guard, guardian, inspector, superintendent, overseer;
sentry, sentinel;
—ք, guard, guards, garrison;
cf. Հմայեակ;
— այգեստանի, vineyard-keeper;
cf. Հրեշտակ.
• , ի-ա հլ. «պահող» ՍԳր. Եւս. քր. «պահպանութիւն» Սղ. լը. 2. ճխ. 3. ա. մկ. (ստէպ). Եղիշ. «հմայեակ» Կանոն. որից պահապանապետ Պղատ. օրին. Պտմ. աղէքս. տահապանութիւն Ճառընտ. կամ առանց լօ-դակապի՝ պահպան Գ. մկ. գ. 16. Փիլ. պահ-պանապետ Եսթ. բ. 20. պահպանակ Խոր. Կանոն. պահպանութիւն ՍԳր. Բուզ. պահ-աանել Փիլ. ևն։ Բառիս հին ձևն է *պարհա-պան։
Մի թէ պահապա՞ն իցեմ եղբօրն իմոյ։ Պահապան դրախտին արքունի։ Պահապան կանանց, կամ այգեստանի, քաղաքի, զօրաց։ Մի՛ ննջեսցէ պահապան քո։ Պահապան Իսրայէլի։ Թողեալ անդ պահապանս զօրս.եւ այլն։
Անուանեցան շամրտացիք. զի եւ անունն իսկ պահապանս յայտ առնէ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Պահապանք լինելով իրաւանց եւ պաշտպանք. (Պիտ.։)
Եհաս մինչեւ յերկինս որպէս զաղաղակ սոդոմայեցոց ի պահապան հրեշտակացն. (Լմբ. յայտն.։)
Եդի պահապան բերանոյ իմոյ։ Դի՛ր տէր պահապան բերանոյ իմոյ. (Սղ. ՟Լ՟Ը. 2։ եւ ՟Ճ՟Խ. 3։)
Հրամայեաց զզօրն ի ներքս տանել պահապան քաղաքին։ Պահապանս կացուցին թշնամութեամբ ի վերայ իսրայէլացւոց։ Պահապանք ոստիկանութեամբ կային ապողոնեայ ի վերայ նոցա։ Յիւրոց զօրացն պահապանս թողոյր իւրաքանչիւր քաղաքաց, եւ այլն. (՟Ա. Մակ.։)
Ոչ է մարթ առնել հմայեակս եւ պահապանս. որ ճշմարտութեամբ չեն պահապանք, այլ կապանք հոգւոց նոցին. (Կանոն.։)
fairy, elf.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «առասպելական մի էակ, որ մարդուց է յառաջանում և երէների հետ է արածում» Եզն. 98, 99 (և զպայն իմն ի մարդկանէ. ի մարդկանէ ելեալ պայն, Չպայն իսկ). Ոսկ. պօղ. Ա. 602. Եղիշ. հրց. էջ 50. որից պայիկ (յիշում է ՆՀԲ պայ բա-ռի տակ՝ իբր հոմանիշ, բայց առանց վկայ-ութեան. տարբեր է պայիկ «պահապան», որ ռես առանձին). մարդապայ քաղ Ոսկ մ. ա. 4. էջ 58 (ձեռ. վարդապայն քաղից. այսպէ՛ս է սրբագրում Հ. Ա. Բագրատունի, Որատիռ-սի Ար. քերթ. էջ 31, որ ընդունում են նաև Նորայր, Քննասէր Ա. էջ 10 և Գալեմքեար-եան, Մասիս 1900, 403), նաև Պայապիս Քաղեայ յատուկ անունը՝ Խոր. Ա. ժդ. (կազ-մուած պայ+ապիս (կովը) և քաղ բառերից ըստ Աճառ. Արրտ. 1912, 838, իսկ ըստ Markwart, REA 8 (1928), 221 եգիպտ. παάπις անունից, որ էր հայր իմաստունն Ամենովփիսի)։-Եզնիկի առաջին վկայու-թեան մէջ (զպայն իմն) չի կարող պայն լի-նել որոշեալ ձև՝ յաջորդ իմն անորոշի պատ-ճառաւ. ուստի պէտք է ենթադրել պայ բառի հետ նաև պայն ձևը, որ հաստատւում է նաև տակի գւռ. ձևերով (տե՛ս այս մասին Աճառ. REA 3, էջ 7)։ թիւնը յաջորդութեամբ ստանալ, յաջորդել» եւս. օր. Խոր. «տիրել, իշխել» Յհ. կթ. պա-յազատութիւն Եւս. քր. անպայազատ «բնա-ջինջ եղած, սերունդը անճիտած» Խոր. յար-մարեալ ձև է պայ-ազն Մագ. թղ. 63 «սին-լըքոր» (ըստ ՆՀԲ), «իշխան» (ըստ ԱԲ)։
որ եւ ՊԱՅԻԿ. Մարդ հրեշաւոր, մտացածին. որպիսի է եղջերուաքաղն ի կենդանիս. ճին, տէվ, խէյալ.
Իբրեւ զծովացուլն՝ զոր ի կովէ ելեալ ասեն, եւ զպայն իմն ի մարդկանէ։ Ոչ երբէք ի մարդկանէ ելեալ պայն, եթէ առ երես արարած իցէ. (Եզնիկ.։)
successor, heir, inheritor, descendant;
noble, nobleman, prince, lord.
• , ի-ա հլ. «ժառանգորդ, ցեղի մնացորդը, յաջորդ, գահաժառանգ» Եւս. քր. Ոսև. մ. ա. 9, 17. «ազնուատոհմ» Նար. Կե-չառ. աղէքս. որից պայազատել «իշխանու-
διάδοχος successor, posterus. Յաջորդ. փոխանորդ, մանաւանդ ազատի կամ թագաւորի. սեպհական ժառանգ, եւ մնացորդ ազգի. էվլատ, ճինս. (լծ. փայէ, եւ զաթ. ուստի առ մեօք առին ոմանք որպէս պէյզատէ ).
Պայազատս ազգաց հանգոյն բազմութեան ժամանակին յառաջ բերէին։ Կարգ ըստ կարգէ ի նոյն յեռեալ յարէ զնորին յետնոց պայազատացն զհամար։ Սոցա (այսինքն Մատաթիայի Յուդայ) պայազատք զիշխանութիւնն հրէիցն վերստին նորոգեցին։ Զորոց ամենեցուն իսկ (թագաւորացն Եգիպտոսի) քուրմքն ունէին զմատեանս ... ի պայազատաց ի պայազատս ակւանդեալ։ Ոչ եւս պայազատ ի պայազատէ ի քահանայական ազգէն կային քահանայք Աստուծոյ ... այլ աննշանաւորք ոմանք, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Մովսէսի որդիքն եւ ոչ իշխանութեանն գտան պայազատք։ Պայազատս եւ ժառանգս յետ մեր կարգիցեմք (յն. լոկ՝ յաջորդս). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. եւ 17։)
Միջակայնոց, եւ պայազատաց. շինականաց եւ տոհմականաց. (Նար. ՟Գ։)
Սեպուհք եւ ստրատելատք, պատրիկք եւ պայազատք. (Կեչառ. աղեքս.։)
clear, limpid, pure;
clear, serene, clean;
gay;
splendid, sparkling, brilliant, luminous, shining;
bright, polished, clean;
distinct, evident, plain;
illustrious, glorious, farfamed, renowned, celebrated;
ի հանդերձս —ս, arrayed in gorgeous apparel.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «փայլուն, լուսաւոր, վճիտ. ևխբ. շքեղ, փառաւոր» Յակ. բ. 2, 3. Սիր. իթ. 29, լգ. 13. Յայտ. ժե. 6, իբ. 16. որից պայծառանալ Իմ. գ. 7. Յուդթ. ժ. 4, Եւս. քր. պայծառագեղ Ոսկ. ես. Եփր. թգ. պայծառա-գոյն Եզն. պայծառազգեստ Եփր. թգ. պայ-ծառաթև Վեցօր. 163. պայծառանշան Ագաթ. պայծառացուցանել Եւագր. համապալծառ Ագաթ. Ոսկ. փիլիպ. մեծապայծառ Ոսկ. մտթ. Սեբեր. Վեցօր. Եւս. քր. Եփր. թգ. ծաղ-կապայծառ Թէոփ. պհ. Մաշտ. լուսապալ-ծառ Նար. Շար. պայծառակերպ (նորագիւտ բառ) Հայել. 295 ևն։
λαμπρός splendidus, candidus, clarus, illustris, lucidus φαιδρός nitidus, luculentus, praeclarus. Լուսափայլ. սպիտակ յոյժ. ջինջ. եւ Շքեղ. փառացի. երեւելի. չքնաղ, եւ այլն.
Զգեցեալ էին ի տաճարին կտաւս մաքուրս եւ պայծառս։ Աստղ պայծառ առաւօտին. (Յայտն. ՟Ժ՟Ե. 6։ ՟Ի՟Բ. 16։)
Զուարթագոյն եւ պայծառք երեւէին. (Եղիշ. ՟Է։)
Արեւ, եւ լուսին պայծառ բազմեալ ի քաղաքն Հռոմ (Պետրոս եւ Պօղոս). լոյս յարեւմտից ծագեն ազգաց եւ ազանց յերկրի. (Շ. տաղ.։)
Կայր եղբայրն այն ի գունդս մարտիրոսաց կարգեալ, եւ պսակ պայծառ կայր ի գլուխ նորա. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Պայծառ է ինձ այսօր եկեղեցւոյս տեսարան։ Պայծառ է մեզ բանս, եւ շնորհօք լցեալ. վասն զի պայծառ է եւ սուրբ հարանցս հաւաքումն. (Ոսկ. համբ.։ Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Պայծառ են եւ այսք. (Իսիւք.։)
condition, nature, state, quality, circumstance;
condition, term, measure, rule, limitation, close;
part, article, proposition, transaction;
stipulation, agreement, treaty, bargain, compact, pact;
— անհրաժեշտ, condition, sine qua non;
— ժամանակի, appointment, assignation;
— կենաց, condition, state, circumstance;
— նամակ, original draft of a treaty or contract;
հայցուածոյ —աւ, in an interrogatory manner;
—աւ, upon condition, on terms;
— դնել, to place or impose conditions, to make a contract, to contract, to bind oneself by contract;
cf. Ժամանակակէտ.
• , ի-ա հլ. «դաշն, դաշինք, ոճ, ձև, կերպ» ՍԳր. Եւս. քր. Կիւրղ. ծն. Ոսկ. մ. ա. 19 և յհ. ա. 27. որից պայմանաւոր Ա-գաթ. Վեցօր. պայմանել Խոր. Վրք. հց. տա-րապայման Բուզ. անպայման Ագաթ. յետ. նաբար գրուած է ըստ մհյ. պոման Զքր. կթ. Ուխտ. Բ. 86. Մխ. դտ. Մեսր. եր. Մարթին. Անսիզք 9, 13, 15, 47. պոմանել Կանոն. բարդութեամբ՝ պոմնթուխթ «պայմանա-թուղթ» Անտիզք 75։ Նոր բառեր են պայմա-նագիր, պայմանաժամ, պայմանադրու-թիւն, պայմանական, պայմանատրուիլ, նա-խապայման։ -Նոր գրականում (արևելեան բարբառ) անպայման ստացել է «անպատ-ճառ, անշուշտ» իմաստը (ազդեցութեամբ ռուս. бeзуcловнo ձևի), մինչդեռ հին նշա-նաևութիւնն է «չափից դուրս, չափազանց» (անպայման սքանչելի Ագաթ.), իսկ արև-
պ. փէյման. σύγκρισις conjectura, conditio σύνταξις coordinatio τάξις ordo τρόπος modus ἔξεις vires προθεσμία ἠμέρα կամ ὤρα praestitutum tempus, statuta hora եւ այլն. Ուխտ. դաշն. սակ. խոստումն. կարգ. օրէնք. կանոն եւ եղանակ եւ չափ իրաց եւ բանից. հանգամանք. եւ ժամադրեալ սահման. ոճ. ձեւ. ահտ, շարթ.
Ըստ թուոյ նոցա եւ ըստ պայմանի իւրեանց։ Այս էր պայման խորանին վկայութեան։ Պահեսջիք զքահանայութիւն ձեր ըստ ամենայն պայմանի սեղանոյն։ Մի պայման, եւ մի չափ, եւ մի օրինակ ամենեցուն (մեքենովթացն)։ Արտաքոյ բնակութենէ ի տալ (կամ տար) պայման հրամանին տարապարտուց մեռանել (չիք ի յն) Թուոց. (՟Թ. 3։ ՟Ի՟Թ. 6. 24 = 37։ Ել. ՟Լ՟Ը. 21։ Թուոց. ՟Ժ՟Ը. 7։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 37։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 14. եւ այլն։)
Աղքատ առողջ, եւ զօրաւոր պայմանաւ (յն. զօրութեամբ). (Սիր. ՟Ը. 14։)
Ուխտ պայմանի հաստատեսցեն։ Խնդրելով պայման ուխտի։ Մի՛ արդեօք պայմանին ստիցէ։ Զայս պայման ուխտի գրեալ, եւ խաչ հաստատեալ, կնքեսցես. (Խոր. ՟Բ. 8. 32. 86։ եւ ՟Գ. 48։)
Սահմանաց եւ բաժնից պայմանս ուսուցանել (այսինքն զչափս). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Թողուլ զբանիցն զառանձինն պայմանն, եւ զմիտս լեզուին թարգմանել. (Կիւրղ. ծն.։)
Հարցուածոյ պայմանաւ զբանն առաջի դնէ։ Զպայման ծննդեանն (բանին ի հօրէ) ոչ գիտեմք. (Սարգ. յկ. ՟Թ. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
Խնդրեմ զմիտսն քո, եւ զիրացն որ գործիցի՝ զպայման ... Ածէ այնուհետեւ ի գեղեցիկ պայման աղօթիցն։ (Մեղաւորի) տայ ժամանակ եւ պայման պատասխանւոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
cheese;
գործել մածուցանել —, to make cheese;
to curdle milk.
• ՓՈԽ.-Աժտարխանի հայոց մէջ հոմանիշ-ների տարբերացմամբ ռուս. սիր նշանակում է «եւրոպական պանիր», իսկ պանիր «Կով-կասեան սպիտակ պանիր»։ Այսպէս են նաև տեղական ռուսներն ու թաթարները, որոն։ հայերէնից փոխ առնելով գործածում են naнūp, [arabic word] panīr ձևերը՝ «Կովկասեան կամ հայկական պանիր» նշանակութեամբ։
թ. բէնիր. τυρός caseus. իտ. cacio, formaggio. որպէս եւ Պանիր գործել, τυρεύω in caseum cogo et denso, lac coagulo. Կաթն մակարդեալ, եւ ի բլիթս բլիթս կազմեալ, որպէս թէ Պան իր.
Մածուցեր զիս իբրեւ զպանիր. (Յոբ. ՟Ժ. 10։)
Կթեա՛ կաթն, եւ լինիցի պանիր. (Համամ առակ.։)
Արեգակն երեւեցուցանէ արտաքս զգիջութիւն մոմոց, եւ զպանրոյ. (Իսիւք.։)
Ետուր ծառայից քոց զնիւթ պանրիս եւ ձուոցս ի վայելս ճաշակմամբ. (Մաշտ.։)
Օրհնութիւն պանտրի եւ ձուոց. (Մաշտ. ջահկ.։)
Գողացաւ սակաւ մի պանիր. աղուէսն ետես զագռաւն, եւ զպանիրն ի բերան նորա։ Ագռաւ մի պանիր ունէր ի բերանն։ Պանիր մածուցեալ՝ ուրախացոյց զնոսա. (Ոսկիփոր.։)
cf. Քող.
