inquirer;
cf. Խուզարկու;
plunderer, marauder, spoiler, robber.
Յուզարկօղ. յուզակ. որսօղ, կողոպտիչ տանց.
Զօրականք գինարբուք, յուզարկուք, համաբարոյք աւազակաց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
cf. Յուզախնդիր.
Ոչ վայրապար, այլ բազում յուզաքնին լինելով խնդրեաց ի գտանել. (Լմբ. ժղ.։)
Ի խորհուրդս մտաց քոց յուզաքնին լինէիր, թէ զի՞նչ լինելոց է յետ այսորիկ։ Այս ի մտացն յուզաքնին լինելոյ, եւ ի յայտնութենէ Աստուծոյ եղեւ. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
to seek, search or inquire after, to make search for, to ferret out, to hunt after;
to examine, to discuss;
to agitate, to move, to trouble;
to excite, to incite, to provoke, to stir up, to move sedition;
— զծով եւ զցամաք, to seek everywhere for, to ransack;
— խնդիրս, to breed disputes, to excite quarrels.
ἑρευνάω (լծ. հյ. որոնել), ἑξερευνάω scrutor, perscrutor, investigo, perquiro . Յոյզ ի խնդիր ելանել. խուզել. քննել. հետազօտել. խնդրել՝ ըստ որում որոնել. (իսկ ռմկ. ուզել, է խնդրել, որպէս կամիլ. այլ որոնելն եւ յուզելն ասի՝ փնտռել, փնտռտել, պրպտել, տնտղել, երնել ).
Յուզեաց, եւ եգիտ զսկիհն յամանի Բենիամենի։ Յուզեաց լաբան զամենայն տունն, եւ ոչ եգիտ զկուռսն։ Յուզեցեր զամենայն զինչս իմ։ Ո՞ արար զիրս զայս. եւ յուզէին եւ քննէին. եւ այլն։
Յուզեաց, եւ եգիտ զոմն. (Խոր. ՟Գ. 39։)
Յուզէի ի յարկս իմ նամակս ինչ. եւ գտի զգիրս զայս ի յոյզ նամակաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
զամենայն զգաստութեան ճառս յուզեցի (ի խրատ լսողաց). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Յուզէր զջուրսն ... ջուրքն յուզիցին։ Յուզեցաւ խնամք իմ։ Աղաղակէին յուզեալք ի քահանայապետիցն։ Ծովն ի սաստիկ հողմոյ շնչելոյ յուզէր։ Յոյժ յուզեաց զսրտմտութիւն բարկութեան Անտիոքայ ի վերայ անօրէն Շիմոնի։ Յուզեն հանապազ զժողով նոցա։ Որ մանաւանդ խնդիրս յուզեն.եւ այլն։
Ստէպ ստէպ հողմքն յուզեսցին ի վերայ միմեանց։ Որովք յուզի հոտ ապականութեանց, եւ բուրէ հոտ նեխութեան. (Իսիւք.։)
Յուզէր եւ շարժէր զբուք ձմերայնոյ։ Զողորմած դատաստանն յուզեցաք՝ վրէժ առնուլ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ե։)
Դադարեցոյց զյուզեալ ալիսն։ Զայս ամենայն յուզէ, զի մերժեսցէ զմարգարէն. (Իգն.։)
Երկայնագոյն ճառս յուզել. (Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
Անդ ապա եւ գութք խնամոց յուզիցին արարչական սիրոյն. (Ագաթ.։)
Երիվարքն սկսան վրնջել, եւ պատերազմ յուզել. (Զենոբ.։)
to be moved, touched;
to be agitated, troubled, upset, excited, provoked;
to rise in rebellion, to rebel, to mutiny;
յուզին գութք իմ ի նա, I yearn for him, I pity him;
յուզեցան գութք նորա, he was touched, moved with compassion;
յուզեաց զգութ իմ ի վերայ նորա, he moved my compassion for him.
search, research, perquisition;
trouble, agitation;
incitement, instigation;
turbulence, confusion, tumult;
— խորհրդոց, anguish, anxiety, affliction, pain;
— կրից, hastiness, outburst;
— սրտի, emotion, transport.
Յոյզ, յոյզք. յուզելն, իլն. իբր Որոնումն.
Խնդրէին զնա յուզմամբ, եւ ոչ գտանէին։ Գիտաց զյուզումն Աբերկիոսի. (Տէր Իսրայէլ. մարտ. ՟Ժ՟Դ.։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Բ.։)
Այլ մեք դարձցուք ի յուզմունս եզանց ամոլիցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Սրտնութիւն է յուզումն ի վերայ մեղուցելոյն, եւ կամ որ թուի թէ մեղանչել կամիցի (մեզ). (Եւագր. ՟Դ։)
Լռեալ դադարեցին ամենայն խռովութեանցն յուզմունք. (Եղիշ. ՟Գ։)
Շարժմունս յուզմանց ներհակականաց։ Թէ ի խռովութեանցս յուզմանց փոխեսցես զիս խաղաղարար. (Նար. ՟Ա. ձ։)
speaking Greek;
Ionic;
— հրէայ, Hebrew born in Greece, i.e. in captivity.
Որ վարէ զյոյն լեզու. եւ Բնակիչ յոնիայ գաւառի.
Յունալեզու հրէայքն դարձեալք ի գերութենէ, մոռացեալ զհայրենի լեզուն. (Տօնակ.։)
Եւ ամենայն իսկ յունալեզու նշանաւորք. յն. յոնական կղզի. (Ոսկ. եփես.։)
fulsomely praising, highly laudatory.
to exalt, to extol, to eulogize, to load with praises.
σεμνολογέω graviter et speciose loquor. Նազելի բանիւք՝ յարգանօք եւ մեծարանօք պատուասիրել. պատուաբանել. պանծաբանել.
Հռչակելի գովութեամբ նազաբանել զմեծ եւ զդիւցազնականն աղեքսանդրոս թագաւոր։ Մեծագոյն պատուով նազաբանել զհռչակելին սոկրատէս. (Պիտ.։)
Զի ասաց պատկառելով, դերանուամբն վարեցաւ՝ նազաբանելով ըստ պիւթագորականացն (թէ նա ասաց, ինքն ասաց). (Վրդն. ծն.։)
eulogy, praise.
Յերկարեցի զճառդ ո՛վ սիրելիք՝ նազելի առնելով. քանզի սոցա նազաբանութիւն՝ ներբողեան առ աստուածութիւն է. (Փիլ. սամփս.։)
Հռչակելումն եսիոդեայ զհրաշափառագոյն նազաբանութիւն նմա հատուցանել վարկ։ Պատմեն զհոյակապ նազաբանութիւն պանծանաց. (Պիտ.։)
show, train;
magnificence, glory;
mincing airs or manners, smirking, simpering.
σεμνότης majestas, gloria, jactantia. Նազելն. պանծանք. շուք. եւս եւ Ծեքծաքումն. եւ Քաղցրաբանութիւն. սեթեւեթք. պարծանք.
Որ շքեղաճոխ նազանօք զօրացար ի վերայ պատկերացն դրօշելոց. (Անան. եկեղ։)
Այն աղջկանց նազանք են. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Նորագոյնս առնէ զձայն իւր գորովալիր նազանօք. (Համամ առակ.։)
reverence, respect, homage.
σεμνοποιΐα reverentia, magnificatio, dignitas. Նազելի եւ պանծալի առնելն. մեծարանք. յարգանք.
Եգիպտացիք ի ձկանց կա՛մ զամենայն մարմինս, եւ կա՛մ մասունս ի նոցանէ աստուածացուցին. իսկ որք յուղիղ խրատուէ ճաշակեցին, ընդ պանծալի իրսն նազարարութիւն հիանալով՝ գթան, ողորմելով այնոցիկ որք այնու վարին, թշուառագոյնս կարծեցեալք ել նոցա քան զպատուեալսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Nazarean;
Nazarene;
— գոլ ի գինւոյ, to abstain from vine.
Պահք զնազարացին զուխտաւորն սրբեն. (Բրս. պհ.։)
Նազարացիք քարշեցան (ի գերութիւն), ողբս փոխանակ օրհնութեան բարձրացուցին. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Եթէ սրամտութիւն վիշապաց գինին է, պա՛րտ է նազարացիս գոլ ի գինւոյ եւ ի ցասմանէ նմանապէս. այսինքն հրաժարել ըստ օրինի ուխտաւորացն աստուծոյ. (Եւագր. ՟Լ՟Բ։)
Մեծարեալ պատուէին զոսկերսդ նածրացւոց։ Զի մի՛ մոլորիցին զկնի նածարացւոց աղանդին. (Եղիշ. ՟Ը։)
excellent, praiseworthy, egregious, honourable, respectable;
honest, brave, gallant, reserved, grave, serious;
delicate, nice, pretty, genteel, charming, gracious;
գնացք —ք, majestic port or bearing;
ճեմք —ք, languishing or languid air.
σεμνός venerabilis, gravis, honestus, magnificus, gloriosus, pudicus, amabilis եւ այլն. Պանծալի. շքեղ. արգոյ. մեծարոյ. պատկառելի. ծանր. պարկեշտ. պատուական. հռչակելի. սրբազան. նուիրական. պաշտելի. մեծավայելուչ.
Առ ամենասին նազելի եւ հռչակաւոր (առաքինի գործն)։ Զպարկեշտ եւ զնազելի վարուց զխորհուրդսն կատարեն։ Նազելի քահանայութիւն։ Նազելի պարկեշտութիւն։ Նազելի պարկեշտ կամ պարկեշտագոյն. (Փիլ.։)
Շնորհել քում նազելի պարկեշտութեան, (որ ըստ յետնոց ասի, սրբազան անձինդ). (Նիւս. կազմ. ՟Ա։)
Զի պարկեշտագոյն եւ նազելի բա երեւեցուցեալ էր ասեն զաշակերտսն քրիստոսի։ Զնազելին նոցա զպարծանս քակեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28. 32։)
Պարկեշտ եւ նազելի զինքն կազմեալ ի բեմասացութեան ձեւի. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Նազելի եւ վայելուչ պատկառանօք պատուէ զսուրբ հայրապետն. (Յհ. կթ.։)
Աղաւնին յաւէտ բարգաւաճեալ գեղեցկազարդութեամբն երեւելի նազելի. (Պիտ.։)
Նազելի նշան։ Նազելի յարկի սուրբ կարապետին. (Նար. խչ.։)
Պաշտօն բարի եւ նուէր նազելի աստուծոյ։ Բանք սրբոց նազելիք եւ պարկեշտ են. (Համամ առակ.։)
to pout, to be dainty, to give oneself airs, to stand upon ceremony, to make some difficulty, to be fussy, very particular, disdainful, overnice, to turn up one's nose, to simper, to smirk, to want asking, to hesitate;
to play the bully, to set up for a beau, to boast or brag of, to pique or plume oneself;
to put on the airs of a lord.
to honour, to respect.
Որում պատիւ մատուցանեմք, զնա ոչ իշխեմք կոչել իսկ անուամբն, այլ ինքնիւն. աստուստ եւ պիւթագորականացն առեալ զսկիզբն. ի՛նքն ասաց, նազեցուցանելով եւ պանծալի առնելով զպատմօղն վարդապետն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 99։)
Նմանութեամբն որդւոյ կիտուածովք արծաթոյ զգեղեցկութիւն նորա նազեցուցանեն. (Նիւս. երգ.։)
affected creature.
cf. Նազարացի.
scepter.
• . մէկ անգամ գործածում և Ճառընտ. իբր օտար բառ. «Նազարէթն մա-քուր ասի և նազովրին՝ գաւազան»։
• = Եբր. [hebrew word] nēzer «արքայական թագ», որի վրայ աւելի ընդարձակ տես յեզեր։
winder.
to have a presentiment of, to foresee, to forebode.
presentiment, foreboding.
precaution.
Զգուշութիւն կանխեալ. նախապատրաստութիւն. անքոյթ պահպանութիւն. եւ Իրք զգուշութեան.
Անկարելի էր տեսանել՝ այնչափ նախազգուշութեանց ի մէջ եղելոյ։ Գիրս խրատու եւ նախազգուշութեան։ Վստահացեալք յիւրաքանչիւր նախազգուշութիւնսն (կամ նախզգուշութիւնսն)։ Զճանապարհորդութեանն նախազգուշութիւնսն. (Պիտ.։)
cf. Կանխազեկոյց.
Կանխաւ զեկուցեալ, եւ զեկուցանօղ, կանխազեկոյց.
Նախազեկոյց աւետամատոյց փառաց գալստեան՝ ի դշխոյն պահեալ սուրբ թագաւորիդ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to prepare.
ՆԱԽԱԿԱԶՄԵԼ. Յառաջագոյն կազմել՝ հանդերձել՝ պատրաստել.
Զիա՞րդ համբարէին զհինգ օր (եգիպտացիք), տեսանելով զաստուած իւրեանց (զոչխարս) նախակազմեալ ի պատարագ. (Վրդն. ել.։)
zeal, fervour, warmth;
envy, jealousy.
first author, first principle, beginning, origin, source;
chief, escort, guide.
ἁρχηγός, ἁρχηγέτης primus, auctor, dux, princeps. Նախկին սկիզբն. հիմն. սկզբնաւորութիւն. սկզբնապատճառ. հաւակ. հեղինակ. առաջնորդ. կարապետ.
Կատարումն օրինաց, եւ նախասկիզբն շնորհաց։ Նախասկիզբն միանձանց. (Շար.։)
Նախասկիզբն իբր առաջին հիմն ցնծալեաց իմոց հաստատեցաւ այն. (Պիտ.։)
Առ աշակերտսն դարձուցանէ զբանն իբր ի նախասկիզբն գործոյս. (Լմբ. տնտես.։)
Յէէ իմեմնէ մեր մարմինս, եւ ոչ յէէ. հակառակաբար առ նախասկիզբն նիւթն գոյացեալ յոչիմեքէ (այսինքն յոչնչէ). (Առ որս. ՟Գ։)
Ոչ նորոգ ինչ, եւ կամ նախասկիզբն (կամ նախ սկիզբն) յայս գալ բռնադատիմք. (Պիտ.։)
of a noble or princely family.
Որ է յազգէ նախարարութեանց. նախարար.
Կուտեալ զամենայն նախարարազունսն. (Խոր. ՟Գ. 58։)
first Gospel-preaching;
preceding words, admonitions or discourses.
Նախկին քարոզ բանին. կանխաւ քարոզիչ.
Եթէ ոք քան զնախաքարոզն Գրիգոր (լուս) խորհեսցի լինել իմաստուն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Քրիստոսի նախաքարոզք. (Շ. տաղ մարգ.։)
ՆԱԽԱՔԱՐՈԶՔ գ. Կանխաւ քարոզեալ բանք՝ խրատք.
Յառաջ կոչէր զեղբարսն, զնախաքարոզսն սակաւուք երկրորդ էր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
archbrigand.
Գողապետ. քաջանուն յելուզակ. այն է Վասիլ քաջ իշխանն հայոց՝ յայլազգեաց գող Վասիլ ասացեալ.
Որոյ Վասիլ անուն ձայնեալ, նախելուզակ մականուանեալ. (Շ. վիպ.։)
talking uselessly;
speaking unjustly, slanderous, biting, satirical.
Նանիր եւ անիրաւ լեզուաւ. զրախօս. ունայնաբան.
Չարամահ սատըմամբ կորեան նանրալեզուքն. (Սամ. երէց.։)
fleet.
cf. Նաւաստ.
• , ի-ա հլ. «նաւավար» Պիտ. Փիլ, Յայտ. ժը. 17. (սխալմամբ բառս կարծուե-լով ազն բառից բարդուած՝ հոլովուած է յգ. ուղ. նաւազունք, սեռ. տր. նաւազանց)։
• = Պհլ. *nāvāz հոմանիշ ձևից, որ թէև ա-ւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում սնդ. ❇ navāza-«նաւավար», սանս. [other alphabet] nā̄vāǰá-«նաւավար» ձևերը ածանցուած nāu «նաւ» բառից՝ az-aǰ-«վա-րել, քշել» բայով, որի համապատասխանն է հյ. ածել. հմմտ. գաւազան, խարազան և յն. ναυαγός «նաւավար»։-Հիւբշ. 201։
• Աոհասառակ համարւում էր նաւ բա-ռիզ կազմուած՝ հայերէնի մէջ։ Վերի ձե-ւով մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 662 և Arm. Stud. § 216։
Նաւավար, եւ ամենայն որ ի տեղիս տեղիս նաւեն, եւ նաւազք. (Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 17։)
Բազմախումբ մշակացն մանկունք, եւ նաւազացն. (Պիտ.։)
Նաւազք ոմանք, եւ կամ երկրի մշակք։ Զնաւազս, եւ զերկրագործս։ Ո՛վ նաւազք ու՞ր երթայք։ Վտանգ նաւազացն. (Փիլ. (ուր գրի եւ նաւազանցն. ուստի եւ Հին բռ. յարմարէ, նաւազունք)։)
ever merry, cheerful, joyous.
Միշտ արթուն եւ զուարթուն.
Յարազուարթ պաշտօնքս անդադար, եւ մշտամատոյց աղօթիցս սահման. (Ոսկիփոր.։)
ever-pleasing;
always green.
ἁειθαλής semper vigens, splendidus. Մշտազուարճ. միշտ զուարճացեալ՝ ուռճացեալ իրօք կամ նմանութեամբ. յարադալար. անթառամ. եւ Զուարթագին. կայտառ. առոյգ. արծարծ. անտրտում.
