի եղիցուք հաղորդք եւ զովօղք ողջունին ձերոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Արար զգաբաւոնացիս կցորդ եւ զովօղս սպասաւոր քահանայից. (Եփր. յես.։)
Զուօղ. օժընդակ կամ ձեռնտու. եւ կին՝ որ զայլ կնոջ այր խլէ կամ սիղիխ առնէ, զուօղ կոչի։
joyful, cheerful, smiling;
gay, sprightly, lively, merry;
serene, clear.
· Calfa
«ուրախ, խնդումերես» ՍԳ. -րից զուարթանալ «ուրախանալ» ՍԳր. «աճիլ, զօրանալ, արծարծիլ» Առակ. իզ. 20. Բ. մակ. ժ. 24. «արթուն մնալ, զգաստ լինել, տքնիլ» Ա. պետ. ա. 13. զուարթութիւն «բերկրութիւն» ՍԳր. «ժրութիւն, մտքի արթնութիւն» Դան. է. 11, 14. Եւս. պտմ. բ. 16. զուարթուն «ար-թուն, զգաստ. ժիր» ՍԳր. «հրեշտակ» ՍԳր. (այս իմաստը յառաջացած է ասորերէնից թարգմանաբար՝ ըստ Մառ. Иппoл. 56. հմմտ. ասոր. [arabic word] *īr «արթուն, ուշարիռ» և [arabic word] *irā «հրեշտակ» Brockelm. 249). զուարթագին Ծն. խթ. 12. Ղուկ. ը. 15. զուար-թածաղիկ Բ. մակ. զ. 23. զուարթակից Ագաթ. զուարթամիտ Գծ. ժա. 24. զուարթաչար «չա-րութեան մէջ աչքաբաց» Մծբ. յարազուարթ Ոսկիփ. սաղարթազուարթ Մաշտ։
ἰλαρός hilaris εὕφρων laetus νήφων sobrius, vigilans Արթուն եւ ծիծաղերես իբրեւ զվարդ. լուրջ եւ կայտառ. զգաստ եւ ուրախ. բերկրալից. շնորհալի. աննիրհելի. եւ Բերկրառիթ. պայծառ, զուարճագեղ. անթառամ. շէ՛ն, շին, շաղ.
Գինի ուրախ առնէ, իւղ՝ զուարթ։ Ի ցօղել նորա զուարթ եղիցի բոյս նորա. (Սղ. ՟Ճ՟Գ. 15։ եւ ՟Կ՟Դ. 11։)
Ահա տեսանեմ զձեզ զուարթս դիմօք իբրեւ զմարգագետինս. (Լմբ. ատ.։)
vain, useless, futile, trifling, frivolous;
—, ի —, ընդ —, — ուրեմն, vainly, in vain, uselessly, invalidly, unjustly;
— սարջանք, unavailing regrets;
— ջան, անօգուտ վաստակ, labour lost;
— խօսել (զումեքէ), to calumniate, to impute, to accuse;
ի — ճգնել, to labour in vain.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ագլ. Երև. Կր. Մշ. Ննխ. Սեբ. Տփ. զուր, Ղրբ. Շմ. Ջղ. իզուր, Սչ. զու-րի «իզուր տեղը, ձրի», Սլմ. զիւր, իսկ Կիւր. զուր «զրպարտութիւն, բամբասանք»։ Նոր բառ է զրաբախտ Եւդ. «դժբախտ»։
ἅδικος injustus δωρεάν gratis (լծ. հյ. անուր, իբր անտեղի. եւ տուր, ձիր, ձրի) Տարապարտ. ունայն. անպատճառ. անպտուղ. անիրաւ.
