ammunition, military stores.
inured to war;
martial.
Մտեալն ի ռազմ. վարժ ի պատերազմ.
Արի արանց, եւ ռազմամուտ երիվարաց. (Թղթ. դաշ.։)
Քաջասիրտ ռազմամուտ հեծելովք։ Անդ էր տեսանել զվրջումն ռազմամուտ երիվարացն. (Մեսր. երէց.։)
warlike.
Պատերազմական. մարտական.
Անցեալ ի մէջ ռազմաւոր հանդիսին՝ արշաւէր սիգալով յայսկոյս եւ յայնկոյս. (Օրբել.։)
martial.
Մարտիկ ռազմամուտ.
Կոչեալ զնախարարս ռազմիկ հեցելոց. (Մեսր. երէց.։)
warrior.
to make war.
cattle dung, manure.
basket-maker.
Եդ ի վերայ միոյ դիհաց մուրուացն սալազուգին. (Ոսկիփոր.։)
having but few children.
Ոյր սակաւ իցեն զաւակք.
Որչափ թերեւս անզաւակ ի սոցանէ եւ սաւակազաւակ գոլով տարբերին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
of little strength.
drowned by a cataract.
սուզանօղ սահանօք, հեղեղաւ.
Ապրեցան ի սահանասոյզ հեղձմանէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Սաղարթազուարճ.
cf. Սաղարթազուարճ.
leafy, verdant, green, covered with leaves.
զուարճացեալ՝ ուռճացեալ՝ զուարթացեալ սաղարթիւք, գալարազուարճ, սաղարթագեղ. տերեւազգեաց. ոստասաղարթ.
Բարձեալ ունելով զոստս եւ զուռս եւ սաղարթազուարճս։ Սաղարթազուարճ դրախտ։ Սաղարթազուարճ տերեւօք. (Խոր. վրդվռ.։ Մաշտ.։ Անան. ի յովնան.։)
Սեռըն սիրով փեսայն կապեաց ըզձեզ յինքեան, սաղարթազուարճ զարդուք պճնեաց գործովք իւրովք. (Տաղ.։)
amnios, secundine, after-birth;
matrix, womb, uterus.
ՍԱՂՄԱԲՈՅՆ ՄԶԱՆՔ. νηδύς, μήτρα matrix, uterus, vulva. Միզն կամ մզանք՝ որ լինի բոյն սաղմին. արգանդ մօր.
Յովհաննէս մկրտիչ չեւ ելեալ ի սաղմաբոյն մզանացն՝ խաղայր ցնծայր ընդդէմ կուսորդւոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
strengthened by God.
Տերամբ զօրացեալ. կամ Տիրապէս զօրեղ. քաջազօր. տոկուն.
Լուսապատրոյկ ճաճանչեղ՝ տիրազօր ճարպաւորական, եւ այլն. (Նար. մծբ.։)
according to our Lord's will.
Սեպհական տիրական քարոզութեան. որ ինչ հայի յառաքումն աշակերտաց ի տեառնէ ի քարոզութիւն.
Զկնի մաքրակենցաղ եւ տիրաքարոզ ճանապարհորդութեանն՝ առ առաքօղն ճեպեալ հասին. (Նար. առաք.։)
sunk in mud.
Սուզեալ ընկղմեալ ի տիղմ. տղմաթաթաւ. ցեխի մէջ ընկած խրած՝ թաթխած. չամուրա պաթան.
Ի խնդիր տղմասոյզ մեղօք պատկերին. (Գանձ.։)
willing;
willingly.
• տե՛ս Մախիզ։
scorn, derision.
• Հիւնք. պրս. թանզ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Դվ. Երև. Ախց. Ղրբ. Մկ. Մշ, Շմ. Վն. տնազ, Ագլ. տնօզ. Հճ. թնօզ, Ննխ. դնազ, դնաձ, ձնաձ «ծաղր» (իսկ Սվ. «բամ-բասանք»). նոր բառեր են տնազել, տնագա-վարի, տնազատեղ։
Մեղայ զայլով ծիծաղելով, տնազով, զայլս արհամարհելով։ Տնազ առնէ։ Գիտացի՛ր որ քեզ տնազ լինին արարեալ (կամ արարեալքդ). (Ոսկիփոր.։)
descendants of Astyages.
ՎԻՇԱՊԱԶՈՒՆՔ. Որք են յազգէ վիշապին, այսինքն աժդահակայ մարաց արքայի.
Յոր շարին բանք երգոց եւ զզարմիցն աժդահակայ՝ վիշապազունս զնոսա անուանելով. զի աժդահակդ ի մեր լեզուս է վիշապ։ իբր տռփանք սաթինկան ընդ վիշապազունսն առասպելաբար։ Վիշապազունք գողացան զմանուկն արտաւազդ. (Խոր. ՟Ա. 29։ ՟Բ. 46. 58։)
very robust, excessively strong;
dragoon.
Սատակէր զմարդախոշոշ եւ վիշապազօր գազանն. (Ուռպ.։)
cf. Վշտակիր.
Վշտազգեաց կանայքն զուրախութիւն զգեցան. (Ճ. ՟Գ.։)
headlong, rash, bold, rebellious.
• «յանդուգն, ապստամբ». ունի մի-այն ԱԲ. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Ոսկ. հռովմ. 189. «Աստ խոնարհ լինիս, իսկ յետ աղօթիցն վռզող և ստամբակ»։-Ար-մատը վոզ-գտնւում է թերևս նաև վոզքիթ «դուրս ցցուած քիթ» բառի մէջ՝ Վստկ. 198. հմմտ. նաև պռզող։
of high or illustrious lineage.
Վսեմ ըստ զարմի. վեհ. երկնային.
Տու՛ր թեւս կոճոպեալ անդամոցս՝ վերանալ ի վսեմազարմիցն երամս. (Բենիկ.։)
armed with a weapon of offence;
vindictiveness.
Սրտմտութիւն (որպէս) վրիժակազէն մեծապէս բազմաց օգուտ արար. (Փիլ. այլաբ.։)
adorned with leaves or foliage.
Տերեւովք զարդարեալ. սաղարթագեղ.
Ծառք տերեւազարդք։ Անպտուղ ծառս տերեւազարդս. (Վեցօր. Վրդն. սղ.։)
cf. Տերեւազգեստ.
ՏԵՐԵՒԱԶԳԵԱՑ ՏԵՐԵՒԱԶԳԵՍՏ. Ունօղ կամ ունելով յինքեան զտերեւս որպէս զգեստ.
Տերեւազգեստ զիւրեանցլ մերկութիւնն ագուցանեն (ծառք)։ Ոստս ի ծառոց ի ճանապարհին տարածանելով տերեւազգեստ եւ ծաղկազարդս։ Յառաջին աստուածատեսակն գեղ տերեւազգեստ ծաղկազարդէ. (Ագաթ.։ Մամբր.։ Երզն. մտթ.։)
clothed, covered with leaves, leafy, green.
ՏԵՐԵՒԱԶԳԵԱՑ ՏԵՐԵՒԱԶԳԵՍՏ. Ունօղ կամ ունելով յինքեան զտերեւս որպէս զգեստ.
Տերեւազգեստ զիւրեանցլ մերկութիւնն ագուցանեն (ծառք)։ Ոստս ի ծառոց ի ճանապարհին տարածանելով տերեւազգեստ եւ ծաղկազարդս։ Յառաջին աստուածատեսակն գեղ տերեւազգեստ ծաղկազարդէ. (Ագաթ.։ Մամբր.։ Երզն. մտթ.։)
despoiled of leaves.
ricinus, palma Christi, castor-oil plant.
to buzz, to hum.
ՏԶԶԱՄ կամ ՏԸԶԶԱՄ. Տըզ բըզ ձայն հանել ճանճից եւ մեղուաց. բզզալ.
Շատ ճենճերաս ի ծակն ի փեթակն ճա՛նճիկ. անդ տըզզա՛ բըզզա՛. եւ յարքունիսն մի՛ երթար. (Մագ. ՟Ը։)
buzz, hum, buzzing.
chick-weed, pimpernel, samolus.
leech-shaped.
Որ ինչ է ի ձեւ տզրկի.
Բրիտանացւոցն արեւելեայ կղզին է տզրկաձեւ. (Խոր. աշխարհ.։)
leech;
blood-sucker;
cf. Բզրուկ;
դնել —ս, to apply leeches.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ.-ի «տզրուկ, սիւլիւկ» Առակ. լ. 15. Յհ. կթ. 438. որից տզրկաձև Խոր. աշխ. տզրկախոտ կամ տզրուկխոտ «մի տե-սակ բոյս, տճկ. սիւլիւկ օթը, լտ. anagallis» Բժշ. (ըստ ՀԲուս. § 2950)։
• = Պհլ. *tuzurūk ձևից, որ թէև չէ աւան-դուած, բայց հմմտ. պրս. [arabic word] ︎zurūk, [arabic word] zarū, օ [arabic word] zura, [arabic word] zalūk, [arabic word] zalū [arabic word] zalū, քրդ. zeru, zuri, zueūl, zalūg, zelu, աֆղան. zallū, žavara, բելուճ. zarāγ հոմա-նիշները։ Իրանեան բառի ծագումը անյալտ է (Horn § 664)։ Նոյնից են փոխառեալ նաև ն. ասոր. zállu, թրք. ❇ suluk «տզրուկ». որից էլ գւռ. Պլ. Ննխ. սիւլիւգ, Վն. սիւլիւկ. Ղրբ. սիւլի՛ւկնը, որոնք բոլոր նշանակում են «տզրուկ»։-Աճ.
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. զէլիւկ, զէլիւք ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 36 տիզ, թեք, տէգ ևն բառերի հետ հնխ. štig «խթել, խայթել» արմատից. հմմտ. պրս. tīz «հատու, արագ», սանս. ti, ghra «հատու» ևն։ Դաւթեան, Արձա-գանք 1886, 495 տիզ բառից։ Հիւնք. պրս. պուզուրկ=հյ. վզուրկ «մեծ» բա-ռից։ Վերի մեկնութիւնս տե՛ս Բանաս. 1906, 106։-Պրս. բառի ծագման համար Curtius համեմատութեան է առնում լտ. birūdō, իռլ. gil=կորն. gel հոմանիշ-ները, բայց սրանք ո՛չ միայն իրանեան բառի, այլ նոյն իսկ իրար հետ կապ չունին (Walde 367 և 355)։ Böttich.
• arica 67 իրանեանից փոխառեալ է դը-նում սանս. [other alphabet] ǰalūkā, ǰalukā, ǰalikā «տզրուկ», որ կասկածելի է ըստ Horn § 664։ Նորագոյն քննիչները թէ՛ սանս. jalūkā և թէ իռլ. gil=կորն. oel «տզրուկ» դնում են հնխ. gel-«կուլ տալ» արմատից (տե՛ս Pokorny 1, 621 և վերը կուլ)։ Այս դէպքում դժուարու-թիւն չեմ տեսնում իրանեան բառը փո-խառութիւն դնելու սանսկրիտ ձևից։
• ԳՒՌ.-Վն. տզրուկ, Ալշ. Երև. Մշ. տզրուգ, Խրբ. դրզուգ, Ապ. Բլ. ծծրուկ (ըստ Ամա-տունի, Հայոց բառ ու բան), Նբ. ձնձրուկ, որոնք բոլոր նշանակում են «տզրուկ»։ Նոյն բառն են Ջղ. պզդրուկ «ջրի մէջ գտնուած փոքր տզրկանման անասնիկներ» և Սեբ. նէվ-դըռձուգ՝ վատ իմաստով ածական, ա-ռանց որոշ նշանակութեան։ Նոր փոխառու-թիւն են Ջղ. զէլու (պարսկերէնից) և Շմ. լmզիւ (շրջուած արևել. թրք. zälū ձևից)։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] dizruk «տզրուկ» փո-խառեալ է հայերէնից (այսպէս է ընռունում նաև lusti. Dict. Kurde 182), որին ապա-ցոյց է նախաձայն ատամնականը, որ բոլոր նոր իրանեան լեզուների մէջ պակասում է։ Բնիկ քրդ. ձևերը տե՛ս վերըւ
βδέλλα hirudo, sanguisuga. Սողուն ջրային՝ անյագ ի ծծել զարիւն.
Տզրկի երեք դստերք էին. (Առակ. ՟Ը. 15։)
Զի թերեւս առցեն ինչ ի նմանէն ըստ բարուց տզրկի առ ի ծծել զարիւն նորա. (Յհ. կթ.։)
powerless, impotent, weak, feeble, languid.
Անզօր. տկար.
Տզօր եւ կնատ զօրեղութեամբ հնարի խափանել. (Յհ. իմ. ատ.։)
cosmological.
cosmology.
cf. Տիեզերաբանական.
cosmographer.
resounding throughout the universe.
cf. ՏԻԵԶԵՐՔ. ըստ յն. ասի եզ՛՛. իգումէնհ. յոք՛՛. իգումէնէ. այսինքն բնակեալ վայր. բնակութեան տեղիք.
Կրեալ զայս ինչ (այսինքն զնմանութիւն կղզւոյ) եւ տիեզերս առ այն ծով։ Կղզիք, եւ մեծքն ի նոցանէ, ընդ որս է տիեզերս. (Արիստ. աշխ.։)
Գոչօղ ընդ տիեզերս. հնչօղ եւ լսելի ընդ ամենայն աշխարհ.
Տիեզերագոչ փողով հրաւիրէ զընդհանուրս։ Երկնային փողն տիեզերագոչ պօղոս. (Խոր. վրդվռ.։ Լծ. կոչ.։ եւ Սիսիան.։)
cosmographical.
occupying all the world.
Որ գրաւեալ ունի կամ լնու զտիեզերս. բոլոր ասխարհքը լեցընօղ՝ բռնօղ.
Այս ծով մեծ տիեզերագրաւ, բոլոր իից գոգ։ Համահաւաք եկեղեցի սուրբ՝ տիեզերագրաւ կաթողիկէ. (Նար. մծբ.։ Վրդն. ծն.։)
cosmography.
of the last judgment.
Որ ինչ հայի ի դատաստանն տիեզերական յաւուր ահեղի.
Ի լինել բարբառոյ ձայնից արդարոցն, եւ տիեզերասասատ պայմանին, յառնեն ի դատաստան ամենայն մարմինք. (Պիտառ.։)
deceiving all the world.
Դաւօղ զտիեզերս. դաւաճանօղ աշխարհի, աշխարհակորոյս
Մահաբեր դառնաթոյն օձին, եւ որ ի նմա ազդեաց տիեզերադաւ չարութիւն. (Նար. ղ։)
heard throughout the universe.