• , որ և որար, ուրարն «եկեղեցա-կանի ուսանոց», բայց կայ նաև «աշխար-հականի գօտի, կայսերական զարդ, կնոջ լա-ջակ» նշանակութիւններով՝ Մաշտ. ժմ. Մաշկ. Մխ. դտ. Մարթին. Օրբել. իչ. Կանոն. Միխ. ասոր. հնագոյն վկայութիւնն ունի Եւս. պտմ. էջ 589 որար ձևով (տե՛ս այս մասին ՀԱ 1913, 348). որից բազկուրար Մաշտ. ջահկ. Պտրգ. 476. փորուրար (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 620. ձեռնուրար Մաշտ. ուրարումն «պատելը» Պտրգ. էջ 622։
ՈՒՐԱՐ ՈՐԱՐ ՈՒՐԱՐՆ. Նոյն եւ յն. օրա՛րիօն. լտ. օրա՛րիում , որ եւ ՓԱԿԵՂՆ. յն. ֆա՛գէլլօս. լտ. ֆա՛սչիս, ֆա՛սչիա. ὠράριον orarium եւ φάκελλος fascis, fascia եւ στολή stola. Կտաւ երկայն կամ պաստառակ պատատելի՝ որպէս գօտի, պէսպէս գունով եւ զարդուք, արկեալ զանձամբ՝ աշխարհականաց, զուսով՝ եկեղեցականաց, զգլխով կանանց կամ զմիջով.
Ուրար կայսերաց, որով շրջապատեն զինքեանս, եմիփորոն պապոյն եւ արքեպիսկոպոսացն. (Մարթին.։)
Եհան (եպիսկոպոսն) զեմիփորոնն, եւ զփիղոնն, եւ զորարն. (Ճ. ՟Բ.։)
Մեղայ՝ առանց աղաբողոնի եւ ուրարի եւ բոկոտն ի բեմբ ելանել, եւ խունկ ծխել սեղանոյն. (Մաշկ.։)
Զարդարեալ զպարանոցս եւ զկուրծս ուրարով։ Դիցէ զպարանոց իւր ընդ ուրարովս այսուիկ. (Մաշտ.։)
Ո՛չ է պարտ սպասաւորաց (դպրաց), եւ ո՛չ գրակարդացաց ուրար ընդ պարանոց ընթեռնուլ կամ սաղմոսել. (Կանոն.։)
Բուռն եհար զուրարէն յոբնաղայ, եւ պատառեաց. (Միխ. ասոր.։)
Դիպեցաւ նոցա կին ոմն աստուածապաշտ, զոր տեսեալ պօղոսի՝ ասէ ցնա. տո՛ւր ինձ զուրարդ քո ... (եւ կինն ետ ցզօրականս՝ ասելով) այդուիկ փակեղամբ պատեցէ՛ք զաչս գորա. (Ճ. ՟Բ.։)
friday;
աւագ —, Good Friday.
• = Ասոր. [syriac word] ︎ ərūwəϑā «ուրբաթ», որից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] 'a. rī̄bat «ուոռաթ». բուն նշանակում էր «պատ-ռաստութիւն». հմմտ. արամ. [hebrew word] 'əruwəϑa dəšabbā և հր. [hebrew word] *aruh šabbat «պատրաստութիւն շաբաթու» (յն. παρασxευή «պատրաստութիւն. 2. ուր-բաթ»). այսպէս էր կոչւում այդ օրը, որով-հետև այդ օրն էին պատրաստում բոլոր այն բաները, որ կարելի չէր անել շաբաթ օրը՝ սուրբ պահելու համար։ Սակայն այս բա-ցատրութիւնը յառաջացած է ըստ յունակա-նին, որովհետև ասոր. բառը ծագում է ընդ-հանուր սեմական 'rb «արևը մայր մտնեւ երեկոյանալ» արմատից. հմմտ. ասուր. erēb šamsi «մայրամուտ արևու», եբր. [hebrew word] 'ereb «երեկոյ», արաբ. [arabic word] γarb «արևմուտք»։ ❇ [arabic word] ︎ γurūb «արևի մայր մտնելը». ա-սոր. [arabic word] 'ərab «արևը մայր մտնել», [syriac word] ma'rəbā «արևմուտք» (Broc-kelm. Lex. syr. 260, Gesenius17, 615)։-Հայերէն բառը ծագում է հնագոյն *ուրու-բաթ ձևից՝ միջին անշեշտ ու-ի անկումով։-Հիւբշ. 315։
(պէսպէս ստուգաբանեալ ըստ հեռաւոր նմանութեան ձայնից յայլեւայլ ազգս) παρασκευή (որ է պատրաստութիւն՝ իմա՛ առ շաբաթն). parasceve, feria VI, dies veneris. Վեցերորդ օր եօթնեկի. օր կանխեալ քան զշաբաթ. եբր. եօմ շիշի. այսինքն օր վեցերորդ. ճիւմա, ճիւմահի. որպէս օր ժողովարանի.
Ի վաղիւ անդր, որ է յետ ուրբաթուն։ Օրն էր ուրբաթ, եւ շաբաթ լուսանայր. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 62։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 54։)
Ի կիւրակէի եւ ի չորեքշաբաթու եւ յուրբաթու. (Սեբեր. ՟Ե։)
Ի չորեքշաբաթսն եւ յուրբաթսն։ Ուրբաթուքն ի շաբաթսն. (Արշ.։ Իսկ Վանակ. հց. եւ Տօնակ. գրեն, թէ Ուրբաթն հայերէն է օր բօթի. իսկ ըստ եբրայեցւոց՝ կազմութիւն (այսինքն արարչութիւն ադամայ)։)
buzzard.
• րում։ Մորթման ZDMG 32, 724-8 հա-մարում է «դարձող», իբր ուր «ռառ-նալ» արմատից, որ գտնում է պար--ուր-ել բառի մէջ և հանում է սանս. vrit ձևից։ Տէրվ. Նախալ. 68 լտ. ulula «բու», յն. δλαω, ὄλολώζω ձևերի հետ՝ հնխ. ur «ոռնալ, վայել» արմատի՞ց, իսկ էջ 1z3 հնեւ. uruka «բու»? Pedersen Kelt. Gram. I 491 տուաւ վերի մեկնութիւնը (առ Pokorny անդ)։ Ադոնց REA VII 1 (1927), 194 վրաց. կորի «բազէ», յն. (Հեսիք.) ϰεῖρις, հյ. որի և վրաց. or-bi «արծիւ» բառերի հետ։
cf. ՑԻՆ, եւ ՈՐՈՐ.
step-child, step-son or step-daughter.
• , ի-ա հլ. «խորթ զաւակ» Սեբեր. 42 (սեռ. ըրջուաց), Եւս. քր. ա. 245։
(որպէս թէ՝ որ կամ ոյր որդի է եւ չէ՛. կամ իբր որդի) Խորթ զաւակ, խորթ ուստր կամ դուստր.
Որդի կրտսերոյ պտղոմէի, եւ ուրջու կղէոպատրայ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եւս դժնդակ ծուխ, որ ընդ մէջ մօրուին եւ ըրջուաց ծխիցի. (Սեբեր. ՟Գ։)
raisins;
cf. Շիւ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჩამიჩი չամիչի, ուտ. չա-միչ, թրք. գւռ. Ակն. Եւդ. č̌emiēε (տե՛ս Բիւր. 1899, 314, Հնութ. Ակնայ 352, Յուշարձան 329). հմմտ. էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար-բառով čemič «չամիչ», čemičlemek «չամիչ դառնալ, խաղողը չորանալ, չամչիլ» (Բեւռ. 1898, 865). նոյնպէս նաև գնչ. čamik «չա-միչ», čamikengoro «չամչավաճառ». (Pas-pati ծանօթ չլինելով մեր բառին՝ այս ձևերը կցում է նյն. τζαμπί «չանչ», τζαμπόϰράσον «չանչի գինի» բառերին, որոնք կապ չունին սոանց հետ). ն. ասոր. cməlca cmaêt'z «թառամած, ցամքած», caməč, čmaçt'a «թառամիլ, թօշնիլ, խամրիլ», տճկ. [arabic word] čamič բառը ունի նաև Կարապետեան, Օսմ. ռռ. 281 «մանր չամիչ. 2. մանր, մանրուկ, 3. չամիչ, աչքի սև» նշանակութեամբ, որից էլ č̌amic gozlü «սևաչուի»։
σταφίς, ἁσταφίς uva passa, vel sicca, corinthiaca. եբր. ձիմիւք , կամ զիմմուք. Խաղող չորացուցեալ յարեւու կամ ի փռան. որպէս եւ ի բնէ կծկեալն յետ կատարեալ հասունութեան. յորում մասին երեւելի է մանրահատ խաղողն սեաւ, եւ սպիտակ խաղողն անուշահոտ.
Կայթ մի չամիչ, եւ պաղատիտս երկերիւր. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Է. 18։)
Չամիչ եւ ստոման մի մեղու։ Թուզ եւ չամիչ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 3։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 40։)
Թզոյ եւ չամչի եւ արմաւոյ. (Նիւս. բն.։)
Զխաղող նորա եւ զչամիչ մի՛ կերիցէ. (Թուոց. ՟Զ. 3։)
Զգինի ի չամչոյ մինչեւ ցթինն». իմա՛ զկոխածն խաղողոյ. շիվ. στέμφυλον, -λα vinacea, retrimenta. տե՛ս ԹԻՆ։
trash, rubbish, trifles;
pock-mark.
• ԳՒՌ.-Խրբ. չmջ, Ակն. Եւդ. չէչ «կալի մէ» դիզուած մաքուր ցորենի շեղջ»։-էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով չէչ հոմանիշը (Բիւր. 1898, 865) անշուշտ հայերէնից է. իսկ թրք. գւռ. Եւդ. [arabic word] čej և Տ. ǰeǰ «ցո-րենի դէզ» չեն կարող լինել հյ. շեղջ բառից (ինչպէս կարծում են Թուրեան, Բիւր. 1899, 798 և. Գազանճեան, Յուշարձան 329), այլ նոյն են վերինների հետ. այսպէս նաև թրք. [other alphabet] ︎ čee «մաքրելուց յետոյ կալի մէջ մը, նացած ցորենը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 178)։
Բառ. ռմկ. Դէզ եւ խռիւ. մրուր կամ մանրուք իրաց, թին, խեշերանք. կամ Պիսակութիւն. խորտաբորտութիւն.
Դարձո զչեչն հանդերձ կտովն ի ջրաղացն. (Վստկ. ՟Մ՟Ղ՟Ե։) յաւել ի մեկնութիւնն. Առաւել ասի ռմկ. որպէս շիւ կամ ճիպռէ խաղողոյ. եւ որպէս դատարկ մաղ մեղու։
dry;
dried, arid, parched, dead;
— հաց, dry bread;
— ճաշակել, to fast on lenten diet.
• (ո, ի հլ. յետնաբար) «չոր, ոչ-թաց» ՍԳր. Եւս. քր. փխբ. «լոկ, միայն» Մաշտ. ջահկ. (չոր պատարագ), «կարծր։ կոշտ» Գր. սքանչ. ծն. քս. (Ո՛չ մահիճ և ո՛չ անկողին, այլ ի չոր մսուր եդեալ. ՀԱ 1912, 475. հմմտ. Ղրբ. անկողինը չոր է՝ կարծր տիմ. ժդ. չորակեաց Յայսմ. չորակեր Կա-նոն. Տօնակ. չորաճաշակ Ուռհ. դիւրաչոր Ոսկ. սղ. խորշակաչոր Վրդն. սղ. շքաչոր Վստկ. չորուտ «անբեր (երկիր, հող)» Եփր. տուղի չոր, չորացրած պտուղ», որի վրայ տե՛ս առանձին։
(լծ. թ. գուրու. եւ յն. քսիրօ՛ս ). χῆρος aridus, siccus, torridus. Ցամաք. անմասն ի խոնաւութենէ կամ ի պարարտութենէ.
Մի՛ ասիցէ ներքինին թէ ես եմ փայտ չոր։ Զամենայն փայտ դալար, եւ զամենայն փայտ չոր։ Եթէ ընդ փայտ դալար զայս առնեն, ընդ չորն զի՞նչ լինիցի. (Ես. ՟Ծ՟Զ. 3։ Եզեկ. ՟Ի. 47։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 31։)
Չոր թզով եւեթ զպէտսն վճարէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի սերմանց խոնաւոց եւ չորոց լինելութիւն կենդանեաց եւ տնկոց. (Փիլ. լին.։)
Չոր արջառաջլօք հարին ուժգին. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ա.։ եւ ՃՃ. ստէպ։)
Երկու ոմանք գոլորշիք. ի սոցունց մինն չոր է, իսկ միւսն՝ խոնաւագոյն։ Ի չորոյն հողմունք եւ հնչմունք զանազանք։ Ի ներհակացս սկզբանց բաղկացեալ եղեւ աշխարհ. այսինքն ի չորոյ եւ ի գիջոյ, ի ցրտոյ եւ ի ջերմոյ. (Արիստ. աշխ.։)
Զընտրութիւնս չորիցն եւ զգիջոցն. (Եփր. երաշտ.։)
Պահոց եւ աղօթից հետեւելով, չոր ճաշակելով։ Զարդարեսցի սեղան քո չոր եւ ցամաքային իրօք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ոչ մահիճս եւ ոչ տնկողինս, այլ չոր ի մսուր եդեալ. (իբր սին սոսկ. չոփ չոր) (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Սանական.
• ՆՀԲ «յորմէ սնանիլ և սնուցանեւ»։ Lag. Urgesch. 612 սանս. cās և հյ., սնանիլ ձևերի հետ։ Canini, Et. étym. 94 սանս. su, sūn «ծնել» արմա-տի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 73 սուն, սին, սոնք ևն ձևերի հետ հնխ. çu, çvan արմատից։ Գասապեան, Բիւր. 1890, 155 անգլ. son «որդի» բառի հետ։ Հիւնք. ննանիլ բայի հետ՝ ծին արմատից։ Dst-hof, Et. Parerga 7-8 ծան. տե՛ս սուն։ Scheftelowitz BВ 28, 283 յն. ϰοναρός «լաւ սնուած» բառի հետ։ Liden, Go-teborgs högskolas ârsskrift 1933, էջ 51 մերժելով տրուած մեկնութիւնը՝ կը, ցում է օսս. sän-igk «վեցամաեայ ուլ» բառին։
(յորմէ՝ սնանիլ, եւ սնուցանել. որպէս եւ լտ. ալու՛մնուս ի բայէս ա՛լօ ). θρέμμα, θρεπτός, -τή alumnus, -na. Անձն սնեալ ընդ ձեռամբ այլոց, եւ իբր որ դիացեալ նմա.
Արտաւազդ եւ վասակ սնուցանէին զորդի արքային զարշակ. (Թողին զսանն իւրեանց զարշակ։)
Զարշակ եւ զվաղարշակ առեալ մանուէլ սպարապետն իբրեւ զսան սնուցանէր.
Ելցէ իբրեւ զսան ընդ առաջ նորա. եւ սանն մանուկ է. (Գէ. ես.։)
ՍԱՆ. Հոգեւոր որդի յաւազանէ՝ կնքահօր կամ կնքամօր։ (Շ. ընդհանր.։ եւ Կանոն.։)
Ի սան մեծ պղնձի, կամ ի պոյտն։ Արար քիրամ զսանսն։ Արկցեն ի սանս ջեռուցեալս։ Եղիցին սանք ի տան տեառն իբրեւ զտաշտս.եւ այլն։
Առեալ խոյ մի յօշեալ՝ ամանայր ի սան. եւ յեռանդանէն ի միջոյ սանին խլրտեալ. եւ էր ի սանին. (Պիտ.։)
Կաթսայ յեռանդան. լռեցից զսանն տիտանեան. ոչ զանց արարից զմեստրեմեանն սանէ. բայց ե՛կ դու առ աստուածային սանսն օրինաց։ Մեծ քան զսանսն թեսպասդեան, մտկաւասար է եւ սանին ափռոդիտեայ. լռեալ ի սանցին. (Մագ. ՟Լ՟Ը. ՟Հ՟Է։)
kettle, boiler, caldron, saucepan, stewpanchem. still, cucurbite;
— պապենի, Papin's digestor, athanor, digesting-furnace.