Յաւէտափթիթ եւ յարազուարճ են տունկք իբրու Աստուածային դրախտին. (Փիլ. լին. ՟Ա. 9։)
Զի առանց ստութեան նիւթեղէն եւ յարազուարճ տունկք են, Շ. (թղթ.։)
Յարազուարճ ծառ լինի՝ ջրոցն հոսմամբ պարարեալ. (Նիւս. երգ.։)
Յարազուարճ եւ մշտափթիթ՝ լուսեղէն կանաչութեամբ ծաղկեալ. (Խոր. հռիփս.։)
Արգաւանդութիւն գաւառի յարազուարճ լինելով։ Յարազուարճ պայծառութեամբն, եւ քաղցրաճաշակ պտղովն. (Պիտ.։)
Յարազուարճ խնդութեամբ, կամ բերկրանօք. (Խոր. վրդվռ.։ Պրոկղ. յոսկ.։)
Յարազուարճ հարսնարանին. (Ճ. ՟Բ.։)
Յարազուարճ ձայնիւ օրհնել զԱստուած յաւիտեան. (Տաղ.։)
Ի յարազուարճ ուրախութիւնն ցնծան. (Մխ. ապար.։)
Լոյս զուարթ կոչէ, որ զանմահութիւնն յայտ առնէ, եւ զմշտնջենաւորութիւն, եւ զյարազուարճ լինելն. (Խոսր.։)
alloy, alloying;
— տառից տպագրութեան, type-metal.
always licking;
vampire, blood sucker.
• տե՛ս Առլեզ։
ՅԱՐԱԼԷԶ կամ ԱՐԱԼԷԶ. συνδάψος, βλιτύρ ut consumens, exprimens եւ այլն. κένταυρος centaurus. որ եւ ԱՌԼԵԶ. Յար եւ իսպառ լիզանօղ. լափլիզօղ. (գուցէ եւ Արայի լիզօղ) ըստ յն. ծախօղ, ծծօղ. եւ ձիացուլ. Ճիւաղ մտացածին ըստ քերթողաց որպէս զեղջերուաքաղն.
Յիրողութեանցն ոմանք անգոյնք են, որպէս եղջերուաքաղն եւ արալեզն (կամ յարալէզն), եւ որչափ ինչ մերս վերաստեղծէ մտածութիւնս. (Սահմ. ՟Ա։)
Ոմանք անուանեալք, եւ ոչ ենթակացեալք, որպէս արալեզն եւ եղջերուաքաղն. (անդ. ՟Ե։)
Զառլեզն ի շանէ ... զոր արալեզն կոչեն. (Եզնիկ.։)
perpetually burning or burnt.
Յար կիզօղ. միշտ կիզանօղ կամ կիզանողական. եւ կիզեալ, կամ անշէջ բորբոքեալ.
Զառանց լուսոյն եւ զյարակէզն հնացուցանելով զհուր. (Անյաղթ բարձր.։)
Հուր որքան զօրէ, յարակէզ առնէ զծնողն. (Շ. թղթ.։)
Յարակէզ մշտնջենաւոր մատնեալ բոցոյ. (Սկեւռ. աղ.։)
Գեհեն զմշտաբորբոք եւ զյարակէզ հնոցն անուանէ. (Երզն. մտթ.։)
Մի՛ մատներ յարակէզ տոչորման տապակաց. (Բենիկ.։)
cf. Յաւակնայեղց.
Մեռանի անդ անզգուշաբար ի յաւակնայեղց դիմացուածոյն. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Յանհպելին մերձենայր փայտ ապարասանաբար, եւ գեղաղէշադիտակ ըզխայրին կապտէր յաւակնազեղց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
always cheerful, ever pleasing;
always green.
cf. Յաւէժազուարճ.
ՅԱՒԷՏԱԶՈՒԱՐԹ ՅԱՒԷՏԱԶՈՒԱՐՃ. ἁειθαλής semper virens. Հանապազ զուարթ եւ զուարճացեալ. յարազուարճ. յարադալար.
Տնկեսցուք զձիթենին յաւէտազուարթ (կամ յաւէտասաղարթ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
Յաւէտազուարճ ցնծութեամբ խնդա՛. (Անան. եկեղ։)
cf. Յաւէժազուարճ.
ՅԱՒԷՏԱԶՈՒԱՐԹ ՅԱՒԷՏԱԶՈՒԱՐՃ. ἁειθαλής semper virens. Հանապազ զուարթ եւ զուարճացեալ. յարազուարճ. յարադալար.
Տնկեսցուք զձիթենին յաւէտազուարթ (կամ յաւէտասաղարթ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
Յաւէտազուարճ ցնծութեամբ խնդա՛. (Անան. եկեղ։)
cf. Յեզդիմ.
Զի լիցի յիզդիլ գետին՝ ջրհեղեղին զգուշացեալ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 64։)
Յեզդիլ զերկիր ասէ չտայ թոյլ ի վերայ երկրի ելանել ջըրհեղեղին. (Լծ. փիլ.։)
dry the waters off the earth.
Զի լիցի յիզդիլ գետին՝ ջրհեղեղին զգուշացեալ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 64։)
Յեզդիլ զերկիր ասէ չտայ թոյլ ի վերայ երկրի ելանել ջըրհեղեղին. (Լծ. փիլ.։)
crown.
եբր. նէզէր. այսինքն Պսակ, թագ. կամ սրբութիւն, իբր սրբազան նշան արքունի. βασίλειον, ἀγίασμα.
Առաքեաց զարքայորդին, եւ եդ ի վերայ նորա ե՛ւ զյեզերն ե՛ւ զվկայութիւնն, եւ թագաւորեցոյց զնա, եւ օծ զնա. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 12։)
highwayman, brigand, bandit, assassin;
thievish.
ՅԵԼՈՒԶԱԿ կամ ՅԵՂՈՒԶԱԿ. գրի եւ ԵԼՈՒԶԱԿ. Յուզակ ուղւոյ կամ ելից ճանապարհաց ի կողոպտել զանցաւորս. աւազակ. հուղկահար կամ յուղկահար. հրոսակ. ասպատակաւոր. մեկնակազէն. թիւրիւտիւ. ճէլալի.
Նահատակութիւնք նորին ի յեղուզակս ազգին վանանդացւոց։ Հետամուտ յեղուզակացն (կամ ելուզակացն) էր. (Խոր. ՟Գ. 44. 45։ եւ ՟Բ. 13. 14. 15։)
Բռնաւորն, եւ յելուզակք իւր. (Նար. ՟Զ։)
Զոր սպանին յելուզակք ի գաւառին ունկռաց. (Վրդն. պտմ.։)
Կամ ա. իբր Աւազակական.
Զխրոխտ եւ զյեղուզակ բարուցն ունելով ամբարհաւաճութիւն։ Առաւելու խրոխտ եւ յեղուզակն բարուք. (Պիտ.։)
thievishly.
Աւազակաբար. իբր յեղուզակ. ասպատակօրէն.
Յեղուզակաբար արշաւանօք խռովէին զաշխարհս. (Խոր. ՟Գ. 44։)
plundering, robbery.
to overflow, to run over.
cf. Յելուզակ.
always running or flowing, falling continually.
Միշտ զեղեալ. մշտահոս. մշտաբուխ.
Ջերմագոյն եւ անընդմիջելի մշտազեղ արտասուօք. (Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Պահանջումն.
• «ձեռքի ապարանջան». մէկ անգամ ունի Օրբել. ողբ. ժե. «Պահանջանքն իմոյ բազկին և ապարանջանքն իմոյս ո-տին»։
Զպահանջանս խոշտանգանաց ի ծառայակիցն իւր եցոյց զվայրենի անողորմութեան. (Սեբեր. ՟Ժ։)
ՊԱՀԱՆՋԱՆՔ. գ. Որպէս բառ ռմկ. թուի՝ Ազգ ինչ ապարանջանից՝ մանաւանդ բազկի.
Ո՞ւր պահանջանքն իմոյս բազկին, ւապարանջանքն իմոյս ոտին. (Ուռպ. ողբ.։)
guard, guardian, inspector, superintendent, overseer;
sentry, sentinel;
—ք, guard, guards, garrison;
cf. Հմայեակ;
— այգեստանի, vineyard-keeper;
cf. Հրեշտակ.
• , ի-ա հլ. «պահող» ՍԳր. Եւս. քր. «պահպանութիւն» Սղ. լը. 2. ճխ. 3. ա. մկ. (ստէպ). Եղիշ. «հմայեակ» Կանոն. որից պահապանապետ Պղատ. օրին. Պտմ. աղէքս. տահապանութիւն Ճառընտ. կամ առանց լօ-դակապի՝ պահպան Գ. մկ. գ. 16. Փիլ. պահ-պանապետ Եսթ. բ. 20. պահպանակ Խոր. Կանոն. պահպանութիւն ՍԳր. Բուզ. պահ-աանել Փիլ. ևն։ Բառիս հին ձևն է *պարհա-պան։
• = Պհլ. *pahrapān<զնդ. *pāϑrapāna-բառից, որ կազմուած է pahr<զնդ. pāϑra «պաշտպանութիւն, պահպանութիւն»+pān «պահող» բառերից։ Վերի բառերը աւանդ-ուած չեն թէև, բայց կան նրանց այլ գաւա-ռական ձևերը. ինչ. պհլ. pāspān=պրս. pās-bān «պահապան»։ Տե՛ս նաև պահ։-Հիւբշ. 217։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառութեամբ ունինք Ալշ. Մշ. պահաբան, Երև. պրհապան, Մկ. պmխmպան, Պլ. բահաբան ձևերով՝ միայն «պահապան հրեշտակ», «Աստուած պահա-պան» ձևերի մէջ։ Մինչև անգամ էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառում կայ bahaban «պահապան հրեշտակ». ինչ. bahabanəm esirgedi «պահապան հրեշտակս ինձ պահ-պանեց» (Բիւր. 1898, 865)։ նը (Օրբել. 1861, էջ 268), որ ճիշտ այն է. ինչ որ այլուր Պարտիզացփոր.
• = Նոյն է պարտէզ բառի հետ և ծագում է կա՛մ պհլ. գւռ. մի ձևից, և կամ հայերէնի մէջ րտ>հ ձայնափոխութեամբ (իբր եր-թալ>էհա*լ)։-Աճ.
φύλαξ, προφύλαξ custos, excubitor φυλάσσων qui custodit φυλάκισσα custos foemina. Որ պահէ զոք կամ զիմն՝ զգուշաւոր ոստիկանութեամբ. պահպանիչ. պէքճի. եբր. շմէր. (յորմէ շամրտացի, սամարացի)
Մի թէ պահապա՞ն իցեմ եղբօրն իմոյ։ Պահապան դրախտին արքունի։ Պահապան կանանց, կամ այգեստանի, քաղաքի, զօրաց։ Մի՛ ննջեսցէ պահապան քո։ Պահապան Իսրայէլի։ Թողեալ անդ պահապանս զօրս.եւ այլն։
Անուանեցան շամրտացիք. զի եւ անունն իսկ պահապանս յայտ առնէ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Պահապան խնդրեմք ի քէն Քրիստոս։ Պահապանք աշխարհի՝ բանակք տեառն շուրջ զերկիւղածովք. (Շար.։)
Եհաս մինչեւ յերկինս որպէս զաղաղակ սոդոմայեցոց ի պահապան հրեշտակացն. (Լմբ. յայտն.։)
Գումարէին զնա (ի) պահապան աշխարհի. (Եղիշ. ՟Գ։)
Հրամայեաց զզօրն ի ներքս տանել պահապան քաղաքին։ Պահապանս կացուցին թշնամութեամբ ի վերայ իսրայէլացւոց։ Պահապանք ոստիկանութեամբ կային ապողոնեայ ի վերայ նոցա։ Յիւրոց զօրացն պահապանս թողոյր իւրաքանչիւր քաղաքաց, եւ այլն. (՟Ա. Մակ.։)
frost, ice;
sleet;
cold, icy, glacial, freezing;
հալիլ, լուծանիլ —ին, to thaw, to melt, to liquefy;
— ձուլել, to freeze, to ice.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն ևեռ. պաղի) «սառոյց» Ոսկ. եփես. Խոր. Ղի-ւընդ. «ցուրտ, հով» Յայսմ. Գնձ. որից պա-ղիլ «սառչիլ» Ել. ժե. 8. Յոբ. զ. 17. Պտմ. աղէքս. «հովանալ» Յայսմ. պաղանալ Խոր. նորապաղ Պտմ. աղէքս. սառնապաղ Գնձ. պաղքաշ «ցուրտը իրեն քաշող» Վստկ. 159, պաղպաղակ «վանակնի և բիւրեղի նման թափանցիկ և փայլուն մի տեսակ քար» Վե-ցօր. էջ 51. Շիր. պաղլեղ «շիբ» Բժշ. (բարդ-ուած հոմանիշ լեղ բառի հետ), պաղաչ (թերևս գրելի պաղակն) «մի տեսակ ազնի քար» Վանակ. հց. նոր գրականում պաղ-արիւն, պաղարիւնութիւն, պաղպաղակ «մա-րօժնի, տօնտուրմա», պաղպաղակավաճառ «պաղպաղակ ծախող» ևն։
• ՆՀԲ լծ. յն. πάγος «սառոյց», թրք. pek «ամուր, պինդ» և լտ. pactus «տընկ-ուած»։ Հիւնք. յն. πάγος, πάχνη «սառոյց, պարզ, եղեամն»։ Bugge, Beitr. 34 և IF 1, 455 պաղպաղակ դնում է փաղ-փաղիլ բայից։ Petersson, Ar. u. Arm Stud. 95 սանս. basta «ապուշ», ֆրիզ. oal, pall «հաստատուն, անշարժ» բա-ռերի հետ հնխ. bol-, bl-արմատից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. պաղ, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Սեբ. բաղ, Տիգ. բmղ, Զթ. բօղ, բող, Հճ. բօղ, Սվեդ. բիւղ. -այս բառերը նշանա-կում են «սառոյց» (Երև. Վն.), «ցուրտ» (Պլ ևն), «սառն» (Ախց. Կր.)։ Նոր բառեր են պաղապուր, պաղսիրտ, պաղբերնիլ, պաղե-րես, պաղեանց, պաղպրակ, պաղլիկ, պաղ-լիճ, պաղլորակ, պաղուլակ, պաղլուլակ, պաղկեկ, պաղշկիլ, պաղշտկիլ, պաղուկ պաղսրտիլ։-Գւռ. պաղիլ նշանակում է նաև «աչքը անթարթ նայիլ» և այս իմաստով նը-ման է թրք. ❇ donuqlanmaq (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 818) հոմանիշի կազմութեան, որ նոյնպէս ծագում է don ռսառոյց» բառից, իսկ donuq «խունացած»։
Լուսաւորիչն սուրբ զջերմն ճառագայթ աւետարանին լուսոյ վառեալ ի պաղս հիւսիսոյ. (Խոր. հռիփս.։)
Գետն Երասխ սառուցեալ էր ... իբրեւ ելանէին ի վերայ պաղին բազմութիւն զօրացն, անդէն վաղվաղակի խորոց մատնէին, խորտակեալ պաղին։ Հանեալ ի վերայ պաղին զառն եւ զգերին, յանկարծակի հատեալ պաղին՝ զորս ի վերայ կային՝ զամենեսեան ընդ իւրեաւ ծածկեաց. (Ղեւոնդ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
Յորում կաթեաց շողն երկնային, զպաղըն հալեաց զհիւսիւսին. (Շ. եդես.։)
Լուսոյն ծաւալմամբ լուծեալ զպաղ սառինն. (Տաղ.։)
ՊԱՂ ա. որպէս բառ ռմկ. Ցուրտ. զով.
Որ ի լըճին սառնամանեաց՝ զմարմին սրբոցըն պաղ ձուլեաց. (Գանձ.) այսինքն պաղեցոյց իբրեւ զսառն։
dried fig, string of dried figs, a frail.
• , ի-ա հլ. «չոր թուզ» Ա. թագ. իե. 18, լ. 12. Դ. թագ. դ. 42, ի. 7. ես. լը. 21. Նորագիւտ Ա. մնաց. ժբ. 40. (իսկ Յուդթ. ժ. 5 գրուած է յգ. գրծ. պաղատտկօք, այլ ձ.
• ՆՀԲ «նոյն բառ է և ի յն. բալա՛թի»։ Հիւնք. յն. παλάϑη «կողով թզոյ», պրս. falāta «պտուղ չորացուցեալ, քաղցու թանձրացեալ, պաստեռ».
ՊԱՂԱՏԻՏ ՊԱՂԱՏՏԻԿ. Նոյն բառ է եւ ի յն. բալա՛թի. παλάθη massa ficuum. Չոր թուզ ի շարս անցուցեալ կամ կոխեալ յամանս. տիւզի կամ տապան ինճիրի. եբր. տէվլա.
Կայթ մի չամիչ, եւ պաղատիտս երկերիւր։ Ետուն նմա կոտոր մի պաղատտաց եւ երկուս չամչեայս, եւ կերաւ։ Առցեն պաղատիտս թզոյ, եւ դիցեն ի վերայ վիրիդ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Բ. 18։ եւ ՟Լ. 12։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի. 7։)
Ելից զնա (զմախաղն) փոխնդով եւ պաղատտկօք (կամ պաղատկօք, կամ պաղատակօք). (Յուդթ. ՟Ժ. 5։)
Եզեկիա թագաւորն բժշկեցաւ պաղատիտ թզովք։
cattle;
—ք, means, expedient, device;
—ս պաճարել, to seek the means to, to resort to all sorts of expedients, contrivances or shifts.