ԶՈՒՐ. մ. Ի ԶՈՒՐ. ԶՈՒՐ ՈՒՐԵՄՆ. κενῶς, εἵς κενόν inaniter, in vanum, frustra δωρεάν gratis ἁδίκως , ἁκρίτως injuste, inique Ընդ վայր. վայրապար. տարապարտուց. յանիրաւի. ի նանիր. ի սնոտիս. փուճ տեղը, դատարկ տեղը, զուրի ... (զի եւ ըստ յն. եւ լտ. ասի նաեւ ձրի)
Զուր մարգարէանան։ Զուր պաշտեն զիս։ Զուր աշխատի արծաթագործն։ Վասն առնն զուր մեռելոյ։ Զուր տարապարտուց ի վերայ եկելոց կուտելոց։ Ի զուր տարապարտուց կորուսանէք զմեզ։ Ո՛չ ի զուր ինչ խօսեցայ։ Ի զուր եւ ի տարապարտուց վաստակեցաւ։ Ի զուր վաստակեցաւ։ Ի զուր են զարդարանքն քո։ Ի զուր յուսացուցեր զժողովուրդդ զայդ ի նանրութիւնս։ Զուր ուրեմն վաստակէի տարապարտուց։ Զուր ուրեմն պահեցի զամենայն ինչ նաբաղու.եւ այլն։
mother-in-law, mother of the wife.
· Calfa
(սեռ.-ի) «մէկի կնոջը մայրը» ՍԳր. Եւս. քր։
Հերովդէս սպանանէ եւ զմայր սպանելոյ կնոջն՝ զիւր զոքանչ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
limit, end;
— առնել, to end, to finish;
— առնել կենաց (ուրուք), to exterminate, to extirpate;
— լինել, to end, to be bounded.
· Calfa
«վերջ, վերջանալը» Ոսկ. ես. մտթ. կող. Եւս. քր. «կեանքի վերջը, մահ» Արծր. որից զրաւել «վերջացնել (մի բան)» Սամ եր. «սպանել (մէկին)» Յհ. կթ. զրաւիլ «վեր-ջանալ» Ճառընտ. «մեռնիլ» Լաստ. զրաւա-մահ լինել Յհ. կթ. զրաւարար «սպանող» 3հ կթ. զրաւեցուցանել «ազատել» Պիտ. եղբայ-րազրաւ «եղբայրասպան» Յհ. կթ. երագազ-րաւելի Յհ. իմ. ատ. անզրաւ Փարպ. անօրա-ւական Ագաթ. հանճարազրաւ «անխելք» Նար. չարազրաւ Կղնկտ.։
τέλος, διάλυσις, κατάλυσις finis, terminus, exitus եւ dissolutio, exitium, mos Եզր. կատարած. վախճան. յանգ. յանգումն. սպառուած. եւ Սպառումն. զուր ծախումն. վնաս. մահ.
Յորժամ տեսողացն զրաւ լինիցի (յելս ի թատրոնէ)։ Զրաւն ո՛չ հանգոյն առաջնոցն լինէր։ Զրաւ հարսանեացն լինիցի։ Նա եւ զրաւն իսկ ամենայնի տեսանել՝ տրտմութեան պատճառք են. (Ոսկ. ես.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. կող.։)
Յաղթութիւն եւ զրաւ պատերազմին արարեալ. (Խոր. ՟Բ. 51։)
adj. s. female;
— ազգն, the female sex.
· Calfa
(յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «էգ» ՍԳը. (յետնաբար գրուած նաև իգ Պղատ. օրին.), որից իգական Օրին. դ. 16. Ագաթ. Եզն. իգու-թիւն Բ. մկ. է. 21. Եզն. իգաբար Կիւրղ. թագ, իգասէր Գ. թգ. ժա. 1. Եզն. Ոսկ. մ. բ. 23. իգացեալ Ա. կոր. զ. 10. իգախառնութիւն Եւս. քր. որձևէգ Կոչ. ևն։
θῆλυ, θήλεια, θηλυκός foemina, foemininus Տկար սեր կենդանւոյ՝ գործակից արուի ի սերունդ եւ ի սնունդ. կին. եւ յանասունս՝ մատակ. քած.