• ՆՀԲ «յորմէ սնանիլ և սնուցանեւ»։ Lag. Urgesch. 612 սանս. cās և հյ., սնանիլ ձևերի հետ։ Canini, Et. étym. 94 սանս. su, sūn «ծնել» արմա-տի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 73 սուն, սին, սոնք ևն ձևերի հետ հնխ. çu, çvan արմատից։ Գասապեան, Բիւր. 1890, 155 անգլ. son «որդի» բառի հետ։ Հիւնք. ննանիլ բայի հետ՝ ծին արմատից։ Dst-hof, Et. Parerga 7-8 ծան. տե՛ս սուն։ Scheftelowitz BВ 28, 283 յն. ϰοναρός «լաւ սնուած» բառի հետ։ Liden, Go-teborgs högskolas ârsskrift 1933, էջ 51 մերժելով տրուած մեկնութիւնը՝ կը, ցում է օսս. sän-igk «վեցամաեայ ուլ» բառին։
(յորմէ՝ սնանիլ, եւ սնուցանել. որպէս եւ լտ. ալու՛մնուս ի բայէս ա՛լօ ). θρέμμα, θρεπτός, -τή alumnus, -na. Անձն սնեալ ընդ ձեռամբ այլոց, եւ իբր որ դիացեալ նմա.
Արտաւազդ եւ վասակ սնուցանէին զորդի արքային զարշակ. (Թողին զսանն իւրեանց զարշակ։)
Զարշակ եւ զվաղարշակ առեալ մանուէլ սպարապետն իբրեւ զսան սնուցանէր.
Ելցէ իբրեւ զսան ընդ առաջ նորա. եւ սանն մանուկ է. (Գէ. ես.։)
ՍԱՆ. Հոգեւոր որդի յաւազանէ՝ կնքահօր կամ կնքամօր։ (Շ. ընդհանր.։ եւ Կանոն.։)
Ի սան մեծ պղնձի, կամ ի պոյտն։ Արար քիրամ զսանսն։ Արկցեն ի սանս ջեռուցեալս։ Եղիցին սանք ի տան տեառն իբրեւ զտաշտս.եւ այլն։
Առեալ խոյ մի յօշեալ՝ ամանայր ի սան. եւ յեռանդանէն ի միջոյ սանին խլրտեալ. եւ էր ի սանին. (Պիտ.։)
Կաթսայ յեռանդան. լռեցից զսանն տիտանեան. ոչ զանց արարից զմեստրեմեանն սանէ. բայց ե՛կ դու առ աստուածային սանսն օրինաց։ Մեծ քան զսանսն թեսպասդեան, մտկաւասար է եւ սանին ափռոդիտեայ. լռեալ ի սանցին. (Մագ. ՟Լ՟Ը. ՟Հ՟Է։)
bit, curb, bridle, rein, snaffle;
check, curb;
— զօրութենաչափ, dynamometrical brake, friction-brake;
—ս դնել, to put a check upon, to curb, to put a term to;
—ս արկանել, cf. Սանձեմ.
• , ի, ի-ա, ու հլ. «երասանակ» ՍԳր. Վեցօր. 123. Բուզ. Եփր. պհ. որից սանձել Ագաթ. սանձահարել Յկ. ա. 26, գ. 2. Եզն. Կիւրղ. ղկ. սանձակոտոր Եւս. պտմ. սան-ձաբեկ Կանոն. անսանձ Փիլ. ոսկեսանձ π. եզր. գ. 6. Ոսկ. մ. ա. 20. դժուարասանձ Նիւս. կուս. ինքնասանձ Պրոկղ. յյտն.։
χαλινός frenum, fraenum κημός camus. Բերանակապ երիվարի, կամ դայլ բերանոյ երկաթի կամ պղնձի. cf. ԴԱՆԴԱՆԱՒԱՆԴ, եւ ԵՐԱՍԱՆԱԿ.
Ի սանձ ձիոց։ Ձիոց սանձս ի բերան դնեմք։ Ի սանձս եւ ի դանդանւանդս ճմլեսցես զկզակս նոցա։ Սանձս երեսաց իմոց առաքեաց. (եւ այլն ։)
Զձին սանձաւ թամբաւ առ եւ անց։ Ձի թամբովք եւ սանձիւք։ Հեծաւ ի վերայ նորա առանց անձուց. (Բուզ. ՟Զ. 8։ կանոն։ Պտմ. աղեքս.։)
Իբրեւ ի սանձաց իմն ազատեալ մարդկային կեանքս. (Նիւս. կազմ.։)
Սանձաց (կամ սանձուցն) բռնաւորութիւն։ Նախախնամութեանն սանձօք առաջնորդեալ. (Ածաբ. պասք. եւ Ածաբ. կարկտ.։)
comb;
— նեղատամն, small-toothed comb;
— լայնատամն, large-toothed -;
— փղոսկրեայ, ivory -;
խոզանակ սանտեր, comb-brush;
քսակ սանտեր, comb-case;
— ոստայնանկաց, weaver's -;
— կանեփի, վշոյ, hatchel, flax comb, hemp comb;
— բրդոյ, card to comb wool.
• (ո, ի, ր հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մեայն գրծ. սանտրով և բց. ի սանդրէ. իսկ ուռ. սանտերք ցոյց է տալիս ր հլ.) «սանտր» Փարպ. Եփր. ապաշխ. որից սանտրել Յայսմ. Ճառընտ. գրւում է նաև սանդր, որից օձա-սանդր «մի տեսակ միջատ» Կանոն. Մագ. թղ. էջ 214. սանդրատարազ «սանտրի ձևով մի տեսակ խնկեղէն» ԱԲ.-նոր ոռաևանև մէջ ընդունուած է միայն սանտր. առևեւեան ռռաևանում ոմանք երբեմն գրում են սանր, պատճառաբանելով որ ինչպէս ծանդր, ման-դըր գաւառական ձևեր են, որոնց գրականն է ծանր, մանր, նոյնպէս սանտր գաւառա-կան է, որի գրականն է սանր։ Ուրիշներ էլ մտածում են, որ ինչպէս հնագոյն ծանր, մանր ձևերից յառաջացել են յետոյ ծանդր, մանդր, նոյնպէս և գրբ. սանտր լառազառած պիտի լինի հնագոյն հյ. *սանր ձևից։ Երկու ևարծիքն էլ սխալ է. 1) սանտր գաւառական ձև չէ և կարելի չէ համեմատել գւռ. ծանդր, մանդր բառերի հետ. 2) ն և ր բաղաձայն-ների միջև արդարև ապագայում ներմուծւում է ատամնական (հմմտ. լտ. cinis, cineris և lener>ֆրանս. cendre «մոխիր» և tendre «քնքոյշ»), բայց այդ ատամնականը լինում է դ և ոչ տ.
κτείς peten. որ եւ ՍԱՆԴՐ. պ. շանէ. Գործի ոսկրեղէն՝ փայտեղէն՝ երկաթեղէն, յորում են շարք երկայնասուր ժանեաց՝ ի մաքրել եւ ի գզել զմազ , զմաղեզէնս, զվուշ, զասր.
Որպէս զբուրգ պարզեալ ի սանդրէ յստակեցից. (Եփր. ապաշխ.։) (Իսկ սանտր ոստայնակաց, ... pecten vel scapus textoris եւ այլն)։
bitter, angry reproof, scolding, rebuke, threat, menace;
chastisement;
— իշխանակերպ, մեծավայելուչ, majesty;
— իշխանական, authority, haughtiness;
— աչաց, piercing glance;
ի — մատչել ընդ ումեք, to reproach bitterly, to scold sharply.
• , ի հլ. «յանդիմանութիւն, չեխ» ՍԳր. Ոսկ. գաղ. Եզն. որից սաստել «յան-դիմանել» ՍԳր. սաստարար «յանդիմանող» Սեբեր. 23. սաստիկ «զօրեղ, ուժգին, խիստ. մեծ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. սաստիչ Ոսկ. մ. ա-23. սաստկագոյն ՍԳր. Եւս. քր. Եփր. թգ. սաստկանալ ՍԳր. սաստկութիւն ՍԳր. Եզն. Ագաթ. անսաստ Յուդ. 13. Եզն. անսաստել ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. մեծասաստ Ագաթ Վեցօր. Մծբ. հեղեղասաստ Ագաթ. իշխա-նասաստ Յհ, իմ. երև. Կղնկտ. թագաւո-րասաստ Սիւն. սաստկացուցիչ (նոր բառ) ևն.
ἑπιτίμησις increpatio, correptio, objurgatio, supplicium σφοδρότης acrimonia ἁγανάκτησις indignatio ἑπιταγή mandatum եւ այլն. Բան սաստիկ՝ խիստ եւ բարկ. ցասումն. յանդիմանութիւն. կշտամբութիւն. պատուհաս. բուռն սաստկութիւն. ահաւորութիւն սպառնալեաց.
Ի սաստէ տեառն։ Ի սաստէ քումմէ տէր։ Ի սաստէ քումմէ կորիցեն, կամ փախիցեն։ Խաղով սաստիցն ոչ խրատեցան։ Զարհուրեցան ի սաստէ նորա։ Վասն ահի սաստից տեառն ընդունիմ.եւ այլն։
Սաստ բարերարին՝ մեզ փրկութեան եղեւ պատճառ. (Շ. տաղ.։)
Ոչ մի անգամ, այլեւ երկիցս զնոյն սաստ ի կիր արկանէ. (Ոսկ. գաղ.։)
Դեղ լիցի քեզ հանապազորդ մեղանչելոյն հանապալ լսել քեզ սաստին աստուած, եւ մեղայ ասել. (Խոսր. պտրգ.։)
Ի գաւազան սաստի եւ յանդիմանութեան ոչ խնայել. (Սարկ. քհ.։)
Միշտ մղելով խօսել առ աշակերտսն. յորժամ սաստի պէտք իցեն, ոչ վարդապետի գործ է, այլ ապականչի եւ պատերազմողի. (Ոսկ. գաղ.։)
բազումք են, որք չեւ իսկ գիտացեալ են զսաստ սրբութեան պաշտմանն քրիստոսի. յն. լոկ, զպաշտօն. գուցէ դրելի ի հյ. զսակ սրբութեան, եւ այլն։
simple, single;
unadorned;
— սպիտակ, quite white;
— մարդ զքրիստոս ասել, to declare our Lord a mere man.
• «դի, դիակ». արմատ առանձին անգործածական, գտնւում է միայն նոր գա-ւառականներում. որից սատակել «ապակա-նել, բնաջինջ անել, չարաչար մահով սպա-նել» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Վեցօր. սատակա-մահ Բ. մկ. թ. 29. Ոսկ. ես. սատակիչ ՍԳր. Եղիշ. սատակումն ՍԳր. ևն։
որպէս գ. Արմատ բայիդ Սատակել՝ ռամկորէն եւեթ վարի, եւ նշանակէ դի, գէշ. մեռեալ մարմին անասնոյ կամ անհաւատի։ Այլ ի գիրս գտանի որպէս ա. այլազգական բառ սատէ, սատեճե, լծ. ընդ հյ. յստակ. այսինքն Պարզ. զուտ. սոսկ. լոկ. համակ. ողջոյն. եւ Անշուք. անզարդ. միակերպ. պարզուկ, սոսկ. ... λιτός (յորմէ իտ. liscio ). simplex, vilis ψιλός (որ է սուղ). nudus, merus, purus.
Մարկեզոս սատակ մարդ զքրիստոս որպէս զսամոստացին յանդգնեցաւ ասել։ Սատակ մարդ զտէրն՝ որպէս սաբէլ լիբէացի եւ պօղոս սամոստացի՝ մարկեզի մտուցեալ. (Սոկր. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 20։)
Պատմուճանն զմիապաղաղ եւ զսատակ ձեւ ունելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39. ձ։)
Միթըն սատակ եւ սպիտակ. (Թղթ. դաշ.։)
Սատակ սպիտակ, որ նշանակէ զանմեղ քահանայութիւն, եւ զանխարդախ կալն ընդ աստուծոյ. (Վրդն. ղեւտ.։)
Պսակ առցէ զոյգ, եւ պատմուճան պարսիկ սատակ, եւ գօտի ոսկեղէն. (Կեչառ. աղեքս.։)
crater, cup, large goblet;
քամել զ—, to drink off, to quaff.
• Բառս գործածուած է մէկ անգամ Սեբեր. թ. էջ 164. «Եւ այն իսկ են զարմանալիք, զի մատսուակք արբեալ առաւեւութեամբ սպասաւորութեանն ծանրանան, և դուք որ այդչափ զսար-կարանս աստուածեղէն բանիւն քամեցէք և յետ արբեցութեանն ծարաւի էք»։ Բառարանները նշանակած են սարկա-ռան վաոռանեան ՀԱ 1911, էջ 19 ուղ-ղում է արկարան՝ կազմւած արկանել բայից, իբր թրգմ. յն. ϰρατήρ «գինու աման» ռառիզ։ (Յն. ϰρατήρ գալիս է ϰεράσω «խառնել» բայից և բուն նշա-նակում է «խառնարան». այսպէս է կոչուած գինին ու ջուրը միասին խառ-նելու պատճառաւ։ Յն. ϰεράσω թարαა մանւում է հյ. խառնել կամ արկանել (ջուր, գինի). ուստի ϰρατήρ ձևն էլ պիտի թարգմանուէր խառնարան կամ արկարան)։-Հացունի, Ճաշեր 78 պրս. սէրկիրան «գլխագարութիւն ի գինւոյ». որով ենթադրում է «մեծ ըմպանակ, ռռով կարելի էր արբենալ»։-Հմմտ. նաև սակարան։
Մատռուակքս արբեալ առաւելութիւն սպասաւորութեան ծանրանան, եւ դուք՝ որ այդ չափ զսարկարանս աստուածեղէն բանիւ քամեցէք, եւ՛ յետ արբեցութեանն ծարաւի էք. (Սեբեր. ՟Թ։ 1)
shivering, cold chill, chilliness, trembling, terror;
— առնուլ or ունել զոք, to quake with fear, terror or horror.