Լսելի ընդ տիեզերս. աշխարհալուր.
Գաբրիէլ հնչեցուցանէ զտիեզերալուր զբարբառ փողոյն. (Շար.։)
Անդուլ գոչմամբ մշտնջենաւորապէս հնչեալ պատմեսցի տիեզերալուր համբաւ գովելի գործոցն եստուծոյ. (Նար. խչ.։)
Նահատակին գրիգորի (լուս), տիեզերալուր վկայի. (Միխ. ասոր.։)
spoken or published through all the world.
Ընդ տիեզերս խօսեցեալ. կամ առ ամենայն աշխարհ բարբառեալ.
Հնչեցուցանէ ի սկզբանն տիեզերախօս աւետարանին. (Ագաթ.։)
spread over the world, everywhere.
Ծաւալեալ ընդ տիեզերս. սփռեալ յաշխարհ ամենայն. Տիեզերածաւալ լուսոյ աւետարանին. (Խոր. հռիփս.։)
Յաւէտ գերափայլեալ քան զտիեզերածաւալ ճառագայթս արեգական։ Կենսակայլակ վտակն տիեզերածաւալ եւ աշխարհակեցոյց նորոգչին տիեզերաց. (Անան. եկեղ։)
vine-branch;
branch;
cf. Ուռենի;
yew, yew-tree;
— վարսագեղ, vine-branch with foliage and fruit.
• , ո հլ. «ճիւղ, ընձիւղ» ՍԳր. Վեցօր. 94, 95, 97. Եղիշ. զ. էջ 89. «ուռի ծառը» Ես. խդ. 4. Եփր. հռ. 23. Օրբել. հրտր. Էմի-նի, էջ 101? «գեղձի ծառը» Երեմ. խզ. 14, (սրանք սրբագրելի են ուռի՝ ըստ Նորայր, Բառաքնն. 29.-նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. Թթր. tal, որ նշանակում է «1. ճիւղ. 2. ուռի» ըստ Будaговъ 1, 335) որից ուռամիջակ «ուռենու պէս բարակ մէջ-քով» Նար. տաղ. (Նորայր, Հայկ. բառաք. 122), ուռենի Ոսկ. յհ. ա. 45. ուռի Սղ. ճւռ-2. Ղևտ. իգ. 40.-նոյն բառը պիտի լինի նաև ուոն «սրած փայտ, սեպ, երիթ» Եւս-պտմ. 158, Ագաթ. Գոր. և շմ. տող 406. Վե-ցօր. 97. հմմտ. երեքուռնի «եռոտանի, երեք բտոով» Վստկ. 183 (Պարտ է երեքուռնի բարձր սանդուղք շինել)։
• Հիւնք. ուռճանալ բայից է հանում ուռ, որից էլ ուռի, իբրև անպտուղ և միայն ուռ բերող ծառ։ Karolides, Γλωσ. συγϰρ. 78 կապադովկ. veria «խաղողի բարու-նակ, ուռ որթոյ»։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vaēti, պրս. bid հոմանիշների հետ։ Patrubánv ՀԱ 1903, 381 հնխ. osro, եռր երկրորդական ձև ozdo>ոստ բառի։ Karst, Յուշարձան 422 ուռնուլ բայի հետ՝ չաղաթ. ur «ուռոյցք», uruk «ծիլ»։ Petersson KZ 47, 256 հնխ. orso-ձե-ւից, որի հետ հմմտ. յն. ἂρριχος, ἂροιγος, άροιϰος «կողով». արմատն է ers։ ors-«փափուկ ճկուն ճիւղերով հիւսել», որի աճականից յառաջացած ձևեր են լիթ. rέzდis «կողով», rezgù «հիւսել», սանս ráǰǰu «չուան», լտ. restis «չուան» ևն։ նոյնը կրկնում է Pokorny 2, 374 հնխ. гezg-«հիւսել, ոլորել» արմատի տակ։ ճկուն ճիւղ»։ Նոր բառեր են ուռիկ «նորածիլ ճիւղ ուռենու», ուռխոտ, ուռուց «ուռենիների անտառ», ուռօրհնէք «ծառզարդար», ուռի «մի տեսակ խնձոր»։-Ղրբ. ունի նաև հե-տևեալ ձևերը. հօռ «խուրձ ևն կապելու հա-մար ուռենու ճիւղերը ոլորելով շինուած կապ. 2. ողնաշար», հօռ անէլ «ոլորել, ճըմ-լել», հօռ դառնալ «կոտրիլ», հօռացու «հռռ շինելու յարմար ճիւղ»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Կր. Մշ. Սլմ. Վն. ուռի, Մկ. ուռը՛, Զթ. ուռը՝, Հմշ. ուռընի, Սվեդ. ուռի-նա, Ալշ. Երև. Ախց. Մշ. ուռ, Գոր. հօ՜ռի, Ղրբ. Մժ. հօռէ, Ագլ. օռնի, բոլորն էլ նշա-նակում են «ուռի ծառը». միայն թէ Ալշ. Մշ. ուռ նշանակում են նաև «ուռենու ճիւղ, 2. հոշիի, նորքի ևն ճիւղ՝ կողով գործելու համար». նոյնպէս Ղզ. ուռ «ծառի երկար և
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. ուռել, Ախց. Կր. Մկ. Տիգ. ուռիլ, Ննխ. ուռէլ, Տփ. ո՛ւրիլ, Մրղ. ուռռէլ, Երև. ուռչէլ, Հմշ. ուռուշ, Շմ. ուռչիլ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. ուռէնալ, Գոր. Ղրբ. օ՛ռչիլ, Զթ. ուռունօլ, ուռունոլ, Հճ. ու-րունօլ, Ասլ. էօռընալ, Ագլ. ըռռօ՛ նիլ, Սվեդ. ուդիցիլ։-Նոր բառեր են ուռեցւորիլ, ուռու-գեր, ուռնիկուռն, ուռուոլոր, ուռուիլ, ուռուց-ւարուկ։
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. հա-ւանաբար նշանակում է «բարձ կամ սպասի վերաբերեալ մի բան». ունի միայն Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 81, Շահն. Ա. 204. «Եւ գործեալ ճաշ մեծապէս ամենայն մեծամե-ծաց... և ըստ գահու նախապատիւ արարեալ բաժակաւ և ուռով առաջի իւր՝ զամենայն ոք մեծարեալ ցուցանէր»։ Այստեղից առնելով Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 20՝ «Ըստ նախադա-սութեան նախապատիւ արարեալ բաժակօք և ուռովք առաջի իւր՝ զիւրաքանչիւր ոք նախա-մեծար ցուցանէ»։-
Ես եմ որթ, եւ դուք ուռ։ Հատին անտի ուռ որթոյ, եւ ողկոյզ մի խաղողոյ ի նմա։ Զուռսն կտրիցէ։ Յորթն երեք ուռք. երեք ուռքն՝ երեք աւուրք են. եւ այլն։
Ուռք ողկուզաբերք ճշմարիտ որթոյն. (Շ. տաղ.։)
Մի մոռանայք զիւղն եւ զպսակն եւ զուռն. (Եղիշ. ՟Զ։)
Օրհնեսցէ զուռն։ Երկակի ուռ տեառնադրեալ ի գլուխ դիցեն (փոխանակ նարօտոյ)։ Իբրեւ երկակին ուռ տեառնագրեալ դիցեն ի գլուխ. (Կանոն.։)
Որպէս զուռ ի մէջ ջրոց գնացից. (Ես. ՟Խ՟Դ. 4։)
Եկեր սուր զուռս քո. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 14։)
Ի մէջ երկոցունց ուռոց բերանոցն (խռչափողի եւ շնչափողի) սիրտն մօտ ի ներքս անկեալ դնի. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
snare made of branches.
• ՓՈԽ.-Լազ. ereki, ireki, erenki, ererenki «թռչուն որսալու ցանց»։
Թակարդ՝ հաղբ կազմեալ ուռկանաձեւ յուռոց կամ յուռեաց.
Յարկն է ինչ տեսակաւ ուռեկաց թանձրալարի, զոր կազմեն յորոգայթ արջոց եւ եղանց. (Նոննոս.։)
willow, osier;
վարսաւոր or վայրակախ —, weeping willow;
դնդագլուխ —, pollard-willow;
—ք, willow-plot, willow-hedge, osier bed.
• «հպարտ». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 104՝ զուռեաց «զհպարտից» ձևով։
ἱτέα salix. որ եւ ՈՒՌԵՆԻ. (որպէս թէ՝ լի ուռովք՝ ոստովք) Ծառ անպտուղ ջրարբի եւ յուռթի՝ բազմոստեան՝ վարսագեղ, որոյ պէսպէս են տեսակք. ուռի. ... եբր. ուռի, արավիմ.
Ի մէջ ուռեաց նոցա կախեցաք զկտակարանս մեր։ Ոստս ի տերեւախիտ ծառոց եւ յուռեաց. (Սղ. -ճլզ. 2։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 40։)
Առ գետովքն բաբելացւոց զուռեաց կախեցաք զգործարանս մեր. (Ղեւոնդ.։)
net, netting, trammel-net;
snares.
• ղան, օրղան «պարան»։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ" 17 սանս. var, yr «ծածկել» արմատից։ Bugge, Btrg. 39 յն. έρϰυς «որսի ցանց», ἀρϰάνι «կապ», լտ. sarcina «կապոց, ծրար» բառերի հետ՝ բնիկ հայ։ (Մերժում է Boisaca 79)։ Հիւնք. յն. ὄρϰάναι «բանտ» և ὄργονον «գործի» բառերից. հմմտ. հյ. գործի «ուռկան»։ Patrubány SA 1, 309 թրք organ «չուան» բառից փոխառեալ։ Նոյն ՀԱ 1908, էջ 341 ուռի բառից, իսկ թրք. organ փոխառեալ է հայերէնից։ Շէֆ-թէլովից BВ 29, 52 ուռ, ուռի, ուռեակ բառերից։ Karst, Յուշարձան 423 թրք. örmek, չաղաթայ. orge-mek «հիւսել». ալթայ. urmek «հենուլ. հէնք անել»։ Pe-tersson KZ 47, 256 կցում է ուռ, ուռի բառին (որ տե՛ս)։ Նոյնը կրկնում է Po-korny 2, էջ 374։
διττύον, ἁμφίβληστρον rete, retia σαγήνη sagena, verriculum. (լծ. թ. ուռղան. օռղան, այսինքն պարան). Ցանց. արձոյլ. գործի որսալոյ զբազմութիւն ձկանց հիւսեալ ի չուանէ. եւ լայնաբար՝ Թակարդ. վարմ. դամ. լար. գործիք ըմբռնելոյ.
Արկեալ ուռկան ի ծով. քանզի ձկնորսք էին։ Կազմէին զուռկանս իւրեանց։ Ուռկանի արկելոյ ի ծով։ Ձգանք ուռկանաց։ Ժողովեաց զնա ուռկանօք իւրովք։ Զոհեսցէ ուռկանին իւրում, եւ այլն։
Ամենայն ինչ ընդ իմով ուռկանօք եւ թակարդիւք է փակեալ։ Զի՞նչ քեզ շահք եղեն ի բազում ուռկանացն, որ զմի ձուկն ոչ կարացեր որսալ. (Իսիւք.։)
Ի հոգւոյն շարժեալ վէմն հաւատոյ այսօր՝ տարածեաց զուռկանն աստուածային բանին, երրակի անձանց երիս հազար որսաց. (Տաղ.։)
hammer;
cf. Սեպ;
oppressor;
հարուած ուռան, hammer blow;
կոփիւն ուռանց, hammering;
— հարկանել, to hammer;
— դարբնոցի, sledgehammer or forge hammer;
— մեծ, sledge;
— ճօճան, tilt hammer, tail hammer;
— ճակատաւոր, front hammer, largest forge hammer;
— վերացման, lift hammer;
— շոգեշարժական, steam hammer;
— ժայռահերձ, pounding hammer;
— ատամնաւոր, claw hammer or fid hammer;
— ձեռաց, hand hammer, up-hand hammer.
• , ն հլ. (-ռան, -ռունք. -ռանոն «մուրճ, կռան» ՍԳր. Վեցօր գ. էջ 48. Ագաթ. Վև. արև. 80. Ոսկ. պօղ. ա. 416. որից ուդ-նաձև Անան. եկեղ. ուռնաւոր Վրդն. ծն. Ոս-կիփ. ուռնացեալ Ոսկիփ. ուռնած «երկաթ ծեծող, մրճաւոր» (կազմուած է ածել բայով) Զենոբ. 46. սրանց ռամկականն է ըստ ՆՀԲ վուռ (աւանդուած է միայն գրծ. վռով ձևով) Ոսկիփ. Վստկ. 130, 149, 150, 153, 182։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ուրագ, թրք. ur, vur «զա՛րկ, հա՛ր»։ Lag. Urgesch. 284 սանս. par արմատին է կցում։ Տէրվ. Altarm. 76 վէր, վիրաւոր ևն ձևերի հետ՝ սանս. vadh «զարնել, սպանել», vadha «հարուած, վիրաւորում», զնդ. vadarə «զէնք» ևն բառերին է կցում։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vaeδa հոմանիշի հետ։ Հեւնք. ուռի բառից։ Lidén, Arm. Stud 53 հիռլ. ordd, գաէլ. ord, կիմր. gordd, հկորն. հբրըտ. ord, նբրըտ. orz. horz «մուրճ» բառերի հետ. կելտաևան նա-ևաձևը դնում է *ordo-, հայկականը *urdn, որից՝ միջին բաղաձայնի անկու-մով ուռն։ Նոյնը Per Persson IF 35 *08. Կրկնում է Petersson KZ 47. 259. Karst, Յուշարձան 422 թթր. ur, vur «զարնել»։ Бepидзe, სიტლვის კონაGIl. 1912, էջ 43 վրաց. գւռ. (Իմեր. և Ռա-չին.) ურატა ուրատա «փոքր մուրճ» բա-ռի հետ։ կեն զիս ի քո տեսուն։ Թերևս թուռնայ կամ դուռնայ. որ է թրք. [arabic word] turna, [arabic word] turna «կռունկ» (Будaговъ, Cpaвн. cлов. 1, 746). հենց բնագիրն էլ ունի «Աչերդ ուռնայի նը-ման», ուր դ-ի անկումը կարող է յառաջա-ցած լինել նախորդ դ-ի պատճառովս
Կալաւ զուռնն ի ձեռին իւրում, եւ բախեաց զցիցն ընդ ծամելիս նորա։ Իբրեւ զեղէգն համարեցան նմա ուռունք։ Կռել կոփել, ուռն հարկանել։ Ուռամբք եւ բեւեռօք հաստատեցին զնոսա.եւ այլն։
Ձայն ուռան խլացուցանէ զականջս նորա (դարբնի). (Սիրաք. ՟Լ՟Ը. 30։)
Կարի յոյժ լաւէր (դրօշողաց զկուռս՝) երկաքանչիւր ձեռացն երկրպագութիւն մատուցանել, գոնէ ուռանց եւ սալից. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ուռամբք ջարդեալ։ Ուռն մի մեծ ոսկի։ Սենեակս այս դարբնոց է. զմի ուռն դու հարցես, եւ զերկրորդն ես հարից. (Փարպ.։ Ագաթ.։ Վրք. հց. ՟Դ։)
foolish, mad;
extravagant, absurd;
carried away by passion, furious, maniac, mad for, dotingly fond of, lovestricken;
lewd, libidinous.