Արու եւ էգ արար զնոսա։ Յամենայն անասնոց՝ արու եւ էգ լինեցին։ Արուին եւ իգի։ Յարուէ մինչեւ ցէգ. (Ծն.։ Ղեւտ.։ Թուոց.։)
Աստուածազոյգ արուաց եւ իգաց. (Շար.։)
Որ խրատուն ամենայնի փոյթ առնէ՝ իգիցն իսկ, եւ արուացն, մի իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
prince, sovereign, despot;
minister;
magistrate;
ruler, governor, chief, commander;
—աց —, — աշխարհի, the sovereign, the king;
prince, crown-prince, heir-apparent;
— զօրուն, general of the army;
—երգոց, cf. Դասապետ;
—ք, the authorities;
— լինել, to rule, to command, to be in power, in authority;
— առնել զոք, to give power to some one;
— էր իւրոց ախտից, he was master of himself, or his own master;
քում գլխոյդ չես —, you are not lord of your own life;
չէ —, he cannot, he is not authorised to;
cf. Թեկն.
· Calfa
, ի-ա հլ. «իշխող, տէր, մեծ, զօրա-ւոր» ՍԳր. Կոչ. իշխանական Ագաթ. Վեցօր. Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. բ. 3. իշխանաբար Ոսկ. լհ, ա. 18. իշխանակին Կորիւն. իշխանութիւն ՍԳր. անիշխանութիւն Ոսկ. եբր. Եւս. քր. անձնիշխան Ա. Եզր. դ. 8. Ագաթ. Եզն. ինքն-իշխան Ագաթ. Կոչ. հոմիշխան Խոր. սակաւ-իշխանական Փիլ. անիշխանական, իշխանա-վայել (նոր բառեր)։
Եւ կամ յիգականն. ἁρχούσα . որ եւ Տիկին.
Կամ ἁρχή . որ է Սկիզբն, եւ գլուխ.
Որպէս ἠγεμών, ἠγούμενος dux. որ եւ ԶՕՐԱՎԱՐ. ԱՌԱՋՆՈՐԴ.
ԻՇԽԱՆ ԼԻՆԵԼ. ἅρχω impero τολμάω audeo եւ այլն. որպէս իշխանկարգիլ, ունել իշխանութիւն. կարօղ լինել. եւ Իշխել, համարձակիլ. տե՛ս եւ ի նախադրեալ բանս.
իշխօղ ոք. տիրօղ. տէր հպատակաց. պետ. նահապետ. գըլուխ. առաջնորդ. զօրաւար. նախարար. դատաւոր. աւագանի. վերակացու եւ գլխաւոր ինչ եւ է կարգի. տէր, պարոն, մենծը, գլուխը, աղա, սահապ. որպէս ἅρχων princeps յոքն. ἅρχοντες principes, et magistratus. ... Երկոտասան իշխանք նոցա ըստ ազգաց իւրոց։ Երկիր պագցեն քեզ իշխանք։ Սիւքեմ, որ իշխանն էր երկրին։ Երէց տան իւրոյ՝ իշխան երկրին։ Կացո՛ նոսա իշխանս ի վերայ իմոց խաչանց։ Յանդիման եղեն թագաւորք երկրի, եւ իշխանք ժողովեցան ի միասին։ Իշխան մի մատուցեալ երկիրպագանէր։ Եկն յիսուս ի տուն իշխանին։ Միթէ ոք յիշխանաց հաւատա՞ցի նա։ Իշխանք ազգաց տիրեն նոցա։ Իշխան զօրուն լինիցիս։ Իշխանք ղեւտացւոց։ Իշխան Երգոց (եւ երգչաց)։ Իշխանաւն դիւաց հանէ դա զդեւս. եւ այլն։