• , ո հլ. «ցրտից կամ վախից դող» Օր. իը. 22. Ոսկ. մ. բ. 20. Եփր. աղ. Եւս. պտմ. Մծբ. Սեբեր. որից սարսռալ կամ սարառիլ «դողալ, սարսափիլ» Ա. Եզր. թ. ճ. Ոսկ. գղ. և յհ. բ. 42 և մ. բ. 24. սարսռա-ցուցանել Եւագր. սարսռալի Ոսկ. անոմ. և եբր. սարսռագին Եւագր. սարսռասէր Ագաթ. դիւասարսուռ Նար. դիւրասարսռելի Բրս. արբեց. սարսռեցուցիչ, սարսըռազդեցիկ (նոր բառեր). արմատը գրուած է նաև սառ-սուռ, որի համեմատ՝ բայը սառսռալ, սար-սըռել, սառսռուլ, կայ նաև սարսառիլ Եղիշ. Կանոն. 364. սռսռալ Մխ. բժշ. 81. 83։
ՍԱՐՍՈՒՌ գրի եւ ՍԱՌՍՈՒՌ. ῤίγος rigus, frigus vehemens φρίκη horror καταπτήσειν consternatio եւ այլն. Դողումն ի ցրտոյ եւ ի սառնամանեաց. կամ ի տենդէ. որպէս եւ յերկիւղէ. սոսկումն. սարսումն. սարսափումն. քստմնութիւն. դղորզ. եւ Սառնամանիք,
Հարցէ զքեզ տէրտարակուսանօք, եւ ջերմամբ, եւ սարսռով. (Օր. ՟Ի՟Ը. 22։)
Ունէր սարսուռ եւ գլխացաւութիւն. (Վրք. հց. ձ։)
զամենայն մարմինն ջերմ եւ սարսուռ ունի։ Սարսուռ տատանման. (Մծբ. ՟Է. ՟Ժ՟Է։)
Զամենայն մարդ սարսուռ եւ սոսկումն ունէր (յերեսաց հալածանաց)։ Զի եւ ընդ բանս իսկ սարսուռն առնու։ Ահագին տագնապ եւ սարսուռ յանցաւորաց. (Եւս. պտմ. ՟Ղ. 41։ Սեբեր. ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
dressed leather, morocco, cordwain.
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. սէկ «այծի կաշի», Այշ. Հճ. Մշ. սեգ. Ռ. սէգ «կօշիկի երեսի կաշին», Սեբ. սէգ «կաշի, սախտիյան», Եւդ. սէգ «մո-մապատ շոր, որի վրայ շռհողն են դնում», Խրբ. սէք՝ «ամանի բերանը ծածկելու կա-շեայ կափարիչ, սերեկ»,-նոր բառեր են նեկել «այծի կաշիով պատել», սեկեմուկ (հմմտ. կաշաթև, մաշկաթև) «չղջիկ»։
ՍԵԿ որ եւ ՍԵՐԵԿ. Մորթ հարթեալ ի մազոյ եւ կոկեալ. մաշկ. եւ Փոկ.
օրհնեա տէր եւ զկաչի կազմի սորա (մատենիս), եւ զսեկ շարագունի. (Մաշտ.։)
Զկաչին՝ որ ի վերայ ասպարացն, ուտէին. եւ ոչ էր անդ յոտս ուրուքսեկ սօլերոյ. (Մարթին.։)
cf. Սեմիար.
• «սղագիր, սղագրող արագա-գիր քարտուղար» Եւս. պտմ. զ. 23, էջ 468։
seed, grain;
berry;
corn, pulse;
progeny, race, descendants;
germ, bud, seeds, cause, principle;
cotyledon;
— արութեան, sperm;
— ձկանց, spawn;
— շողգամի, rape-seed;
ի — տալ զցորեան, to sow corn;
ելանել արութիւն սերման, to be afflicted with gonorrhea;
— առնուլ կնոջ, to conceive.
• , ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց. կայ նաև յետնաբա՞ր սերմունք) «բոյսի կամ կենդանական սերմ, ցեղ, սերունդ։ ՍԳը. ասւում է նաև սերմ Ղևտ. ժբ. 2. Ոսկ. մ. ա. 5. ածանցման մէջ մտնում է 3 ձևով. 1. Սերմն. ինչ. սերմնակաթ ՍԳր. սերմնըն-կալ Եզն. 135. սերմնարկութիւն Ոսկ. եբր. իգ. մանկասերմնութիւն Փիլ. լին. չարասեր-մըն Ճառընտ. 2. Սերման. Ինչ. սերմանիք եւս. ատմ. սերմանաքաղ Գծ. ժէ. 18. Վեց-օր. սերմանել ՍԳր. սերմանիչ Եւագր. սեր-մանարկու Եզն. 135. սերմանական Ոսկ. ես. ներմանահան Մտթ. ժգ. 3. 3. Սերմ. ինչ։ երմակրել Յայսմ. սերմահեղձութիւն Շնորհ, ներմառել Տօնակ. դիւասերմ Մարաթ. բա-հեսերմութիւն Նար. ևն։ Սրանցից հնագոյնը երկրորդն է, միջինը՝ առաջինն է, նորագոյ-նը՝ երրորդ ձևն է։
ՍԵՐՄՆ կամ ՍԵՐՄ եւ ՍԵՐՄԱՆԻՔ. լծ. յն. եւ լտ. σπέρμα, σπόρος, σπορά semen, satum, satio, sparsio. Նիւթ եւ հիւթ ցանելի՝ սկիզբն սերնդեան բուսոց եւ կենդանեաց. ունդ. եւ Ցանումն. սերունդ. ծնունդ. զաւակ. (թ. թօխում. լծ. ընդ տոհմ. որպէս եւ սէռփմէք ՝ ընդ սփռել). իբրեւ ունդ ( հունտ ), կամ ցանումն ( էքին ), ասի.
Սերմանել սերմն։ Որոյ սերմն յիւր ի նմին։ Պտուղ սերման։ Սերմն եւ հուձք։ Տուր սերմն, զի սերմանեսցուք։ Առէք ձեզ սերմանս։ իբրեւ զսերմն դնձոյ սպիտակ։ Սերմն բարի։ Փոքրագոյն է քան զամենայն սերմանիս.եւ այլն։
Ուր սերմ է, անդ եւ բազում տոհմականք. ուր սերմ է, անդէն եւ հունձք ի մօտոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
երկեակս ի նմին մահուն մի ըստ միոջէ զօդտութեան ծածկեաց զսերմանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Իւրաքանչիւր ինչ յիւրմէ սերմանէ ծնանի, եւ ոչ յայլոյ. (Նիւս. բն.։)
Կին ոք եթէ սերմ առցէ (այսինքն յղասցի) եւ ծնանիցի արու ... (կամ) էգ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
Ի մարմնոյ ծնողիցն ժողովեցեր զծննդական սերմունսն, եւ մածուցեր զիս յարգանդի մօրն իբրեւ զպանիր ի տիպս. (Իսիւք.։)
Որ զբոյսն երկնային առանց սերման ծնար. (Շար.։ տես եւ անսերմն։)
large, great, voluminous;
thick, dense;
strong, lusty;
harsh, close;
— գունդ, բանակ, numerous, powerful army;
— ծանրութիւն, great weight.
• = Պհլ. stavar «թանձր, հաստ, ստուար» բառից փոխառեալ, որի հետ հմմտ. նաև պրս. [arabic word] ustuvār «ամուր, հաստատուն», քրդ. stur, ustūr «հաստ, թանձր, ուժեղ», ռաս. st'ur «մեծ, խոշոր, զօրեղ», բելուճ. istūr, աֆղան. star «մեծ, լայն, խոշոր», զնդ. stawra-«ուժեղ, զօրաւոր», stavah-«ստուարութիւն, հաստութիւն», stū-styi-«ստուար», սանս. sthāvará-«ստուառ. թանձր, հաստատուն», sthurá-«թանձր, ւայն», stūla-«հաստ, թանձր» ևն։ Այս բա-ռերի ցեղակիցներն են յն. σταυρός «ցից», στεδμαι «ոտքի կանգնիլ, հաստատել, վաւե-րացնել», լտ. re-staurare «վերականգնեւ». in-staurare «կանգնել, հաստատել», գոթ. stiurjan «հաստատել», հբգ. stūri «զօռա-ւոր», stiura «ցից», stiuren «կառավարեւ-վարել, նեցուկ դնել», լիթ. storas «հաստ», հիսլ. staurr «ցից» ևն, որոնց նախաձևն է հնխ. stēu-, stāu-«կանգնիլ, ոտքի վրաւ հաստատ մնալ» և -ro-մասնիկով՝ հնխւ. steuro-, stəuro-, stūro-, steuero-, որոնք իբր բնիկ հայ պիտի տային *ստոյր, *ստօր, *ստուր, *ստոր։-Իրանեան -av-ձևի դէմ հյ. երբեմն գտնում ենք -ով-. հմմտ. Խոս-րով
որ եւ յն. սդիվառօ՛ս, սդէռէօ՛ս. στιβαρός, στερεός solidus, firmus. պ. սիդէպր, իւսդիւվար. սանս. սթա՛վառա. կամ ըստ սուրբ գրոց ՝ παχύς, παχύτερος crassus, crassior ἱσχυρός fortis. Հաստ. հաստատուն. պինդ. թանձր. հոծ. հարուստ. լայնանիստ. տոկուն. զօրեղ. բուռն. ծանր. գէր. ...
Հարկանել զնա բրօք ստուարօք։ Բասան ստուարս եւ երկայնս ունի կաղնիս։ Ստուար ծանրութիւն բեռանցս մեղաց։ Ստուար տէգ զինու մխելոյն ի կող ստեղծչին ադամայ. (Ճ. ՟Բ.։ Գէ. ես.։ Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Կ՟Զ։)
Տեսին զգունդն ստուար եւ հզօր։ Թողեալ գունդ ստուար. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 30։ Խոր. ՟Գ. 50։)
Բենն քան զմեն եւ քան զպէ ստուար է, եւ քան զփիւր բարակ։ Ձայնք նոցա ստուար եւ թանձր մեզ լսին. (Երզն. քեր.։)
flute;
flageolet;
fife;
syringe;
— հաւորսաց, bird-call;
— հովուական, shepherd's pipe, reed;
նուագել սրնգաւ, to play the flute;
to pipe.
• ԳԴ պրս. [arabic word] čiring «ձայն հնչման զանգակի և լախտի», յն. սիրինքա։ ՀՀԲ և ՆՀԲ յն. συριγς ձևից։ Այսպէս նաև Հիւբշ. 382։ Բայց յն. σύριγς չի կարող տալ հյ. սրինգ. պիտի լինէր *սիւրինքս կամ *սուրինքս ևն։ Այս պատճառով մեր համալսարանի դասախօսներից Պ. Սոտնիկեան մերժում է յունարէնից փո-խառութիւն ընդունել և հիմնուելով Ա. պոլլոնի առասպելի վրայ, համարում է փռիւգական փոխառութիւն։ Յոյն բա-ռը Boisacq 935 և Pokorny 1, 752 դնում են նուաղական *συ-ρος ենթադ-րեալ ձևից և այս էլ կցում են σωλή «խողովակ», սանս. tvna-, հսլ. tulъ «կապարճ» բառերին, ինչ որ շատ ան-բաւարար ստուգաբանութիւն է։ Հայ. բա-ռը իբրև բնիկ կարելի էր թերևս կցեւ նաև սանս. çriiga-«եղջիւր» բառին (ար-մատը հնխ K'er-«եղջիւր» Pokorny 1, համապատասխան չեն։
ՍՐԻՆԳ գրի եւ ՍՐԻՆԿ. որ եւ յն. սի՛րինգս. σύριγξ fistula, tibia ὅργανον organum, instrumentum musicum. Փող՝ կամ շեփորայ, այլեւայլ ձեւով. նուագարան փչողական՝ որ հանէ սռինչս՝ շռինչս. սիւրնա, զուռնա, սիւրղիյն (որ է փող եղջերեայ) տիւտիւկ ... եւ այլն. տե՛ս (Դան. ՟Գ. 5. 7. 10. 15։ Ամովս. ՟Ե. 23։ ՟Զ. 5։)
Փողն քաջալերէ, սրինգն ստիպէ։ Լուիցեն զձայն փողոյն, եւ զգոչիւն սրնգին. (Մծբ. ՟Զ. ՟Ը։)
Փողս եւ քնարս, սրինգ, (եւ) որ ծնծղայ կոչի. (Վրդն. դան. (ուր կայ վրիպակ ինչ)։)
cf. Սփիւռ.
• «ցրուած, տարածուած. ռեռուռան, Վեցօր. 68, 74, Եփր. ծն. 5, որ և սփիւռ Վեցօր. Սեբեր. որից ի սփիւռս կամ ի սփի-որս «ամբողջ տարածութեան մէջ» ՍԳր. Եւա-գր. սփռել «տարածել, ցրուել» ՍԳր. սփռիչ «ճարմանդ» Ել. իզ. 17, լզ. 22. լուսասփիտ Յհ. կթ. համասփիռ կամ համասփիւռ. Զքր. կթ. ընդհանրասփիւռ Անան. եկեղ. լայնա-սփիւռ Վեցօր. խաչասփռել Կլիմաք. հագա-գասփիւռ Կոչ. 187. հագագսփռութիւն Կոչ 187։
ՍՓԻՌ եւ ՍՓԻՒՌ. σποράς, σπαρτός sparsus, dispersus. (Արմատ Սփռելոյ. լծ. եւ յն. սփի՛ռա, սփօ՛ռա եւ թ. սէռփմէք ). Սփռեալ. ցիր եւ ցան. տարած. ծաւալեալ. համատարած.
Տարածն եւ սփիռ խանչումն (լուսոյ)։ Սփիռ եւ տարած լոյսն։ ժողովեաց զսփիռ լոյսն յանօթ արեգականն։ Զի աստուած ի չորրորդ աւուր ժողովեաց զսփիւռ լոյս, եւ երեւեցաւ արեգակն. (Փիլ. տեսիլ աբր.։ Խոսր.։ Տօնակ.։)
Լոյսն այն պարզ եւ սփիւռ է բնութեամբ։ Աստուած ասէ, պարզ եւ սփիւռ էութիւն է. (Սեբեր. ՟Զ. ՟Է։)
Օդ վասն նուրբ եւ պարզ եւ սփիռն (կամ սփիւռն) բնութեան իւրոյ։ Հուր ցանեալ է ընդ աշխարհս պէսպէս մասամբք՝ նուրբ եւ սփիռ բնութեամբ. (Վեցօր. ՟Դ։)
Իմ լոյս օգնութեանս սփիռ է ընդ ամենայն։ Որ խոր ունի զգիտութիւն, եւ ոչ սփիռ (այսինքն յերեսս կոյս եւեթ սփռեալ)։ Սփիռ է երկիր (այսինքն արձակածաւալ). (Լմբ. սղ. Լմբ. առակ. Լմբ. իմ.։)
Ի կղզեացն նուազագոյնքն յոմանց սփիւռ են կոչեցեալ, եւ յոմանց՝ բոլոր կղզիք. (Արիստ. աշխ.։)
ՍՓԻՒՌՔ կամ ՍՓԻՌՔ. գ. διασπορά dispersio. Սփռումն. տարածութիւն. ամենայն վայր կամ կողմն. եւ Ազգ ցրուեալ.
plane-tree, platane;
white poplar.
• «պայծառ գոյնով». անստոյգ բառ, որի համար ՆՀԲ տալիս է հետևեալ վկայու-թիւնները. «Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կա-նաչ և կապոյտ, սև և դեղին, սօս և սպի-տակ» Ճառընտ. «Անտառից սաղարթ սօս երփինից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարդարին» Շնորհ. տաղ։ ՋԲ մեկ-նում է «է անուն անծանոթ գունոյ ևամ պայծառ». չունի ԱԲ։
λεύκη, populus alba. Ազգ բարտի ծառոյ, որ եւ Կազամախի սպիտակ. պեյազ կամ ագճա գավագ, սիփիյտար. տես Եսայ. Խտ. 19։ Որպէս եւ ի բառս Գաղիանոսի գրի, Ղեւկէ. սօսի, կամ սօս. եւ կաղամախ։
Կամ κυπάρισσος, κυπαρίσσινος, cupressus. Կիպար. նոճ. եւ կիպարի. նոճի։ (Նեեմ. Ը. 15։)
Ըստ սոցին իմա՛ եւ զգրեալսն յայլ գիրս. զոր օրինակ.