• «խելագար, խենթ, անմիտ 2. կատաղի, մոլեգնած. 3. ցանկասէր, վա-վաշոտ» Փիլ. նխ. 10. Պիտ. Պրպմ. 234. Յհ. իմ. Երև. գրուած նաև շամուշ Ուխտ. բ. 113. որից շամշիլ «խենթենալ, գժուիլ» Ոսկ. մ. գ. 3. Կնիք հաւ. էջ 278. «մոլեգնիլ, կատաղիլ» Եւս. քր. ա. 210. «անառակիլ, շաղաշարիլ» Ոսկ. ա. թես. ը. 454. շամբշիլ Սարգ. յկ. զ յորդ. շամբշագոյն Փիլ. այլաբ. շամբշանք Ոսկ. մ. բ. 26. շամշանք Ճառընտ. շամբշա-բանել Ճառընտ. =շամշաբանել Վրք. և վկ, ա. 367. շամբշաբար Պիտ. շամբլական կամ շամշական Ճառընտ. շամբշութիւն կամ շամ-շութիւն Փիլ. Խոր. ևն։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. բարդուած է շամբ+ուշ բառերից. առաջինն է իրան. šam «խելագար» (հմմտ. պրս. ❇ šam «խե-լացնոր, յիմարած, խենթ», [arabic word] šamīdan «ուշաթափիլ, երկնչիլ», ❇šamida «խենթ, մտազնոր, ուշաթափեալ»), երկրորդը ուշ< զնդ. uši, պհլ. hos «խելք, միտք», որի վրայ տե՛ս առանձին։ Ըստ այսմ մեր բառի ռուն ձևն է շամուշ (որից շամշիլ, շամշանք ևն) և թարմատար բ-ի յաւելումով՝ լամբուշ։-Հիւբշ. 310։
Շամբուշ է, որ ընդ վեհագունին քան զինքն բերէ հակառակութեան վէճ։ Շամբուշք, եւ կամ փառամոլեալք յանառակ շրջագնացութէան. (Պիտ.։)
Ի միում տեսակի (անասնոց կամ մարդկան) հասարակ եղեն բազումք եւ շամբուշք. (Փիլ.։)
Շամբուշ խորհրդով բանդադուշիս։ Եւ ոչ շամբուշ մտօք ընդ վեհսն քան հակառակել։ Զի՞նչ ոք ասիցէ շամբուշն մտածութեամբ։ Երկոքեան սուտք, եւ այնպէս քո իմաստութիւնդ շամբուշ է։ Շամբուշ ստութեամբ լցեալ զմիտս։ Երթեալ տարցիս զշամբուշ յիմարութեան մրցանակս։ Շամբուշ անմտութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։ Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ե։ Առ որս.։ Պրպմ.։ Պիտ.։)
Իբրեւ զձիս յղփացեալս՝ առանց սանձահարութեան՝ շամբուշս եւ անհեդեդս։ Վավաշ շամբուշ բորբորիտն՝ պիղծն Սմբատ. (Մագ. ՟Ա։)
Որ շամբուշքն են համանգամայն՝ նաեւ ազատք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Շամբուշ առնել մանաւանդ զհեշտութեացն զօրութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
spit;
ի — հարկանել, cf. Շամփրեմ.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Ջղ. Սչ. Տփ. շամփուր, Խրբ. շամբ'ուռ, Շմ. շանփուր, Զթ. շամփույ, շամփուր, Հճ. շամփույ, Սվեդ. ámմբ'էօռ.-Նոր բառեր են շամփրաքար, շամփուր-կշիռք «Հայկ աստեղատունը»։-էն-կիւրիի թրքախօս հայերն էլ ունին ջամփուր «ռեռ» ԼԲեւր. 1895, 865)։. [syriac word]
• ՓՈԽ.-Վրաց. მამფηრი շամփուրի կամ ატცურიշամֆուրի «շամփուր», լազ. մինգ. šampuri «շամփուր, նիզակ», սվան. šamfvir «շամփուր»։ Erckert, Die spr. d. Kauk. Stam. 77 կովկասեաններից փոխառեալ է դնում նաև ռուս. šompuli «հրացանի մէջ վառօդ և շորի կտորտանք լցնելու ձող». (այս իմաստը գտնում ենք և Ղարաբաղի բարբա-ռում)։-Վիստոն եղբայրները (թրգմ. Խոր. էշ 72) հյ. շամփուր ձևի հետ նոյն են ղնում յն., οαμώήρα «թագաւորական գայիսոն՝ արեգակի պատկերով» (Յովսեպոս 20, 2)։
ՇԱՄՓՈՒՐ կամ ՇԱՓՈՒՐ. ὁβελός veru. Սայրասուր գաւազան երկաթի կամ փայտեայ, յոր անցուցանեն զշերտս խորովելի մսոյ. շիշ, քէպապ շիշի, սէֆֆուտ.
Հրացեալ շամփրով այրեցին եւ խորովեցին զմարմին նորա. (Ճ. ՟Բ.։)
Շամփրովք ծակոտեցին զթիկնամէջսն։ Խոցիչս, շամփուրս, ճանկս։ Երկաթի շամփուրս։ Շամփրովք այրեցին զկողսն։ Հրացեալ շափրօվք այրեցին զթաթս երկու ձեռացն. (Հ=Յ. ստէպ։)
crown, diadem;
small spit.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «թագ, պսակ». մէկ անգամ ու-նի Եւագր. 125. «Ոչ վայելէ անզգամի գիտու-թիւն և քար անարգյոսկի շամփրակի»։ Այս կտորը մեկնելով Լծ. եւագր. գրում Լ «Թագ է շամփրակն. տգեղ քար ի շամփրակն չէ՛ զարդ»։ Այսպէս նաև Վանակ. յուրախ. մեկ-նելով «Ուրախացիր, պսակ կուսից» շարա-կանը, ասում է. «Պսակդ այլ լեզուաւ շամփ-րակ ասի և է՛ զի յաղթանակ ի հանդիսի մրցման» (այսինքն թէ շամփրակ նշանակում է «պսակ կամ մրցանակ»).-Սասն. էջ 14 ներգ. հոլով ի շամփրակի՝ լուսանցքում մեկ-նուած «պսակ».-Բառ. երեմ. էջ 243 և 245 ունի շամփրակ և շափրակ «պսակ կամ զարդ», որից շափրակազգեաց «պսակաւոր» Մագ. գամագտ. (ՀԱ 7911, 721)։
• Միաբան (անձնական) մեկնում է «թագի քորոց» (արևելեան տարազով) և ըստ այսմ հանում է շամփուր բառից։ Մենեմեշեան, ՀԱ 1911, 721 պրս. šāhpa-«մեծ փետուր»?
Ուրախացի՛ր պսակ կուսից. պսակդ՝ այլ լեզուաւ շամփրակ ասի. եւ է՛ զի յաղթանակ ի հանդիսի մրցման. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Ոչ վայելէ անզգամի դիտուի, եւ քնար անարդ յոսի շամփրակի. (Եւագր. ՟Դ։)
Թագ է շամփրակն. տգեղ քար ի շամփրակն չէ՛ զարդ. (Լծ. եւագր.։)
cf. Շանդ.
• . ի հլ. (գրուած նաև շանդ) «կայ-ծակ» Յոբ. լը. 35. Եւս. քր. «երկնառաք կը-րակ» Նար. յովէդ. «կրակի կայծ և ատրաշէկ երկաթ» Յոբ. խա. 10. Զքր. կթ. «մետաղի ձոյլ և սրանից 3/︎ քանքարի ծանրութիւն» Եփր. թգ. 425. Սիրաք. խբ. 18. «հրավառ տաք» Վստկ. 186. որից շանթի կամ շանդի «կայծակ» Շիր. էջ 44, 47, Փիլ. Նիւս. բն. շանթահար Խոր. շանթընկէց Ոսկ. հռ. շանթե-ոանդն Մծբ. էջ 296, շանթիք Կոչ. էջ 98 (այս երկուսի մասին տե՛ս ՀԱ 1913, 345-6). շանթակեաց (ուղղելի շանթընկէց կամ շան-թակէզ) Ոսկ. ա. տիմ. ժե.-նոր բառեր են շանթառաք, շանթարգել, շանթահարել։
• Sanda (յն. տառադարձութեամբ ἕανδα) «Օդի, մանաւանդ Կայծակի աստուած»։ (Նոյնը կրկնում է Roth ՀԱ 1927. 744 գրելով šantaš)։ Վերջին անգամ Walde 121 (որից նաև Boisacq 405, Pokorny 1, 352) յիշում են Bugge-ի մեկնութիւնը և անապահով են գտնում, որովհետև ո՛չ միայն նախաձայնը, այլ և վերջաձայն ատամնականը համապատասխան չեն բառիս հնխ. sqend-ձևի հետ։ (Ըստ իս այս արմատի հյ. համապատասխանն է խանդ՝ որ տե՛ս)։ Petersson LUA 1915, 3 և 1916, 47 (տե՛ս Pokorny 1, 368) հնխ. k'eu-«լուսաւորել» արմատից հմմտ. սանս. çona-«կարմիր», զնդ. sūrəm «առաւօտը կանուխ» ևն, ինչպէս և հյ. շուք, լող, նշոյլ։ Պատահական նը-մանութիւն ունին լիթ. šuntu, šuta šusti, լեթթ. sutu, հբգ. siodan, անգսք. séoϑan, մբգ. söt, որոնց հիմնական նը-շանակութիւնն է «եփել, շոգիով խաշել» (բալթեան նախաձևը *šuntō. Trautmann 310)։ Պատահական է նաև չին. ❇s šan3 «կայծակ, շանթ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მანთი շանթի «ատրաշէկ եր-կաթ», დამანთვა դաշանթվա «դրոշմել, դամ. ղա զարնել»։
Կայծակմունք եւ ճայթռմունք փայլատականց, եւ շանթից արկածք։ Զշանթիցն՝ զոր ի վերայ անշնչիցն առաքէ։ Որ երկեաւն ի շանդիցն երեւմանէ։ Զշանդեացն առաքումն ի վերայ. (Փիլ.։)
Յայտ է ի շանդեացն. քանզի ամենայն շանդի՝ քարիւ եւ ծծմբով բերի ի վայր. (Նիւս. բն.։)
Իսկ քրովբէական սուրն՝ որ պահէ զդրախտն, շանթիքդ է՝ որ անկանի յերկնից յահ եւ յերկիւղ ամբարշտաց. ((որ է այլաբանական մեկնութիւն) Մխ. այրիվ.։)
Երկրաւոր բժիշկ զերկաթն ի հուրն շողացուցանէ, մինչ զի կայծակունս հատանէ. դնէ ի վերայ մարմնոյն, շանդիւ այրէ. (Եղիշ. երէց.։)
Հրամայեաց հրացեալ շանթիւք այրել ղունթսն եւ զկողսն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ը.։)
Հրացեալ շանթիւք (շամփրով) պսակէ զնա։ (Վրդն.պտմ.։)
ԹԱՆԹ. βῶλος gleba, massa. որպէս ռմկ. գանթար, եւ քիալաչէ. Կշիռ եւ չափ երեւելի ձուլոյ ծանրութեան. ձոյլ, գուղձ. զանգուած.