• , ի-ա հլ. «նախիր, արջառ, եզ, կով, կամ լայնաբար՝ ամէն անասուն» Կա-նոնք սահ. 126. Տիմոթ. կուզ 327. Փիլ. Խոր. Պտմ. աղէքս. 13. որից պաճարաբուծ «հ--վիւ» Պիտ. պաճարամիտ «անմիտ» Լմր. մատ. 56, 95. պաճարեղէն «անասուններ» Նիւս. կազմ. պաճարարօտ Փիլ. Ասող. պա-ճարապէս «անասնաբար» Անյ. հց. իմ. քա-ջապաճար Փիլ.։ Այս արմատից են գալիս նաև աաճարանք «ինչք, ապրուստ, պաշարե-ղէն» Ագաթ. Պիտ. Յհ. կթ. Ղևոնդ. «ճար, ճա-րակ, հնարամտութիւն, հնարք» Ոսկ. մ. ա. Չ. Փիլ. յովն. 590. պաճարք «հայթայթանք. մեջոց, հնարք» Ոսկ. մ. ա. 22. պաճարել կամ պաճարիլ «հայթայթել, նիւթել, միջոց կամ հնարք գտնել» Ոսկ. մ. ա. 22. Փիլ. Պիտ. անպաճարան «անհնարին, շատ դըժ-ուար» Փիլ. իմաստն. նշանակութեան զար-գացման համար հմմտ. պախրէ։
• ՆՀԲ աաճար «տաւար» բառի համար թուի թէ յիշում է եբր. պաքար «պախ-րէ». իսկ պաճարել՝ լծ. և նոյն թրք. be-ǰermek և ռմկ. ճարել։ Lag. Urg. 479 ճարակ բառի հետ։ Հիւնք. պաճար «տա-ւար»=պրս. čārpā «չորքոտանի» (շըրջ-մամբ), իսկ միւս նշանակութիւններով վաճառ բառից։ Գազանճեան, Արևել. մամ. 1907, 934-5 պաճարել=թրք. bejer-mek։ Meillet, Rev. d. ét. arm. 2, 6 պա-մասնիկով իրան. ճար (cār), ճարակ (čārak) բառերից փոխառեալ։
θρέμμα, κτῆνος alumnus, pecus, jumentum. Նախիր. անգեայ. արջառ. եզն, եւ կով. եւ լայնաբար՝ ամենայն անասուն. պախրէ, պախրիք. սըղըր, էօքիւզ, ինէկ, տավար, հայվան. եբր. պաքար.
Ի պաճարաց եւս ծննդից՝ ըստ հօտից եւ անդէոց։ Ոչ եւս վարեսցեն ի պէտսն զպաճարսն։ Շունք՝ որ ի հօտսն են, յառաջագոյն մարտնչելով ի վերայ պաճարացն մինչ ի յաղթութիւն։ Զբնակիցն ի մեզ զպաճարն պարարեն՝ զցանկութիւնն։ Զառ ի շնորհ պատարագն յարու պաճարաց առնել. (Փիլ.։)
Լերինքն զանասուն պաճարս բազմացուցանեն մեծահասակս. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Սիրելի է սա (գարունն) ամենայն մարդկան, եւ ցամաքային պաճարաց։ Ի թշնամեացն խողխողի զինուք զօրէն պաճարաց. (Պիտ.։)
Իբր զանզգայ պաճարս անասնոց մեռանիմք, եւ ոչ զարհուրիմք։ Ոչ պաճարք խոտաճարակք, եւ կամ լուղակ կերակրելիք. (Նար. ՟Ծ՟Ե. եւ Նար. առաք.։)
Զկոյտս ջոլրաց անասուն պաճարաց. (Երզն. մտթ.։)
Չտայ զքեզ ի ձեռս, որչափ ինչ պաճարս եւ պաճարիցի սատանայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)
delicious condiments.
• , անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փիլ. ել. 481. «Գինեզինութիւնք և խա-հակերութիւնք՝ որ ի ձեռն անյագութեան և որովայնամոլութեան լինին, ի պաճիտակ լի-նելոյ գործեն հիւանդութիւն»։ (Աւգերեան լտ. թրգմ. ob abusum expletionis զեղծումն գոհացման)։ ՆՀԲ մեկնում է «աւելորդ պա-ճուճանօք և հանդերձանօք յօրինեալն», ՋԲ «աւելորդ պաճուճանք կամ հանդերձանք կե-րակրոց», ԱԲ. «աւելորդ զարդարանք կամ կերխում»։
Գնիեզինութիւնք եւ խահակերութիւնք՝ որ ի ձեռն անյագութեան եւ որովայնամոլութեան լինին, ի պաճիտակ լինելոյ գործեն հիւանդութիւն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 18։)
adorned, beautified, set off, decked, elegant;
jewel, trinket;
cf. Պաճուճան.
• «զարդ, զարդարանք. 2. զարդա-րուն» Բրս. ծն. Վրք. հց. ա. 192. Նար. կուս. Մագ. որից պաճուճել «պճնել, զարդարել» ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. պաճուճան Ոսկ. ես. պա-ճուճանք ՍԳր. կոչ. Ոսկ. մ. ա. 12. և ես Կիւրղ. թգ. պաճուճազարդ Վեցօր. պաճուա-պատանք ՍԳր. նկարապաճոյճ Ագաթ. ան-պաճոյճ Վեցօր. ընդվայրապաճոյճ Ոսկ. ես. գեղապաճոյճ Յհ. կթ. լուսապաճոյճ Անան եկեղ. Նար. թագապաճոյճ Վահր. յյտ. ևն։
• ՆՀԲ լծ. թրք. beze-mek «զարդարել»։ Մորթման ZDMG 26, 535 բևեռ. bar-çudibiduni մեկնում է պարսպատուն կամ պաճուապատան։ Հիւնօ. պճնել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233 իբրև կրրկ-նական՝ *պաճ արմատից. հմմտ. պա-րոյր, փաթոյթ, պատուտակ։ Վերի մեկ-նութիւնը տուաւ Meillet, REA 2, էջ 5։
Արմատ Պաճուճելոյ. Պաճուճեալ եւ սեթեւեթեալ. զարդարուն. եւ Պաճուճանք. զարդարանք.
Բազմակատար նիւթ, եւ պաճոյճ արուեստ. (Բրս. ծն.։)
Ոչ կարաց կուրացուցանել զքեզ սատանայ՝ առ ի տեսանել զպաճոյճսն, եւ ոչ պարզեցար ի տես յանցաւոր կանանց, որով որսաց սատանայ զորդիսն Ադամայ ի պաճոյճսն դստերս Կայենի, զարդարելով զնոսա համօրէն մեղօք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Որսայ զորդիս մարդկան անմտաց, եւ ի պաճոյճս յանցանաց զդստերս Եւայի։
fairy, elf.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «առասպելական մի էակ, որ մարդուց է յառաջանում և երէների հետ է արածում» Եզն. 98, 99 (և զպայն իմն ի մարդկանէ. ի մարդկանէ ելեալ պայն, Չպայն իսկ). Ոսկ. պօղ. Ա. 602. Եղիշ. հրց. էջ 50. որից պայիկ (յիշում է ՆՀԲ պայ բա-ռի տակ՝ իբր հոմանիշ, բայց առանց վկայ-ութեան. տարբեր է պայիկ «պահապան», որ ռես առանձին). մարդապայ քաղ Ոսկ մ. ա. 4. էջ 58 (ձեռ. վարդապայն քաղից. այսպէ՛ս է սրբագրում Հ. Ա. Բագրատունի, Որատիռ-սի Ար. քերթ. էջ 31, որ ընդունում են նաև Նորայր, Քննասէր Ա. էջ 10 և Գալեմքեար-եան, Մասիս 1900, 403), նաև Պայապիս Քաղեայ յատուկ անունը՝ Խոր. Ա. ժդ. (կազ-մուած պայ+ապիս (կովը) և քաղ բառերից ըստ Աճառ. Արրտ. 1912, 838, իսկ ըստ Markwart, REA 8 (1928), 221 եգիպտ. παάπις անունից, որ էր հայր իմաստունն Ամենովփիսի)։-Եզնիկի առաջին վկայու-թեան մէջ (զպայն իմն) չի կարող պայն լի-նել որոշեալ ձև՝ յաջորդ իմն անորոշի պատ-ճառաւ. ուստի պէտք է ենթադրել պայ բառի հետ նաև պայն ձևը, որ հաստատւում է նաև տակի գւռ. ձևերով (տե՛ս այս մասին Աճառ. REA 3, էջ 7)։ թիւնը յաջորդութեամբ ստանալ, յաջորդել» եւս. օր. Խոր. «տիրել, իշխել» Յհ. կթ. պա-յազատութիւն Եւս. քր. անպայազատ «բնա-ջինջ եղած, սերունդը անճիտած» Խոր. յար-մարեալ ձև է պայ-ազն Մագ. թղ. 63 «սին-լըքոր» (ըստ ՆՀԲ), «իշխան» (ըստ ԱԲ)։
• = Պհլ. *payāzāt ձևից, որ է հպրս. *pati azāta «յաջորդ յազատութեան, որ է ազ-նուականութեան», կազմուած pati մասնի-կով՝ āzāta-«ազատ» բառից։-
• ՆՀԲ «լծ. փայէ և զաթ (իմա՛ պրս. [arabic word] nāya «պատիւ, աստիճան» և արաբ. [arabic word] dāt «անձ»). ուստի առ մեօք առին բմանք որպէս պէյզատէ»։ Lag. Arm. Stud. § 1802 վերջի մասը դնում է պոս. zād=zāda «ծնեալ»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 205 պրս. [arabic word] beyzād, ❇ [arabic word] bey-zāda «բէկի ծնունդ»։ Muler WZKM 10, 356 pat-մասնիկով zāt «ծնեալ» բառից՝ ընդունելով պայ-ազատ՝ իբր «agnat» նշանակութեամբ։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ նախ Ա. Խա-չատրեան (անձնական. նամակ առ Հիւբշ. 1898 թ.)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 310 մերժելով իր առաջին կարծիքը (ըստ որում [arabic word] bāy, beg թուրքերէն է), դնում է պայ «պարիկ»+զատ, իբր թէ «պարիկներից ծնեալ՝ քաջ»։ Նոյնը Հայ-Երան. Ուսումն. էջ 83 դարձեալ փոխելով իր կարծիքը՝ պհլ. vehzād-պրս. [arabic word] behzad «վեհածին»։ Ան-կախ Խաչատրեանից՝ վերջին անգամ վերի ձևով մեկնեց Benveniste ՀԱ 1927 762։
Իբրեւ զծովացուլն՝ զոր ի կովէ ելեալ ասեն, եւ զպայն իմն ի մարդկանէ։ Ոչ երբէք ի մարդկանէ ելեալ պայն, եթէ առ երես արարած իցէ. (Եզնիկ.։)
guard, guardian;
cf. Պայ.
• , ի-ա հլ. «բերդի պահապան, պա-հակ զինւոր, հետիոտն զինւոր» Խոր. Գ. 36. Փարպ. Ղևոնդ. ժ, էջ 37. Ասող. 126. ոռուած նաև պայեկ Օրբել. պահեկ Մեսր. եր. պայակ Խոր. Գ. 36 (մի ձեռ.)-Նոր ձևն է փայիկ «ոտքով վազող սուրհանդակ» Լծ. նար. («Սուրհանդակ, փայիկ և այնոքիկ՝ որ առա-ջի պարոնաց վազեն ոտիւք, յորժամ պարոնն ի ձի ելանէ»)։
• = Պհլ. paik «սուրհանդակ», paikān «հե-տևակ զօրք», պրս. [arabic word] paig «սուրհան-դակ և թղթաբեր», հին նշ. «հետիոտն, հե-տևակ զինւոր, ոստիկան, դահիճ», paigān -salār «ոստիկանապետ», սանս. nadiև» «հետևակ զինւոր». պրակր. pāikk։ Այս բո-լորը ծագում են սանս. pad-, զնդ. paδ-, պրս. [arabic word] pāy «ոտք» բառից, որի հալ. զեղակիցներն են հետ-ք և ոտն։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] paigā «հե-տևակ զինւոր», արաբ. [arabic word] faiǰ «թղթա-а-248 տար, սուրհանդակ», վրաց. ბაიკი պաիկի, უაიკი փաիկի «արագընթաց, արագոտն, гкороходъ. 2. ճատրակի խաղի մէջ հետևա-կը» (Horn § 359)։-Հիւբշ. 220։
Մերուժան հրամայէ պայակացն (կամ պայկացն) զբերդից պարսպացն կախել զկանայս նախարարացն. (Խոր. ՟Գ. 36։)
Ձաղեալ զնա պայկացն՝ մերկացուցին զնա. (Փարպ.։)
Անդէն վաղվաղակի թօթափեցան պայիկքն նախամարտիկք, որք պահէին զպարիսպսն։ Թօթափեցան ամենայն պայիկք նախամարտկացն ի պարսպէն։ Մարտ եդեալ ըստ պայիկսն. (Ղեւոնդ. ՟Ժ։ Ասող. ՟Բ. 4։ եւ ՟Գ. 10։)
bailiff, city magistrate, magistrate.
• «ֆրանկների կողմից Կիլիկիոյ, Հայոց մեծ իշխանին տրուած աատուռ։ տիտղոս» Հեթմ. պտմ. Յիշատ. Վահր. ոտ. 210. Սմբ. պտմ. Սամ. անեց. շար. 148, «պարոնի կամ ասպետի փոխանորդը» Ան-սիզք 9, 39. որիզ պայլութիւն Անսիզք 11-17 Մեխ. աս. 514, Պտմ. կիլ. 207։
• = Հֆրանս. bail «կառավարիչ, հսկող, դա-տաւոր», ֆրանս. baile «խնամակալ, դես-պան Վենետկեցոց ի Պօլիս», bailli «ոստի-կան դատաստանաց, դատաւոր», bailli-áge «դատաւորութիւն, սահման դատաւորի 2. ատեան, տուն դատաւորի», իտաւ. bailo balio «կառավարիչ, դատաւոր», balia «իշ-խանութիւն», balioso «զօրեղ, հզօր», որից նաև թրք. [arabic word] balyōz «դեսպան Վենետկե-ցոց ի Պօլիս», ռմկ. պալեօզ «մեծահարուստ անձնաւորութիւն»։-Հիւբշ. 390-1
Բառ գաղղ. եւ իտալ. bailo, balio. թ. պալեօզ. որ էր առ մեօք սեպհականեալ անուն դեսպանի վենետկեցւոց ի Կոստանդինուպօլիս. եւ առ կիլիկեցւովք, անուն պատուոյ տուեալ մեծի իշխանին հայոց ի ֆռանկաց.
Պայլն հայոց Կոստանդին կոտորեաց զնոսա մերձ ի Սիս. (Հեթում պտմ.։)
clear, limpid, pure;
clear, serene, clean;
gay;
splendid, sparkling, brilliant, luminous, shining;
bright, polished, clean;
distinct, evident, plain;
illustrious, glorious, farfamed, renowned, celebrated;
ի հանդերձս —ս, arrayed in gorgeous apparel.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «փայլուն, լուսաւոր, վճիտ. ևխբ. շքեղ, փառաւոր» Յակ. բ. 2, 3. Սիր. իթ. 29, լգ. 13. Յայտ. ժե. 6, իբ. 16. որից պայծառանալ Իմ. գ. 7. Յուդթ. ժ. 4, Եւս. քր. պայծառագեղ Ոսկ. ես. Եփր. թգ. պայծառա-գոյն Եզն. պայծառազգեստ Եփր. թգ. պայ-ծառաթև Վեցօր. 163. պայծառանշան Ագաթ. պայծառացուցանել Եւագր. համապալծառ Ագաթ. Ոսկ. փիլիպ. մեծապայծառ Ոսկ. մտթ. Սեբեր. Վեցօր. Եւս. քր. Եփր. թգ. ծաղ-կապայծառ Թէոփ. պհ. Մաշտ. լուսապալ-ծառ Նար. Շար. պայծառակերպ (նորագիւտ բառ) Հայել. 295 ևն։
• Klaproth, As. polygl. 101 արաբ. [arabic word] baiδa «սպիտակ» և գերմ. weiss «սպիտակ» բառերի հետ։ Bugge, Beitr. 33 լեթթ. špihguloth «փայլիլ» բառին է կցում։ Հիւնք. արաբ. պէյզա «սպիտա-կութիւն», պէյազ «սպիտակ»։ Մառ ИАН 1909, 1155 -առ մասնիկով (հմմտ. երկ-ար և արդ-ար) պայծ բա-ռից՝ որ փոխառեալ է վրացական մի լեզուից. տե՛ս պերճ, հմմտ. գւռ. պէծ «կայծ»։ Նոյն ИАН 1920, էջ 106 պայծ արմատը նոյն է դնում պարծիլ, կարծ և կայծ բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Տփ. պա՛յծառ, պօ՛յծառ, Շմ. պայ-ձառ, Ննխ. բայձառ, Ատն. (թրքախօս հայոց մէջ) բէյձառ, Վն. պոծառ, Ալշ. Մշ. պօձառ, Մկ. պուծառ, Ակն. բօձառ, Չրս. բօզառ (ըստ Հայկունի՝ Մօքոս, էջ 23), Սվեդ. բիձձու։
Պայծառ զքաղաքն յօրինեն ամենայն պատրաստութեամբ. (Իգն.։)
Որ ունիցի զհանդերձսն պայծառս. (Յակ. ՟Բ. 2։)
Արեւ, եւ լուսին պայծառ բազմեալ ի քաղաքն Հռոմ (Պետրոս եւ Պօղոս). լոյս յարեւմտից ծագեն ազգաց եւ ազանց յերկրի. (Շ. տաղ.։)
Պայծառ է ինձ այսօր եկեղեցւոյս տեսարան։ Պայծառ է մեզ բանս, եւ շնորհօք լցեալ. վասն զի պայծառ է եւ սուրբ հարանցս հաւաքումն. (Ոսկ. համբ.։ Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Յանձինս պանծային ... վասն պայծառ վարուցն. (Երզն. մտթ.։)
ՊԱՅԾԱՌ ԶԱՆԱԶԱՆԵԱԼ. ποικίλος varius, variegatus. Պէսպէս, գունագոյն։ (Նիւս. կազմ. ստէպ։)
condition, nature, state, quality, circumstance;
condition, term, measure, rule, limitation, close;
part, article, proposition, transaction;
stipulation, agreement, treaty, bargain, compact, pact;
— անհրաժեշտ, condition, sine qua non;
— ժամանակի, appointment, assignation;
— կենաց, condition, state, circumstance;
— նամակ, original draft of a treaty or contract;
հայցուածոյ —աւ, in an interrogatory manner;
—աւ, upon condition, on terms;
— դնել, to place or impose conditions, to make a contract, to contract, to bind oneself by contract;
cf. Ժամանակակէտ.