Ասացեր, յաւիտեան կացից իշխան։ Իշխան աշխարհին եղեւ հարկատու։ Ամենայի իշխանքն՝ արք եւ կանայք. (Ես. ՟Խ՟Է. 7։ ողբ. ՟Ա. 1։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Ե. 25։)
Խօսեցաւ յովսէփ ընդ իշխանսն փարաւոնի։ Ոչ նենգել զարդարն՝ իշխանաց յիրաւանց վերոյ։ Տուրք մարդոյ ընդ իշխանս նստուցանեն զնա։ Վա՛յ իշխանացդ՝ որ խառնեն զցքին։ Զիշխանս յուդայ, եւ զիշխանս երուսաղէմի.եւ այլն։
Սոքա են իշխանք՝ որդիք եսաւայ։ Իշխան թեման, իշխան ովմար եւ այլն։ Առ իշխանս արքային բաբելազւոց։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Եւ գոյ դոցա իշխան. դարձի իւրաքանչիւր ոք ի տուն իւր։ Ի քէն ելցէ ինձ իշխան. եւ այլն։
Բաժանեցաւ երկիր իշխանաց ժողովրդովք։ Լե՛ր մեր իշխան։ Ոչ եղեց ձեզ իշխան։ Իշխանաց զօրուն։ իշխան տանց տոհմիցն իւրեանց։ Աբեսսա էր իշխան երիցն.եւ այլն։
Գորգոնոս իշխան հետեւակ զօրուն. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Աստուած, հզօր, իշխան։ ոչ է մարդ իշխան որդւոյ արգելուլ զոգի։ Իշխան եղեւ մարդն ի վերայ մարդոյ չարչարել զնա։ Իշխան արար զնա ուտել ի նոցանէ։ Ոչ առնիցէ զնա աստուած իշխան ուտել ի նմանէ.եւ այլն։
Տեսանեմ զոմանս իշխան գոլ, որպէս աստուածայինն. եւ զոմանս իշխան՝ եւ ընդ իշխանութեամբ, որպէս զմարդկայինս. (Սահմ. ՟Ժ։)
Հասարակաց ամենայն մարդկան իշխանաց եւ իշխեցելոց. (Պիտ. Իսկ Ղեւտ. ՟Ի. 3. եւ 4.) ուր ըստ յն. եւ հյ. է իշխան, ի լտ. դնի՝ մողոք, կամ չաստուած մողոքայ։
ԻՇԽԱՆԱՑ ԻՇԽԱՆ. Այն որ մեծ է եւ ի վեր քան զայլ իշխանս պետութեանն.
oil olive-oil;
butter;
ointment, salve, ungnent;
pomatum;
essence, essential oil;
perfume;
—ք անուշունք, անուշից, perfumery;
— օծութեան, extreme unction;
holy oil;
chrism;
— ողորմութեան, alms, charity;
օծանել զերեսս անոյշ —ով, to anoint one's face with precious ointment;
առնուլ զհոտ —ոյ, to smell of oil;
զտել զ—, to clarify oil;
խանութ —ոյ, oil-shop;
հնձան —ոյ, oil-press;
վաճառականութիւն —ոյ, the oil-trade;
շիշ —ոյ, oil-bottle, or cruet;
— սեղանոց, salad-oil.
· Calfa
, ո հլ. «եղ, ընդհանուր առմամբ պարարտութիւն, մասնաւորապէս՝ ձեթ, կա-րագ, եկեղեցական միւռոն» ՍԳր. Ոսկ. որից ունինք՝ ծառ իւղոյ «մի տեսակ ծառ. eleag-nus angustifolius L» (ըստ Արթինեան. Ածա-շունչի տունկերը, էջ 158) Ես. խա. 19. իւղա-գործ ՍԳր. իւղաթուրմ Գ. մակ. դ. 6. իւղեալ Ոսկ. ես. իւղիկ Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. իւղեփեաց ՍԳր. ևն։ Գրուած է նաև եւղ կամ եղ. վերջի-նը գաւառական մի ձև է, որի