Զաւազ եւ զաղ եւ զթանշս երկաթոյ դիւրին է կրել՝ քան զմարդ անմիտ. յն. ձոյլ երկաթոյ։
shirt, linen;
— քահանայական, alb;
— սարկաւագաց, դպրաց, rochet, surplice;
dalmatic, tunic;
— կանանց, chemise, shift.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մսի վրայից հագնելու կտաւ-եայ բարակ հագուստ» Մտթ. ե. 40. Ղուկ. զ. 29. «ռրսից հագնելու վերարկու, պատմու-ճան» Եփր. ծն. էջ 103. յետնաբար նաև «դը-պիրների և սարկաւագների բարակ վերար-կուն՝ որ արարողութեան ժամանակ են կը-րում». որից շապկել «պատել, ծածկել, շըր-ջապատել» Մարթին. շապկիկ Քուչ. 55 (չու-նի ԱԲ). նաև գրուած է շաբիկ, շապիք Պտրգ. էջ 476, 620։
• = Պհլ. [other alphabet] šapik «նուիրական շապիկ զրադաշտականաց», որից šapīkīh «նուիրա-կան շապիկը հագնելու արարողութիւնը». պրս. ❇ šabī «գիշերային, գիշերազգեստ», բելուճ. šapīg «գիշերային», սեմնանի ševī «շապիկ». այս բառերը ծագում են զնդ. [arabic word] μ ︎ xšapa=պհլ. [other alphabet] շ šap=պրս. ❇ šab «գիշեր» բառից։ Պարսկականից է փոխառեալ նաև (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 410) արաբ. ❇ sabuǰ կամ ❇sabuja «առանց օձիքի արաբական շապիկ, սև աբա կամ սև կապերտ»։ Ըստ այսմ շապիկ բուն նշանակում է «գիշերային (զգեստ)»։-Հիւբշ. 211։
• ՆՀԲ լծ. լտ. subucula «շապիկ»։ Lag. Btre. baktr. Lex. 42 պրս. šabī։ Տէրվ. Նախալ. 111 սանս. kšapa, զնդ. xsapa, պրս. šab «գիշեր», յն. σxέπω և հյ. խափ, խափանել, խափնուլ, խուփն ձևերի հետ հնխ. skap «ծածկել, փակել» արմատից։ Հիւնք. և Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գը-
• ԳՒՌ.-Սլմ. շապիկ', Շմ. շmպիգ՝ (եկեղե-ցու), Ախց. Կր. Ջղ. լապիք, Մկ. Վն. շա-պիք (սեռ. շապկի), Ագլ. շա՛փիկ1, Ալշ. Հմշ. Մշ. Սչ. շաբիգ, Տիգ. շmբիգ, Երև. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. շաբիք, Հճ. շmբիք, Խրբ. քաբիք (սեռ. շաբգի), Մրղ. շապրիկ1, Զթ. շաբրք, Ասլ. ըէբիգ, շէբի*, Սվեդ. շmբmք (վերջին-ներիս մէջ ք ձայնը յառաջացել է վարտիք բառի նմանութեամբ)։ Նոր բառեր են շապկ-ընկեր, ըապկացու, շապկահան, շապկանց, շապկահին, շապկիկ։
ՈՐ կամիցի ոք դատել եւ առնուլ զշապիկս քո, թո՛ղ ի նա եւ զբաճկոն քո։ Որ հանէ ի քէն զբաճկոն քո, մի՛ արդելուր ի նմանէ եւ զշապիկս քո. (Մտթ. ՟Ե. 40։ Ղկ. ՟Զ. 29։)
Արար յովսեփայ առ սէր՝ շապիկս (կամ շաբիկս) թեզանեօք. բայց հեբրայեցին՝ շապիկս նկարէնս ծաղկեայս, այսինքն պարեգօտս. (Եփր. ծն.։) նմանութեամբ ասի եւ Շապիկ դպրաց, սարկաւագաց, եւ այլն. իտ. տե՛ս եւ ՔՈԹԱՆԱԿ, ԲԱԴԷՆ, ԿՏԱՒ։
over filling, cramming oneself.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փիլ. լին. 102. «Մեծն արդարև ջրհեղեղ սա է, և մտաց հոսանաց բացելոց անզգա-մութեամբք, շապրմամբք, անյագ ցանկու-թեամբք (ընչից), անիրաւութեամբք ...և մարմնոյն աղբերց բացելոց հեշտ ցանկու-թեամբք»։
• Լծ. փիլ. մեկնում է «շապրրմամբք, այսինքն յիմարութեամբք»։ Հին բռ. «պարպատիլ ընդերօք», Բռ. երեմ. էջ 243 «պարպատել ընդերօք կամ զարդա-սիրութիւն»։ ՆՀԲ «շամբշութիւն կամ որ-պէս ռմկ. շաբուր շուբուր ուտելն, խճո-ղելն զորովայն... մարթ է իմանալ և ապռումն, շոպրումն, շորթումն, յափըշ, տակութիւն», ՋԲ «խճողելն զորովայն», ԱԲ «ուտելով տկռիլը, ցոփանալը, շամբ-շիլը»։
Բառ անյայտ. որպէս Շամբշութիւն. կամ որպէս ռմկ. շաբուր շուբուր ուտելն. խճողելն զորովայն. կամ ըստ Հին բռ. Պարպատիլ ընդերօք։ Մարթ է իմանալ եւ Ապռումն, շոպրումն, շորթումն, յափշտակութիւն.
Մեծն արդարեւ ջրհեղեղ սա է, եւ մտաց հոսանաց բացելոց անզգամութեամբք հեշտ ցանկութեամբք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 18։ Իսկ ի Լծ. փիլ.)
cf. Շէկ.
• = Արաբ. [arabic word] ︎ šarr «չարութիւն, չարիք. չար», որ նաև «կռիւ, խռովութիւն» իմաստն է առած յատկապէս Արևելքում. այսպէս՝ քրդ. šer, զազա šièr «պատերազմ, կռիւ, սպանու-թիւն», šer kirin «մարտնչել» (Justi, Dict, Kurde 255), հյ. գւռ. ըառ «փորձանք, աղէտ, ամբաստանութիւն, զրպարտութիւն»։ -Գւռ. շառատ ՆԲ. Սր. «կռւարար»։
• ՆՀԲ «իբր թրք. qarγaša. թող զի և արաբ. շէրր կամ շէռ «չար, չարք», շա-ռագլուխ «շառագունեալ գլխով, արիւն-ռուշտ կամ գլուխ խռովութեան, չարա-գլուխ», շառամայր «իբր զօրագլուխ, ի sar «գլուխ»։
• «ոտքի կապ». նորագիւտ բառ, որ են-թադրել է տալիս Վրդն. ել. կաշառ բառի ստուգաբանութեան մէջ. «Կաշառն ո՛չ միայն կոյր առնէ, այլ և զկեանս քաղէ. և ստուգա-բանի՝ կայ շառ, որ է ամբոխ և խռովութիւն և շարաւանդ ոտից»։ Պէտք է անշուշտ կցել շարաւանդ բառի հետ։
• «մութ կարմիր, արիւնագոյն շէկ». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են շառագոյն Ծն. իե. 25. Փիլ, Ոսկ. ղկ. շառագունիլ Եփր. թգ. 356. Փիլ. Նիւս. բն. շառագունանք Պիտ. շառագունա-ցուցանել Նիւս. կազմ. շառագունութիւն Յհ. կթ. շառագեղ? Պիտ. շառատ «թուխ կարմրա-գոյն (ձի)», ֆրանս. bai (իբր նոր բառ, Նո-րայր, Բառ. ֆր. 121ա)։
Կաշառն ոչ միայն կոյր առնէ, այլեւ զկեանս քաղէ. եւ ստուգաբանի՝ կայ շառ, որ է ամբոխ եւ խռովութիւն (իբր թ), եւ շարաւանդ ոտից (որպէս ձար). (թո՛ղ զի եւ արաբ. կամ, է չար, չարք)։
cf. Նշոյլ.
• «ճառագայթ, շող, շառաւիղ լու-սոյ». մէկ անգամ ունի Եփր. ծն. էջ 5. «Զի լոյսն շառայլք ինչ էին իբր ի հաստատութե-նէ ընչէ»։
shoot, sprout, twig, sucker, sprig;
offspring, scion, sons, descendants, posterity;
beam of light, gleam, ray;
branch, part, member of body;
cf. Ճառագայթ;
— արմատոյ, root-tips;
— անուոյ, spoke of wheel;
— օրհնութեան, blessed offspring;
— դառնութեան, accursed progeny.
• , ի-ա հլ. (որ և շառաւեղ) «ըն-ձիւղ, բողբոջ, ծիլ. 2. զաւակ, սերունդ» ՍԳր. «մարմնի մասեր» Վանակ. յոբ. Նիւս կազմ. «շող, ճառագայթ, կայծ» Եփր. ծն. քս. 26. Նար. Պիտառ. Ոսկ. յհ. ա. 17. որից շառա-ւիղարմատ Կիւրղ. խչ. շառաւիղել Նար. շա-ռաւիղուղէլ Ճառընտ. բազմաշառաւիղ Վրդն. յանթ. շառաւեղինաշնորհ Նար. տաղ. այս բո-ւորի մէջ էլ սղման օրէնքը չէ գործառռուած. նոյնպէս և հոլովուած ժամանակ, ինչպէս շառաւիղաց, շառաւիղօք Վեցօր. 97 ևն։
ՇԱՌԱՒԻՂ կամ ՇԱՌԱՒԵՂ. (լծ. լտ. սու՛ռգուլուս ). φυή , βλαστός germen παραφύας, ἕκφυσις, μόσχευμα surculus, propago ῤάδαμος ramus κλών ramulus ὄρπηχ stolo, virga. Ստեղն, ուղէշ, բարունակ, ճիւղ տնկոյ վերաբուսեալ յարմատոյ կամ յոստոյ իբրեւ գաւազան. ընձիւղ. բողբոջ. ծիղ. ճուղ. ֆիլիս. (յն. ֆիի՛, բառաֆի՛օս եւ այլն) Նմանութեամբ՝ Ծնունդ. սերունդ. զաւակ. թոռունք.
Յոստոց անտի բազմատեսակ շառաւեղք. (Եղիշ. հոգ.։)
Ազգին շառաւիղ, փոխանորդութեան ոստ. (Նիւս. կազմ.։)
Յաստուածատունկ ի դրախտէն ծագեցաւ մեզ շառաւիղ։ Ի հօրէն լուսոյ շառաւիղ բարի տէր վրթանէս։ Լուսազարդեալ շառաւիղօք սրբոյն գրիգորի. (Շար.։)
Մօտ ի մօտ շառաւիղս իմն աճառապատս՝ ի ձեռն վզին ուլան՝ խառնեալ ունի. (Նիւս. կազմ.։)
quite ashamed or abashed.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Եփր. յես. «Յետ նզովածոյ անտի ձա-խողակի շառափնատ կապարճս դարձուցեալ փախստեայք լինէին յերեսաց բնակչացն Գե-հայ.» տպ. Վենետ. հտ. Ա. էջ 312. այսպէս նաև Վիեննայի ❇ 229 ձեռագիրը. այլ ձ. կա-ռափնատ, որից հետևցնելով ՆՀԲ մեկնում է ռառս «կառափնատ», իսկ ԱԲ «խաղք ու խա-ւեր եղած, երեսը կախած», ինչ որ աւելի պատշաճ է։ Համապատասխան տեղը Ս. Գըր-քի մէջ գտնում ենք «Դարձուսցեն զպարա-նոցս առաջի թշնամեաց իւրեանց՝ զի եղեն ի նզովս» (Յես. է. 12), որ սակայն անծանօթ բառի միտքը չի պարզում։
• Վերջին նշանակութիւնից առնելով Ա-ճառ. SA I. 303 բառս հասկանում է «փառազուրկ» և կցում է շառափ բառին։ թիւնը, որովհետև շառափ «լոյս կամ
Յետ նզովածոյ անտի ձախողակի չառափնատ (կամ կառափնատ) դարձուցեալ. (Եփր. յես.։)
tent, pavilion, marquee.
• ՆՀԲ «պրս. շատիրվան, շատիւրպան, շատիւրէվան, այսինքն զուարճալի ի գնացս. իսկ թրք. չատըր է վրան՝ խո-րան. այլ վրաց. շատրովանի է ամղան»։ Lag. Arm. Stud. § 1682 ՆՀԲ-ից առնե-լով՝ պրս. šāderawān։
(պ. շատիրվան, շատիւրպան, շատիւրէվան. այսինքն զուարճալի ի գնացս. իսկ թ. շատըր, է վրան՝ խորան. այլ վր. շատրովանի ՝ է ամղան) Հովանաձեւ զարդ, վարագոյր, սրսկապան, կապերտ, օթոց, իրօք կամ նմանութեամբ.
Բազում շատրուանօք եւ ծաղկեցելովք առագաստիւք. (Բրս. արբեց.։)
Զնոյն ինքն վերին երեսս յարկացս տեսանել գեղեցկօք եւ բազմագունիւք յօրինեալ շատրուանօք. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Բազում շատրուանօք ծածկեալ էր զձիւնն. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
(Յերազի տեսեալ) շատրուանն՝ յերկար կեանք է. (Ոսկիփոր.։)
water-spout, fountain, jet.
• ՆՀԲ «պրս. շատիրվան, շատիւրպան, շատիւրէվան, այսինքն զուարճալի ի գնացս. իսկ թրք. չատըր է վրան՝ խո-րան. այլ վրաց. շատրովանի է ամղան»։ Lag. Arm. Stud. § 1682 ՆՀԲ-ից առնե-լով՝ պրս. šāderawān։
(պ. շատիրվան, շատիւրպան, շատիւրէվան. այսինքն զուարճալի ի գնացս. իսկ թ. շատըր, է վրան՝ խորան. այլ վր. շատրովանի ՝ է ամղան) Հովանաձեւ զարդ, վարագոյր, սրսկապան, կապերտ, օթոց, իրօք կամ նմանութեամբ.
Բազում շատրուանօք եւ ծաղկեցելովք առագաստիւք. (Բրս. արբեց.։)
Զնոյն ինքն վերին երեսս յարկացս տեսանել գեղեցկօք եւ բազմագունիւք յօրինեալ շատրուանօք. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Բազում շատրուանօք ծածկեալ էր զձիւնն. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
(Յերազի տեսեալ) շատրուանն՝ յերկար կեանք է. (Ոսկիփոր.։)
hymn, canticle, melody;
hymn-book, hymnology.