Սարոյն, սօսն, եւ յակրին, եւ գին. (Ագաթ։)
Մերձ առ սօսի առոգանէին երկրագործք զբամբակենիսն... եւ լուեալ սօսւոյն՝ զչարացաւ. (Մխ. առակ. ԺԹ։)
Սօսեօքն եւ սարդեօքն՝ մայրք եւ կազամախք. (Վեցօր. Ե։)
Զմայրն ընդ նոճոյն, եւ զսարդն ընդ սօսոյն. (Նար. խչ։)
իբրու Նմանեալ սօսւոյ. սէգ եւ սոնգ. պերճ եւ պայծառ. կամ Բերօղ զսօսաւիւն հանգոյն սօսւոյ. եւ ձօնեալ այնմ ծառոյ.
Այր սէգ եւ զդաստ եւ սօս ի գնացս ոտից։ Բազում երիվարս սօսս եւ ահապարանոցս պատրաստեալ. (Յհ. կթ։)
Պայծառ գունով. (թերեւս ի գոյն սպիտակ կաղամախի.)
Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կանաչ եւ կապոյտ, սեւ եւ դեղին, սօս եւ սպիտակ. (Ճ.Բ։)
stately, lofty, haughty, proud;
clear (colour);
— երիվար, high-mettled, prancing, fiery or spirited horse.
• «պայծառ գոյնով». անստոյգ բառ, որի համար ՆՀԲ տալիս է հետևեալ վկայու-թիւնները. «Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կա-նաչ և կապոյտ, սև և դեղին, սօս և սպի-տակ» Ճառընտ. «Անտառից սաղարթ սօս երփինից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարդարին» Շնորհ. տաղ։ ՋԲ մեկ-նում է «է անուն անծանոթ գունոյ ևամ պայծառ». չունի ԱԲ։
λεύκη, populus alba. Ազգ բարտի ծառոյ, որ եւ Կազամախի սպիտակ. պեյազ կամ ագճա գավագ, սիփիյտար. տես Եսայ. Խտ. 19։ Որպէս եւ ի բառս Գաղիանոսի գրի, Ղեւկէ. սօսի, կամ սօս. եւ կաղամախ։
Կամ κυπάρισσος, κυπαρίσσινος, cupressus. Կիպար. նոճ. եւ կիպարի. նոճի։ (Նեեմ. Ը. 15։)
Ըստ սոցին իմա՛ եւ զգրեալսն յայլ գիրս. զոր օրինակ.
Սարոյն, սօսն, եւ յակրին, եւ գին. (Ագաթ։)
Մերձ առ սօսի առոգանէին երկրագործք զբամբակենիսն... եւ լուեալ սօսւոյն՝ զչարացաւ. (Մխ. առակ. ԺԹ։)
Սօսեօքն եւ սարդեօքն՝ մայրք եւ կազամախք. (Վեցօր. Ե։)
Զմայրն ընդ նոճոյն, եւ զսարդն ընդ սօսոյն. (Նար. խչ։)
իբրու Նմանեալ սօսւոյ. սէգ եւ սոնգ. պերճ եւ պայծառ. կամ Բերօղ զսօսաւիւն հանգոյն սօսւոյ. եւ ձօնեալ այնմ ծառոյ.
Այր սէգ եւ զդաստ եւ սօս ի գնացս ոտից։ Բազում երիվարս սօսս եւ ահապարանոցս պատրաստեալ. (Յհ. կթ։)
Պայծառ գունով. (թերեւս ի գոյն սպիտակ կաղամախի.)
Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կանաչ եւ կապոյտ, սեւ եւ դեղին, սօս եւ սպիտակ. (Ճ.Բ։)
cf. Սօսափիւն.
• «թևերի շարժումից դուրս եկած ձայնը» Եզն. «ծառերի տերևների խշրտոցը» Խոր. ա. 19, որ և սօսափիւն «օդի մէջ շշըն-կոց» Յոբ. դ. 16, «սոսկում, սարսափ» Եւս-քր. բ. որից սոսոփիլ «զարհուրիլ, վախենալ, ռոսկալ» Յհ. կթ. 409 (որ հրտր. Էմինի, էջ 177 ունի սոսափեալք ձևով) փխ. սօսափիլ, ինչպէս զրում է ԱԲ. համառօտեալ ձևով է սօսիւն Հին բռ.։
ՍՕՍԱՓԻՒՆ. ψόφος, φωνή, crepitus, sonitus. որ եւ ՍՕՍԻՒՆ. գրի եւ ՍՕՍԱՒԻՒՆ. Աւիւն կամ ազդումն ի սօսեաց. խօշիւն, շրշիւն շարժման տերեւոց. որ բերէ եւ սոսկումն ինչ կամ սարսափումն ի լսելիս. Ֆըսըլթը, խըշըլթը, հառըլթը.
Ի սօսիսն. զորոց զսաղարթուցն սօսաւիւն ըստ հանդարտ եւ կամ սաստիկ շնչըլոյ օդոյն եւեթ ուստ շարժումն սովորեցան ի հմայս աշխարհիս հայկաղանց. (Խոր. Ա. 19։)
Ոչ էին կերպարանք առաջի աչաց իմոց, բայց միայն օդ եւ սօսափիւն լսէի. (Յոբ. Դ. 16։)
Յաւուրս պենտակոտէից զղրգիւն եւ սօսափիւն նախ զքահանայիւքն պատէր. (Եւս. քր. Բ։)
course;
leap, jump, gambol, caper, antics, gallop;
palpitation;
neighing after;
ի —, — առ —, swiftly, at full speed;
by fits and starts;
—ս առնուլ, to run, to gallop, to gambol, to frisk about, to play antics.
• (ի հլ. յետնաբար) «ցատկելը, ու-տիւն, արշաւ, արագ հոսիլը» Երգ. բ. 8. Յոբ. լթ. 25. Եւս. քր. Վեցօր. Սեբեր. «սրտի թըր-թըռում» Նիւս. բն. Ոսկիփ. որից վազել «ցատ-կել, արշաւել, վրան վազել» ՍԳր. Ագաթ, Սեբեր. «ապստամբիլ» Ովս. է. 13. «սիրտը տրոփել» Փիլ. նխ. բ. «վերանալ երիվարի ի զամբիկն» մհյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. 826 ա), վազվազել Գծ. գ. 8. ժդ 9. վա-զեցուցանել Յայսմ. վազումն Բրս. բարկ. անվազ Կոչ. քաջավազիկ Մագ. վազք «զու-գաւորութիւն ձիոց» մհյ. բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 825բ). արագավազ, ագեվազ (նոր բառեր)։-Վազ գործածուած է նաև «անդունդ» նշանակութեամբ՝ Ուխտ. Ա. էջ 6. բայց սա հյ. վախ «անդունդ» բառն է, որ սխալմամբ գրուած է վաղ և այս էլ երկրորդ խալով վազ (տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Բ. 132)։
• միւսները ունին միայն «ընթանալ» նշանա-կութեամբ. այսպէս են Հճ. Մշ. Սչ. վազել, Ակն. Երև. Ննխ. Պլ. Սեբ. վազէլ, Ասլ. վա-զէ՝լ, Զթ. Խրբ. վազիլ, Տփ. վա՛զիլ, Ալշ. վmզել, Մկ. վmզիլ, վmզկիլ, Սլմ. վmզնել, վmսկել, Ջղ. վազզել, Ախց. Կր. Պոտ. Ռ. Տիգ. վազզէլ, Գոր. Ղրբ. Շմ. Տփ. վազ տալ, Ագլ. վէզ տօլ (սրանք չունին վազել բայա-ձևը). իսկ Վն. ունի վmրզել, որից երևում է որ նախաձևն է *վարզել։ Իմաստի զարգաց, ման համար հմմտ. թրք. [arabic word] atlamaq «ցատկել» և արև. թրք. [arabic word] ︎ atalamaq «վազվռտել». հնից կայ նաև Եւս. պտմ. 156 վազվազելով ընթանային, որ երկու նշանա-կութեանց միջին տեղն է բռնում։ Նոր բա-ռեր են վազան, վազկան, վազման, վազէ-վազ, վազնիվազ, վազուկ, վազուն, վազըո-տել, վազվոտել, վազվզել, վազվզտել, վազ-վըռտկել ևն։
եւ բայիւ. ἄλμα saltus. եւ բայիւ πηδάω salio, salto. Ընդոստ գնացք. ոստոստումն. արշաւանք. ընթացք կենդանեաց եւ ջրոց. (լծ. հյ. վէժ. պ. պազ. թազ. թ. թէզ. յն. լտ. վատի՛զօ, վա՛տօ ). ... սալդ (իբր լտ. սա՛լդուս ).
Վազս առնու (կամ վազելով) ի վերայ լերանց։ Վազս առնլով (կամ առնելով) եւ փռնչելով. (Երգ. ՟Բ. 8։ Յոբ. ՟Լ՟Թ. 25։)
Քիոնիս զակոնացի ի ստադինի, որոյ մի վազ էր իբրեւ կանգունք (յն. ոտք)։ Վազեաց զեփրատաւ առաւել քան զլակոնացին քիոնեայ վազսն իբրեւ կանգնոց չափ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Գ. 40։)
Այծեման վազք, եւ աչացն անսխալութիւն։ Կամ վազիւք կամ երկայն անցիւք։ Եւ ոչ ընտիրք ինքնարշաւ վազիւքն։ Վազիւք առաքինութեանց դիմելով. (Նիւս. կազմ.։ Փիլ. նխ. ՟բ.։ Նար. ՟Կ՟Զ։ եւ Նար. յովէդ.։)
ՎԱԶ կամ ՎԱԶՔ՝ սրտի եւ թոքոց. παλμός , palma palpitatio, vibratio, validior agitatio. Թրթռումն. թնդումն. դփրդոց, դըփ դըփ՝ դռըփ դռըփ նետելը.
Խնդութիւն եւ ծաղրն ի լեարդն է. շունչն, եւ ձայնն եւ վազն ի թոքն է. (Ոսկիփոր.։)
Սրտի ըստ շնչերակացն շարժութիւն՝ ներգործութիւն է. իսկ ըստ վազիցն՝ ախտ. զի ի նմանէ եւ ըստ վազիցն շարժուի, այլ ոչ ըստ բնութեան. (Նիւս. բն.։)
Ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք, կամ խանձք, որ է սովոր. (Մխ. երեմ.) (ուստի ռմկ. վազցընել՝ է թողուլ զորձ ձին ի մատակն. իսկ վազուկ՝ երագոտն, եւ մատակախանձ). (Վստկ.։)
steep place, precipice;
— ի —է, steep, cragged;
ի —ից արկանել, ընկենուլ, մղել or հոսել, to precipitate, to throw headlong down;
անկանիլ or մղիլ ի —ից, to be cast down a precipice.
• . ե հլ. «գահաւանդ, գահավէժ տեղ» Ոսկ. յհ. ա. 2, 6, 38. Փիլ. Նխ. Յհ. կթ. Վրք հց. որից վախուտ «ափափայ» Պտմ. աղէքս. վախ ի վախէ «գահավիժուտ» Եւագր. 41. գրուած է նաև վահ Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 77 (իսկ պախ ձևի վրայ տե՛ս պախ «եր-կիւղ»)։ Նոյն բառն է ըստ իս նաև վազք «անդունդ», որ վախք>վաղք սխալ գրչու-թիւնից յառաջացած պէտք է լինի. հմմտ. Վազք քարանձաւաց Ճառընտ.=Վրք. և վկ ա. 357 (տե՛ս և վերը վազ)։
եւ բայիւ. ՎԱԽ κρημνός praecipitium, locus praeruptus. եւ բայիւ κατακρημνίζω praecipitem do, praecipitor. գրի եւ ՊԱԽ. Դար բարձր եւ ահաւոր. դարաւանդ. գահ. գահաւանդ. սեպ վիմի, ընդ որ լինի վիժիլ կամ հոսիլ ի վայր ահագին ցնդմամբ. վախնալու տեղ բարձր.
Ի վախս անհարթութեան եւ անզգամութեան կործանի. (Լմբ. սղ.։)
Զամենայն վախս եւ զբաղայս ի բաց ի խորհրդոց նորա տրոհեալ տարեալ. (Յհ. կթ.) այսինքն զդժուաարութիւնս կամ զարհաւիրս։
cf. Երկիւղ.
• . ե հլ. «գահաւանդ, գահավէժ տեղ» Ոսկ. յհ. ա. 2, 6, 38. Փիլ. Նխ. Յհ. կթ. Վրք հց. որից վախուտ «ափափայ» Պտմ. աղէքս. վախ ի վախէ «գահավիժուտ» Եւագր. 41. գրուած է նաև վահ Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 77 (իսկ պախ ձևի վրայ տե՛ս պախ «եր-կիւղ»)։ Նոյն բառն է ըստ իս նաև վազք «անդունդ», որ վախք>վաղք սխալ գրչու-թիւնից յառաջացած պէտք է լինի. հմմտ. Վազք քարանձաւաց Ճառընտ.=Վրք. և վկ ա. 357 (տե՛ս և վերը վազ)։
եւ բայիւ. ՎԱԽ κρημνός praecipitium, locus praeruptus. եւ բայիւ κατακρημνίζω praecipitem do, praecipitor. գրի եւ ՊԱԽ. Դար բարձր եւ ահաւոր. դարաւանդ. գահ. գահաւանդ. սեպ վիմի, ընդ որ լինի վիժիլ կամ հոսիլ ի վայր ահագին ցնդմամբ. վախնալու տեղ բարձր.
Ի վախս անհարթութեան եւ անզգամութեան կործանի. (Լմբ. սղ.։)
Զամենայն վախս եւ զբաղայս ի բաց ի խորհրդոց նորա տրոհեալ տարեալ. (Յհ. կթ.) այսինքն զդժուաարութիւնս կամ զարհաւիրս։
ancient, old, former;
anciently, formerly, once on a time;
early, betimes, soon, quick;
tomorrow;
— քաջ, very early;
— քաջ ընդ առաւօտն, at the break of day or of dawn, at the peep of day, very early in the morning, at dawn;
— ուրեմն, in bygone times, of old, long ago, a long time ago;
ի — ժամանակս, anciently, formerly;
ի — ժամանակաց, time out of mind;
— ընդ փոյթ, soon, quick;
forthwith, directly;
— կամ անագան, եթէ — եթէ անագան, sooner or later;
ոչ կարի — ոչ յոյժ անագան, neither too soon nor too late;
ո՞չ — իսկ ասացի քեզ, did I not tell you before ?.
• «առաջ, հին, շատոնց. 2. շուտ, շուտով» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. «յաջորդ առաւօտ կանուխ» Ղկ. իդ. I. Գնձ. Վրդն. սղ. որից վաղագոյն ՍԳր. վաղահաս Ոսկ. և եփր. Բ.թես. վաղու ևս Մտթ. ժա-21. վաղուց, ի վաղուց, ընդ վաղուց ՍԳր. Ոսկ. ես. Ագաթ. (յետնաբար կայ ի վաղեաց կեղծ-Շապհ. 73), վաղիւ «վաղը, յաջորդ օրը» ՍԳր. Սեբեր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. այգ-ուց, կազմութեան համար տե՛ս Meillet BSL 21, 33), վաղնջուց ժղ. ը. 12. Փաոա. Եղիշ. Խոր. Պիտ. ի վաղնջենէ Ագաթ. վաղորդայն ՍԳր. վաղուեան Գծ. իգ 11. վաղ-վաղ Սղ. հր. 8. Ճխէ. 5. Բուզ. Կոչ վաղվաղել «շտապել» ՍԳր. վաղվաղակի ՍԳր. վաղվաղկոտ Սիր. ժդ. 4. Եւագր. վաղ-վաղուն Վեցօր. կանխավաղ Արծր. նախա-վաղ Պղատ. օրին. Նանայ. 402. Նոնն. մա-ղեմի=վաղի-ամի «շատ տարիների, վա-ղուցուայ, հին» Յայսմ. վաղաժամ, վաղա-ծանօթ (նոր բառեր) ևն։
πάλαι antiquitus, ante, jam, olim θᾶττον cito. (լծ. եւ յն. բա՛լէ. ար. պալատէ. թ. էվվէլ) Կանխաւ. արդէն. յառաջ. ի բազում ժամանակաց հետէ. եւ Փութով. վաղվաղակի. առաջուց, կանուխկեկ, շուտով. չօգտան, հայլը զօմանտան, թէզճէ.