• , ի-ա հլ. «դաշն, դաշինք, ոճ, ձև, կերպ» ՍԳր. Եւս. քր. Կիւրղ. ծն. Ոսկ. մ. ա. 19 և յհ. ա. 27. որից պայմանաւոր Ա-գաթ. Վեցօր. պայմանել Խոր. Վրք. հց. տա-րապայման Բուզ. անպայման Ագաթ. յետ. նաբար գրուած է ըստ մհյ. պոման Զքր. կթ. Ուխտ. Բ. 86. Մխ. դտ. Մեսր. եր. Մարթին. Անսիզք 9, 13, 15, 47. պոմանել Կանոն. բարդութեամբ՝ պոմնթուխթ «պայմանա-թուղթ» Անտիզք 75։ Նոր բառեր են պայմա-նագիր, պայմանաժամ, պայմանադրու-թիւն, պայմանական, պայմանատրուիլ, նա-խապայման։ -Նոր գրականում (արևելեան բարբառ) անպայման ստացել է «անպատ-ճառ, անշուշտ» իմաստը (ազդեցութեամբ ռուս. бeзуcловнo ձևի), մինչդեռ հին նշա-նաևութիւնն է «չափից դուրս, չափազանց» (անպայման սքանչելի Ագաթ.), իսկ արև-
• = Պազ. paimān «չափ, սահման, խոս-տում, դաշինք, համաձայնութիւն, դաշնա-դրութիւն», պրս. [arabic word] paimān «պայման, ուխտ, դաշինք», [arabic word] paymāna «մի չափ է. 2. գինու մեծ կթղայ», պհլ. ❇ pat-mān, [arabic word] patmānak «դաշինք. համաձայնութիւն, չափ, աստիճան» ❇ [other alphabet] ápatmān «անպայման=չափազանց, ան-չափ»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ա-րաբ. [arabic word] faymān «պայման» (Կամուս, թրք. թրզմ. Գ. 532), արևել. թրք. [arabic word] paуman կամ [arabic word] paymanah «մի տեսակ չափ»։ Իրանեան ձևերը ծագում են paiti-մասնիկով՝ mā «չափել» արմատից. ըստ այսմ պրս. [arabic word] paymūdan, պհլ. pat-māyend, քրդ. piwán «չափել» (Horn § 363), որոնց հետ հմմտ. սանս. mana «չափ», յն. μέτρον (որից մետր) «չափ», լտ. mētior «չափել», ռուս. мepa «չափ» ևն։-Հիւբշ. 230։
Ըստ պայմանի իւրում առնիցեն (զզատիկն)։ Նուէրք իւրեանց ըստ պայմանի իւրեանց։
Ըստ թուոյ նոցա եւ ըստ պայմանի իւրեանց։ Այս էր պայման խորանին վկայութեան։ Պահեսջիք զքահանայութիւն ձեր ըստ ամենայն պայմանի սեղանոյն։ Մի պայման, եւ մի չափ, եւ մի օրինակ ամենեցուն (մեքենովթացն)։ Արտաքոյ բնակութենէ ի տալ (կամ տար) պայման հրամանին տարապարտուց մեռանել (չիք ի յն) Թուոց. (՟Թ. 3։ ՟Ի՟Թ. 6. 24 = 37։ Ել. ՟Լ՟Ը. 21։ Թուոց. ՟Ժ՟Ը. 7։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 37։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 14. եւ այլն։)
Աղքատ առողջ, եւ զօրաւոր պայմանաւ (յն. զօրութեամբ). (Սիր. ՟Ը. 14։)
Սահմանաց եւ բաժնից պայմանս ուսուցանել (այսինքն զչափս). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յաւուր պայմանի հատուցման իւրոյ՝ զոր եդ՝ ի ձեռս մեր տացէ զվճար փոխոյն. (Շ. ընդհանր.։)
Թողուլ զբանիցն զառանձինն պայմանն, եւ զմիտս լեզուին թարգմանել. (Կիւրղ. ծն.։)
Հարցուածոյ պայմանաւ զբանն առաջի դնէ։ Զպայման ծննդեանն (բանին ի հօրէ) ոչ գիտեմք. (Սարգ. յկ. ՟Թ. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
Խնդրեմ զմիտսն քո, եւ զիրացն որ գործիցի՝ զպայման ... Ածէ այնուհետեւ ի գեղեցիկ պայման աղօթիցն։ (Մեղաւորի) տայ ժամանակ եւ պայման պատասխանւոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
Դիտէր զժամանակակէտ պայմանն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
bag, pouch;
— որսոյ, game-bag;
— ուղեւորաց, cloak-bag;
— կշռոց նենգութեան, bag of false weights.
• , ի-ա հլ. «պարկ, քսակ, մա-խաղ» Միք. զ. 11. Յհ. կթ. Երզն. մտթ. որի հետ նոյն են ապաւասիկ կամ պայուսակ Ոսկ. մտթ. պայուասիկ «դրամական մի կշիռ կամ չափ, 50 լիտր» (ճիշտ հաշւով 16 kil 320 gr. ըստ Մանանդեան, Կշիռները, էջ 41) Շիր. Սեբ. 147 (սխալմամբ գրուած է պալ-ռասիկ տպ. Պօլիս, էջ 231). Բռ. երեմ. 264 գրում է պայսուկ և էջ 270 պաւակս. արդի գրականում կայ միայն պայուսակ «չանթա»։ («Քսակ» և «դրամական չափ» նշանակու-թեանց նոյնութեան համար հմմտ. թրք. [arabic word] kise «քսակ. 2. հինգ հարիւր ղրուշի գումար»)։
• -Պհլ. *payūsak ձևից, որ չէ աւանդուած. սրա հետ հմմտ. պրս. օ [arabic word] payūza, օ [arabic word] paivaža «շապիկ և նման նմին լայն հան-դերձք»։ Իրանեանից փոխառեալ է նաև ա-սոր. [syriac word] payūsag կամ payvasaα «վզնոց, ցանց» (Brockelm. Lex. syr 271ա)։-Հիւբշ. 220։
Է՞ր վասն զպայուսակն յիշեաց. (Երզն. մտթ.։)
horse-shoer, shoeing-smith, farrier.
• , որ և պայթար, բայտար, փայ-տար «կենդանիների ոտքին պայտ զարնող արհեստաւոր կամ ձիու բժիշկ» Վրդ. առ. 57. Ոսկիփ.։
Ես ի սկզբանէ մսագործ էի, եւ արդ ո՞ արար զիս պայթար (կամ զիս բայտար ո՞ արար). (Ոսկիփոր.։ 1)
debate, dispute, quarrel, strife, controversy;
գալ, մատչիլ, մտանել ի — ընդ ումեք, to open a question or controversy, to debate, to dispute.
• , ի-ա հլ. «կռիւ, վէճ» Բուզ. Եզն Եղիշ. «իրար հետ դատուիլը» Կանոն, էջ 64. որից պայքարել Մծբ. կամ պայքարիլ Եղիշ. Յհ. կթ. յետին ձևեր են փայքար Արձ. 901 թուից (Վիմ. տար. էջ 5), Օրբել. հրտր. Էմի-նի, էջ 131, փայկար Ոսկ. եփես. 876, փայ-քարիլ կամ փակարիլ Եղիշ. ը. էջ 123.-Բուզ. էջ 60 ցանկում գրուած է երկու անգամ փայքար, որոնցից մէկը էջ 98 վերնագրում դարձել է յանդիմանութիւն և միւսը պայ-քար։
• = Նպհլ. paykār ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] paikār կամ paigār «կռիւ, մարտ, պատե-րազմ», պազ. պհլ. [other alphabet] l patkār «վէճ. կռիւ, հակառակութիւն, պայքար», զնդ. *pai-tikāra (Horn § 360), որ կազմուած է paiti-մասնիկով kar «գործել» արմատից. հմմտ. զնդ. [other alphabet] paiti. akəra-naot «հակառակը գործեց, հակառակուեց» (Bartholomae, Altir. Wört. 447 բառիս ե-մաստը անյայտ է թողնում)։-Հիւբշ. 220։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბაეკრობა պաեքրոբա «վէճ» Միք. զ. 2. საბაეკრო սապաեքրո «մենամարտի տեղ», მემაეკრე մեպտեքրև «կռուող»։
պ. բէյքեար. Կռիւ. կագ. վէճ. յոյզք խնդրոց. գավկա, նիզա.
Թո՛ղ ընդ նոսա (եւ ընդ մեզ) պայքար յանդիմանութեան հակառակութեան լիցի՝ ա՛րքայ. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
Ընդ պարսից քէշին գտօղս՝ ապաւինեալ ի շնորհսն Աստուծոյ՝ մատիցուք ի պայքար. (Եզնիկ.։)
Ընկերաբար գայիր ի պայքար։ Այսչափ երկայնաբան լինել ընդ ձեզ պայքարու։ Ոչ ինչ մտանեմ ես ի պայքար ընդ քեզ վասն բնութեան արարածոցս։ Ընդ աթենացիսն վիճէին պայքարաւ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը. եւ Եղիշ. յառաք.։)
Ի պայքար բանից զոք արկանել. (Արծր. ՟Գ. 5։)
round loaf, bread;
honeycomb;
hen-bane.
• = Յն. πάνις «հաց», որ փոխառեալ է լտ. panis (>ֆրանս. pain) «հաց» բառից։ Շատ կարևոր են մեր բառի փոխառութեան հան-գամանքները. պան յունարէնից կազմուաձ կեղծ կամ գիտական տառադարձութիւն չէ, որովհետև՝ նախ մինչև այժմ էլ կենդանի է բարբառներում, երկրորդ՝ ըստ Sophocles 836 յն. πανις քիչ գործածական մի ձև է և բնաւ չի գտնւում Ս. Գրքի յոյն թարգմանու-թեան մէջ։ (Ստուգեցի որ այն բոլոր դէպքե-րում, ուր հյ. օրինակն ունի պան, յոյնը դնում է αρτος սովորական ձևը)։ Այս բոլո-ռիզ կարելի է հետևցնել, թէ հյ. պան յունա-րէնից չէ՛ փոխ առնուած, այլ ուղղակի լա-տիներենից։
• Schröder, Thesaur. 58 մեզանից է դնում լտ. panis, ՆՀԲ լծ. լտ. ձևը, իսկ Հիւնք. հայերէնը լատիներէնից փոխառ-եալ։ Չէ յիշած Հիւբշման։
• ԳՒՌ.-Արբ. բան, Զթ. բօն, բոն, Սվեդ. բուն «մեղրահաց, չհալած մեղը», որից և կազմուած է մեղրապան Զթ. «մեղրախո-րիսխ»։
• = Յն. πανδοxεῖον «պանդոկ, հիւրանոց, հիւրատուն» ձևից, որի հետ կան նաև παν-ὄογεῖον «պանդոկ», πανδοχεύς «պանդոկա-պան». կազմուած է παν «բոլոր» և δέχομαι «ընդունիլ» բառերից։ Յոյնից է փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] ︎ funtuq կամ [arabic word] funduq «պանդոկ, խան» (տե՛ս Կամուս, թրք. թռոմ Գ. 44). վերջինից է հյ. փնտուկ յետին ձևը, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. էջ 370։
Պանս բաղարջս ի նաշհւոյ զանդեալ իւղով։ Պան մի բաղարջ, եւ պան մի յիւղոյ անտի։ Զպանսն՝ որ ի խանի կատարմանն իցեն. (Ղեւտ. ՟Բ. 4։ ՟Է. 12։ ՟Ը. 26. եւ 31։ տե՛ս եւ ՟Ի՟Գ. 14. 17. 20։ Ել. ՟Ի՟Թ. 32. 2։ Թուոց. ՟Զ. 15. 19։)
Զնաշիհն եւ զորս ի թոնրէն պանս՝ զոհ կոչեաց. (Մեկն. ղեւտ.։)
Մեղու յարմարէ զպանս խորսխացն. (Լմբ. առակ.։)
Զկարասն ... են՝ որ մազտաքոյն ցախովն ձիւթեն, կամ պանին ցախովն ... կամ այլ անուշահամ ծառանց. (Վստկ.։)
Ի յանգս բառից է նոյն ընդ Պահապան կամ պետ, յար եւ նման պ. պան. զոր օրինակ՝ տէրպան, դռնապան. պաղպան, այգեպան, եւ այլն։
popular.
• «հեթանոսա-կան ժողովրդական հասարակաց տօն». մէկ անգամ ունի Ոսկ. եզեկ.։
• -άն πανδημεί, πανδημι, πανδήμιος, πά́νδημος «համաժոռովրդական, հասարակաց» բառից, որ կազմուած է παν «ամբողջ» և δῆμος «ժո-ղովուրդ» բառերից։
Հեթանոսք տանելով ի գերեզմանն կերակուրս եւ ըմպելիս՝ յաւուրս կոչեցեալս պանդեմին, եւ ողջակիզեն զկերակուրսն. (Ոսկ. եզեկ.։)
cf. Պանդոկ.
• Ստուգաբանութիւնը տալիս է մեզ հներից Վրք. սեղբ. էջ 710. «Զնոյն ասել (իմա՛ վերոյիշեալ) պանդուկին, այս է ամենընկալ»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ. նոյնը նաև ՆՀԲ, Müller SWAW 66, 278 և Հիւնք.։
Եդեալ զնա ի վերայ գրաստու իւրոյ՝ ած զնա ի պանդոկի մի. (Ղկ. ՟Ժ. 34։)
Տարաւ ետ զնա ի պանդոկի մի. պանդոկին՝ եկեղեցի թարգմանի։ Եւ պանդոկին ետ ցպանդոկապետն. եկեղեցին ցեպիսկոպոսն. (Սեբեր. ՟Ժ՟Բ։)
Վանորայս շինեալ, բանդոկ պատրաստեալ, զհիւրս ընկալեալ. (Գանձ.։)
Աստուած զնա ի պանդոկ մի. պանդոկն՝ եկեղեցի Աստուծոյ. (Մեկն. ղկ.։)
Թէ օթէ մարդ ի պանդոկի ... իսկ եթէ թողու զգրաստ իւր ի պանդոկն, եւ այլն. (Մխ. դտ.։)
hare-brained, stupid, silly, foolish.
• «անմիտ, տխմար, ապուշ» Ոսև. մ. բ. 23. Հին բռ. որից պանդուրութիւն Ոսկ. փիլիպ. 406 (չունի ՆՀԲ). ենթադրելի է նաև պանդորր ձևը, որից կազմուած է պանդոր-րութիւն Սիր. իբ. 16. երկու ձևերի փոխանա-կութեան համար հմմտ. անդոյր և անռորր.
• ՓՈԽ.-Հալերէնի՞ց է փոխառեալ, թէ պա-տահաևան նմանութիւն ունի լազ. bunduri «ծոյլ, դատարկապորտ» (Աճառ. Արարատ 1911, 417)։
Ո՛վ պանդոյրդ եւ յիմար, զիա՞րդ ի կարեւոր չարեացն ոչ երկեար. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
foreigner, emigrant, alien, stranger;
pilgrim.