• , ի-ա հլ. «եկեղեցական երգ. 2. այդպիսի երգերի հաւաքածոյ, երգարան» Մաշտ. Յայսմ. Գր. տղ. Լմբ. Լծ. եւագր. Վրք. հց. որից լարականք լեզուի «առանց իմաս-տին ուշ դարձնելու՝ թութակի պէս ասուած խօսքեր» Պտրգ. 578. շարակնոց «շարական-ների հաւաքածոյ» Շար. շարականազէտ (նոր բառ)։
• -Կառմուած է հյ. շար(ք) բառից՝ -ական մասնիկով։ Այս բառով հասկանում էին իւ-րաքանչիւր տօնի յատկացուած ինը երգերի մի շարք, որոնք մի ամբողջութիւն էին կազ-մում։-Հնագոյն ժամանակներում ամէն տօ-նի համար կային զանազան հոգևոր երգեր։ Ը դարուն Յունաց մէջ, և նրանց օրինակով նաև Հայոց մէջ սովորութիւն դարձաւ միև-նոյն տօնին պատկանող զանազան հոգևոր երգերից ընտրելով կամ, եթէ պակասներ կա-յին, լրացնելով՝ կազմել ինը երզերի մի շարք։ Շարքի այդ մասերն էին՝ 1. Օրհնու-թիւն, 2. Հարց, 3. Գործք, 4. Մեծացուսցէ, 5. Ողորմեա, 6. Տէր յերկնից, 7. Մանկունք, 8. Ճաշու, 9. Համբարձի. իսկ բոլորի ամբող-ջութիւնը կոչւում էր կանոն կամ կարգ, եր-բեմն նաև սարք. օր. կարգ ծննդեան, կարգ աւագ շաբաթուն, կարգ ապաշխարութեան, իւր սարօքն ևն։ Այս բանը հաստատում է նաև Օրբելեանի հետևեալ վկայութիւնը. «Բա-ժանեաց և զութ ձայնսն և կարգեաց լարեաց զՅարութեան Օրհնութիւնսն» (հրտր. Էմ. էջ 101)։ Նախապէս ասւում էր (իբր ածական) շարական երգ, յետոյ բառը դարձաւ գոյա-կան, ինչպէս ունինք բազմական, գեղական, ուրուական, վաճառական, ազգական, իսկ գիրքը կոչուեց շարակնոց։-Շարական բառը կանոն բառից աւելի նոր է, մօտաւորապէս ԺԲ դարից, բայց կարող է լինել նաև աւելի հին՝ ժ դարից։ Ըստ Ամատունի (Հայոց բառ ու բան, էջ 511) «Բառս առաջին անգամ լի-շում է ԺԱ դարում ապրող Պօղոս վրդ. Տա-րօնեցին՝ ասելով. իսկ ի կիւրակէի և ի մար-տիրոսաց յիշատակս խնկարկութեամբ և շա. րականաւ (կատարել)»։ Բառիս կազմութեան համար կարող ենք համեմատել նաև յն εἰρμός «շարք, բայց նաև բանահիւսութիւն, շարական» (Sophocles 426բ). հմմտ. Վրք. հց. ա. 421 տունս եռմոսից, որ էջ 422 դառ-նում է տունս շարականաց. հմմտ. նաև անո՝ էջ 535-6 ասուածները։
• Schrōder, Thesaur. 45 եբր. [hebrew word] šrq «սուլել» արմատից։ ՀՀԲ շարք ականց։ Հ. Գ. Աւետիքեան, Բցտր. շար. էջ ժ մերժում է այս բացատրութիւնը, որով-հետև ակն բառը բարդութեանց սկիզբը դառնում է ական-, վերջը՝ ակն. ուստի, պիտի ասուէր ականաշար կամ շարակն. ինքը հանում է կա՛մ հլ. շարք (հմմտ. շարագիր, շարագրած. նաև Մովս. քերթ. «շարադրութիւն շարամանութեան հոգե-ւոր երգարանիս ըստ երաժշտական չա-փոց) և կամ եբր. շիր, լիրահ «երգ» բա-ռից։ ՆՀԲ լծ. եբր. շիր, շիրա, արաբ. [arabic word] ši'r, պրս. surūd, թրք. šarqi «երգ»։ ՓԲ «ուր շարեալ կան ամենայն երգք»։ Peterm. իր մի ընդարձակ յօդուածում՝ Uber die Musik der Armenier, ZDMG 1851, էջ 365-372 մեկնում է «շարք մարգարտաց, այսինքն ականց»։ Էմին, Ист. Bарданa, էջ 116, Iepeводы 320, 327 սեմ. շէր «երգ» բառից, որ ունի նաև Մամիկ. շեր ձևով։ Հիւնք. հյ. սարեակ = պրս. šārak «սոխակ» բառից։ Ա. վրդ. Ամատունի (Ուս. շարականաց, Արրտ. 1894, էջ 176-180, 218-222, 250-256) դնում է շարք բառից։ Մառ, Teксть и paз. I (1900), էջ 22-23 մերժում է դնել արաբ. ❇ ši'r «երգ» բառից, որով-հետև այս բառից նախ չի կարող յառա-ջանալ ըար-ձևը, և երկրորդ՝ կրօնական մի բառ չի կարող յառաջանալ արաբե-րէնից. ուստի դնում է ասոր. šahrā «հսկում, նաև հսկման երգ» բա-
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. շարական, Ալշ. Մշ. Պլ. Սեբ. շարագան, Ննխ Ռ. շարագան, Ասլ. շարագտ, Ագլ. շրա՛կան, Մև. շmրmկան, Տիգ. շmրmգmն, Մրղ. շառա-կան, Զթ. շայագօն, շարագոն, Սվեդ. շmրm-գուն. բոլորն էլ գրականից փոխառեալ։
Եւ ասեն՝ Գովեա՛ երուսաղէմ, շարականաւ։ Եւ սկսանին զամբիծսն եւ զԱրարիչն շարականաւ. (Մաշտ. հին.։)
Այս՝ մարտիւրոսի շարական է, զոր եւագր ասացեալ է. (Լծ. եւագր.։)
pus, matter, ichor, sanies, purulence;
rottenness;
stench, stink;
— առնուլ;
to effervesce, to swell, to become inflamed.
• , ո հլ. «թարախ, վէրքի կեղտոտ ջուրը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 3. Եղիշ, որից շա-րաւ առնուլ «արիւնը բորբոքիլ» Պղատ. տիմ. շարաւահոտ Կորիւն. Ագաթ. Մծբ. 240 (սոխի համար ասուած). շարաւահոտութիւն Եւագր. շարաւոտեալ Եփր. ել. էջ 176. բազմաշարաւ Ոսկիփ. մեծաշարաւ Յիշատ. շարաւալիր Լծ պրպմ. 775, գրուած է շարաֆ Մոլութ. էջ 8բ և Գեռո առար. 397ա. հմմտ. հարաւ> հարաֆ։
Շարաւով տեսանեմ զկերակուր իմ իբրեւ զհոտ առիւծու։ Աւուրք իմ անցին շարաւով. (Յոբ. ՟Զ. 7. 11։)
Գազանս անծանօթս, կամ հրաշունչս, կամ զհոսիչս ծխոյն շարաւոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 19։)
Ի ճենճե՞րս զոհից, եւ ի շարաւս աղտեղի՞ս մրճոտիցիք. (Եղիշ. ՟Գ։)
Բազում շարաւով լի, եւ որդնալից, եւ թարախալից վիրօք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3. (յն. բազում ժահահոտութեամբ լի)։)
ՇԱՐԱՒ ԱՌՆՈՒԼ. φλεγμαίνω effervesco, tumeo. որ եւ inflammatio. Եռալ արեան, եւ պատճառել զուռոյցս եւ զշարաւ.
movement, motion;
earthquake.
• (յետնաբար ի հլ.) «երերալը» Պի-սիդ. Վրք. հց. «երկրաշարժ» Մամիկ. Վրք. հց. Նխ. յայտ. որից շարժել ՍԳր. Եզն. Կիւրղ։ ել. (նաև «յորդորել, գրգռել» Մխ. դտ. 323. տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 66) շարժահիմն Ագաթ. շարժումն ՍԳր. Եզն. Եւս. օր. շարժուն ՍԳր. Եզն. շարժիչ Եզն. անշարժ ՍԳր. Վեցօր. Բուզ. Ագաթ. գետնաշարժ Ամովս. ա. 1. Եղիշ. դիւրալարժ Իմ. է. 22, թեթևաշարժ Փարպ. հողմաշարժ Յոբ. ժգ. 25. հինգաշարժ Ոսկ. ա. կոր. երկրաշարժ Նոնն., զինաշարժ Յհ. կթ. արագաշարժ Պիտ. դժուա-րաշարժ Պիտ. Յհ. իմ. ատ. շարժապատկեր, շարժառիթ, շարժուձև (նոր բառեր) ևն։ Ա. ռանձին տես շարժմակ և շարշլել.
• ՆՀԲ լծ. հյ. սարսել, եբր. շարէշ «ար-մատէն հանել», թրք. սարսմագ, սալլա-մագ «ցնցել, շարժել», յն. οαλεύω «ցըն-ռեւ»։ Մորթման ZDMG 26, 545 բևեռ. asazi «շարժել»։ Տէրվ. Նախալ. 64 շ մասնիկով *արժ արմատից, որ կցում է սանս. argh, յն. ὄρχέω բառերին, իբր հնխ. argh «շարժել, յուզել»։ Հիւնք. ա-
• րաբ. զէլզէլէ, յն. σεισμός «շարժ, ցըն-ռում»։ Nvberg, Hilfsb. 2, 107 իրան, *uš(h) arz-ձևից, այն է us-մասնիկով՝ զնդ. harəz «թողնել, արձակել» արմա-տից։ Մերժում է Meillet BSL հտ. 32, (h)arz-ձևը պիտի պահէր իր նախա-ձայն ս-ն, 2) չպիտի ունենար ժ, 3) նշա-նակութիւնը տարբեր է։
• ԳՒՌ.-Անփոփոխ են պահուած Սչ. շար-ժել, շարժում «երկրաշարժ».-ր ձայնի ան-կումով ունինք Մկ. շաժիլ «շարժիլ», և ժ ձայ-նը ք-ի մօտ խլանալով՝ շաշք «երկրաշարժ շարժք».-նաև նախաձայնը վերածուելով վերջաձայնի աստիճանին՝ Ալշ. Մշ. ժաժել, Ակն. Ասլ. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Սվեդ. Տփ. ժաժ, Ախց. ժաժ տալ, Հմշ. ժաժվուշ «շարժուիլ, թօթուել», Գոր. Զթ. Ղրբ. Մրղ. Վն. ժmժ, Ախց. Երև. Հմշ. ժաշ, Ջղ. ժաշկ, Սլմ. ժmշք «երկրաշարժ», Ննխ. ժաժէլ «շարժել», որոն» ցից ածանցուած ձևեր են՝ ժաժկան, ժաժկաի (Ննխ. ժաշքթէլ), ժաժկլտիլ, ժաժմունք, ժաժ-ումաժ, ժիժացնել, ժժնել, ժժկռտալ, անձեռը-ժաժտաւ ևն։ Սրանց հին վկայութիւնն է ժա-ժուն «շարժական իրեր» Սմբ. դատ. 64։
Ոչ գոյր յիս զօրութիւն, եւ ոչ շարժ մի ոտին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զվատն օրինակէ դրանն, որ միշտ ի շարժ է եւ ի ծխնոջն, եւ ոչ ի փւփխումն։ Շարժ ասեմք զեղելոցն փոփխումն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. յայտն.։)
Շարժ եղեւ մեծ յոյժ, եւ ծովն ի սահմանէ իւրմէ փոխեցաւ։ Գիտաց սիմէոն, թէ շարժ կամէր լինել։ Եւ նորա աղաչեալ զաստուած՝ դադարեաց շարժն. (Վրք. հց.։ Հ=Յ.։)
Շարժն եւ պատառումն վիմաց։ Շարժ մեծ յահ եւ յերկիւղ հրէիցն եւ զինուորական եղեւ. (Բրսղ. մրկ.։)
usury, illegal interest.
• , ի հլ. «տոկոս, վաշխ» Ղևտ. իե, 37. Օր. իգ. 20.-նոյն է նաև յետին արձա-նագրութեանց մէջ գործածուած շարյատ կամ շարիատ «տուրք» բառը. այսպէս՝ 971 թ. (Վիմ. տար. 8), 1001 թ. (էջ 26). 1008 թ. (էջ 13), 1015 թ. (էջ 14). յետնաբար դար-ձաւ շարէտ, ինչպէս ունի երկու անգամ Արձ. 1285 թ. (Վիմ. տար. էջ 127)։ Նոյն է վերջա-պէս շարատ «հողային հա՞րկ», որ անստոյգ ձևով գործածուած է երկու անգամ Յովհան-նավանքի անթուական մի արձանագրութեան մէջ, որ Զքր. սարկ. Գ. 23 ա՛յսպէս է օրի-նաևում. «Հասարակաց տունս խլած էր, էդոց հողի շարատ էր դրած, մեք էլ հասարակ ի Ա Կարապետս ապսպարեցաք, վանաց էգոց հո-ղի շարինատ վեր կալաք վասն արևշատու-թեան պարոնաց մերոց»։ Այս բառի հետ նոյն եմ համարում Շիր. շառատ «ջաղացքում ա. ղունաւորի վարձը բնատուրքով» (հաղորդեց ն. Նիկողոսեան, որ կազմել է Լենինականի գաւառական բառերի հաւաքածուն, անտիպ), Ուրիշ ամէն տեղ այս վարձը կոչւում է շա-հադ, որի ծագումը ըստ իս հետևեալ ձևով է Նախ շառատ բառը հայերէնից անցել է թուր-քերէնի. այստեղ ժողովրդական ստուգաբա-նությամբ դարձել է šahad, իբր թէ արաբ šahad «վկայ», որից յետոյ յետ դառնալով անցել է հայերէնի։
πλεονασμός abundantia. Բառ եբր. իբր Յեւլուած. այսինքն վաշխ յաւելեալ ի վերայ փոխոյ քան զգլուխ դրամոյն, եւ այլոց ընչից.
զարծաթ քո մի՛ տացես նմա ընդ տոկոսեօք, եւ զկերակուր քո մի՛ տացես նմա ընդ շարիատիւ։ Մի՛ տացես եղբօր քում արծաթ վաշխիւ, եւ մի՛ զկերակուր շարիատիւ, եւ մի՛ տոկոսեօք զամենայն ինչ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 37։ Օր. ՟Ի՟Գ. 20։)
cf. Նուիճ.
• = Պրս. ❇ [arabic word] xun-i-siyāvaš բա-ռից կազմուած թարգմանաբար. ասւում է նաև պրս. xun-i-siyāvašān, xun-i-siyāvus կամ xūn-i-siyvusān. նշանակում է «մի տե-սակ կարմիր խէժ, որ վազում է արմաւենի-ների ցեղին պատկանող մի տեսակ եղեգա-նման ծառից և հին բժշկութեան մէջ օգտա-կար դեղ էր. լտ. sanguis draconis, ֆր. sang-de-dragon»։ Իր թունդ կարմրութեան պատճառով զանազան յեզուների մէջ այս խէժը նմանեցրել են արիւնի և ըստ այսմ ծա-գած են լտ. և ֆրանս. անունները («վիշապի արիւն»), ինչպէս և արաբ. dam-ul-axavaini, թրք. qardaš-qanə «եղբայրների արիւն» (տե՛ս և հյ. աղբրանց արիւն՝ եղբայր բառի տակ)։ Պրս. բառն էլ նշանակում է «Սիավու-շի կամ Շաւարշի արիւն» և այս բացատրու-թիւնը գոյացած է մի հին աւանդութիւնից, որի համեմատ ասում են թէ նոյն ծառը ա-ռաջին անգամ բուսել է այնտեղ, ուր Թուրա-նի Աֆրասիաբ թագաւորը Իրանի Քէյքաւուս թագաւորի մատաղատի որդի Siyāvuš-ին ըս-պանեց տարապարտ տեղը. հմմտ. նահնա-մէ. Բ. 664, տող 8, 9։ Պրս. բառը թարգ-մանուած է հյ. շաւաշարիւն.-ՀԲուս. § 2293 ունի և շաւաշ բառը՝ «արանց ծաղիկ, թաղթ» նշանակութեամբ. բայց սա ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 161 պարզ ձեռագրական սխալ է՝ փխ. լօշ և հետևաբար բնաւ կապ չունի վերի բառի հետ։-Հիւբշ. 213։
δρακόντιον . (դրականտիոն) dracunculus կամ dracontium, serpentaria. Անուն բանջարոյ, եւ ախտի. նուիճ. նուիկ. ... Գաղիան. Ստեփ. լեհ. մեկնէ, Խոտ պարտիզի երկկանգուն ծղօտիւ, որ է ծիրանախայտ որպէս մորթ օձի։
cannacorns;
calamus odoratus, sweet-scented flag.