Այնչափ վաղ մեռաւ։ Արդարեւ այնչափ վա՞ղ մեռաւ։ Վաղ աճապարել։ Վաղ հասանել. (Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 44։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 27. եւ ՟Ա. 20։)
Եթէ վաղ, եւ եթէ անագան։ Ո՞չ վաղ իսկ ասացի քեզ, կամ ձեզ. (Ագաթ.։)
Վաղ առ նա երթիցէ։ Կարօղ էր եւ՛ս վաղ առնել զաշխարհ։ Ոչ կարի վաղ առնիցէ, եւ ոչ յոյժ անագան. (Եզնիկ.։)
Ի բա՛ց կաց յաշխարհէ, որ վաղդ ելեր մեկնեցար յաղետից նորա. (Եղիշ. միանձն. որպէս եւ Եղիշ. պատմ. ՟Բ. ՟Ե. ՟Ը։)
Զոր ինչ կամիք՝ արարէ՛ք վաղ, եւ կամ ե՛րբ կամիք. (Փարպ.։)
Այնպէս վաղ յամուսնութիւն եւ յորդէծնութիւն գային. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Աստուած որ արհամարհեցաւն ի քէն, նա վաղ չլսէ քեզ յայնժամ, զի դու եւ այժմ չլսես նմա. (Սեբեր. ՟Թ։)
Հալածանք քրիստոնէից վաղ եւս դադարեալ են շնորհօքն Քրիստոսի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Մի՛ պարծիր ի վաղիւն. վաղ անուանէ զանցաւոր կեանս մեր, որ այսօր է, եւ վաղիւ ոչ է։ Վաղ եւ առաւօտ զաշխարհավար զկեանս ասէ. (Համամ առակ.։)
Նախ խորհի յանկողնի, եւ վաղն գործէ։ Ի լուսանալ առաւօտուն, զոր մեք ասեմք վաղն. (Վրդն. սղ.։)
ՎԱՂ. ՎԱՂՔ. ա. παλαιός antiquus, vetus, pristinus. Կանուխ, Հին. նախկին. վաղեմի. (լծ. յն. բալէօ՛ս. եբր. եւ ար. պալա, վալա, պալատէ. թ. էվվէլքի )
Խոր երեկոյն, եւ առաւօտուն վաղ՝ ի մի եւ ի նոյն ընթանան ժամանակ։ Ի խոր գիշերին յերեկոյին շաբաթուն, այսինքն ի վաղ առաւօտուն ի լուսանալ կիրակէին. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
Եկք ամբարակապետին ի շահստանն ոչինչ էին վազ. (Փարպ.։ Տե՛ս եւ ի կարգին, ՎԱՂՈՒՑ. ՟Ա։)
Վաղու եւս արդեօք խորդով եւ մոխրով ապաշխարեալ էր. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 21։)
Վաղուց եւս արդեօք ապաշխարեալ էր. (Ղկ. ՟Ժ. 23։)
Զնոյն մեղս՝ զոր այլոց վաղուց գործեալ իցէ, գործիցեմք։ Նա եւս վաղուց եկեալ էին, եթէ ոչ աստուծոյ երկայնամտութեան էր խափանեալ. (Ոսկ. ես.։)
Երէկ եւ ի վաղուց (կամ, եւ վաղուց) հետէ. Եւ ոչ ի վաղուց հետէ յաւուրցն առաջնոց։ Յառաջագոյն գիտեն ի վաղուց հետէ. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 15։ Ես. ՟Խ՟Ը. 7։ Գծ. ՟Ի՟Զ. 5։)
Ի վաղու հետէ փոյթ լիցի ձեզ շինել. իմա՛, զկնի վաղուի եւ անդր. վաղուընէ ետեւ. (Ագաթ.։)
pot, earthen or metal pot, broth-pot;
cf. Պուտ.
• , ն հլ. (պուտան, -տունք, -տանց) «պտուկ, հողէ աման» ՍԳր. Եփր. թգ. 359. որից պուտնարդ «մեծ կաթսայ» ՍԳր. գրուած նաև բոյտն Ագաթ. յետնաբար պոյտ Սիր. (նոր) ժգ. 3. Վրք. հց. որից պուտուկ Ագաթ. Եւագր. Վրք. հց. Յայսմ. պիտուկ Բժշ. պր-տուկ Վրք. հց. Վստկ. պտեկ «փոքր փարչ» ԱԲ. որ և պտեակ Նիւս. մեկն. հայր մերի (ըստ Հացունի, Ճաշեր էջ 77)։ Անշուշտ այս-տեղ է պատկանում նաև պոտին «պտուկ» Դրնղ. 502, որ գտնւում է նաև արդի գաւա-ռականներում. ինչպէս են Սվ. «լայն բերա-նով փոքր կուժ», Հմշ. «ջրի փոքրիկ տակառ փայտեայ»։
• թիւնը ընդունում է Pokorny 2, I16, հնխ. bu, bhu «ուռչիլ» արմատի տակ՝ d աճականով։ -Յիշեալ գերմանական բառերը, որոնց հետ նոյն են նաև հոլլ. pot, շվէդ. potta, դան. potte և թերևս լիթ. pudas, լեթթ. pods «պտուկ», յա-տուկ չեն միայն նոյն ընտանիքին, ար ռանւ ռամ են նաև ռոմանական ընտանի-քում. ինչ. ֆր. pot «պտուկ»։ Kluge 376 զոյց է տալիս որ բոլորի աղբիւրն ե մ. լատ. pottus, ստ. լտ. pótus «ըմ-պանակ, ջրաման» (շուրջ 600 թուից), որ է լտ. potus «ըմպելիք, խմելիք»։ Աւստեղից յառաջացել է ֆր. pot, որ փոխառութեամբ տուել է (1200-1300 թուերին) մի կողմից գերմանական ձև-ւերը և միւս կողմից կելտական ձևերը, այն է բրըտ. կորն. կիմր. pot։ Աւելի ուշ՝ զերմանական խմբից է փոխառեալ ֆինն. pata, օստյաք. put, put, վօգուլ. poς «պտուկ» խումբը։ Գերմանական խումբը բնիկ համարելու համար պէտք էր նախ ապացուցանել թէ ֆրանս. բա-ռը փոխառութիւն է գերմանականից։ Ըստ այսմ գերմանական բառերի նմա-նութեւնո հաւերէնի հետ պատահական է, ինչպէս են նաև իսլ. bia, նորվ. գւռ-bidne, լտ. fidehia, յն. πίϑος «հողէ ա-ման», որոնք միասին հանւում են հնխ. bhidh-արմատից (Pokorny 2, 185, Boisacq 782, Walde 288)
χύτρα olla. իտ. pignatta, pentola. որ եւ ՊՈՅՏ, եւ ՊՈՒՏՈՒԿ ասի. ռմկ. պտուկ. Սան կաւեղէն, խեցեղէն, կամ կաթսայ փոքր.
Եփէին ի պուտան զարգանակն արկ ի պոյտն։ Ի սան մեծ պղնձի, կամ ի պոյտն։ Յօչեցին զմիս նոցա իբրեւ ի պուտունս։ Ամենայն դէմք իբրեւ զայրեցած պուտան։ Զի՞նչ հաղորդ իցէ պոյտն ընդ կաթսայի. սա ընդհարկանի, եւ նա փշրի. (Թուոց. ՟Ծ՟Ա. 8։ Դտ. ՟Ղ. 19։ ՟Ա. Թագ. ՟Բ. 14։ Միք. ՟Գ. 3։ Յովէլ. ՟Բ. 6։ եւ Նաւում. ՟Բ. 10։ Սիր. հին. ՟Ծ՟Գ. 3։)
Ու՞ր պուտանց մխիթարութիւն, ու՞ր կոկորդաց քաղցրութիւն։ Երիս ժամս ի պոյտն եփել զայն (որ եւ զկնի կաթսայ կոչի). (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ի։)
ՊՈՅՏՆ. Ըստ բժշկարանի՝ է եւ անուն խոտոյ եւ ծաղկի. cf. պուտ։
fornicator;
letcher, whore-monger;
adulterer;
— կին, prostitute, abandoned or debauched woman, harlot, street-walker, courtesan, whore, strumpet, wench, trull;
adulteress.
• , ի-ա հլ. «ապօրի խառնակւող այր կամ կին» Ա. կոր. ե. 10. զ. 9. «բոզ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 16. «կին արամբի շնա-ցեալ» Առակ. լ. 20. Ովս. գ. 1. որից պոո-նըկիլ ՍԳր. պոռնկեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. ա. կոր. թ. պոռնկանալ Սեբեր. պոռնկագոյն Ոսկ. մ. ա. 6. պոռնկորդի Օր. իգ. 2. Ես. ծէ. 3. Եփր. թգ. պոռնկոց Եզեկ. ժզ. 25, 31, 39. Ոսկ. մ. ա. 10 և ա. կոր. Եւագր. պոռնկա-ռան Եւառո. ևն։ Նախաձայնի թաւացմամբ փոռնիկ, փոռընկութիւն, փոռընկանալ ձևով ունի Cl. Galano, Gram. et log. inst. Ko. mae 1645, էջ 27բ։-Շուն և պոռնիկ հոմա-նիշների տարբերութեան վրայ տե՛ս Մտթ. ևագր. 24։
Խառնակի ընդ այլում, ընդ որում չէ ամուսնացեալ օրինօք՝ եթէ այր իցէ եւ եթէ կին. Նոյն բառ է եւ յն. πόρνος fornicator, scortator. որպէս այր բոզարած.
Զպոռնիկ մի՛ առնցու։ Կին պոռնիկ եւ պղծեալ։ Կապէնս պոռնկաց։ Զիարդ եղեւ պոռնիկ՝ քաղաքն հաւատարիմ սիոն.եւ այլն։
Կամ որպէս Կին արամբի շնացեալ. μοιχαλίς adultera. Տե՛ս (Առակ. 20։ Ովս. ՟Գ. 1։) (Հոլովականն անխտիր գրի եւ հնչի պոռնկաց, եւ պոռընկաց, որպէս թէ եւ ուղղականն իցէ՝ պոռընիկ)։
navel, umbilicus;
belly;
middle, centre;
— երկրի, mount, mountain;
— կամարաց, key-stone of an arch;
— ի վեր, —յորսայս, supinely, with one's face upward;
—ոյ ծառայ, slave to one's belly, gourmand, *greedy-gut.
• , ո հլ. (գրծ. -իւ ձևով կայ Յ. խ. 11) «պորտ» ՍԳր. լայնաբար «որովայն, փոր» ՍԳր. Կոչ. 287, 290. Եփր. ծն. և ա. կոր. 61. համաբ. 109, 110. Եւս. պամ. «մի-ջավայր» Դատ. թ. 37. «գմբեթի մէջտեղի քարը» Արիստ. աշխ. «ազգականութեան աս-տիճան» Տաթև. հարց. էջ 611. որից պոր-տաբոյծ Խոսրովիկ. Կանոն. պորտապարար Պիտ. դատարկապորտ Տիգ. ա. 13. Եփր. բ. Թես. 184. թանձրապորտ ԱԲ. մշկապորտ Խոր. հռիփ. պորտիվեր «կռնակի վրայ պառ-կած» Վրդ. առ. 63=պորտ ի վեր (պառկիլ) Վրք. հց. բ. 100 (որ այլ ձ. բերան ի վայր)։
ὅμφαλος umbelicum. Միջին վայր որովայնի մարդոյ եւ բազմաց յանասնոց՝ փոսաձեւ, որով կցի մանուկն ընդ մօր իւրում յարգանդի անգ, եւ ընդ այն ձգեալ զհիւթս՝ սնանի.
ամենայն վայրքն ամնոքիկ՝ որչափ ի մէջ գագաթան մերոյ եւ պորտոյ ձեացեալ կայ. (Պղատ. տիմ.։)
Դատաւորն գիտելով դատեսցէ մերկ իսկ զարուսն, եւ մերկ մինչեւ ցպորտս զէգն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
ՊՈՐՏ՝ ասի լայնաբար եւ իբր որովայն. փոր. լանջք. ... γαστήρ, κοιλία venter եւ այլն.
Ի պորտ ձկանն (յովնան)։ Մարդք՝ որ վասն պորտոցն աղետի եւ որկորոյն չարութեան յօժարեցին անցին ըստ օրէնս նախնեացն. (՟Գ. Մակ. ՟Ղ. 7։ ՟Է. 7։)
Եղեւ յունան ի պորտ ձկանն. (Եփր. համաբ.։)
Էջ նա ի պորտ ձկանն ... Մի պորտոյ ձկանն եկն ել ի վեր։ Աղաղակաւն մարգարէին ի պորտոյ կիտին. (Կոչ. ՟Ծ՟Դ. եւ ՟Դ։ եւ Նար ՟Ի՟Ե։)
Բեկաւ խորտակեցաւ փշրեցաւ թշնամին (բանսարկու), յորժամ ետես զանօթն իւր, զի ի պորտ եւ յորովայն իւր սողէր. (Եփր. ծն.։)
Այլ եւ զպորտս եւ զբարձս եւ զծնօտս նոցա քերէին գործւովք տանջանաց. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 10։)
Կերակուր վասն պորտոյ հաստեալ է, եւ պորտ՝ ուտել խնդրէ. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
ՈՒտելով եւ ըմպելով ընդ աշխարհականաց՝ զպորտն պարարէ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
ՊՈՐՏ. Միջին վայրք. եւ որ ինչ ի ձեւ պորտոյ կայցէ ի միջավայրի ուրեք.
Ի քարինսն որ պորտս անուանին, եւ դրեալ լինին ի մէջս կարակնից (այսինքն կամարաց կամ գմբեթաց). (Արիստ. աշխ. ...)
Որ ի գռեհիկս պատմի առակեալ արտիւտի զգուշութիւն, երկնի յստորս կործանիլ, եւ նա եկեալ պորտ յորսայս՝ զոտն ի վեր յերկին ջանայ կարկառել, զի մի՛ երկին յերկիր անկցի. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
male wild fig-tree.
• . ի հլ. «արու վայրի թզենի. տճկ. պապա ինճիրի». մէկ անգամ ունի Եփր. մրգ. 361. «Եւ ի թզենեացն են որ բերեն պտուղ. և որք զնոյն ոչ ընկալեալ զստուեր զարուի զպռեմնիցն՝ դոյնպէս և լինին»։
Ի թզենեացն՝ են որ բերեն պտուղ, եւ որք զնոյն ոչ ընկալեալ զստուեր զարուի պռեմնիցին, դոյնպէս լինի. (Եփր. աւետար.։)
prester, hot and scorching wind, typhoon.
• = Յն, πρηστήρ «կայծակով ու փայլակով ուրագան». որից նաև լտ. prester «հրային պտուտկող քամի». ծագում է πρήσω «այռեւ բայից։-Հիւբշ. 374։
ՊՌԵՍՏԵՐ. որ եւ ՊՐԵՍՏԵՐ. Բառ յն. πρηστήρ prester. այլուր թարգմանեալ կիզումն, կիզումունք. Ազգ հրատեսիլ ցոլմանց յամպոց՝ հանդերձ ուռուցիկ մրրկաւ հողմոյ.