• , ի-ա հլ. «նժդեհ, վտարանդի» ՍԳր. որից պանդխտիլ ՍԳր. Ոսկ. ես. պան-դըխտանալ ՍԳր. պանդխտեցուցանել Բ. եզր. և 12 նեեմ. է. 6. Գծ. է. 4. պանդխտութիւն ՍԳր. պանդխտակից Ոսկ. բ. կոր. պանդըխ-տանոց «իջևան» Փարպ.։-(Պանդուխտ, նըժ-դեհ և եկ հոմանիշների տարբերութեան վրայ տե՛ս Տաթև. ամ. 360)։
• Տէրվ. Մասիս 1882 յունիս 24 հայե-ռէն բառ չի կարծում, բայց օտար լի-նելն էլ չի կարողանում հաստատել։ Նոյն, Լեզու 1887, 108 հնխ. bhandh «կապել» արմատից՝ -ուխտ մասնիկով՝
Պանդուխտ եղիցի զաւակ քո յերկիր՝ որ ոչ իւր իցէ։ Պանդուխտ եւ նժդեհ եմ ես ի միջի ձերում. (Ծն. ՟Ժ՟Ե. 13։ ՟Ի՟Գ. 4. եւ այլն։)
Զպանդուխտն մի՛ չարչարիցէք, եւ մի՛ նեղէք զնա. զի եւ դուք պանդուխտք էիք յերկրին եգիպտացւոց։ Ճանաչէք դուք զանձինս պանդխտաց։ Հանգիցէ որդի աղախնոյ քոյ եւ պանդխտին. (Ել. ՟Ի՟Բ. 21։ ՟Ի՟Գ. 9. 12։)
Մխիթարեսցէ զնոսա ի վերայ պանդուխտ որդւոյն իւրեանց Ալէքսիանոսի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
cheese;
գործել մածուցանել —, to make cheese;
to curdle milk.
• = Պհլ. *panir ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց կայ պհլ. panēr, պրս. [arabic word] panīr «պանիր», որից փոխառեալ են նաև աֆղան. panir, բելուճ. p'anēr, քրդ. panir, panīr, peynir, զազա penir, արևել. թրք. penir, թրք. penir, peynir, գնչ. pendir «պանիր»։ -Բառիս ծագումը իբր զնդ. paeman-«կաթ» 221։
• ԳՒՌ.-Այշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. պանիր, Ղրբ. պա՛-նըէր,, Շմ. պանէր, Ագլ. պա՛նդիր, Ասլ. Խրբ. Ռ. Սեբ. բանիր (սեռ. Խրբ. բայրի), Տիգ, բmնիր, Պլ. փանիր (սեռ. Տիգ. բmնդրի), Սվեդ. բmնէր, Ննխ. բէնիր (գիւղերը՝ բ'ա-նիր), Զթ. բանը՛յ, բանը՛ր, Հճ. բանիյ, Հմշ. բօնիր.-սրանց մէջ է ձայնաւորը և նախա-ձայն բ՝ կամ փ յառաջացած են խաչաձև-մամբ Թրք. penir ձևի. հմմտ. MSL 10, 324, Բազմ. 1897, էջ 260 և Քննութ. Ն. Նախիջևա-նի բարբառի, § 15, § 217.-ըստ Գաբիկեան, Ամէն. տարեցոյցը 1922, 325 Սեբ. Բրգնիկ գիւղ պօնիր, Մրշ. պանար (իմա՛բօնիր, բա-նար)։ Նոր բառեր են պանրագող, պանրադ-րի, պանրաման, պանրատէր, պանրխոտ։
թ. բէնիր. τυρός caseus. իտ. cacio, formaggio. որպէս եւ Պանիր գործել, τυρεύω in caseum cogo et denso, lac coagulo. Կաթն մակարդեալ, եւ ի բլիթս բլիթս կազմեալ, որպէս թէ Պան իր.
Մածուցեր զիս իբրեւ զպանիր. (Յոբ. ՟Ժ. 10։)
Մատուցանէր նմա պանիր։ Գործել պանիր զկաթն. (Պտմ. աղեքս.։ Նոննոս.։)
Արեգակն երեւեցուցանէ արտաքս զգիջութիւն մոմոց, եւ զպանրոյ. (Իսիւք.։)
Ետուր ծառայից քոց զնիւթ պանրիս եւ ձուոցս ի վայելս ճաշակմամբ. (Մաշտ.։)
Գողացաւ սակաւ մի պանիր. աղուէսն ետես զագռաւն, եւ զպանիրն ի բերան նորա։ Ագռաւ մի պանիր ունէր ի բերանն։ Պանիր մածուցեալ՝ ուրախացոյց զնոսա. (Ոսկիփոր.։)
provision, viaticum, food, victuals;
victualing, providing, provisions, stores, equipment;
the Holy Sacrament.
• =-Պհլ. *pašar հոմանիշ ձևից փոխառեալ, որ աւանդուած չէ. բայց որը հաստատում է նորագիւտ սոգդ. pš'ϑr «պաշար» (յիշա-տակուած է BSL 23, 107)։ Այս բառը Gauthiot, Gram. sogd. էջ 162 կարդում է fsāβar «ուտելեղէն, vivres» և կցում է զնդ. fšav-«սնուցանել, պարարտացնել» բա-ռին։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ Մշ. Ջղ. Սլմ. Տփ. պաշար, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Սեբ. բաշար, Հճ. բաշօյ, բէշօյ, Զթ. բէշօյ, բէշոր, Սվեդ. բիշուր. բոլորն էլ նշանակում են յատկապէս «ճամբորդութեան ժամանակ հետը վերցրած ուտելիք».-իսկ թրքախօս հայերից Ատն. բէշէր «կնունքի ժամանակ բաժանուած մրգեղէն»։
ἑφόδιον viaticum ἑπισιτισμός cibaria. բայիւ ἑφοδιάζω ad iter sumo. Պաճարանք ուտելեաց՝ որպէս թոշակ ճանապարհի. կերակուր ի պէտս ուղեւորութեան, կամ հանդերձեալ պիտոյից. պարէն. նպար. ճամբու պաշար, կերակրեղէն. զախրէ, թուշէ.
Ետ նոցա պաշար ի ճանապարհ։ Եւ ոչ պաշար արարին իւրեանց ճանապարհին։ Եկեալք պաշարովք եւ պատրաստութեամբ։ Հաց պաշարի իւրեանց չորացեալ։ Զհացս զայս ջերմ առաք պաշար ի տանց մերոց. (Ծն. ՟Խ՟Ե. 21։ Ել. ՟Ժ՟Բ. 39։ Յես. ՟Թ. 4. 5. 11. 12. 14. եւ այլն։)
Այլ այն իսկ քեզ պաշար տանջանաց լինիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Աղօթեա՛ արտասուօք. զի պաշարաւ երթիցես ի կարեաց աշխարհն. (Տօնակ.։)
Միաբանեցայ քառասունիցս (ուխտին), եւ ետու զիմ հոգւոյ պաշարն. (Յիշատ.։)
appanage.
• , ի-ա հլ. «հարսի բերած օժիտը փեսային» Յես. ժզ. 10. Գ. թագ. թ. 16. Խոր. սխալ գրուած պաշտական, պաշա-տական ևն։ Նոյնից է նաև պաշտանակարել «պարգևել, doto» Ներսէսովիչ, Բռ. լտ.-հյ. 167բ։
• Հիւնք. պրս. pešdār «կանխագոյն տուեալ, կանխիկ հատուցեալ» բառից հյ. -ական մասնիկով։ Կոստանեան, Ազգ. հանդ. ժԳ. 133 յն. παστάς «առա-գաստ» բառի հետ։ Ադոնց, Aрм. Юстин. էջ 190 պրս. peš-dāta «առաջ-վանից տրուած?» Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 311 պրս. [arabic word] pis-dād «նախընծայ»։
φερνή, ἁποστολή dos. (վրիպակաւ գրի եւ Պաշտական, Պաշատական, եւ այլն) Օժիտ՝ զոր բերէ ընդ իւր հարսն ի տուն փեսային. ճիհէզ, ճէհիզ.
Ետ զնա փարաւոն պաշտատական դստեր իւրում. (Յես. ՟Ժ՟Զ. 10։ ՟Գ. Թագ. ՟Թ. 16։)
Պաշտատականս այս Անուշայ ի նոյն մարաց, որ առ ոտամբ լերինն բնակեցան. (Խոր. ՟Ա. 27.) (ուր հին տպ. պաշտական. եւ մի ձ. պաշտօնեայս. բանն է զպաշտօնէից, զորս ի պատիւ Անուշայ ետ Տիգրան իբրեւ օժիտս)։
defender, patron, protector, favourer;
minister, servant;
— սուրբ, patron saint, patron;
— դատի, advocate, attorney;
— կալ, լինել ումեք, to defend, to protect, to assist.
• -Պհլ. *paštpān ձևից, որ չէ ասանդուած. բայց ունինք սրա աւելի նոր ձևը՝ պհլ. [other alphabet] puste-pān-և պրս. [arabic word] pustbān, [arabic word] pustvān, որոնք ենթա-դրում են հպրս. և զնդ. *paršti-pāna-։ Նագում է հպրս. *prsti-=զնդ. ❇ naršti-> պհլ. [other alphabet] pušt և պրս. [arabic word] pušt, զազա pašt, աֆղան. pušt, քրդ. pišt, բելուճ. p'ut «թիկունք, կըռ-նակ»+pāna>bān բառերից, որով բուն նշանակութիւնը լինում է «թիկնապահ», յե-տոյ ըմբռնուած է ընդհանուր «պահապան. օգնական» իմաստով (Horn § 321)։ Հյ. պաշտպան փոխառեալ է արշակունեան շըր-ջանին. միևնոյն բառը սասանեան շրջանին երկրորդ անգամ փոխ է առնուած փուշտի-պան «թիկնապահ» ձևով (տե՛ս այս բառը) և վերջապէս երրորդ անգամ նորապարսիկ շրջանին փոխ առնուելով տուած է փեշտը-վան Ակն. «պատի մէջ պահանգ», որ է պրս. puštvān «պահանգ»։-Հիւբշ. 221։
Պաշտպան լինիցիմ քեզ, իսրայէլ։ Ոչ ոք է որ պաշտպան լինի ազգիս իսրայէլի բաց ի քէն Տէր. (Ովս. ՟Ժ՟Ա. 8։ Յուդթ. ՟Թ. 19. եւ այլն։)
Որ այնչափ բազմութեան եղեւ պաշտպան, անձին ինչ ոչ կարաց վճարել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Ձեռս իմանամք զգործս մեր, զի ձեռն՝ գործոյ է պաշտպան։ Զգայարանս իւր կէտն ետ պաշտպան Յովնանու յաղօթելն, զո՛ր օրինակ փող՝ որ բարբառի ձայնիւ հնչողին։ Յաւելու, թէ՝ եւ պաշտպան, որ ծառայական գործ է պաշտելն։ Պաշտպա՛ն (իբր ծառայական) խոնարհութեամբ զարդարութիւնն ի գլուխ եհան. (Լմբ. սղ.։)
Որ զտարտամութիւնս ընթադրեալ՝ պաշտպան կացի աւուրս մեծի. (Լմբ. համբ.։)
grand-father, grand-sire, granddad;
pope, pontiff.
• = Առաջին իմաստով փոխառեալ է պհլ. pāp ձևից (Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 175), հմմտ. պհլ. ❇ pāpak «հայրիկ» (նաև յատուկ անուն արական, ինչպէս հյ. Հալ-րիկ), պրս. [arabic word] bāb «հայր» (գալիս է *pab ձևից՝ նախաձայնը ազդուելով վերջաձայ-նից), [arabic word] bābā «հայր, մեծ հայր», bābak «հայրիկ», քրդ. bab, baw, հինդուստ. bakīi «իշխան, տէր, պարոն»։ Երկրորդ իմաստով փոխառեալ է յունարէնից. հմմտ. յն. πаππας, πάππος. παπας «հայր», լտ. papa, papas, pap-pas «հայր, հոգևորական, պապ», գոթ. papa «հայր. 2. եպիսկոպոս», գերմ. Papst և ֆրանս. pape «Հռովմի պապը», մինչև ան-ամ չին. [other alphabet] pá'-pa' «հայրիկ».
• ՀՀԲ բառ յն։ ԳԴ պրս. bāb։ Kask. Nonnulla (1832), էջ 25 լն. πά́ππας։ ՆՀԲ «նոյն ձայն է և ի բազում լեզուս, որպէս յն. πάππος ևն»։ Gosche 27 միաց-նում է փռիւգ. πά́πας (Դիոդ. Սիկիլ. էջ 192, տպ. Wess.), սկիւթ. παπαῖος (Հե-րոդ. Դ. 59), սարմատ. Babai «Սար-մատացի մի թագաւորի անունը» (Jor-nandem 54, 55), պրս. bāb, bābā ձևե-րի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. 110 ետր. papals «թոռ» բառի հետ։ Հիւնք. յն. πάππος։ Ալիշան, Հին հաւ. 470 փռիւգ. Պապ մեծ աստուածը։ Հիւբշ. 221, 341, 370, 514 անորոշաբար մէկ պարսկերէ-նից, մէկ յունարէնից։ Karst, Յուշար-ձան 406 սումեր. pap «մեծ հայր»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Տփ. պապ, Գոր. պա՛պի, Ղրբ. պապ, պա՛-պրէ, Ալշ. Մշ. պաբ, Խրբ. Հմշ. Ռ. Սեբ. Սչ. բաբ, Ագլ. պօ՛պի, Վն. պապիկ (սեռ. պապ-կէ), Սլմ. պապիկ', Զթ. բօբ, բոբ, Անտ. բուէօ՛բ, Հճ. բօբ, Տիգ. բmբ, Սվեդ. բուբ, տրոնցից առաջինները նշանակում են «մեծ հայր, պապ», իսկ Ալշ. Զթ. Անտ. Տիգ. ըս-տացած են «հայր» նշանակութիւնը, ինչպէս ռո Տիդ. մամ դարձել է «մայր». Ալշ. պառ «հայր», պաբէ «պապ», Սվեդ. բուբ «քահա-նայ, 2. կնքահայր», բmբէօգ «մեծ հայր. պապ»։ Նոր բառեր են պապկլոր, պապկեպ-լոր, պապկանց, պապոնք, պապունց, պա-պունցի, կնքապապ (էնկիւրիի թրքախօս հա-յոց բարբառով իք'աբաբ «կնքահայր»), սա-նապապ (Ատն. սանաբաբ), պապուկ Ալշ. Պլ. «մուրացկան» (այլուր նաև «ծերունի խեղճուկ, մի սև միջատ ևն».-«մուրացկան» նշանակութիւնը յառաջացած է euphémis-me-ի օրէնքով. հմմտ. նաև Պլ. ամուջա (<թրք. amuja «հօրեղբայր»), որ մուրաց-կաններին տրուած կոչականն է)։
որ եւ ՊԱՊԱՍ, կամ ՊԱՊԱՅ, եւ ՊԱՊԻՈՍ. Նոյն ձայն է եւ բազում լեզուս՝ պէսպէս առմամբ. պապ, պապա, ապպա, բա՛բա, բաբաս, բա՛բբաս, բա՛բբօս, բօբ, եւ այլն. Մեծ հայր՝ հոգեւոր, եւ մարմնաւոր. որպէս ռմկ. պապ ասի հայր հօրն կամ մօրն. որ ի մեզ տիրապէս ասի Հաւ. բայց գտանի եւ ի գրոց բարբառ. որպէս յն. πάππος avus.
Յայսց անուանց՝ պապաց, հարց, որդւոց ... լցեալ կատարին ազգք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5։)
Որչափ հայրն եւ պապն կենդանի է։ Ոչ ունի իշխանութիւն հայրն զթոռունսն ի հնազանդութենէ պապուն ազատել։ Հնազանդեցուցանէ օրէնքս զորդիս որդւոցն՝ պապուն. (Մխ. դտ.։)
Պապն Աղեքսանդրու, եւ ամենայն իշխանքն խնդրեցին զնա։ Սովորութիւն էր առաջնորդացն սկիտոյ ելանել առ պապայն ի տօն զատկին։ Մտեալ ծերն առ պապն՝ ագաւ առ նմա. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Թ։)
Իններորդ դաս վերագոյն քան զամենեսեան պապիոս՝ նմանեալ քերովբէից (լս. ֆռանկ պապն). (Մխ. դտ.։) (Պապիոս գրէ եւ Ուռհ. վասն գլխաւոր առաջնորդի լատինացւոց ի Պաղեստին, զի էր փոխանորդ պապին։)
excessive thirst, parching.
• «պասուք, սաստիկ ծարաւ» Երզն, մտթ. որից պապակիլ «ծարաւից այրիլ» Ղկ. ժզ. 24, 25. պապակիչ Լմբ. ժղ. պապակումն Կլիմաք. հմմտ. նաև պապախել։
• = Կրկնուած է անծանօթ պարզական *պակ արմատից։
• ՆՀԲ յիշում է փափագել կամ «բա-բախմամբ շրթանց՝ պա՛ պա՛ հնչել» Հիւնք. պապաջել բայից։ Muller, Ar-men. 4l և Bugge KZ 32, 58 պասուք բառի հետ՝ կցում են սանս. pipas «խմել ուզել» բային։
Արտաքոյ պապակի մեծատանն լինել, եւ շնորհօք հոգւոյն զեղանիլ. (Երզն. մտթ.։)
hatchet, small axe.