• «ցորենի ծղօտը». այս նորագիւտ, բայց նախնական իմաստը գտնում եմ Եղիշ. հրց. 65 (Ի նոյն հատ որ սերմանի՝ կան զօ. րութեամբ տակքն և բոյսքն, շաւառն և քիստ և այլն). որից յետոյ՝ «մի տեսակ եղէգ» Գա-ղիան. (իսկ Ստեփ. լեհ. մեկնում է «խոտ լեռնական, յորմէ իւղ հանի»). փխբ. «եռա-ժըշտական փող» ՀԲուս. § 646 կամ «աղևոր մի նուագարան» ՀՀԲ (այս է որ Առաք. լծ, սահմ. 615 գրուած է լաւառն). «ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 512). «տաղաւար, եղէգներով շինուած բնակարան» Վանակ. (ըստ ՀԲուս. անդ)։ Բառս նշանա-կում էր նաև «սլաք, նետ, տէգ» և այս նշա-նակութեամբ տարբեր գրչութիւններ են ներ-կայացնում՝ ջուառն Արծր. բ. 3 (հրտր. Պատկ. էջ 87) և շառաւն «նետ» Սեբ. 38 (ձեռ. շաւառունս). որից շաւառեղէգն «եղէգ-նախունկ, խնկեղէգն, calamus aromaticus» Գլլգիյն.։
ՇԱՒԱՌ կամ ՇԱՒԱՌՆ. Բոյս ինչ՝ որ կոչի եւ Շաւառ եղէգ։ Գաղիան.. հաւապ ըլ դարիրա. Բժշկարան. խաւապ ըլզարիրէ. Ըստ Ստեփ. լեհ. Խոտ լեռնական, յորմէ իւղ հանի։
path, road, way, passage;
trace, vestige, footprint;
conduct, deportment;
— մոլորակի, orbit of a planet;
— երկաթակուռ, cf. Երկաթուղի.
• , ի-ա հլ. «նեղ ճանապարհ» ՍԳր. Եւս. պտմ. «ոտքի հետք» Բ. կոր. ժբ. 18. Բուզ. որից շաւղակոխել Կիւրղ. ի կոյսն. լու-սաշաւիղ Յհ. կթ. Խոսր. լաւիղակից ԱԲ. ընդ-միջաշաւիղ Ես. ծը. 12. խոզաշաւիղ Ստ. ժմ. 486. միջաշաւիղ Դիոն. թղթ. բազմաշաւիղ Յհ. իմ. ատ. բոցաշաւիղ Նար. տաղ. երկնա-շաւիղ Անան. եկեղ. երկշաւիղ Նանայ. 202, 256. Կիւրղ. ղկ. կուրաշաւիղ Յհ. իմ. երև. ևն։ Գրուած է նաև լաւեղ, շաւիւղ և հոլովուած շաւեղի, շաւիղի։ Հոմանիշների երանգը ճըշ-տելու համար հմմտ. Գիրք առաք. 498 բ. «Ուղղութիւնն է առաքինութիւն յոյժ պա-տուական, զի առ սակաւս գտանի. վասն որոյ շաւիղ կոչի առաւել՝ քան ճանապարհ, որպէս ասի Առակաց դ. 11. «խելամուտ ա-րարից զքեզ ուղիղ շաւղաց»։
• ՆՀԲ լծ. արաբ. զէպիլ, լտ. semita։ Lag. Ges. Abhd. 66 հայ բառը դնում է հնխ. č̌yu արմատից և սեմական ձևերը հայից փոխառեալ է համարում։ Նոյն, Arm. Stud. § 1689 հայերէնի մէջ -իղ մասնիկ չգտնելով և սեմական բառերը շատ գործածական լինելով՝ հայերէնը դնում է փոխառեալ ասորուց։ Հիւնք. բաւիղ բառից։
τρίβος via trita ἅξων semita τροχία cursus ἁτραπός callis, tramis, via ἵχνη vestigium. (գրի եւ ՇԱՒԵՂ, ՇԱՒԻՒՂ. գտանի եւ հոլովեալ՝ շաւիղին, շաւեղին, շաւեղաց. լծ. արաբ. զէպիլ. լտ. սէ՛միդա ). Ուղի ուղիղ. արահետ. կուռ պողոտայ կամ կոխեալ ճանապարհ. եւ Հետք ոտից կամ գնացից.
Առաջնորդեա՛ ինձ ի շաւիղս քո ուղիղս։ Զշաւիղս յաւիտենականս պահեսցէ, զորս կոխեսցեն արք արդարք։ Ընդ շաւիղս կորստեան նոցա շփեցան շաւիղք իմ։ Զձկունս ծովուց, որ շրջին ընդ շաւիղս ծովուց։ Զշաւիղս գնացից նորա ի մէջ ալեաց։ Կամակոր շաւիղք։ Շաւիղք բարութեան։ Ուղիղ շաւղաց.եւ այլն։
Առիւծու կամելով գողանալ զինքն յորսորդացն՝ ձետովն ծածկէ զշաւիղն իւր. (Մաքս. ի դիոն.։)
Կիսահատն ... շաւիղ այսպէս արա՛։ Կա՛լ զքանիս շաւեղին. (Տօմար.։)
obscurity in day-time.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. ղ. «Լոկ ի բանիցն խօսելոյ ընդ մեզ սիրով Նիխորոյ՝ զձեօք այդպէս ամպ մթագին և շափառուկ անկաւ» (էջ 163)։ ՆՀԲ (որից և ՋԲ) մեկնում են «մթութիւն գիշերոյ, հասեալ ի տուրնջեան կամ տխրութիւն յու-րախութեան»։
Թուի որպէս պրս. շէպառուզի, գիշեր եւ տիւ. իբրու Մթութիւն. գիշերոյ հասեալ ի տուընջեան, կամ տխրութիւն յուրախութեան.
Լոկ ի բանիցն խօսելոյ ընդ մեզ սիրով նիխորոյ՝ զձեօք անդպէս ամպ մթագին, եւ շափառուկ անկաւ. (Փարպ.։)
cf. Շափիւղայ.
• = Ասոր. [syriac word] sapīlā «շափիւղայ». սրա հետ հմմտ. նաև եբր. [hebrew word] sappīr, լն. Ἀάπφειρος, լտ. sapphirus, իտալ. zaffiro, գերմ. Sapphir, ֆրանս. saphir հոմանիշնե-րը, որոնց բոլորի սկզբնական աղբիւրն է սնս. [other alphabet] çani-priya-«շափիւղայ». որ բուն նշանակում է «Saturno amatus, Երևակից սիրուած» (çani-«երևակ»+priya-«սեռեզեալ» բառերից բարդուած)։ Անկանոն է բառասկզբի շ ձայնը՝ ասոր. Տ-ի դէմ։-Հիւբշ. 313։
ՇԱՓԻՂԱՅ ՇԱՓԻՒՂԱՅ կամ ՇԱՓԻՂ, գրի եւ ՇԱՓԻԼԱՅ. եբր. սաֆիր, սաֆֆիռ . յորմէ եւ յն. σάπφειρος sapphirus. իտ. zaffiro. Ակն պատուական՝ երկնագոյն, կամ ծիրանագոյն, կամ դեղնագոյն, ոսկի երակօք. կէօք եագութ, սարը եագութ. (ըստ ոմանց՝ նաեւ լաճիվէրտ եւ այլն) Տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Դ. 10։ ՟Ի՟Ը. 18։ ՟Լ՟Թ. Եզեկ. ՟Ա. 16. եւ այլն։)
Եւ յականցըն շափիւղայից (կամ շափիւղից, կամ շափեղից) ցուցեալ ըզնա զարմանազան. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Յականցն շափիլայ։ Բազմագոյն եւ փայլուն ասի շափիլայն. (Տօնակ.։)
heap, mass, pile, stock, hoard, accumulation;
— ցորենոյ, stack, rick;
— խոտոյ, hay-cock, mow;
— — or —ս —ս, cf. Շեղջաշեղջ;
— կուտել, կուտել —ս —ս, to heap up, to pile up.
• , ո հլ. (գրուած նաև շիղջ) «կոյտ, դէզ (յատկապես արմտիքների, ցորենի)» ՍԳր. Եփր. ել. Ագաթ. Բուզ. որից շեղջել «դի-զել, կուտել» Սեբեր. Եւագր. շեղջաշեղջ Իմ. ժը. 23. շեղջակոյտ Սիր. իա. 9. Եփր. ծն Եւս. պտմ. շեղջակուտել Բ. տիմ. գ. 6. Եւս. օր. ջրշեղջ կամ ջրլիղջ Ես. ժթ. 5. Եփր. ել. էջ 158. Վեցօր. ևն։ Յետնաբար գրուած է շեաղջ Նոր վկ. էջ 515 (Ժէ դար), սեղջ Զքր. սարկ. Ա. 68։
• Հիւնք. զեղչել բայից։ Աճառ. Հյ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 94 իբր նո-րագիւտ բառ է դնում Տիմոթ. կուզ, էջ 222. գործածուած շեղջ բառը՝ «դագաղ» նշանակութեամբ։ Բայց Հ. Պ. Ֆ. (ՀԱ 1910, 30) ցոյց է տալիս, որ այս բանը թարգմանչի մէկ սխալն է, որ յառաջա-ցած է յն. σορός «դագաղ» բառը σωρός «շեղջ» կարդալով։ Սրանով նորագիւտ շեղջ «դագաղ» բառը ջնջւում է։ Peters-son, LDA 1915, 7։ 1916, 40 (ըստ Po-korny 1, 367) հնխ. k'eu-«ուռչիլ» ար-մատից է հանում. հմմտ. հիսլ. hvāll «կլոր բլուր», շվեդ. գւռ. hvālm «խոտի դէզ» ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. լեխջ՝, Մկ. շէղճ, Վն. շեղք, Երև. սեխճ «շեղջ, դէզ». նոյն բառը Ղզ. «վա-ռարանի մէջ դիզուած կրակ» նշանակու-թեամբ. որից Ջղ. չխչել «դիզել, հաւաքել». նոր բառեր են շեղջանակ Վն. «շեղջի նման դիզուած», շեղջակոլոլ Ղզ. «կրակախառն. կիսավառ»։
ՇԵՂՋ σωρός, θημωνία acervus, cumulus χῶμα tumulus. գրի եւ ՇԻՂՋ. որ եւ ՇԵՂՋԱԿՈՅՏ. Դէղ, մանաւանդ արմտեաց. կոյտ. կուտակ. կարկառ. հաւաքումն. հողաբլուր. ... փիւզթէ, քիւմէ. (լծ. հյ. գումար. լտ. գու՛մուլուս, յն. խօ՛մա ).
Զպտուղ ցորենոյ, եւ զամենայն արմտեաց, զտասնորդս զուարակացն եւ ոչխարաց. եւ բերեալ կուտեցին շեղջս շեղջս ... հարցանէէ վասն շեղջոցն։ Իբրեւ զշեղջ ցորենոյ։ Իբրեւ զշեղջ կալոյ. եւ այլն։
Որ գործէ զերկիր, բարձրացուցանէ զշեղջ իւր. (Սիր. ՟Ի. 30։)
Որ բնաւ սակաւ ժողովեաց, տասն շեղջ. (ուր եբրայականն ասէ, տասնզ քոռ) (Եփր. ել.։)
Ըստ հաւաքման՝ հօտ, հրապարակ, շեղջ, պար։ Միաւորէ զնոսա՝ ոչ շե՛ղջս (յն. շեղջելով) ժողովեալ, այլ սիրողապէս շաղկապումն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Մէն մի բռնաքար առ այր հրամայէին, զի բերցեն ընկեսցեն՝ շեղջ կուտել. (Բուզ. ՟Գ. 7։)
Դիզեալ կուտէ ի վերայ մեր շեղջ շեղջք մեղացն. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
enervated, effeminated.
• ՆՀԲ «որպէս թէ շերտ շերտ եղեալ մեղկութեամբ»։ Վերի ձևով մեկնեց Ա-ճառ. ՀԱ 1899, 207։-Գազանճեան, Արև. մամ. 1902, 77 շեղտ բառից մ մասնիկով և կրկնութեամբ։
Զլոյծ եւ զջախջախ եւ զշեղտամեղտ ագանելիս եւ զգնացս չընդունիմք. (Կանոն. (ի մի ձ. զջաղճ, եւ զշեղտամեղտ)։)
Շեղտամեղտ զծոյլս նշանակէ, կամ զթոյլս. (Հին բռ.։)
Մինչ զի գոլ շեղտամեղտս եւ խենէշս. (Իրեն. ՟Ա. առ Լեհ. (որ ըստ մտի կամի ընթեռնուլ՝ շեղտամեղ, որպէս հակեալ ի մեղս։))
shrill voice;
accent, acute accent;
an Armenian note;
cf. Շեշտակի;
— ոլորիլ, to end in a point.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «սուր կերպով, խիստ, ուժգնու-թեամբ, դէպ ուղիղ» Խոր. Յհ. կթ. «սուր ձայն և սրա նշանը» Փիլ. այլաբ. Թր. քեր. որից շեշտել «սուր ձևով կտրել» Յհ. կթ. «ձայնը սուր հնչել» Քեր. շեշտակի Կաղանկտ. Յհ. կթ. շեշտումն Խոր. յանգաշեշտ Երզն. քեր. յարա-շեշտ Ոսկիփ. ևն։
ὁξύς, ὁξεία, ὁξύ acutus, -ta, -tum, accentus acutus. (լծ. Սաստ, սաստիկ, խիստ, եւ աշտեայ. թ. խըշտ, շիշ եւ լտ. սէ՛քօ, սէքցիօ. կտրել. կտուրք, եւ այլն) Հնչիւն սո՛ւր եւ բարկ կամ սաստիկ. եւ Ոլորակ սուսերաձեւ ի նշանակ սո՛ւր հնչման. (յն. օքսի՛ս, օքսի՛. որք իբր ածակ. թարգմանին ի մեզ սո՛ւր, բարկ, սաստիկ, արագ, եւ այլն. եւ իբր գոյակ. շեշտ)
Ասի շե՛շտ, սո՝ւր, բութ՝ ծանր։ Ամենայն անուանք յորս ոչ են շեշտք եւ պարոյկք, ամենեքեան նոքա բութք են։ Որպէս շեշետ ի վեր հանելով՝ սրէ (զձայն), նոյնպէս բութն ի խոնարհ իջուցանելով՝ հարթէ, եւ յերկոցունց ծայրիցն ի շեշտէ եւ ի բթէ բաղկանայ պարոյկն. (Երզն. քեր.։)
Ըզլայնալիճն լի՛ քարշեալ, եւ շեշտ կրծիցն ըսթափանցեալ. (Շ. վիպ.։)
(Սուսերաւ) շեշտ ընդ մէջ ճեղքէր զամուր գլխանոցն. (Յհ. կթ.։)
steep, abrupt;
declivity, slope;
անկանել ի —, to fall in one's back, to fall supine.