հոլովական ձե-ւերն են՝ սեռ. եղու Շնորհ. առ միք. պտր. (տե՛ս Շնորհ. ընդհ. տպ. Եմ. 162), բց. լե-ղոյն Կոստ. երզն. 79, որից եղագլխութիւն Վահր. յար. եղաման Եղիշ. երէց. եղարկել «օծել» Լմբ. պտրգ. եղենի «ձիթենի» Վստկ։ Նոր բառեր են իւղաներկ, իւղանկար, իւղա-նկարիչ ևն։ Եղեցան «իւղ սրսկելու գործիք». ունի Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 257 (ըստ Թոփ-չեան, Mitteilungen des Seminars fur Ori. ent Spr. Berlin 1904, էջ 145)։
ՆՀԲ թրք. yaγ, յն. ἐλαιον, լատ. ole-um ձևերի հետ։ Այս յն. և լտ. բառերի հետ են դնում նաև Peterm. 29, 39 Windisch, 17, Lag. Urgesch. 907։ Իսկ Müller SWAW 41, 10 և Bugge, Btrg. 16 դնում են ուղղակի փոխառեալ յունա-րէնից։ Մորթման ZDMG 24, 80 ևն ցե-ղակից! է դնում թրք. yaγ բառին։ Bug-ge, Etrusk. u. Arm. 94 ետր. elealieϑi-իւղալի։ Հիւնք. յն. ὄγρός «թոյլ, կակուղ» բառից։ Սանտալճ. L'idiome 14 ռևեռ ülini։ Պատահական նմանութիւն ունի հնխ. selp «իւղ, պարարտութիւն», որ կա-րող էր տալ ճիշտ հյ. եւղ. հմմտ. լն. ἔλπος «իւղ», կիպր. ἔλգος «կարագ». սանս. sarpi-«մաքուր կարագ», անգլսք. sealf, հբգ. salba «սպեղանի» (Boisaq 246, Kluge 406)։
ԻՒՂ կամ ԻՒՂ ԱՆՈՅՇ. ԻՒՂՔ ԱՆՈՒՇՈՒՆՔ. μύρον unguentum. ըստ յն. ասի Մի՛ռօն. որ եւ ի՛ մեզ ՄԻՒՌՈՆ, ՄԵՌՈՆ.(յորմէ մէռհէմ, մէլղէմ, որ եւ ռուղէն, կիւլ եաղը, միսկ եաղը եւն) Այն է իւղ օծման անուշահոտ ի պէսպէս ծաղկանց եւ ի խնկենեաց հանդերձ այլ եւ այլ խառնուծովք եւ հանդերձանօք ըստ օրինի իւղագործաց. Տե՛ս (Երգ. ՟ա. 2. եւ 3։ ՟բ. 5։ ՟դ. 14։ Ել. լ. 25։ Սղ. ՟ճլբ. 2։ Առակ. ՟իե. 9. եւ այլն։ Ղկ. ՟Ե. 46. եւ այլն։ Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Լ՟Ա. ՟Լ՟Գ։ Մագ. ՟Ա։ Շար.։)
ἕλαιον oleum. որ եւ ստէպ գրի ԵՒՂ (նովին հնչմամբ, իբր եո՛ւղ. ռմկ. եղ. թ. եաղ. յն. է՛լէօն. լտ. օ՛լեում) Ձէթ. պարարտութիւն մզեալ ի պտղոյ ձիթենւոյ, յուտեստ, եւ ի լոյս ճրագի եւ այլն.
Պանս բաղարջս օծեալ իւղով։ Իւղ լուսոյ։ Իւղ օծման։ Տու՛ք մեզ յիւղոյդ ձերմէ. զի ահա շիջանին լապտերքս մեր։ Իւղով սրբով իմով օծի զնա։ Օծանէին իւղով զհիւանդս։ Օծցեն իւղով յանուն տեառն. եւ այլն։
Որ եւ նմանութեամբ ձայնի եւ խորհրոյ՝ ըստ յն. եւ հյ. ստէպ դնի որպէս նշանակ ողորմութեան.
Կթեայ կաթն, եւ եղիցի իւղ. (Առակ. ՟Զ. 33։)
Իւղ եւ մեղր կերիցէ։ Ի բազմութենէ կաթինն կերիցէ իւղ. (Ես. ՟Է. 15. 22։)
train of boats;
raft, float;
vessel, ship, boat;
Noahs ark;
bedstead;
keel of a ship.