• ՆՀԲ «իբր ազգ ուռան կամ ուռան ագի՝ որպէս սրեալ և հատու կողմն». Հիւնք. առոյգ բառից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 հյ. ուռն, վուռ, վիռ, թրք. urmaq «զարնել»։ Պատահաբար նման են հնչում սանս. paracúh, լն. πέλεϰος «կացին», որոնք համարւում են ո՛չ թէ բնիկ, այլ փոխառեալ նոյն իսկ նախալեզուեան շրջանին. հմմտ. ասուր. pilakku (Delitzsch, Assyr. Hndw. 529), սումեր. balag, ասոր. [syriac word] nel-qā «կացին, տապար». նոյն բառը գըտ-նըւում է նաև Աւստրալիայում balgo balgu, balko, polgo ձևերով (M. Cohen ըստ Trombetti, BSL л 85, էջ 50)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Մշ. ուրագ՝, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Տփ. ուրաք, Մկ. Վն. ուրաք, Տիգ. ուրmք, Ասլ. իւրաք, Ագլ. օ՛րագ՝, Գոր. հօ՜րաք, Ննխ. վրաք, Հմշ. ուրէք, Ղրբ. հօ՜րէք, Սվեդ. ուրիւգ՝, Հճ. ու յօգ՝, Զթ. ույօք, ուրոք։ Նոր բառեր են ուրա-գատաշ, ոտնուրագ, ձեռնուրագ։
Հարեալ զնա ուրագովն. (Ուռհ.։)
Ճարտարապետին եթէ՛ երկաթի եւ եթէ՛ ոսկի ուրագ տայցես, զնոյն գործ գործէ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
σκέπαρνον ascia, securis. իտ. scure, mannaia. (իբր ազգ Ուռան, կամ ուռան ագի՝ որպէս սրեալ եւ հատու կողմն) Փոքր տապար կամ սակր հիւսանց. ... ըստ ոմանց եւ քերիչ, քերանք. ռէնտէ. եւ այլն.
Ձայն ուրագին եւ ձայն դրին զջրհեղեղն գւոշակէր։ Ձայնիւ ուրագին հնչեցուցանէր յամենեցուն լսելիս. (Եփր. նին.։ Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
light-hearted, gay, merry, joyful, jocund, cheerful, sportive, playful;
— առնել, cf. Ուրախացուցանեմ;
— լինել, to be cheerful, delighted, to rejoice, to feel glad, to have pleasure;
to feed well, to feast;
— լեր, hail! joy be with you! God keep you!.
• «զուարթ» ՍԳր. որից ուրախանաւ Սղ. ճխթ. 2. ուրախութիւն ՍԳր. ուրախալից Ոսկ. մ. ա. 15. ուրախակից Յուդ. 12. Փիլիպ. բ. 17, 18. Սեբեր. ուրախամիտ Սղ. ճժբ. 9. ուրախարար Վեցօր. բազմուրախ Կղնկտ. ու-րախալի, կենսուրախ (նոր բառեր)։ Ոտանա-ւորների համար սղուած ձևեր են՝ րախ Գնձ. րախալի Գնձ. րախաճեմ Ճառընտ. րախա-րար Մագ. ևն։ Իսկ խրախ բառի վրայ՝ որ սրա սաստկականն է, տե՛ս առանձին։
• Meillet MsL 8, 160 նմանապէս բուն ձևը *խուրախ։ Հիւնք. յն. χαρά«ուրախու-թիւն», արաբ. *araq և թրք. raqə «օղի»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 85 դնում է խուրախ ձևից, որ տարանմանութեամբ դարձաւ հուրախ և նախաձայնի անևու-մով ուրախ։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] ❇ rāxī «բարեկեցիկ մարդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. էջ 822), ասոր. [arabic word] rəvāxa «հաճոյք, ուրա-խութիւն» (որի արմատն է [arabic word] rūxā «ոգի, շունչ»=արաբ. ❇ ruh), մանիք. պհլ. [hebrew word] hurvāxm «ուրախու-թիւն» (Salemann ЗAH 8, էջ 50)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. ուրախ, Հճ. ույօխ, Զթ. ույօխ, ուրոխ, Տիգ. ուրmխ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. օ՛րախ։ Նոր բառեր են ուրախ-զուրախ, ուրախայ, ուրա-խու, ուրախատեղ, ուրախատուն։
Տասն ցեղն՝ որ ընդ եփրեմաւ, շէն եւ ուրա՛խ էին՝ հալածելով զյուդա. (Գէ. ես.։)
ՈՒՐԱԽ ԼԻՆԻՄ կամ ԵՄ. εὑφραίνομαι exhilaror, laevor χαίρω gaudeo. Խրախ լինել. ուրախանալ. խնդալ. բերկրիլ. ցնծալ. զուարճանալ. եւ Առնել խրախունս.
Ետես եւ ուրախ եղեւ։ Ուրախ լիցին սիրտք ձեր։ Ուրախ եղէ կամ եղաք։ Եւ արդ ուրախ եմ։ Ուրա՛խ եղէց յաստուած փրկիչ իմ։ Ուրա՛խ լեր յոյժ դուստր սիովնի։ Ուրա՛խ լեր բերկրեալդ, տէր ընդ քեզ։ Ուրախ էք անճառ եւ փառաւորեալ խնդութեամբն։ Ցնծացէ՛ք, եւ ուրա՛խ լերուք։ Ուրախ լերուք ի տէր։ Ուրախ եղեւ ամենայն տամբն։ Ուտէին եւ ըմպէին, եւ ուրախ լինէին։ Ուրախ եղէց ընդ բարեկամս իմ։ Ուրախ լինել առաջի տեառն զեօթն օր։ Ուրախ եղեւ անդ սամուէլ եւ ամենայն ժողովուրդն յոյժ։ Ուրախ լինէր հանապազ առատապէս.եւ այլն։
Գինի ուրախ առնէ, իւղ զուարթ։ Որդի իմաստուն ուրախ առնէ զհայր։ Աւետիք բարեաց ուրախ առնեն զնա.եւ այլն։
cf. Քող.
• , որ և որար, ուրարն «եկեղեցա-կանի ուսանոց», բայց կայ նաև «աշխար-հականի գօտի, կայսերական զարդ, կնոջ լա-ջակ» նշանակութիւններով՝ Մաշտ. ժմ. Մաշկ. Մխ. դտ. Մարթին. Օրբել. իչ. Կանոն. Միխ. ասոր. հնագոյն վկայութիւնն ունի Եւս. պտմ. էջ 589 որար ձևով (տե՛ս այս մասին ՀԱ 1913, 348). որից բազկուրար Մաշտ. ջահկ. Պտրգ. 476. փորուրար (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 620. ձեռնուրար Մաշտ. ուրարումն «պատելը» Պտրգ. էջ 622։
ՈՒՐԱՐ ՈՐԱՐ ՈՒՐԱՐՆ. Նոյն եւ յն. օրա՛րիօն. լտ. օրա՛րիում , որ եւ ՓԱԿԵՂՆ. յն. ֆա՛գէլլօս. լտ. ֆա՛սչիս, ֆա՛սչիա. ὠράριον orarium եւ φάκελλος fascis, fascia եւ στολή stola. Կտաւ երկայն կամ պաստառակ պատատելի՝ որպէս գօտի, պէսպէս գունով եւ զարդուք, արկեալ զանձամբ՝ աշխարհականաց, զուսով՝ եկեղեցականաց, զգլխով կանանց կամ զմիջով.
Ուրար կայսերաց, որով շրջապատեն զինքեանս, եմիփորոն պապոյն եւ արքեպիսկոպոսացն. (Մարթին.։)
Եհան (եպիսկոպոսն) զեմիփորոնն, եւ զփիղոնն, եւ զորարն. (Ճ. ՟Բ.։)
Քահանայք (արկանեն) զերկու ուսովքն ուրար, այսինքն փակեղն. սարկաւագունք փակեղն միայն զահեկ ուսովքն. (Ուռպել.։)
Զահեակ ուսովն արկեալ (սարկաւագաց) զուրարն. (Մխ. դտ.։)
Զարդարեալ զպարանոցս եւ զկուրծս ուրարով։ Դիցէ զպարանոց իւր ընդ ուրարովս այսուիկ. (Մաշտ.։)
Բուռն եհար զուրարէն յոբնաղայ, եւ պատառեաց. (Միխ. ասոր.։)
Դիպեցաւ նոցա կին ոմն աստուածապաշտ, զոր տեսեալ պօղոսի՝ ասէ ցնա. տո՛ւր ինձ զուրարդ քո ... (եւ կինն ետ ցզօրականս՝ ասելով) այդուիկ փակեղամբ պատեցէ՛ք զաչս գորա. (Ճ. ՟Բ.։)
friday;
աւագ —, Good Friday.
• , ու հլ. «շաբաթուայ վեցերորդ օրը» ՍԳր. Սեբեր. որից ուրբաթանալ Խոսրո-վիկ. կամրջ. ուրբաթացուցանել Ճառընտ. ուրբաթալէզ Ոսկիփ. Շնորհ. թղթ ուրբա-թայրք Խոր. պտմ. հռիփ.,
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Գաթրճեան. Պատարագամատոյցք 740, ծան. 4 են-թաւռռում է որ ուրար փոխառեալ է ազո-րերէնից, որովհետև յունարէնից պիտի ունենայինք որար կամ ովրար։ Վար-դանեան ՀԱ 1913, 348 գտնելով իրօք հնագոյն որար ձևը, դնում է յոյնից։
• Ուղիղ մեկնեց հներից Բրս. մրկ. 378. «Ուրբաթն կազմութիւն կամ պատոաս-տութիւն թարգմանի և զայս, անունտ հրէայք՝ որ կային ի մէջ յունաց, կո-չէին զվեցերորդ օրն շաբաթուն. և զայս այնր աղագաւ ասէին, զի յայնմ աւուր պատրաստէին զինչ պիտոյ էր աւուր շաբաթուն»։ Ուրիշներ մեկնում են օր բօթի. այսպէս Վանակ. հց. Տօնակ. Տա-թև. ձմ. ծէ, ճթ. Յայսմ. մրտ. 22. վեր-ջինս ասում է. «Վասն այնորիկ եդա։ անուն վեցերորդ աւուրս ուրբաթ, որ է կազմութիւն մարդոյն. և դարձեալ ուր-
• բաթ, որ արդարև տւաւ բօթ մեղուցեալ մարդոյն»։ Երկուսը միացնելով Տաթև. հարց. 200. «Ուրբաթ ասի, որ է կազ-մութիւն. ասի և բօթ. այսինքն սուգ և տրտմութիւն վասն ելիցն ի դրախտէն»։ Նորերից ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Urgesch. 882 (ասորերէնից). նոյ-նը նաև Dulaurier, Rech. chrol. (1859), էջ 14, Müller SWAW 41, 13։ Մասեաց աղաւ. 1857, 154 եբր. րապաթ «պատ-րաստութիւն» բառից, ինչպէս է նաև յն. παρασxευή, Հիւնք. ասոր. էռրուբթօ, ա-րաբ. արիֆէ, արէֆէթ «նախընթաց օրն տօնի»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սեբ. ուրբ'աթ, Մշ. Սչ. ուրբ'ադ՝, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Տփ. ուրփաթ, Տիգ. ուրփmթ, Ալշ. ուրպատ, Մկ. Վն. ուրպmթ, Զթ. ույբ'օթ, ուրբ'ոթ, Հճ. ույ-բ'օթ, Սվեդ. ուրբ'աթ, Ասլ. իւրբաթ, Սլմ. իւր-պmթ, Շմ. իւրփmթ, Մրղ. իւպmթ, Գոր. օ՜րփաթ, Ղրբ. էօ՜րփmթ, Ագլ. էօ՜րբmթ, է՛ր-բmթ։ Նոր բառեր են ուրբաթախօս, ուրբա-թամուտ, ուրբաթարօր, ուրբաթեկին, ուրբաթ--իրիկուն «հինգշաբթի երեկոյ»։
(պէսպէս ստուգաբանեալ ըստ հեռաւոր նմանութեան ձայնից յայլեւայլ ազգս) παρασκευή (որ է պատրաստութիւն՝ իմա՛ առ շաբաթն). parasceve, feria VI, dies veneris. Վեցերորդ օր եօթնեկի. օր կանխեալ քան զշաբաթ. եբր. եօմ շիշի. այսինքն օր վեցերորդ. ճիւմա, ճիւմահի. որպէս օր ժողովարանի.
Ի չորեքշաբաթսն եւ յուրբաթսն։ Ուրբաթուքն ի շաբաթսն. (Արշ.։ Իսկ Վանակ. հց. եւ Տօնակ. գրեն, թէ Ուրբաթն հայերէն է օր բօթի. իսկ ըստ եբրայեցւոց՝ կազմութիւն (այսինքն արարչութիւն ադամայ)։)
conduct, water-pipe, channel, trench, gutter;
drain.
• (յետնաբար ի հլ.) «պարտէզները ջրելու համար փոքրիկ առու» Փիլ. Նխ. բ. 70. Նիւս. կազմ. գրուած նաև որդ Վրք. հռ..
• ՆՀԲ լծ. յորդ, հորդ։ Տէրվ. Altarm. 89 և Նախալ. 106 *ուդր նախաձևիզ համա-րելով՝ կցում է սանս. udra, յն. δδωρ, լտ. unda, հսլ. voda, գոթ. vato. ռերմ, Wasser «ջուր» բառերի հետ։ Հիւնք. երդ բառից։ Սանտալճեան, L'idiome 13 բե-ւեռ. uldie, զնդ. urudh «ջրանցք»։ Scheftelowitz BВ 29, 29 պրս. rud «գետ», զնդ. araoδat «հոսիլ»։ Patrubá-ny ՀԱ 1908, 341 հնխ. sero «հոսիլ» արմատից։
ՈՒՐԴ կամ ՈՐԴ. ὁχετός canalis, rivus, aquaeductus. (լծ. յորդ, եւ հորդ) Առուակ ոռոգանելոյ զպարտէզս, եւ սահմանք նորա. առու փոքր. խողովակ ջրանցք. աւազան.
Աստուած՝ զօրէն յորձանաց ուխից զարկածս չարութեանն ընդ այլ ուրդս արձակել ցանկացեալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զթանձրագոյն ի պարզագունէն ընտրեալն՝ զմանրն ի ձեռն ուդից ոմանց առուոց ի լերդին ածէ ի դուրըս. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
phantom, ghost.
• «երազական տեսիլ, ցնորք» Գնձ. որից ուրուական «երազական՝ երևակայա-կան բան, երևոյթ» Նիւս. բն. Դիոն. ածայ. «ևուռք, չաստուած» Ագաթ. Եզն. «հոգեգէշ, մեռելի ստուերը« Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 9. ուրուապաշտ «կռապաշտ» Ագաթ. ուրուարար «հմայող» Բռ. ստեփ. լեհ. ուրուաձայն Նար. էջ 243. նոր բառեր են ուրուագիծ, ուրուա-գծել, ուրուանկար։
• ՆՀԲ փոխառեալ արաբ. [arabic word] ruvā «երազ, ցնորք» բառից։ Տէրվ. Altarm. 72 սանս. rupa «արտաքին երևոյթ, ե-րազական ցնորք» ևն։ Հիւնք. արաբ. րուհ «հոգի» կամ րույէ «երազ»։ Ալի-շան, Հին հաւ. 199 արական մի աստ-ուած է, որի իգականն է ուրհի. հմմտ. արաբ. հիւրի։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան, 59 ոնր. ուրուան, հպրս. րուան, պրս. [arabic word] ruvān «հոգի»։ Խաչկոնց, Բիւր. 1899, 180 «երբեք կասկածելու տեղի չկայ թէ հպրս. ֆէրուհէրը հայա-ցած ուրու ձևէն առաջ եկած է և որո։
• իգական ձևն է ուհի», Karst. Յուշար-ձան 403 սումեր. biru «երազ»։ Ղա-փանցեան, Արրտ. 1917, 230 երևիմ բա-յի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] rai, rii «ոգի, ուրուական» (Կամուս, թրք. թրգմ. հտ. Գ. էջ 818)։
(արմատ բառիս Ուրուական) Բառ այլազգ. րույ. րույէ, իւրէա, հիւրէա. որ է Երազ, ցնորք.
leprous, infected with elephantiasis.
• , ի-ա հլ. (յգ. նաև -կունք, -կանց. գրուած է նաև աւրուկ, օրուկ) «բորոտ, քո-սոտ» Սղ. ճա. 1. (եբր. բնագրում «թշուառ. տառապեալ». յն. «աղքատ»). Ոսկ. ա. տիմ. Բուզ. Սեբեր. որից ուրկանալ «բորոտիլ» Կա-նոն. էջ 132. ուրկութիւն Խոր. ուրկանոց Կա-նոն. էջ 64, 65. (գրուած օրկանոց Ոսկ. ես. 139). ուրկոտ Մխ. դտ. ուրկոտութիւն Մխ. դտ. էջ 99.-վերջիններիս մէջ կցուած է աւե-լորդ -ոտ մասնիկը, որովհետև ուրուկ բառը առնուած է «բոր, քոս» իմաստով և ո՛չ թէ «բորոտ, քոսոտ», ինչպէս է աւելի հնում։-Բժ. Արմենակ Մելիքեան (անձնական) հիմ-նուելով ուրուկ և բորոտ բառերի միասին գործածութեան վրայ, գտնում է իրաւամբ որ ուրեմն ուրուկ չի կարող լինել «բորոտ». և հետևցնելով Մխ. դտ. նկարագրութիւնից, հաստատում է որ ուրուկը սիֆիլիսն է։
• ՆՀԲ «որպէս թէ ունող զեռ կամ զայ-րուք զաւ»։ Տէրվիշ. Altarm. 72 սանս.