• «շեղ, զառիվայր» Վեցօր. 148. «լե-ռան ափափայ» Գէ. Ես. «մէջքի վրայ պառ-կած» Վրք. հց. որից քարշեպ «անդունդ, վախք» Արիստ. գրչ. (ՆՀԲ չի յիշում առան-ձին. բայց տես վախ բառի տակ)։
• = Պհլ. *šēp ձևից, որ անկախ չէ աւանդ-ուած. բայց սրանից են պհլ. ni-sēp «վար. տակը», ni-šēp-itan «վայր իջնել, տակն եր-թալ», պրս. [arabic word] šēb, šīb «զառիվայր, խորտուբորտ գետին», nišeb «զառիվայր». բելուճ. šēp «զառիվայր, ձոր», աֆղան. šēw։ «զառիվայր», քրդ. šīw «ձոր», որոնց բոլորի հնագոյնն է զնդ. xšvaepā-«յետևը» (Horn § 799)։-Աճ.
Ասեն զհիւսիսային ծովէն, ծով մեծանիստ, ապալեպ, շեպ, անխորշ, անգոգ. (Վեցօր. ՟Է։)
cf. Շերամ.
• (որուած նաև շէրաս) «մետաքսի որդը, հնդիկ որդ» Վեցօր. 177 (Յայնմ զեո-նոյ որ կոչի շէրաս, այսինքն կերպասաբեր). վերջին տառը Ս՝ սխալ կարդացուելով, բառո դարձել է յետոյ շերամ, ինչպէս ընդունուած է արդի գրականում և որից շինուած են շերա-մատուն, շերամաբոյծ, շերամապահութիւն, շերամաբուծութիւն (տե՛ս Նորայր, Հայկ. բա-ռաք. էջ 13)։
• = Փոխառեալ բառ է, բայց յայտնի չէ ո՛ր լեզուից. հմմտ. յն. օήρ, սեռ. οηρος «շերամ. 2. մետաքսէ թել կամ հիւսուած կտոր», որ գալիս է 2ήρ, սեռ. Նηρός, յգ. օί *ήρες ազգի անունից (Boisacq 861). այս անունով հին յոյները հասկանում էին ծայրագոյն Ասիոյ մի ժողովուրդ, որից սովորել էին մետաքսա-գործութեան արհեստը։ (Ըստ Schrader, Reallex. յոյն բառը ծագում է մանչու sirghé, կորէական sir «մետաքս» բառից, որից ժո-ղովրդական ստուգաբանութեամբ ձևացել են մի կողմից σήρ և միւս կողմից օὶ Ջῆρeς)։ Յու-նարէնից է ծագում լտ. seris «շերամ»։ Բայց հայը չի կարող յունարէնից լինել փոխառեալ՝ նախաձայն շ-ի պատճառաւ։ Ըստ Lag. նա-խաձայնին համաձայն են ասոր. ❇ կամ ❇ šerāyā «մետաքսեղէն», [syriac word] ❇ abd šerāyā «շերամաբոյծ», [syriac word] šərmar «the silk cotton tree» (Brockelmann, Lex. syr. 362բ, 390 ա)։
• ՀՀԲ դրաւ յունարէնից։ ՆՀԲ յիշում է յն. և լտ. ձևերը։ Ազգասէր 1846, 143-4 գիշեր+ամպ բառերից։ Müller SWAW 38, էջ 577, 581, 589, ինչպէս նաև Justi, Zendsp. 84 սանս. kքmi, զնդ. kərəma, պրս. kirim, քրդ. kerm «որդ» բառի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 1692 դնում է ասորերէնից։ Müller SWAW 136
Զհնդիկ որդնէ այսպէս ասեն. քանզի յայնմ վեռնոյ՝ որ կոչի շէրաս, այսինքն կերպասաբեր, գանձէ զվաստակս նոցա. (Վեցօր. ՟Ը։)
large spoon, soup-ladle.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. շէրեփ (սեռ. շէրբ'ի), Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. Տփ. շէրէփ, Սլմ. Վն. շիրեփ, Գոր. Ղրբ. Մրղ. Շմ. ըիրէփ, Հմշ. Տիգ. շէրիփ, Ագլ. Մկ. Սվեդ. շիրիփ, Հճ. շիյյէփ, Զթ. շիյիփ, շիրիփ։
• ՓՈԽ.-Լազ. շերեպի «մեծ գդալ»։
ՇԵՐԵՓ կամ ՇԵՐԵՊ. Մեծ գրգալ խոհակերաց՝ ի բաշխել կամ ի խառնել զկերակուր.
splinter of wood, chip, lath, strip, slip, part, morsel;
— պտղոց, slice, bit, piece;
— տակառաց, barrel-stave;
— կերպասու, strip of fine linen;
— ընդ — ստեղանցն, through the balustrade.
• , ի հլ. «փայտի ջարդած կտոր» Գ. թագ. ժը. 33-38. «պանրի կտոր» Ոսկիփ. Վրդն. առակ. 29. «որևէ բանի երկար կամ տափակ կանոնաւոր կտրուած կտոր (օր. հա-ցի, սեխի, պանրի ևն»), «խաւ (օր. հողի, կաւիճի, աւազի)» (այս երկուսը միայն արդի գրականում), «ցանկապատի ցից, ցանկ» ԱԲ, «տապար, կացին» (այս իմաստով երևում է միայն ածանցների մէջ)։ Սրանից են լերտել «շերտ շերտ կեղևել, գծել, ջարդել» Շնորհ. Բարձր. «ճեղքել» Յհ. կթ. 434. շերտակոտոր առնել (գրուած նաև շերդակոտոր) «տապա-րով ջարդել, կոտրատել» Պիտ. 408. շերտա-փակ «ցիցերով փակած՝ գոցած», շերտաւոր փակել «ցիցերով պատնէշ շինել» Եղիշ. ե. էջ 81 (ՆՀԲ չունի), լերտաւոր. «տապարաւոր զինւոր» Բուզ. Խոր. Յհ. կթ. (Հացունի Պատմ. տարազի 154 հասկանում է «շերտ շերտ զրահներ հագած» և ո՛չ թէ «վերտ կամ կողինաւոր»)։ Նոր բառեր են շերտա-արել, շերտաւորում, շերտաւորութիւն։
• Kiggs, Քերակ. էջ 61 անգլ. shred «մանրել, կտրտել» բառի հետ։-Տէրվ. նախալ. 112 հնխ. skard «ճեղքել» ար. մատից. հմմտ. գոթ. skreitan։ Հիւնք. շուրթն բառից։ Bugge KZ 32, 57 հա-մարում է շրջուած *շետր ձևից և կցում է յն. *σχέδη (որից լատ. scheda) σγεδαριον «գրքոյկ, թերթ, տախտակ». σϰεδάννυμι «ցրուել, ցանցնել» բառերին։ թէ շերտ ձևին նման ուրիշ մի խումբ բառերի համեմատութիւնը։ Այլսպէց՝ ❇) յն. σχέδη «տախտակ, թերթ», որ ա-ւանդուած է յետնաբար, փոխառեալ է ընդհակառակը լտ. scheda բառից. այս էլ յառաջանում է յն. σγίδη բառից, որ պատկանում է σχίζω բային (Pokornv 2, 558, Walde 684), որի համա-պատասխանն է հյ. զտել։ 2) յն. οϰεδάννυμι «ցրուել, σϰί́δναμαι «ցրուել, տարածել» նշանակութեամբ յարմար չեն շերտ բառին։ 2) Աւելի յարմար ևն նշանակութեամբ յն. σγίζω «ճեղ-քել», σγίζα «փայտի կտոր», šσγίδας «ճեղքուած փայտ», գերմ. Scheit «փալ-տի մեծ կտոր» ևն, բայց ձայնապէս ան. յարմար են (ծագում են հնխ. sk'hid ձևից, որ է հյ. ցտել)։ 4) Եթե ընդունինք թէ հյ. շ
• Նպաստ 18 և համեմատում է յն. σγίտ «ճեղքել» և σϰεδαννυμι «ցրւել» բառերի հետ, ենթադրելով թէ հնխ. sqheid-և sqhed-միևնոյն արմատի ձևափոխու-թիւններն են։ Patrubány SA 1, 195 լիթ. kertù «կտրել», յն. ϰρότος լտ. curtus ևն (որոնք սակայն կցւում են հյ. քերել ար.. մատին), Թիրեաքեան, Արիահաւ բռ. 3ՈՈ հյ. ըրտնում և սարտնում բայերին է միացնում։ Pokorny 2, 558 նորից է կր-ցում սանս. skhadatē «ճեղքել», պրս. škastan «կոտրել», յն. σϰεδάννυμι «ցրը-ուել», σxίδνημι «ցրուիլ», ալբան. tšan' tšai «ճեղքել, պատռել, հերկել», անգսք. scaterian «ցրուել», անգլ. shatter «ջար-դել, փշրել», լեթթ. škedens «ջարդած փոքր փայտ», լիթ. kedéti «ճաքիլ, ճաք-ճըքիլ», ռուս. шедрьи «առատաձեռն» ևն բառերին և բոլորը միասին հանում է հնխ. sq (h)ed-«ճեղքել, ցրուել» արմա-տից։-Այս բոլոր ձևերից ամենայար-մարն է Հիւբշմանի մատնանշած լիթ. škèdrá «տաշեղ», որ թէև պիտի տար հյ. 'ըէրտ, բայց այս էլ համաձայն հայերէնի ներքին ձայնական օրէնքներին՝ իսկոյն պիտի դառնար շերտ։ Անպատեհ է մի-այն այն հանգամանքը, որ լիթ. skêdra դրւում է հնխ. sqeid-արմատի տակ, որ տալիս է հյ. ցտել։ Ներկայ ենք թերևս ձայնաբանական մի առանձին օրէնքի, որի պայմանները անծանօթ են մեզ։-Petersson. Ar. u. Arm. Stud. 89 հսաքս. hvat, հբգ. hwaz «սուր, հատու», հհիւս. hváta «ծակել», հիռլ. cuit «մաս», կիմր. peth «իր, մաս», կորն. peth, բրըտ. pez «կտոր» բառերի հետ հնխ. k'ued-«ճեղ-քել» արմատից, որ աճել է -r-աճակա-նով։ Մառ, Яфeт. cбoр. 1, 124 յաբեթ. skor-«կտրել» արմատից։ -Պատահա-կան նմանութիւն ունին ասոր. [other alphabet] ։ šərat «պատառոտել» և արաբ. [arabic word] šart «մարմինը շառտել»։
Եդեզ զշերտսն (փայտի). եւ յօշեաց զողջակէզն, եւ եդեզ ի վերայ շերտիցն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 33=38։)
Զշերտ փայտից ողջակիզին յուս իւր եբարձ իսահակ. (Երզն. մտթ.։)
Կռփիչ հանապազորդեան՝ գլխոյ գագաթան հպարտացեալ չարագործին՝ շերտս այս տաշեցեալ (խաչափայտն)։ Ի կշտամբանս յանդիմանութեան թերահաւատիցն կացուցանէր զշնորհեալ շերտին զգոյի հատուածս (մասն նոյեան տապանին). (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. մծբ.։)
Նըկարակերտ նըման նմին՝ կազմեն ըզշերտըն կիպարին. (Ներս. մոկ.։)
haut-boy;
cf. Փող.
• = Ասոր. [syriac word] šītorā «շեփոր», որ գալիս է հրէարէն [hebrew word] šifūra, եբր. [hebrew word] šōfār «շեփոր, պատերազմական փող» բա-ռից. սրանից են փոխառեալ նաև պրս. [arabic word] šapor կամ [arabic word] šēpor, արաբ. [arabic word] ša-būr «շեփոր, փող»։ Բառս բնիկ սեմական է. նախապէս նշանակում էր «եղջիւր, կոտոռ». հմմտ. ասուր. [other alphabet] šappa ru «վայրի այծ», արաբ. ❇ savāfir «խոյի եղջիւրներ» (Strassmaier, Alphab Verzeich. 994, Delitzsch, Assyr. Handwb. 683)։-Հիւբշ. 313։
ՇԵՓՈՐ կամ ՇԻՓՈՐ. ՇԵՓՈՐԱՅ, կամ ՇԻՓՈՐԱՅ. σάλπγξ tuba. Փող. ըստ եբր. զօֆար. պ. շէփուր, շէյպուր, շիպուր. պօռու, սուռ, զուռնա.