· Calfa
ՆՀԲ լιստ՝ լծ. թրք. քերասթէ «ա-տաղձ», իսկ լաստել՝ լծ. հյ. պատրաս-տեւ առս. arastan։-Pictet, Urig. ind. 2, 183 իռլ. lestar «բաժակ», կիմը. lles-tr, բրըտ. lestr «նաւակ»։ Lag. Arm. Stud. § 911 պրս. last «ամուր, հաստա-տուն, գեղեցիկ, բարի»՝ յատկապէս լաս-տել բառի համար։ Հիւնք. թրք. sal «լաստ»։ Scheftelowitz BВ 29, 32 հբգ. latta, գերմ. latte «գերան», իռլ. slat «ձող», մբգ. lade «տախտակ»։ Patru-bány SA 2, 159 հնխ. pleu-«հոսիլ, լո-ղալ» արմատից։ Ուղիղ մեկնեց Lidšn IF 13 (1905-6), 487, որ կրկնում է Lewν KZ 40 (1906), 422 (մերժելի է միայն լտ. larix բառի համեմատութիւ-
Եղեւնափայտ եւ մայր իջուսցեն ծառայք իմ ի լիբանանէ ի ծով, եւ ես արարից զնոսա լաստս ի ծովու։ Հատանեմք զփայտ, եւ ածցուք զնոսա ընդ ծով լաստս ի յոպպէ. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. 9։ ՟Բ. Մնաց. ՟բ. 16։)
Լաստին դադարք (նաւահանգիստ) վիմօք խցաւ։ Ի ջրահեղձոյց դարու՝ ընդ հովանաւոր մածուածով լաստիւն պահեցան։ Հետս շաւղաց երթեւեկութեանց փայտակերտ լաստաց. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Ձ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
Եւ Տախտնկ եւ տախտ որպիսի եւ իցէ. որպէս ողնայարնաւու, եւ մահիճք ի տախտակէ, եւ այլն.
σχεδία ratis, navis subito facta. Կազմած փայտեղէն ի խաղացուցանել ի վերայ ջրոց. Չարք տախտակաց եւ գերանաց վարեալք ընդ ջուրս. նաւ տախտակ, կամ ո՛ր եւ է ձեւով կազմեալ. որ եւ ԼԱՍՏԱՓԱՅՏ, ՏԱՊԱՆ. սալ, սալլ, սալաճէ. (լծ. եւ քերասդէ)
indigo;
գործատուն լեղաի, indigo manufactory.
· Calfa
= Պհլ. *lelak բառից։ Ինչպէս բոյսի և ներ-կանիւթի, նոյնպէս և բառիս ծագումը հըն-դիկ է. հմմտ. սանս. [other alphabet] nīla, հինդուստ. [arabic word] nil «կապոյտ. 2. լեղակ», [arabic word] lil «լե-ղակ», գնչ. nilé, nili. «կապոյտ». -սրանցից փոխառեալ են պրս. [arabic word] nēl «լեղակ», [arabic word] nēla կամ [arabic word] nēlī «կապոյտ գոյն». պարս-կերէնից փոխառեալ են արաբ. [arabic word] nil «լե-ղակ (բոյսը)», [arabic word] nilaǰ «լեղակ (նիւթը)». որոնք անցնելով Եւրոպա, տուել են սպան. añll añir. պորտ. anil, հին ֆրանս. anil «լեղակաբոյս», որից aniline քիմիական մարմինը։ Հայ բառը ծագում է պհլ. *lēlak ձևից, որի պրս. [arabic word] *lēla ձևից են յառաջա-ցած վրաց. ლილა լիլա և նոր յն. λουλάϰη «լեղակ»։-Հիւբշ.
ἱνδικόν indicum. իտ. indaco. Ներկ երկնագոյն կամ կաթնագոյն. որ եւ ասի ՄՇԿԱՆ ԵՂԻՃ, եւ ՀՆԴԻԿՈՆ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
we;
us;
— ինքնին, — մեզէն, ourselves;
զի՛նչ — ողորմելիքս, what poor creatures we are!.
· Calfa
«մենք» (սեռ. մեր, ո հլ. տր. մեզ, հյց. զմեզ, բց. ի մէնջ, գրծ. մեօք), բոլորն էլ հին և ընտիր. ածանցման մէջ մտնում է մեր ձևով. ինչ. մերազգեայ Եւս. քր. մեր-ազնեայ Խոր. մերախոհ Երզն. քեր. մերովի Վրք. հց. ևն։
Եւ կամ զորս ի մէնջից աստի հոգին սուրբ զարթոյց, զերկոսին զնոսա ասեմ սուրբս՝ զսահակ եւ զմաշդոց. (Յհ. իմ. երեւ.։)