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն Խրբ. ուրուղ-բ'օրօդ կրկնաւորի մէջ, որ անշուշտ նախ ուրուկ-բորոտ ձևն ունէր և յետոյ վերջաձայ-նի ազդեցութեամբ նոյն ձևն ստացաււ
ՈՒՐՈՒԿ գրի եւ ԱՒՐՈՒԿ ՕՐՈՒԿ. (որպէս թէ ունօղ զեռ, կամ զայրուք ցաւ. երուք՝ եռք ունեցօղ ). Բորոտ. գոդի. քոսոտ.
Բորոտք հալածեալ լինէին ... զուրուկս փախստեայ առնէին։ Բորոտաց եւ ուրկաց։ Ընկալայ զգիր զախտացելոցդ մարմնով՝ զուրուկ անուանելոցդ. (Խոր. ՟Գ. 20։ Յհ. կթ.։ Շ. թղթ.։)
Զինչ պղծութիւն լինի ջրոյն ի յուրկէն յայնմանէ, որ լնու զայն։ Գտեալ ի ճանապարհին ուրուկ մի ընկեցիկ։ Ասէ ուրուկն, արա՛ սէր, եւ բա՛րձ զիս. (Վրք. հց. ՟Ժ. ՟Ժ՟Դ։)
Որ ընդ կանայս ուրկունս շնայցէ, որպէս զանասնապիղծ է։ Ծնունդք նոցա ուրուկս ծնանին. (Կանոն.։)
buzzard.
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է կրկնու-թեամբ հնխ. or-(կամ or-) արմատից. ցե-ղակիցներն են՝ յն. ὄρνις, ὄρνιϑος, դոր. ὄρνιχος «թռչուն, հաւ, աքլոր», ὄρνεον «թռչուն», հիռլ. irar, ilar, կիմր. eryr, բրըտ. erer, կորն. er, գոթ. ara, հհիւս. orn, are, անգսք. earn, անգլ. erne, հբգ. aro, arn, մբգ. ar, նբգ. Aar, Adler (որ է adel-ar. ռառռուած adel «ազնուական» բառով), հոլլ. arend, լիթ. erē̄lis, arēlis, ēras, āras, հպրուս. are-lis, լեթթ. erglis, հսլ. orilū, ռուս. орeлъ, լեհ. orzet, սերբ. δrao, բոլորն էլ «արծիւ» նշանակութեամբ (Pokorny 1, 135, Boisaq 714, Trautmann 13, Kluge, էջ 2)։
• րում։ Մորթման ZDMG 32, 724-8 հա-մարում է «դարձող», իբր ուր «ռառ-նալ» արմատից, որ գտնում է պար--ուր-ել բառի մէջ և հանում է սանս. vrit ձևից։ Տէրվ. Նախալ. 68 լտ. ulula «բու», յն. δλαω, ὄλολώζω ձևերի հետ՝ հնխ. ur «ոռնալ, վայել» արմատի՞ց, իսկ էջ 1z3 հնեւ. uruka «բու»? Pedersen Kelt. Gram. I 491 տուաւ վերի մեկնութիւնը (առ Pokorny անդ)։ Ադոնց REA VII 1 (1927), 194 վրաց. կորի «բազէ», յն. (Հեսիք.) ϰεῖρις, հյ. որի և վրաց. or-bi «արծիւ» բառերի հետ։
Ետես զուրուրսն, մինչ վերանային յօդն։ Ցին է, որ է ուրուր հաւն. (Մարթին.։)
step-child, step-son or step-daughter.
• , ի-ա հլ. «խորթ զաւակ» Սեբեր. 42 (սեռ. ըրջուաց), Եւս. քր. ա. 245։
(որպէս թէ՝ որ կամ ոյր որդի է եւ չէ՛. կամ իբր որդի) Խորթ զաւակ, խորթ ուստր կամ դուստր.
thyme.
• ԳՒՌ.-Երև. Ոզմ. ուրց, Մկ. Սլմ. Վն. ուռց (իսկ Ալշ. ուռձ՝ «փեսի ծառ»)։
θύμον եւ θῦμα . Ուռուցուկ խոտ, որ է զոպայ, ծոթրին, ծաթրին. եւ նմանութեամբ, Ուռոյցք, պալար, խաղաւարտ։ Գաղիան.։ cf. ԹԻՒՄ, կամ թումա.
slingers.
• «պարսաւոր զօրք». մի քանի անռամ գործածուած է քերեթին բառի հետ՝ ՍԳր. (այսպէս՝ Բ. թագ. ը. 18, ժե. 18, ի. 7, Գ. թագ. ա. 38, 44, իսկ Ա. մնաց. ժը. 17՝ սեռ. ոփելեթայն). սրանցից դուրս մի մի անգամ գտնում ենք Կիւրղ. թգ. (Քերեթին աղեղնաւորք են և ոփելեթին՝ պարսաւորք) և Մխ. դտ. էջ 267։ Նոյն բառը գրուած է Մագ. թղ. 62 ովթելիթ, որի մասին աւելի մանրամասն տես իմ Հայ. նոր բառեր հին ︎ Բ 2ეր,
• = Եբր. [hebrew word] pəleti բառն է, որ Ս. Գըր-քի յոյն թարգմանութեան ό Փελεϑι տառա-դարձութեան վրայից (այլ ձ. ό Փελετί, φελεϑ-ϑει, φαλλεϑϑι)անցել է հայերէնի՝ό որոշիչ ւ-դը սխալմամբ բառի մասը կարծելով և նը-րան միացնելով։ Եբրայեցի բառը մեկնւում է զանազան ձևերով. սովորաբար կարծւում է որ փղշտացի մի տոհմի անուն է (իբր [hebrew word] pəlēti փոխանակ [hebrew word] pə-Lišti), որ Դաւիթ թագաւորի թիկնապահու-թեան պաշտօնին կոչուեցաւ։ Ուրիշներ մեկ-նում են «դահիճ», «արքունի սուրհանդակ» ևն (տե՛ս Gesenius17, էջ 365բ, Բառ. Ս. Գը, րոց, էջ 554)։ Մեր մէջ ըստ Կիւրղի հասկաց-ւում է «աարսաւոր»։ Նոյնն է հասկանում նաև Մագ. թղ. 62, երբ գրում է. «Իբրու մեն-քանայիւ մրցեալ մակաւասար գագաթանն ռստուցեալ և յռեկացն մարնամասնից իբրու զովթելիթեացն ճահեցուցանէ հանդէպ ճա-կատուն»։-Աճ.
Բառ եբր. որպէս Պարսաւորք ի զօրու.
white poplar.
• (յգ. սեռ. -եաց) «անպտուղ մի ծառ՝ որի փայտը յարմար է շինութեան մէջ» Պիտ. (յիշուած է կաղամախի հետ). գրուած է նաև տփի, յուբի, հոփի և մեկնուած է զանազան ձևով. այսպէս՝ յուբի «կաղամախ» Բժշ. յո-փի «կապպար» Ռոշք. հոփի «կասլայ, դափ-նի» Հին բռ. ոփնի «կաղամախի, populus» Ղուկ. վրդ. Խարբերդցի (ՀԲուս. § 2430). «ազգ կաղամախի» ՆՀԲ և ՋԲ, իսկ ըստ Տի-րացուեան, Contributo § 77 fagus silvatica L, § 303 ucer campestre L (առաջինը ըստ ՀԲուս., երկրորդը ըստ Քաջունի)։-Տե՛ս և գւռ.։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. հո՛ւփուտ «սօսիների բազմու-թիւն» (Մուրճ 1897, էջ 245), որ գալիս է հոփի «սօսի» բառից։ Մղր. հուփփի և Կրճ. հուպպի նշանակում են «բարտի», որով նոյ-նանում են Բժշկարանի և վրաց. «կառամա-խի» և «բարտի» նշանակութեանց հետ։
Անուն անպտուղ ծառոյ ի պէտս փայտի շինուածոց. թերեւս որպէս ազգ կաղամախի, որ ըստ իտալ. օ՛փփիօ. oppio.
some one, some body, any one;
some, one, certain;
այր ոք, a man;
կին ոք, a woman;
ամենայն ոք, every one, every body;
իւրաքանչիւր ոք, each one, any one;
որ ոք, who, whoever, he that;
ո՞ոք, ո՞վ ոք, who ?
եթէ կայցէ՞ ոք այնչափ յանդուգն, is there any one bold enough ?
ոչ ոք, մի ոք, no one, no body, none;
ոչ սիրեմ ոք յարանցդ յայդցանէ, I love none of these men;
երթիջիր առ այր ոք, address yourself to some one else.
• (հոլովւում է սեռ. ուրուք, տր. ու-մեք, բց. յումեքէ. յոգնակին փոխ է առնում ոմն բառից. կան նաև յետին ումեքիւ, ոքք ևն խոտելի ձևերը. օր. Սիր. խբ. 22. Ոչ կարօ-տացաւ ումեքիւ խորհրդակցաւ) «մէկը, մի մարդ». որից ո՛ ոք, ո՛վ ոք, մի՛ ոք, ո՛չ ոք, ոմն ոք, ո և պէտ իսկ ոք, անոք, հոլովեալ՝ ոյր ուրուք, ում ումեք, յումմէ ումեքէ, մի՛ ուրուք, մի՛ ումեք, ո՛չ ումեք ևն. յետնաբար չեզոք կամ չէզոք Փիլ. այլաբ. Գնձ. Ասող. Պղատ. տիմ. գրուած է չէզոտք Տաթև. հարց. 365 (երկու անգամ). իբր ածական ոչոք «անպիտան մարդ» (օր. իշխանութիւն նոցա յանարժանսն և յոչոքսն անկաւ. Ուռհ. 303) նոր բառեր են չեզոքութիւն, չեզոքացում, չե զոքացնել։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո<հնխ. k*'o անորոշ դերանունից՝ ք մասնիկով. մանրամասն տե՛ս Ո։-Հիւբշ. 481։
• հմմտ. հյ. ուրեք, քան, քանի, լտ. quis quisque, գոթ. hvas, յն. πο, τε, սանս. զնդ. ka, ča։-Մորթման ZDMG 26, 517 բևեռ. hukan, հմմտ. հյ. ոք և քանի։-Ոք բառի վերջաձայն ք-ի համար հմմտ. Meillet MSL 7, 163, 8, 281, 10, 269 և 272, Հիւբշ. Arm. Gr. 502։-Հիւնք. յոգն բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uku «մարդ»։
Մարդասէրն ոչ յումեքէ գարշի, զի բժի՛շկ է, եւ ոչ զոք անտես առնէ. (ՃՃ.։)
(գտանի եւ ումեքիւ, ոքք կամ ոք)) - Ոմն. մի ոմն. եւ Մի. մի ինչ. իմն. ինչ. այս ինչ. τίς, τι aliquis, -qua, -quid;
quidam, quaedam, ullus, ulla, nonnulli եւ այլն. Ի մեզ սեպհական է բանաւորաց, այլ լայնաբար ասի եւ զկենդանեաց եւ զանշնչից ըստ հոմաձայնութեան յունին. մեկը, մեկ քանին.
Ես ի՞ւ երեւիմ քան զոքն աւելի։ Ոչ դուզնեաքեայ ոք էին նոքա։ Պարզամիտ ոք էին, եւ առանց դպրութեան. (Փարպ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Իգն.։)
Արգահատօղք ոքք լեալ էին։ Որ պիսի՞ք ոքք լինիցին։ Ոչ ոքք կարասցեն զերծանուլ։ Որ զիւրեանց զոքսն (այսինքն զիւրեանցսն) անտես առնեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14. 18։ Մագ. ՟Ծ՟Ե։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Միթէ բազո՞ւմք ոյք (կամ ոքք, այսինքն ոմանք) էին, որ գիտակ էին գործոյն. (Կոչ. ՟Բ։)
Ո՞ ոք (այսինքն զի՞նչ ինչ) վերագոյն իցէ. աշխատե՞լ զմարմինն, թէ պահել զմիտս անշփոթ։ Ո՞ր ոք (այսինքն ո՞ր այն) վերագոյն իցէ քաղաքավարութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ ո՛չ զմի ոք (այսինքն զմի ինչ) յայդցանէ կարես առնուլ յանձն։ (Յհ. իմ. երեւ.։)
Խոստովանիմք յերկուց բնութեանց մի (ոմն կամ ոք) լեալ, եւ ի միաւորութեանն ոչ կորուսեալ զմի ոք (այսինքն զմի ինչ) յերկուցն. (Շ. թղթ.) իմա՛ ըստ հոմաձայնութեան յն. դիս (ար. եւ իգ). դի (չէզ) լտ. ա՛լիքուիս, ա՛լիքուա, ա՛լիքուիտ։
Ոչ ոք է՝ որ առնէ։ Ոչ ումեք ինչ ասացին։ Ոչ զոք տեսին.եւ այլն։
Զանազանեալ է յումեքէն լինել, եւ յարտումեքէն, եւ իւիքն։ Յարտումեքէն իբրեւ ի նիւթոյ, յումեքէն՝ իբր ի պատճառէ, եւ իւիքն՝ իբրեւ գործւով. (Փիլ. լին. ՟Ա. 58։)
cumin.
• ՆՀԲ համեմատում է վերի զանազան ձևերի հետ։ Böttich. Arica 74, 197 պրս. šambaliϑ ձևի հետ։ Lag. Arm Stud § 1780 մերժելով այս՝ դնում է եբր.. Հիւբշ. 394 թրք. ձևերին անծանօթ լի-նելով՝ դնում է ծագումն անյայտ փեո-խւառութեանց շարքը, մինչդեռ ըստ իս աղբիւրը պէտք է դնել իրանական։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Ռ. չաման, Զթ. չամօն, չա-մոն, Ախց. Կր. Սեբ. Տիգ. չmմmն, Պլ. չէ-մէն (այս վերջին երկու խումբը նոր փոխա-ռութիւն թուրքերէնից). իսկ Մշ. չաման «կարմիր տաքդեղի փոշին». Սչ. չաման «գինձ»։-Կապ ունի՞ նաև չաման Ղրբ. «ի-գական անդամ»։
κύμινον ciminum, cuminum. եբր. քամմօն. ար. քէմմուն. թ. չէմին (յն. քի՛մինօն. լտ. չի՛մինում կամ քո՛ւմինում). Բոյս ընտանի եւ վայրենի, որոյ ունդն է դեղին. որպէս եւ տերեւն չորացեալ դեղնի. ջերմ եւ չոր՝ կծուահոտ, որ լինի համեմ ի կերակուրս. մանաւանդ ի պէտս ապխտելոյ զմիս.
Սերմանէ փոքր մի արջնդեղ եւ չաման։ Եւ ոչ զանիւ կամնասային ածեն ի վերայ չամանոյն։ Չամանն հացիւ ուտի. (Ես. ՟Ի՟Ը. 25=28։)
Տասանորդէք զանանուխ եւ զսամիթ եւ զչաման. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 23։)
raisins;
cf. Շիւ.
• , ո հլ. «չորացրած խաղող» ՍԳր. որից չամչեայ Ա. թգ. լ. 12. Բ. թգ. ժզ. 1. չամչեղէն Ովս. գ. 1. չամչախունկ «չոր զու կի, մարեմայ խունկ» Բժշ. չամչռել «չամիչի նման չորանալ, չամչիլ» (նորագիւտ բառ) Վստկ. 187. չամչարակ «compote, խօշաֆ» (նորակերտ բառ)։
• ՆՀԲ յիշում է եբր. ձիմիւք կամ զիմ-մուք (իմա՛ [hebrew word] sīmmuqā) «չա-միչ»։ Հիւնք. ջամբ կամ շամբ բառից
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Վն. Տփ. չամիչ, Հճ. Մրղ. Սլմ. Տիգ. չmմիչ, Սվեդ. չmմէչ, Ալշ. չամիճ, Ղրբ. չm՛մինչ, չա՛մէնչ, չա՛մըէչ, Զթ. չամը՛չ, Ագլ. չա՛մուչ, Մղր. չօ՜ մէնչ։-Նոր բառեր են չամչապուր, չամիչխաղող, չամ-չենի կամ չամչի, չամչկենի, չամչիլ, չամ-չմիլ ևն։
σταφίς, ἁσταφίς uva passa, vel sicca, corinthiaca. եբր. ձիմիւք , կամ զիմմուք. Խաղող չորացուցեալ յարեւու կամ ի փռան. որպէս եւ ի բնէ կծկեալն յետ կատարեալ հասունութեան. յորում մասին երեւելի է մանրահատ խաղողն սեաւ, եւ սպիտակ խաղողն անուշահոտ.
Չամիչ եւ ստոման մի մեղու։ Թուզ եւ չամիչ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 3։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 40։)
Թզոյ եւ չամչի եւ արմաւոյ. (Նիւս. բն.։)
Զխաղող նորա եւ զչամիչ մի՛ կերիցէ. (Թուոց. ՟Զ. 3։)
Զգինի ի չամչոյ մինչեւ ցթինն». իմա՛ զկոխածն խաղողոյ. շիվ. στέμφυλον, -λα vinacea, retrimenta. տե՛ս ԹԻՆ։
long-necked wooden water-pot;
large spoon, ladle.