Պռեստեր, որ կիզիչ ասի, հողմ է շարամանեալ ընդ ամպոյ խոնաւի եւ թանձրագունի՝ ի ձեռն ինքեան պատառեալ զշարունակ ծալումնս ամպոյն՝ խոշիւն շաչիւն եւ թնդիւն առնելով ... Ապա թէ թերաբորբոք իցէ հրութիւնն առ ի յոչ ուժգին հարկանել ամպոցն՝ պրեստեր կոչի, որ ասի կիզիչ. (Արիստ. աշխ.։)
paraphernalia, portion, dowry, dower.
• , ի-ա հլ. «օժիտ (աղջկայ կողմից տրուածը փեսին)» Ասոր. դատ. 9. Մխ. դտ. 289, 291. Լմբ. օր. 19. Մաշտ. ջահկ. Ուռհ. 122. գրուած է նաև պռոյք Անսիզք 19, պռեւք Ժմ. յն. որից պռուգել «օժիտով ճոխացնել» Մարթին. Մին. համդ. 133. պռուգած Ասոր. դտ. 54. Մխ. դտ. անպռոյգ Ասոր. դատ. 9. Լմբ. օր. 19. Մխ. դտ.»
Առաջինն (կին) եբեր պռոյգս։ Եթէ ոչ առնէ կտակ (այրն), որդիրք պռուգօք կնոջն ժառանգեն զնա։ Վասն պռուգաց։ Զոր ինչ բերէ կին ի պռոյգս։ Հաւանի այրն ի պռոյգսն։ Յամենայն աշխարհս ըստ սովորութեան բերեն կանայք զպռոյգսն։ Այր ոք՝ որ առնու կին օրինաւոր պռուգօք։ Այն որ յառնէն ի կինն դարձաւ (պարգեւ), ոչ դրի ի թիւ պռուգացն՝ որ հարսինն է բերք։ Պռոյգս տայ դստերացն՝ եւ տուայր որդւոցն. (Մխ. դտ.։)
Տուայրն՝ որ է վարձ կուսութեանն, զոր փեսայն տայ. եւ հարսն պռոյգս. (Մաշտ. ջահկ.։)
Ա՛ռ սուլտան՝ զայդ քեզ՝ կին արա՛, եւ տամք զմանածկերտ քեզ պռոյգ.. (Ուռհ.։)
crown, diadem;
crown, prize, premium, reward;
circle, coping, top, crowning, brim, frame, edge, cornice, parapet, battlement;
coronation, achievement, accomplishment;
nuptials, espousals, marriage, nuptial blessing;
— դպրաց, tonsure, shaven crown;
— ծաղկեայ, wreath, garland, chaplet;
— ի փշոյ, crown of thorns;
սրբոց, halo, gory, nimbus;
— կուսին, chaplet, beads, string of beads;
— արեգական, halo around the sun;
— տարւոյ, the course of the year;
— պարծանաց, փառաց, crown of honour, of glory;
հիւսել —, to weave a garland or chaplet;
— դնել ումեք, to marry.
• = Պհլ. *pusāk «թագ, պսակ». հմմտ. զնդ. ❇ pusā-«թագ, պսակ» (բառիս ստու-գաբանութիւնը անյայտ է ըստ Bartholomae, Altiran. Wört. 912)։ Պհլ. ձևը աւանդուած է Թուրֆանի pusaγ, սոգդ. 'ps'k ձևերով և փո-խառութեամբ տուած է նաև թոխար. ըsuk «պսակ». պահլաւ բառին է կցւում ըստ Z-dén՝ յն. ἄμπις «կանանց մազերը ճակտի վը-ռաււ ևառեւու ևապ» (ստուգաբանութիւնը անյայտ էր ըստ Boisacq 56). Benveniste BSZ л 103, էջ 41, որից քաղում եմ այս տեղեկութիւնը, վստահելի է գտնում այս հա-մեմատութիւնները։-Հիւբշ. 232
պ. փիսակ։ στέφανος (ստեպանոս). στεφάνη (յորմէ թ. իստիֆան ). corona διάδημα diadema στέμματα serta, infulae. Բոլորշի զարդ գլխոյ ի պէսպէս յօրինուածոց՝ որպէս թագ արքունի. որ եւ Յեզեր. որպէս բրաբիոն յաղթողաց ի մրցանս, կամ մարտիրոսաց, եւ այլն
Եւ առ զպսակն մեղքոմայ թագաւորին նոցա ի գլխոյ նորա։ Եդիր ի գլուխ նորա պսակ ի փարէ պատուականէ։ Պսակ ունէր ոսկի։ Առցես արծաթ, եւ արասցես պսակ.եւ այլն։
Պսակն փառաց։ Պսակն կենաց՝ զոր խոստացաւ սիրելեաց իւրոց տէր. (Յկ. ՟Ա. 12։ ՟Ա. Պետ.։ Յայտն. եւ այլն։)
Իջին զօրքն վերինք, եւ զփառաբանութեան պսակս մատուցին մեծ թագաւորին. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Ցուլս եւ պսակս հասուցեալ ... կամէր զոհել. (Գործ. ՟Ժ՟Դ. 12։)
Պսակ պարծանաց։ Պսակ շնորհաց։ Պսակ վայելչութեան, գեղեցկութեան եւ այլն։ Որդիքն ըստ նմանութեան պսակի շուրջ զնովաւ բոլորեալ. (Իսիւք.։)
Մինն ի նոցանէ փութացաւ վրիպեաց ի սուրբ պսակէն։ Մի զրկեսցին ի ցանկալի պսակացն. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Ը։)
ՊՍԱԿ. որպէս մանեակ գլխոյ փեսային եւ հարսին.
Իբրեւ փեսայիեդ ինձ պսակ. (Ես. ՟Կ՟Ա. 10։)
Վասն զի պսակ փեսային է խաչն եւ չարչարանքն, ապա յայտ է թէ խաչիւն պսակեաց քրիստոս զեկեղեցի եւ չարչարանօք. (Գէ. ես.։)
Իբրեւ կատարեցին զհարսանիսն, եդին պսակ ի սուրբն վոնիփատոս ի մեծ եկեղեցին. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ։)
Առեալ ի մէնջ զ՝ի խշոց պսակն՝ եւ եդ ի գլուխ հաւատացելոց պսակ լուսափայլ. (Մեկն. ղկ.։)
Այնպէս զարդարէ զդեցողն, որպէս եւ ոչ զերկինս պսակն արեգական, եւ ոչ պարաձեւ բակք աստեղաց. (Ոսկ. ես.։)
Արասցես սեղանոյն պսակ ուղկեան շուրջանակի. եւ արասցես պսակին ծնօտս. (Ել. ՟Ե. 25. եւ այլն։)
Դլերիկոքսն պսակ արասցեն ի գլուխ ի ձեւ բոլորի ի նշան եկեղեցականութեան. (Մարթին.։)
Զբոլոր պսակս տարւոյն քաղցրութեամբ պարգեւեսցես նոցա. (Ճ. ՟Ժ.։)
suburb.
• «քաղաքի արուարձան, նախա-քաղաք» Սոկր. էջ 89, 112. գրուած նաև պռաստին Սոկր. 194. Վրդն. պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 92, 98, 102 (հասկանում է «գիւղ», ինչ. էջ 102՝ Եւ զպռաստինս հարիւր, որ է գեօղեան). Յայսմ. փետ. 17. Ճառընտ. Պտմ. ամաս. 60. արաստ կամ պռաստ Ճառընտ. որից պռաստնոց «դաւառ, երկիր» Մագ. թղ. 157։
ՊՐԱՍՏ կամ ՊՐԱՍՏԻՆ. գրի եւ ՊՌԱՍՏ, ՊՌԱՍՏԻՆ. բառ յն. προάστιον . որ է արուարձան, առաջք քաղաքի կամ շինի.
Թագաւորն ի փսամաթիայ՝ որ է ի պրաստին, որ է յայսմ (յայսկոյս) նիկոմիդիայ, քննեալ եւ անարատ գտեալ զաթանաս։ Յառնէր ի հեղինուպօլսէ ի նիկոմիդիա, եւ անդ ի պրաստին իւրում լինէր. (Սոկր. ՟Ա. 27։)
Լինէր ընդ պրաստն եւսեբեայ անցանել։ Խորհեցաւ հանգչել ի մարդճակի պրաստին եւսեբեայ՝ որ կոչէր եւխայիդա. (ՃՃ.։)
fine weather;
heat, caloric, warmth;
warm, hot;
serene, fine, clear.
• , ո հլ. «տաքութիւն» Սիր. գ. 12 «տաք, տաքուկ» Եզն. «պարզ, բարեխառն և պայծառ օդ» Մտթ. ժզ. 2. Ոսկ. մ. ա. 6, բ. 28. Սեբեր. որից ջերանիլ «այրիլ, հիւան, դութեամբ, ցաւով կամ մոլութեամբ տոչո-րիլ» Ա. մկ. ա. 6. Եւս. քր. Սեբեր. Ոսկ. ա. տիմ. մտթ. ես. ջերիլ Անան. եկեղ. ջերին ատաթուկ» Եզն. «պարզ օդ» Պիտ. փիլ. ջե-րոտ Ագաթ. ջերոց Վստկ.։ -Այս արմատե միւս ձևերն են՝ ՋԵՌ-, որից կազմուած են ջեռնուլ կամ ջեռանիլ ՍԳր. Եփր. թգ. ջեռու-ցանել ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ջեռումն Ոսկ. ռ կոր. ջեռիլ Տօնակ. ջեռացուցանել Խոր. Պե-րիարմ. Ասող. ջեռլի Ոսկ. ես. ջեռուցիչ «կաթսայ» Գ. թագ. է. 40, 45. ոտնջեռեալք «հանդէսի վերջաբանը» Նորագիւտ բ. մն. է, 9. դիւրաջեռ Դիռն. երկն.-ՋԵՐՄ, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «տաք» ՍԳր. Ոսկ ս. տիմ. Ագաթ. Կիւրղ. ել. «օդի տաքու-թիւն» Ագաթ. Եղիշ. «մտերիմ, ընտանի» Ոսկ. մ. բ. 2. Փիլ. 15, 518, «ջեր օդ» Ոսկ. մ. ա. 24. որից ջերմագոյն Ոսկ. ես. ջերմա-նալ Մրկ. ա. 30. Ոսկ. յհ. ա. 3, բ. 33. ջեր-մաջերմ Տոբ. բ. 11, 18. Ոսկ. մտթ. Կիւրղ. ել. Եւագր. Եփր. գ. կոր. ջերմագութ Ոսկ. ջերմակիծ Ագաթ. Վեցօր. ջերմն «տենդ» ՍԳր. (յգ. ջերմանք Եղիշ. Կանոն. 364) ջերմնակալ «ջերմոտ» Ոսկ. բ. տիմ. ա. ջեր-մեռանդն Ագաթ. Սեբեր. Եփր. թգ. ջերմ-նոտ Ոսկ. մտթ. բ. տիմ. ջերմնեակ Մծբ. ջերմուկ Եւս. պտմ. Վեցօր. ջերմակաջուր (ուղղել ջերմաջուր) Վեցօր. դ. 79. ջերմիկ Վրք. հց. նոր բառեր են ջերմել, ջերմոց, ջերմանոց, ջերմաչափ, ջերմագին, ջերմա-միզութիւն ևն.։
• ԳՒՌ.-1. Ջեր արմատից՝ Մշ. ջ'եր «պարզ և տաքուկ օդ», Լ. ջէր «ոչ-պարզկայ դիշեր», Տփ. ջիրանալ «տաքանալ», Վն. ճեր «ոչ-պարզկայ գիշեր», ճէրել «երկինքը պարզել». Չթ. չիրնօլ «տաքանալ» (պատկանում է այս արմատին, բայց ազդուելով չոր բառից՝ դարձել է այսպէս։ Մրկ. ժդ. 54 գրուած է կու ջիրներ, բայց դա գրականի ազդեցու-թեամբ է. բուն հնչումն է չ ձայնով)։-2. Ջերմ առմատիղ՝ Ննխ. ջէրմ, Ախց. Կր. Սեռ. ջ'էրմ, Ագլ. ջիրմ, Շմ. ճէրմ, Ասլ. չէ՛րմը, նշանակում են «տենդ, ջերմ հիւանդութիւ-նը», որից Գոր. Ղրբ. ճէրմէլ «ջերմ ունե-նալ», -Եւդ. ջէրմուգ «ջերմուկ»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Եւդ. čermig, čermug «ջերմուկ» (Բիւր. 1899, 314 և Յուշարձան 329). Կր. čerməx «ջերմուկ», Sovux-cermax (վայրանուն)։ Փռքր-Ասիոյ զանազան կող-մերը կան տճկ. čermik կամ čermuk ձևով զանազան գիւղեր կամ աւաններ, բոլորն էլ մի որևէ ջերմուկից ստացած իրենց անունը։ -Հայերէն ջերմ «տենդ» բառից եմ համա-րում բիւզ. յն. τζίρμα «ջղաձգութիւն, σπασμός, гоnvulsion», որի համար Sophocles 1o80 ասում է թէ՝ եթէ σόρμα բառի աղաւաղութիւնն է, պէտք է գրել *ύρμα. -արաբերէն ևս կայ [arabic word] jarm «տաք. 2. շատ տաք երկիր», բայց այս բառը ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 414 պրս. [arabic word] garm ձևից արաբացեալ է։
Օրհնեցէք ամենայն հողմք, հուր, եւ ջեր զտէր. (Ժմ.։)
Արեւ եւ լոյս եւ ջերճ մի արեգակն ասի. (Յճխ. ՟Ա։)
Մրջեան ի ջեր ժամանակս հանելոյ զկտիկն յորջէ անտի եւ ցամաքեցուցանելոյ. ( Եզնիկ.։)
ՋԵՐ. գ. εὑδία, αἱθρία serenum caelum, serenitas, sudum γαλήνη, εὑδινή tranquillitas serena. (որպէս նոյն ընդ հյ. չոր. թ. սէրին. եւ լտ. սէրէնում ). Պարզ. այսինքն պայծառ՝ բարեխառն եւ հանդարտ օդ. պարզութիւն եւ հանդարտութիւն եթերական.
Խաղաղութիւն եւ ջեր գործի։ Յերկինս այլ նշան ձմերայնւոյէ (այսինքն մրրկի). եւ ոչ ոք իցէ՝ որ տեսանիցէ զձմերայնւոյ նշանն, եւ ջերոյ ակն ունիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 28։)
Անկեալ կայցեն ի դաշտի, մինչ ջեր իցէ եւ պարզ. (Սեբեր. ՟Բ։)
Ի սաստիկ հոսեալ անձրեւաց հանդարտութիւն լինի, ջեր գործի. (Անան. զղջ.։)
Կամ ա. εὕδιος serenus. Պարզ եւ հանդարտ. բաց.
Պարզ երբէք լինել եւ ջեր՝ խաղաղացուցանել զոդին իրաւացուցեալ . յն. բարեխառնեալ գոլ։
cf. Ջոլիր;
split hair;
— առ —, cf. Ջոլրաբար;
—ս առնել, to make a distinction or difference;
to sow division.