• ՆՀԲ վերիվերոյ մեկնում է «անօթ ջը-րոյ կամ ըմպանակ երկայնավիզ և դըր-գալ մեծ» և կցում է հյ. չամիշ բառին։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Արրտ. 1910, 9ç8,
ՉԱՄՉԵԱՅ ՇԵՐԵՓ կամ ՉԱՄՉԱՇԵՐԵՓ. Բառ ռմկ. որպէս Անօթ ջրոյ կամ ըմպանակ երկայնավիզ. եւ դրգալ մեծ՝ վասն ըմպելոյ զխօշաֆ.
potent, powerful, sublime;
moveable sheep-cote.
• «ցանկապատ». մէկ անգամ ունի Թղթ. դաշ. 21. «Ետես աչօք բացօք սուրբն Գրիգորիոս զիջումն Միածնին ի չափար պա-լատն (իմա՛ պալատան) արքունի»։
• = Պրս. [arabic word] capar «որմ կազմեալ ի ցախից և ի մացառաց՝ որ է ցանկ, զոր առ-նեն շուրջանակի տան, պարտիզի և բակի». նոյնից նաև թրք. čeper՝ որ նշանակում է «տունը շրջապատող ցանկապատը. 2. կռուի համար պատրաստուած ցանկապատ. 3. մարդկանց շղթայ» (Будaгoвъ 1, 469)։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է «որպէս բառ արաբ. և եբր. ճապպիր, ճէպպար, չիպօր, է «հը-զօր, մեծազօր, ահաւոր» և որպէս բառ ռմկ. է «վայր ցանկապատ»։
• ԳՒՌ.-Մև. չափար «որսորդի կամ զինւո-իի դիրք», Մշ. չափառ և Ախց. չmփmռ «ցան-կապատ». շատ գործածական է Կովկասի հայ բարբառներում «ցանկապատ» իմաս-տով. նոր բառեր են չափարտակ, չափար-ծակի «մի տեսակ թռչուն», յատկապէս չա-փըռնել «շրջապատել, պաշարել» Ապ. Բլ. Նբ. որի հետ նոյն է թրք. [arabic word] če-perlemek «պարսպել, շուրջ պատել»։
Որպէս բառ արաբ եւ եբր. ճապպիր, ճեպպար, կիպօր, է Հզօր, մեծազօր. ահաւոր. եւ որպէս բառ ռմկ. է Վայր ցանկապատ.
Ետես աչօք բացօք սուրբն գրիգորիոս զիջումն միածնին ի չափար պալատն արքունի. (Թղթ. դաշ.։)
trash, rubbish, trifles;
pock-mark.
• «ճզմած ձիթապտուղի կեղևանք» Վստկ. 184. «Դարձո՛ զչեչն հանդերձ կտովն ի ջրաղացն»։
• = Նոյն է չանչ բառի հետ և նրա հետ միա-սին փոխառեալ է Կովկասեան լեզուներիս-հմմտ. յատկապէս վրաց. ჭა ճաճա «խա-ղողի կեղևանք», ჩეჩა չեչա «վուշը մաքրել», ნაჩეჩი նաչեչի «վուշի խծուծ»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ատն. չէչ, Ղրբ. չիչ և Շմ. ջէջ «ճըզ-մած խաղողի կեղևանք», Երև. չէչ «թութի քամած կեղևանք», Ախց. Կր. չէչ «խնձորի. տանձի և նման պտուղների նետելու մեջու-կը, կանաչեղէնների դէն գցելու մասերը, չօփ»։-Սրանց հետ նոյն են չաչ Հմշ. «եգիա-տազորենի վրայի շապիկը կամ պատեանը». Տր. «լոբու դրսի կանաչ պատեանը», Խտջ «շողգամի և բողկի կանաչ տերևները՝ որ չորացնելով պահում են կերակուր եփելու համար»։
• ՓՈԽ.-Թրք. և յն. գւռ. Ատն. č̌eς «խաղո-ղի ճզմած կեղևանք» (Արևելք 1888, նոյ. 8-9), ուտ. čec «միջից մեղրը քամուած մեղրահաց»։
• «կալի մէջ լցուած մաքուր ցորենի դէզ». գաւառական բառ է, որ հնից աւանդ-ուած չէ. սխալմամբ է որ ՆՀԲ նախորդը շը-փոթում է սրա հետ։
• = Պրս. [arabic word] čat, որ և [arabic word] cas, [arabic word] žaž «դէզ կալի կամ կոյտ արմտեաց, զոր դիզեն զկնի ծեծելոյ և որոշելոյ ի յար-դէն զցորեանն ի կալին». նոյնից է թրք. թթր. čaǰ, čac, čaš, jaš «կալսած հաճարի կամ վարսակի դէզ. 2. մաքրելուց յետոյ կալի մէջ մնացած բարակ յարդը» (Будaгoвъ 1, 454). նոյն բառն է դարձեալ՝ որ թուրքերէնի միջոցով փոխ առնուելով՝ դարձել է սերբ. čadǰ, čadja, լեհ. čac, čadž «բարակ յարդ»։ -Աճ.
• ԳՒՌ.-Խրբ. չmջ, Ակն. Եւդ. չէչ «կալի մէ» դիզուած մաքուր ցորենի շեղջ»։-էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով չէչ հոմանիշը (Բիւր. 1898, 865) անշուշտ հայերէնից է. իսկ թրք. գւռ. Եւդ. [arabic word] čej և Տ. ǰeǰ «ցո-րենի դէզ» չեն կարող լինել հյ. շեղջ բառից (ինչպէս կարծում են Թուրեան, Բիւր. 1899, 798 և. Գազանճեան, Յուշարձան 329), այլ նոյն են վերինների հետ. այսպէս նաև թրք. [other alphabet] ︎ čee «մաքրելուց յետոյ կալի մէջ մը, նացած ցորենը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 178)։
• ԳՒՌ.-Արմատը պահուած է «ծաղկախտից մնացած հետքեր երեսի վրայ» և «մեղրև ծակ ծակ բջիջներ» նշանակութեամբ. այս-պէս Ախց. Խրբ. չէչ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. չիչ.-Բայց նշանակում է նաև «մեղրի բջիջները կազմող մեղրամոմը» (Ղրբ.), «մեղրից քամ. ուած մոմը» (Երև. Սեբ.), «մեղրի բջիջների սև նիւթը» (Ակն.). նմանութեամբ «միսը ծա-մելուց յետոյ մնացած անհիւթ մասը» (Ղրբ.)։ Այս իմաստները, մանաւանդ վեր-ջինը, կարող են լինել չեչ «կեղևանք» բա-ռից։-Նոր բառեր են չեչոտ (Շմ. չէչօտ, Ջղ. չիչոտ, Մշ. չիչոդ, Տփ. չէչուտ), չեչմեղր, չեչ-խաթու, չեչոտենի «մի տեսակ տանձ՝ վրան սև կէտերով»։
Բառ. ռմկ. Դէզ եւ խռիւ. մրուր կամ մանրուք իրաց, թին, խեշերանք. կամ Պիսակութիւն. խորտաբորտութիւն.
Դարձո զչեչն հանդերձ կտովն ի ջրաղացն. (Վստկ. ՟Մ՟Ղ՟Ե։) յաւել ի մեկնութիւնն. Առաւել ասի ռմկ. որպէս շիւ կամ ճիպռէ խաղողոյ. եւ որպէս դատարկ մաղ մեղու։
bat.
• (գրուած նաև չեղջ) ի հլ. «սեկե-մուկ, մաշկաթև» Ղևտ. ժա. 19. Օր. ժդ. 17. Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. 225. որից չղջիկան, ի-ա հլ. (գրուած նաև չիղջիկան Եփր. հա-մաբ. 225, ջղջիկան Վեցօր. 162, 172-3, չղջկան, սխալմամբ՝ յղջկան Յայսմ.) նոյն նշ. Ես. բ. 20. Բարուք զ. 21. Ոսկ. ես. կայ և ճղճիկայ Դրնղ. 551. արդի գրականում գոր-ծածւում է միայն չղջիկ ձևը։
Յոպոպ, եւ չիղջ. եւ ամենայն զեռուն թռչուն՝ որ գնայ ի չորս։ Զյոպոպ եւ զչիղջ, եւ զամենայն սողուն ի թռչնոց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 19։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 17։)
Չիղջ տոհմակիցն քո՝ քանզի ոչ կարէ համբերել լուսատու ճառագայթից արեգական, ի գիշերի ելանէ թռչել. (Եփր. համաբ.։)
cf. Ծիտ.
• «ոզնի». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 260։
Զջայլամն տեսեալ չիտ, զի մեծամեծս արկանէր ձուս. եւ այսմ տարփօղ եղեալ, հարցանէր ուսանել. (Մխ. առակ.։)
cf. Ծիտ.
• «ոզնի». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 260։
Զջայլամն տեսեալ չիտ, զի մեծամեծս արկանէր ձուս. եւ այսմ տարփօղ եղեալ, հարցանէր ուսանել. (Մխ. առակ.։)
cf. Երթամ.
• Peterm. 237 չու և գալ. բառերից կազմուած։ Lag. Urgesch. 91 ga ար-մատից կրկնուած։-Տէրվ. Altarm. 12 չու բառի հետ, իբր սանս. čučyuvē, հին կատարեալի մնացորդ։ Հիւբշ. ZD. MG 36 (1882), էջ 118 նոյն ընդ չու= սանս. ōyavāmi=յն. σεύω =զնդ. šu, ինչպէս դրել էր Justi, Zendsp. 309, որ մերժել է Lagarde և որ վերստին հաս-տատում է Հիւբշման։ Հիւնք. գուճ բա-ռից։ Bugge IF 1, 439 չու ձևի հետ՝ իբր հնխ. qloua։
Որ չոգայ զհետ խոնարհութեան ... այս ինքն գայ, որպէս դնի ի տպ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Յետս յետս չոգալով՝ զարկան յերկիր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
dry;
dried, arid, parched, dead;
— հաց, dry bread;
— ճաշակել, to fast on lenten diet.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2soros ձևից, որի k2sēros ձևից էլ ենթադրւում է հյ. չիր։ Սը-րանց ցեղակիցներն են սանս. kš̌ā̄rá «կիզիչ, հրավառ», յն. šηρός, ἔερόა «չոր», ἐερόν «ռա-մաք երկիր», լատ. seresco «չորանալ», se-renus «պայծառ, չոր», հբգ. serawen «չո-րանալ, ծիւրիլ», գերմ. serben «չորանալ, թառամիլ» (տե՛ս Boisacq 678, Walde 701, Ernout-Meillet 887, Pokorny 1, 500 և 503). Հնխ. kser-«չոր» աճած պիտի լինի հնխ. k'sē կամ k'sā «այրել, վառել» պարզ ար-մատից։-Հիւբշ. 485։
• ՆՀԲ լծ. թրք. quru, յն. ἔηρός Տէրվ. Altarm. 87 սանս. kšara, յն. ἔηρός նոյն. Նախալ. 112 հնխ. skar «այրել» արմա-տից. հմմտ. խարել, խարշել, սանս. kš̌āra «կծու», kšāma «չոր, ցամաք» ևն։ Հիւնք. ջուր բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 293 սանս. ǰvar «տաքանալ, այրել» աոմատի հետ։-Karst, Յուշարձան 429 թթր. kar, kor, kur, չաղաթ. koruk, ku-ruk, եաքութ. kurun, kūr «չոր», օսմ. qavurmaq «խորովել»։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 784 արաբ. [arabic word] šarr «չորա-ցում, չոր» բառից։ Pokorny 1, էջ 500 և 503 իրարից բաժանում է 1) սանս. kšā-ra «կիզիչ», kšāma «չորացած, չոր» և 2) յն. ζερόν «ցամաք», ἔηρός «չոր», լտ. seresco «չորանալ», գերմ. serben ևն. առաջին խմբի մէջ դնում է հյ. ցաւ, ցա-մաք, ցասնուլ. երկրորդը հայերէն ներ-կայացուցիչ չունի. հյ. չոր խաբուսիկ կերպով նման է վերինների և յատկա-պէս յն. ἔηρός բառի հետ, բայց իսկա-պէս երկու խմբի հետ էլ ո՛չ մի կապ չունի։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. დამრობა դաշրոբա, დავამრობ դավաշրոբ «չորացնել» (արմատը მრ շր-)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. չոր, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. չօր, Սլմ. չուէր, Մրղ. չուր, Մկ. Տիգ. Տփ. չուր, Հմշ. Սեբ. չէօր, Ասլ. չէօ՝ր, Սվեդ. չիւր Զթ. չիւյ, չիւր, Հճ. չոյ (բայց չիյնօլ «չորա-նալ»).-Ագլ. չունի այս բառը և գործա-ծում է խէշկ ձևը, որ պրս. [arabic word] xušk հո-մանիշից է փոխառեալ։ (Սակայն կայ չիր «չոր պտուղ»)։ Նոր բառեր են չորագլուխ, չորաթան կամ չորթան, չորթանագող, չորա-կապ, չորամահակ, չորային, չորապուր, չո-րել, չորացնել, չորեղէն, չորեփոց, չորոտ, չորուկ, չորուտ, չորչրուկ, չորչորատիլ, չոր-խըրտիլ ևն։
Մի՛ ասիցէ ներքինին թէ ես եմ փայտ չոր։ Զամենայն փայտ դալար, եւ զամենայն փայտ չոր։ Եթէ ընդ փայտ դալար զայս առնեն, ընդ չորն զի՞նչ լինիցի. (Ես. ՟Ծ՟Զ. 3։ Եզեկ. ՟Ի. 47։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 31։)
Չոր թզով եւեթ զպէտսն վճարէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Երկու ոմանք գոլորշիք. ի սոցունց մինն չոր է, իսկ միւսն՝ խոնաւագոյն։ Ի չորոյն հողմունք եւ հնչմունք զանազանք։ Ի ներհակացս սկզբանց բաղկացեալ եղեւ աշխարհ. այսինքն ի չորոյ եւ ի գիջոյ, ի ցրտոյ եւ ի ջերմոյ. (Արիստ. աշխ.։)
Զընտրութիւնս չորիցն եւ զգիջոցն. (Եփր. երաշտ.։)
Քահանայն՝ չոր (պահեցողութիւն) քարոզէ. (Եղիշ. երէց.։)
Զի թէ առանց պատարագի առնէ քահանայն զպսակն, այսինքն չոր պատարագ, որ զպաշտօնն միայն ասեն. (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Սանական.
• , ու հլ. «իբր զաւակ ձեռքի տակ սնուցած ու մեծացրած տղայ» Բուղ. Մծբ. Ագաթ. Եղիշ. «կնքահօր կնքած մանուկը» Կանոն. Շնորհ. ընդհ. որից սանական «որ-դեգրեալ, որդիացեալ» Ագաթ. սանակից կա-նոն. սանահայր, սանամայր Գնձ. Մեձ--
• = Բնիկ հայ բառ. ստորին ձայնդարձն է սին, սուն արմատի. նշանակութեան զար-գացման համար հմմտ. լտ. alo «սնուցա-նել» և alumnus «սան»։ Մագումը տե՛ս ըն-դարձակ ստին։-Հիւբշ. 456։
• ԳՒՌ-Ալշ. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Մշ. Սեբ. Տփ. սան, Ասլ. ստ, Զթ. սոն, Հճ. սօն, Սվեդ. սուն, Ագլ. Ախց. Երև. Վն. սանիկ, Սլմ. սանիկ', Հմշ. սօնիգ (որոնք միւսների մէջ փաղաքշական են). իսկ Սչ. միայն սա-նրհար, սանըմար ձևերի մէջ պահուած։ Նոր բառեր են սանուկ, սանալաթ, սանահարանք, սանապապ. թրքախօս հայոց մէջ՝ Ատն. էնկ, սան, նաև էնկ. սանայէր «պարզամիտ» (Բիւր. 1898, 865), որ ձևափոխուած է սա-նահայր բառիցւ
Արտաւազդ եւ վասակ սնուցանէին զորդի արքային զարշակ. (Թողին զսանն իւրեանց զարշակ։)
Զարշակ եւ զվաղարշակ առեալ մանուէլ սպարապետն իբրեւ զսան սնուցանէր.
Իսկ կրտսեր որդւոյն յազկերտի դայեակն ռահամ անուն թագաւորեցուցանէր զիւր սանն, որում անուն էր պերոզ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Սան յաւազանէն լեալ սրբոյն գայիանեայ, սնւցանէ առ ինքեան զհռիփսիմէ. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Գտանէ զօտայ՝ սնուցեալ զքոյր իւր խոսրովիդուխտ։ Սան նորա խոսրովիդուխտ՝ կուսան համեստ. (Խոր. ՟Բ. 79։)
Ելցէ իբրեւ զսան ընդ առաջ նորա. եւ սանն մանուկ է. (Գէ. ես.։)
ՍԱՆ. Հոգեւոր որդի յաւազանէ՝ կնքահօր կամ կնքամօր։ (Շ. ընդհանր.։ եւ Կանոն.։)
Ի սան մեծ պղնձի, կամ ի պոյտն։ Արար քիրամ զսանսն։ Արկցեն ի սանս ջեռուցեալս։ Եղիցին սանք ի տան տեառն իբրեւ զտաշտս.եւ այլն։
Կաթսայ յեռանդան. լռեցից զսանն տիտանեան. ոչ զանց արարից զմեստրեմեանն սանէ. բայց ե՛կ դու առ աստուածային սանսն օրինաց։ Մեծ քան զսանսն թեսպասդեան, մտկաւասար է եւ սանին ափռոդիտեայ. լռեալ ի սանցին. (Մագ. ՟Լ՟Ը. ՟Հ՟Է։)