• , ի, ռ հլ» «խումբ» Վեցօր. 140. Ոսկ. մ. գ. 8 և յհ. ա. 27. Եւս. քր. Կիւրղ. ծն, «տոհմ, ցեղ» Ուռհ. 109. որից ջոկապան «երամակի պահապան». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մեծոփ. 122. «Սուր ի ձեռին արիք և անարիք և ջո-կապանք մտանէին ի մայրիսն և ի ծերպս և ի ծակս վիմաց», ջոկատ «փոքր խումբ» Խոր. ջոկարան Նար. ջոկադրել Արծր. ջոկել «բաժանել, անջատել» Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 58. Յայսմ. Գնձ. «զանազանել, տարբե-րել» Անկ. գիրք հին կտ. 321. մարտիրոսա-ջոկ Օրբել. երկջոկիլ «երկու խմբի բաժան-ուիլ» ԱԲ. անջոկական «անզանազանելի» (նորագիւտ բառ) Ժմ. 960. սրովբէաջոկ Գնձ. ջոկամանել «իրար հետ կապել» ԱԲ և Բառ. երեմ. 275. ջոկաման «բաղհիւսական շաղ-կապ» ԱԲ (բայց տարօրինակ կերպով Բառ. երեմ. էջ 275 մեկնում է «սնաբան»)։
Ջոկըք սերովբէից սաւառնացեալ թեւօք. (Տաղ.։)
Առիւծուց ոմանց եւ երիվարաց ջոկովք լցեալս. (Դիոն. երկն.)
Ջոկք ձիոցն եւ ջորեաց։ Ոչխար մոլորի ի ջոկէ տեառն իւրոյ։ Տեսի ջոկս գոմշաց, զի գային. (Լաստ. ՟Դ։ Բրսղ. մրկ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Բազմութիւնք ներքինեաց, եւ ջոկք ստորակայից։ Ուրացողացն ջոկոյ։ Հացկատակացն ջոկն։ Ջոկս ծառայից եւ ընդոծնաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։ Փարպ.։ Մանդ. պհ.։)
Զմշակացն եւս դասս, եւ ձեռագիտացն ջոկս քննեսցուք. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 8։)
Զի՞նչ բերեմ, եւ զո՛ր բերեմ. միո՞վ բերեմ, թէ ջոկով. (Հին քեր.։)
Գունդք գունդք, եւ անհամար ջոկք ջոկաց հազարաւորաց վերընթացան. (Հ. կիլիկ.։)
last, furthest, ulterior, posterior;
lowest, meanest;
extreme, utmost, greatest, utter, uttermost;
—ք, posterity;
— օր, the day of judgment, doomsday;
— չքաւորութիւն, utter misery, extreme poverty;
— կարօտութիւն, extreme need;
— կողմն, cf. Յետակողմն.
• «կտակ». ունի միայն կեղծ-Շապհ. էջ 26. «Եւ հասաւ ախտ հիւանդութեան սըր. բոյն Սահակայ հայրապետին և առեալ գըր-եաց զյետինս իւր այսպէ՛ս»։
ἕσχατος extremus, ultimus. Որ է յետոյ տեղեաւ կամ ժամանակաւ. վերջին. հուսկ. յետս մնացեալ. ետքի, էտեւի, վերջինը.
Ընդէ՞ր լինիք յետինք դարձուցանել զարքայ։ Յաւուրս յետինս։ Յաւուրն յետնում։ Յետին ժամանակ է։ Զյետին տեղին ունել։ Յետին նաքարակիտ կամ բնիոն։ Յետին մոլորութիւնն չար քան զառաջինն։ Յետինն մարդոյն այնորիկ.եւ այլն։
Հիւանդացեալ, եւ յետինն (ժամ) եկեալ, որպէս ժամ մի ստուգապէս փոխեցաւ. (Կլիմաք.։)
Յետին չար է քան զամենայն չարիս։ Զյետին չարիս գործեաց։ Որ յետնոյ ամբարշտութեանն է։ Յետին չարախոհութեամբ լինի։ Յետին անմտութիւն, եւ այլն. (Եղիշ.։ Վրք. հց.։ Եզնիկ.։ Պրպմ.։ ՃՃ.։)
Ի ծառայից տեառն իմոյ ի յետնոց։ Որսասցեն յետինք զինչս նոցա։ Արդ ծիծաղին զինեւ յետինք։ Յետինք ոչխարաց.եւ այլն։
ՅԵՏԻՆ, ինք. գ. Վերջն. ծայրն. եւ Հետագայ կամ յաջորդ անձինք, եւ վերջին ծայրք իրաց.
Դու տէր ծանեար զյետին իմ, եւ զառաջին իմ. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Ը. 5։)
remembrance, recollection, memory;
reminiscence, commemoration, mention;
memorial;
monument;
—աց արժանի, worthy of memory, memorable;
— ննջեցելոց, commemoration of the dead;
— սրբոց, Saints' days, commemoration days;
զոհ —ի, sacrifice or oblation in memory of;
հաց —ի, bread for a memorial;
—աց դպիր, amanuensis, secretary;
ի —, in memory of;
առ իմոյ —ի, for my sake, in remembrance of me;
աղօտ —, a confused recollection of;
—աւ, by the memory of;
առ ի —է, in memory of;
as a memorial;
— առնել, to mention, to make mention of;
ածել ի —, to recall, to recall to mind;
to remind of, to recall to the memory of;
պահել զ—, to keep or treasure up the memory of;
պրծանիլ ի յուշոյ —աց, to have forgotten, to have no recollection of, not to recollect more.
• , ի-ա հլ. «յիշողութիւն, յիշում, յիշելիք» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 1. որից յիշատա-կել ՍԳր. յիշատակարան ՍԳր. յիշատակա-գիր Նիւս. կազմ. անյիշատակ Կոչ. Ագաթ. անյիշատակութիւն ՍԳր. Եւագր. Կոչ. բարե-յիշատակ Լմբ. նոր բառեր են յիրատակու-թիւն, արժանայիշատակ ևն։
μνήμη, μνεία memoria, mentio, recordatio Յիշելն, յիշիլն. յիշումն. յուշ ածելն եւ գալն. (որպէս թէ կարողութիւն յիշելոյ, կամ ստորայիշումն կամ վերայիշումն. ի ձայնէս ատակ).
Ոչ գոյ յիշատակ առաջնոցն։ Հեծութիւն անցելոց յիշատակաց։ Բարեաց յիշատակաց արժանի։ Խոստովա՛ն եղերուք յիշատակի սրբութեան նորա։ Զյիշատակ բազում քաղցրութեան քո բղխեսցեն։ Յիշատակ արդարոյ գովութեամբ։ Յիշատակ յաւիտենական թողուլ։ Յիշատակ առնել.եւ այլն։
ՅԻՇԱՏԱԿ. μνημόσυνον, ἁνάμνησις, μνημεῖον monumentum որպէս memoriale եւ sepulcrum. Յիշելիք. իրք արժանի կամ պարտաւորիչ յիշելոյ. որ եւ ասի ԱՌ Ի ՅԻՇԱՏԱԿԷ. եբր. էզքեարա. պ. եատքեար. (յորմէ յետկար. թէզքէրէ ).
Այս է անուն իմ յաւիտենական, եւ յիշատակ ազգաց յազգս։ Եղիցի ձեզ արիւնդ այդ ի յիշատակ։ Զոհ յիշատակի, զոհ յիշատակելոյ զմեղս։ Դիցէ քահանայն զյիշատակ նորա ի վերայ սեղանոյն։ Հանցէ ի զոհէն զառ ի յիշատակէ նորա։ Հանցէ քահանայն զառ յիշատակէ նորա, զի պտուղ Տեառն է։ Եղիցին ի հաց յիշատակի զառաջաւոր Տեառն։ Զայս արասջի՛ք առ իմոյ յիշատակի.եւ այլն։
Մի՛ եւս եղիցին տանն Իսրայէլի յոյս յիշատակի անօրէնութեան. (Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 16.) այսինքն ըստ յն. ի յոյս յիշեցուցիչ զանօրէնութիւն.
Զյիշատակսն արբուցանել, որոյ են ուղտքն նշանակք։ Վարդապետք եւ ուսուցիչք աշակերտացն հարկ առնեն զյիշատակսն։ Տեւութիւն ազդակից է յիշատակի, եւ յիշատակի՝ ուղտ նշանակ է. (Փիլ. լին. ՟Դ. 106. 109. 136։)
slow, tardy, slothful, lazy;
cowardly.
• (յետնաբար ի հլ.) «ծոյլ, դանդաղ. ծանրաշարժ» Դատ. գ. 17. Կանոն, էջ 87. Կանոն առաք. 320. Բրս. հց. որից յուլանալ կամ յուղանալ «ծուլանալ, պարապ սարապ այս ու այնտեղ նայելով ման գալ» ՍԳր. «անհոգ՝ անփոյթ գտնուիլ» Եւս. քր. յուլա-ցուցանել «արհամարհոտ դարձնել» Ոսկ. յհ. ա. 2. որ և յուղացուցանել «մեղկացնել, կակ-ղել» Ոսկ. ես. 57. Բուզ. յուլութիւն կամ յու-ղութիւն «ծոյլ ու պարապ նստիլը» Սիր. իէ. 1. Ոսկ. ես. Եւագր. Եւս. քր. յուղող «մեղ-կացուցիչ» Նեղոս. յուղալ «ծոյլ ծոյլ սլքտալ» Մանռ. արմատի երկրորդ ձևն է յող-, որից յողալ «ծուլանալ, պարապ նստիլ, այս ու այնտեղ նայիլ» Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 3, 24. «դիտել, նկատել, հսկել, սպասել» Պիտ. փիլ. յողանալ «հպարտանալ» Եփր. ծն. էջ 66. յողացուցանել «անհոգացնել, հպարտացնել» ԱԲ. երկու ձևերի ձայնական առնչութեան ամար հմմտ. թոյլ և թող, նշոյլ և նշող։
Յոյր, եւ ծոյլ, թոյլ. յողն եկեալ. դանդաղ. ծանրամարմին. յօրացեալ. գէր. հեղգ. պղերգ.
Ի մեղաց ոգին առ վկայութիւնս Աստուծոյ յոյլ եւ վատ լինի. (Բրս. հց.։)
Յուլից եւ ծուլից փակեալ է դուռն արքայութեան. (Ոսկիփոր.։)
wicked, bad, defective, paltry, wretched, low, vile, sorry;
unseemly, detestable.
• (-ուոյ, -ռեաց) «վատ, գեշ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և Բ. տիմ. զ. Սեբեր. Եփր. եբր. որից յոռեցուցանել Ոսկ. մ. բ. 12. յոռեգոյն Մծբ. յոռեակ Ոսկ. յհ. ա. 11. յոռութիւն ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 18, Եբր. Փիլիպ. Եռն. Եւս քր. Կիւրղ. ծն. գրուած է նաև ոռի Եփր. հա-մաբ. 51-52 (երեք անգամ). ռուն առմատն է *յոռ, որից յառաջացած է ի մասնիկով հմմտ. բարի, աղի, լեղի. այս պարզ *յոռ ձևն են ցոյց տալիս յոռանալ Ես. լգ. 19, Ել. ա. 7. յոռագոյն Սիր. լթ. 40. յոռացուցանել Եւագր. կայ նաև սեռ. յոռից (իբր ուղ. *յոռ ձևից) Պղատ. օր. ը. «Աստուածատեացք իսկ և յո-ռիցն թշուառականագոյնք» (յն. «յոռեացն յոռեգոյնք»). մինչդեռ յոռեգոյն ևն ծագում են յոռի ձևից։
κακός, πονηρός malus, malignus σαπρός putris, rancidus φαῦλος pravus αἱσχρός turpis ἅτοπος absurdus ἑλάττων, ἑλάσσων minor εὑτελής vilis, frivolus. (լծ. ռմկ. խո՛ռ, հօռ, հուռ, քուռ. յն. խի՛ռօն) Վատթար. չար. անպիտան. անարգ. ստորին. նուաստ. խոտան. չնչին. խորթ. թերի եւ թիւր. անտեղի. անարժան. գարշ. գէշ. փուճ, վար. պէ՛դ.
Մի՛ փոխանակեսցես զլաւն ընդ յոռւոյն, եւ մի՛ զյոռին ընդ լաւին։ Յորժամ արբենան, այնժամ զյոռին. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 10. 12. 33։ Յհ. ՟Բ. 10։)
Յոռեացն եւ անպիտանեաց։ Զյոռի յոռին արտաքս ընկեցին։ Որք մեծամեծ վաստակս կրեցին յանձինս, ի փոքունսն յոռի գտան. (Ոսկ. մտթ.։)
Աստուածատեացք իսկ, եւ յոռիցն թշուառականագոյնք. (Պղատ. օրին. ՟Ը. յն. յոռեացն յոռեգոյնք։)
Յետին եւ յոռի պտուղ (չար զաւակն), անհաւատ եւ պիղծ վարուք. (Մեկն. ղկ.։)
Քան զկային, որ ուստի՛ եւ կորզեաց հասկս յոռիս արհամարհանօք. (Եփր. եբր.։)
Ո՛չ է պարտ ընդ քաղցր ջրոյն խառնել զաղին եւ զյոռին։ Կերիցես զյոռին, եւ թողցես զլաւն. (Իսիւք.։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ե. ՟Թ։)
Ի ժամ աղօթիցն յոռի եւ ցոփ մտօք յընդունայն իրս զպաղատանսն ծախէ. (Երզն. մտթ.։)
abundant, copious;
plentiful, overflowing, superabundant.
• «առատ, առատահոս»აԵս. ը. 7, Եւս. պտմ. Մծբ. որից յորդել «առատօրէն հոսե-ցնել», յորդիլ «առատ հոսիլ, զեղուլ» ՍԳր. Ագաթ. Մծբ. Եփր. ծն. Եւս. պտմ. յորդաբուխ Ոսև. Բուզ. յորդագոյն Ագաթ. յորդագութ Մծբ. յորդալոյս Վեցօր. յորդախօս Եւագր. յորդութիւն ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. յորդահոո Կոչ. յորդիչ Եփր. թգ. բազմայորդ Եփր. են-Չ1. մախայորդ Կղնկտ.-նկատելի է յորդե-գնաց ձևը՝ Ագաթ.։
πολύς, γόνιμος (լծ. թ. պօլ, ղանիմ, կիւռ ). multus, copiosus, affluens, abundans եւ այլն. Առատ. լիաբուղխ. բազմահոսան.
Ածցէ Տէր ի վերայ ձեր զջուր գետոյն զհզօրն եւ զյորդ. (Ես. ՟Ը. 7։)
Առատ եւ յորդ աղբիւր. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 3։)
Յորդ եւ առատ արտասուս հեղուին։ Յորդ արտասուք մարդկանն ի գութ մեծ ածին զԱստուածն մարդացեալ. (Եղիշ. ՟Ը։ Մամբր.։)
Յորդ եւ աննախանձ առատութեամբդ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յորդ եւ քաղցր անձկաւ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի յորդ ողորմութեանց այտի քոց։ Յորդ եւ բուռն զօրութեամբ են. (Եփր. համաբ.։)
Յաղբերէ անտի մինչեւ ցյորդ գրեցի քեզ. (Մծբ. ՟Ժ։)
cf. Յորջորջանք.
• «անուն, կոչումն» Շնորհ. տաղ. որից յորջորջել «կոչել, անուանել» Եւս. քը. Եփր. թգ. յորջորջանք Սեբեր. Եւս. քր. յոր-ջորջումն Սեբեր. Ոսկ. ես. յորջորջանօք «մի-այն անունով, անուանապէս» Կոչ.։
ՅՈՐՋՈՐՋ ՅՈՐՋՈՐՋԱՆՔ. προσαγόρευσις, ἑπίκλησις , ἑπώνυμον, ὁνομασία appellatio, nuncupatio, cognomen. (ի կրկնութենէ ձայնիս ոգումն, այսինքն ասութիւն, կամ կոչ) որ եւ ՅՈՐՋՈՐՋՈՒՄՆ, ՍՏՈՐՈԳՈՒՄՆ. Կոչումն. անուանակոչութիւն. անուն. մականուն.