լուիցէք զձայն շեփորայ։ Ի բարբառ սաստկաձայն շեփորայիցն. (Մծբ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ժ՟Է։)
inhabited place;
village, hamlet;
inhabitation;
edifice;
peopled, inhabited;
in good state, prosperous;
fertile, fruitful;
happy, gay;
ոչ միայն —ս, այլեւ յանշէնս, not only in inhabited but also in desert places;
եւ որ —ն մնասցէ, and that which shall not be destroyed.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «շինուածք, շինութիւն լինելը» Ոսկ. յհ. ա-22. Նխ. ա. եզր. «աւան, գիւղ» Բուզ. Եւս-պտմ. «մարդաբնակ, բնակելի, արգաւանդ, ուրախ, զուարճալի» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Եփր. թգ. որից շինել ՍԳր. շինութիւն ՍԳր. Եղիշ. շինական Ագաթ. Ոսկ. մ. գ. 25. շինանանա-գոյն «կարի վայրենաբար»! Բ. մկ. ժդ. 30 շինականաշէն Բուզ. շինակեաց Ագաթ. շի-նամէջ Ոսկ. մ. ա. 15. Ագաթ. շինարար Եփր. ծն. անշէն ՍԳր. Ոսկ. նորաշէն Ոսկ. ես. և ա. տիմ. մարդաշէն Բ. մկ. թ. 17. բարեշէն Մա-ղաք. գ. 15. Ոսկ. ես. երդաշէն Ոսկ. եփես. խորանաշէն Ագաթ. հաստաշինած Բուզ. մե-հենաշէն Ագաթ. շինասէր «շինարար» (չունի ԱԲ) Սմբ. պտմ. 114. շինուածանիւթ, շինա-րարական (նոր բառեր). նաև բազմաթիւ տեղանունների ծայրին. ինչ. Հայկալէն, Հա-մամաշէն, Շակաշէն, Վարդաշէն, Արտաշէն, Վասակաշէն ևն։
• Canini, Et. etym. 87, 182 սանս. cué «փայլիլ», çuka «կարմիր» բառերի հետ։ Lidén, Յուշարձան 386 իբր բնիկ հայ՝ հնխ. k'uoito-ձևից՝ կ մասնիկով. հմմտ. սանս. çvit-«փայլիլ», çvetá «փայլուն. պայծառ, սպիտակ», զնդ. spaeta-«սպի-տակ», spiti-. «պայծառ», հսլ. svètú «լոյս, արշալոյս», լիթ. szvintù «ւուսա-նալ»։ (Կրկնում է Pokorny, 1, 470՝ հնխ. kueit-«փայլիլ, փայլուն, սպիտակ» ար-մատի տակ)։ Ղափանցեան ЗВО 23, 355 քրդ. šē «շէկ»։
• = Պհլ. šēn ձևից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց նոյնն է հաստատում նորագիւտ սոգդ. šēn «տեղի հանգստեան» (Gauthiot, Gram. sogd. 96)։ Այս բառը ծագում է իրան. ši «բնակիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. siti-«բնա-կարան», -šayana «բնակութիւն, բնակառան» anašita-«անբնակ», šōiϑra-«բնակավայր». սանս. kšaya-, kšiti-«բնակարան», որոնց ցեղակից են յն. ϰτίζω «շինել, հիմնել», εύxτίμενος «բարեշէն», հռոդ. ϰτοίνα «բնա-ևաւռան. գաւառակ», լտ. situs «շինուած, հիմնւած, զետեղուած, դիրք»։ Բոլորի հնխ. արմատը k'bei-«բնակիլ, հաստատուն բնա-կութիւն հիմնել» (Walde 718, Pokorny 1, 504, Boisacq 526)։ Իրանեանից փոխառեալ է նաև ասոր. [syriac word] ︎ šainā «մշակեալ երկիր, ւաջողութիւն, երջանկութիւն, խաղաղութիւն, չէն, բարեբեր»։-Հիւբշ. 213։
• ՆՀԲ մեզանից է դնում յն. σϰηνή, լտ. šcena, իտալ. scena։ Gosche 13 սանս. či «հաւաքել» բայի հետ։ Եւրոպա 1849, 200 հպրս. շանա։ Lag. Urgesch-
• 166 սանս. kš̌i, յն. ϰει-(εύϰτἰμενος ձևի մէջ)։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 զնդ. ši «բնակիլ» արմատից։ Pictet 2, 244 սանս. kši։ Müller SWAW 42, 254 զնռ. ši, յն. ϰτίζω։ Justi, Zendsp. 95 xši «բնա-կիլ» արմատի տակ։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 63 զնդ. šayana, ինչպէս նաև բար. դութեանց վերջում, ինչ. Հայկաշէն, ճիշտ զնդ. Suγδōšayana։ Նոյնը նաև Müller SWAW 78, 431, Armeniaca IV 425 և Հիւբշ. KZ 23, 39։-Մորթման ZDMG 26, 565 բևեռ. šinidai կամ šini-dai «շինել տուի»։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 93 շէն «գիւղ»=զնդ. šayana, իսկ շէն «ուրախ»=թրք. šen պատահա-կան է։ Justi, Kurd. Gr. 211 քրդ. niži nim «շինեմ»։ Տէրվ. Նախալ. 127 հնխ skaina ձևից։ Հիւնք. բոլորն էլ շէն «ու-րախ» բառից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 213 դրած էր վերի ձևով՝ իբր իրանեան փո-խառութիւն. բայց Strassburger Eestsch. rift, էջ 70-71 ընդունելով որ ասորի բառը ըստ Nöldeke բնիկ սեմական է և պահլաւ բառը գոյութիւն չունի, հրա-ժարուեց նախորդ մեկնութիւնից և հայե-րէնը դրաւ բնիկ՝ իբր ցեղակից վերի բա-ռերի հետ, հնխ. kῥoinā-ձևից. միայն կասկածելի է համարում kի->շ ձայնա-փոխութիւնը, որ այլուր չի պատահում։ -Karst, Յուշարձան 415 մոնղոլ. čik, բուրեաթ. šike, seke, կալմուկ. tsekele, թունգուզ. tseke, seke, թրք. čun, čin կըրկըզ. šijn, šen «ուղիղ» բառերի հետ. Սանտալճեան, ՀԱ 1913, 409 խալդ. §i։ Վերի մեկնութիւնը հաստատեց Sale mann ИАН 1913, էջ 1130, հայերէնի հետ դնելով նորագիւտ սոգդ. sin ձևը։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 88 խալդ. -xinili։
• ԳՒՌ.-1. Շtն «գիւղ» ունին միայն՝ Գոր. Ղրբ. շէն, Շմ. շին ձևով.-2. ջէն «ուրախ» (նաև «հարուստ») իմաստով ունին՝ Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Ղրբ. Հճ. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սլմ. Սեբ. Վն. Տփ. Տիգ. շէն, Սչ. շէօն (միայն «Աստ-ուած շէն պահէ» ասացուածի մէջ).-3. շինել բայն ունին՝ Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. շի-նել, Երև. Մրղ. Սեբ. Տիգ. շինէլ, Ախց. Կր. շի-նէլ, Զթ. Խրբ. Շմ. Սվեդ. շինիլ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Մկ. Տփ. շինիլ, Հմշ. շինոզ, Ակն. Պլ. Ռ շնէլ, Ասլ. լնէ՝լ, Մն. շունէլ.-այլ ձև է ստա ցած Ալշ. շիկել, Մշ. շիգ'ել բառերի մէջ (որ է շէնքել)։-Նոր բառեր են շէննալ «մարդա-շատ դառնալ», շէնքս «կազմ», ըէնք-շնորհք, շէնքով, անշէնք, շէնշող, շէնութիւն, շէնսիրտ, շինամէջ, շինահաւան, շինացի, շինծու, շի-նովի, շինոտել, շինուկ, շիքել, շիքուիլ, շի-քուկ։-էնկիւրիի թրքախօս հայոց մէջ շէնք-նիզ-շնօրքսուզ «անշնորհք» (Բիւր. 1898, 865)։-Ջղ. լինուիլ «կնոջ հագուիլ զարդար-ուիլը» (որի հին գործածութիւնն ունի Բրս. մրկ. 64. Շինուիլն զօտարսն կարէ խաբել և ոչ զիւրն... տգեղն որչափ շինուի, աւելի երևի տգեղութիւնն)։-Նէնշող կազմուած է ո՛չ թէ շող «ցոլք» բառից, այլ պրս. [arabic word] šūx «ու-րախ, զուարթ» ձևից, որ գործածական է նաև թրքական լեզուների մէջ. ինչ. Կազանի թթր. šux Kisi dur «ուրախ մարդ է» (Будaговъ 1, 674), օսմ. [arabic word] ︎ šen u šux «ուրախ զուարթ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 258)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. შენი շենի «շինուած, բնակ-եալ, գիւղ», მენობა շենոբա «գիւղ, շէնք», ნამენი նաշենի «շէն, շէնք, շինուածք», აღმე-ნება աղշենեբա, ამენება աշենեբա «շինելի». შენება շենեբա «շինել, կառուցել, հարստաց-նել», დამენება դաշենեբա «հաստատել, գաղ-թեցնել, բնակեցնել» Սղ. ժդ. 1.დამენებული դաշենեբուլի «բնակեալ, շէն». მომენე մոշե-նե «բնակիչ», მომენება մոշենեբա «տակին կամ կողքին տուն շինել, տարածել, բազմա-պատկել», გარდამენებაգարդաշենեբա «բնա-կութիւնը փոխել տալ, ջնջել, աւերել», უშენი ուշենի «անմարդաբնակ, անշէն, անապատ», უმენობაուշենոբա «անշէնութիւն, անբնակու-թիւն», թուշ. მენობ շենոբ «շէնք, շինու-թիւն», (Վ'apaя, Объ отнощ. aбхазcк. яз. էջ 38 սրանց է կցում նաև ափխազ. sən «շի-նել, կառուցել»), քրդ.❇ [arabic word] šini «բնակուած տեղ, շէն գիւղեր» (Justi, Dict. Kurde, էջ 267), շէն «շէն» (օր. Օնա՛ղէդը շէն պի «0ջա-ղըդ շէն մնա՛» Շւոտ, Քրդերը Տաճկաց-Հա-յաստ. Ա. 89), տնշէնօ «տնաշէն» (Միրա-խորեան, Նկարագր. ուղև. Գ. 96), շէն պըն «քաջալերուեցէք» Գծ. իէ. 22, 25, 36. չա-ղաթ. [arabic word] šin «ուրախ, ոգևորեալ, շէն, մար-դաբնակ, մշակուած», šinlik «զուարճութիւն, ուրախութիւն, յաջողութիւն, շէն երկիր». ռամ. [arabic word] šen «ուրախ, զուարթ, շէն, մարդաբը-նակ, բազմամարդ», [arabic word] šenlik «ուրա-խութիւն, հանդէս, տօն», [arabic word] senlenmek «զւարճանալ, շէննալ, բազմամարդ դառնալ», [arabic word] šenletmek «զուարճացնել, շէնաց-նել, բազմամարդ դարձնել», գւռ. թրք. Ակն. šen «ուրախ, շէն» (օր. šen olasən «շէն մը-նաս»), նաև «շէնք՝ որ պարզ գետնի վրայ չէ շինուած, այլ տակին ուրիշ բնակութիւն կայ», թրք. գւռ. Տ. šenksiz «անշնռոհո» (Բիւր. 1899, 799).-թուրքերէնի միջոցով բառս անցել է նաև բալկանները. այսպէս՝ հին սլով. šeniligū, սերբ. šenli, šenlenk, senlok, šelmuk, šenlučiti, šemno, ռում. šenlik կամ šinlik։
Ունել քեւ շէն զմասն մնացեալ արեաց աշխարհիս. (Փարպ.։)
Զմասն յունաց՝ որ ի հայս, զոր շէն կալեալ՝ հարկեսցին նմա. (Խոր. ՟Գ. 49։)
κώμη (լծ. հյ. գոմք) vicus, pagus χώρα (լծ. գաւառ) regio, spatium. Արմատ բայիս Շինել. (յորմէ յն. լտ. եւ իտ. սքինի՛, սշէնա, զէնա ). Աւան, գիւղ. հաւաքումն հիւղից, եւ տաղաւարաց. բնակարան գեղջկաց. գեղ.
Ագցո՛ւք ի շէնս եւ ի պարտէզս։ Երթիցեն շուրջ ի շէնսն։ Եհան արտաքոյ շինին ... յորժամ ի շէնն մտանիցես, մի՛ ումեք ասիցես ի շինին։ Տէր արար զշէնս եւ զանշէնս, եւ այլն. ((իբր մարդաբնակ վայր. ռմկ)։)
Թողոյր զքաղաքն, եւ եկեալ բնակէր ի մի ի շինացն. (Բուզ. ՟Դ. 7։)
Հեթանոսք եւս օդնէին ի շէնն. (Նախ. ՟ա. եզր.։)
ՇԷ՛Ն ա. εὕκοσμος, κατοπικουμένος bene ordinatus, habitabilis եւ βαθύγειος fertilis. Շինեալ, զարդարեալ բնակչօք. մարդաբնակ. բնակելի. զուարճալի. բարեզարդ. բարեկարգ. եւ Արգաւանդ. եւ Ուրախ.
Եւ որ շէնն մնասցէ, եղիցի իբրեւ զհօտ մակաղեալ. (Ես. ՟Ի՟Է. 20։)
Ի խորհուրդ մտանէին վասն զօրաց, զի զաշխարհն շէ՛ն կալցին. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 16։)
Ոչ միայն ի շէն երկրէ, այլեւ յանշէն անապատէ։ Ոչ միայն զշէնս, այլեւ զանշէնս. (Ոսկ. եբր. Ոսկ. մտթ.։)
Շէն երկիր, որ զբազում դարմանս ընդունէր, լիցի փշաբեր. (Ոսկ. ես.։)
Եթէ երբէք շէն գտցէ զքաղաքս եւ զաւանս եւ զգեօղս։ Զշէն զապատ գաւառաց եւ աւանաց անապատ առնէին. (Յհ. կթ.։)
buckle, clasp, hasp, button;
decoration;
— ոսկի, golden buckle or clasp.
• (որ և շինգղ, շինկղ), ղ հլ. (սեռ. շգեղ, գրծ. շգեղբ) «մեծ և շքեղ ճարմանդ, իբր արքունական զարդ դրուած օղ՝ կոճակ» Ա. մկ. ժ. 89, ժա. 58. ժդ. 44, Նխ. ա. մկ։-Կարծեմ այս բառն է դարձեալ շինք «խիր կամ թիկնակիք կանաց» Բռ. երեմ. էջ 246։
ՇԻԳՂ πόρπη fibula. որ եւ ՇԻՆԳՂ, ՇԻՆԿՂ. (լծ. թ. չէնկէլ ). Ճարմանդ մեծ եւ շքեղ. օղ կամ օղամանեակ հանդերձից. կոզակ. կոճակ. կոպճա, գօբջա, իլիդ
Ետ տանել նմա շինգղ ոսկի, զորօրինակ օրէն էր ունել եղբարց թագաւորին։ Արկանել ծիրանիս, եւ իշխել կրել նշան շգեղ ըստ նշանի թագաւորաց։ Արկանել շիգղ (կամ շինկղ) ոսկի. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 89։ ՟Ժ՟Ա. 58։ ՟Ժ՟Դ. 44։)
small drop, tear;
առ —, —ք —ք, drop by drop;
— ի բերանոյ, saliva, drivel, slaver, slabber, cf. Լորձն;
—ք բանից, few words.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «կաթիլ» ՍԳր. Վեցօր. 60. Մծբ. 294. «ռոզ, կրակի բոց» Վկ. գէ. 39 (Յնդեալ. ի նմանէն շիթս ի կանգունս հնգետասանս. այլ ձ. բոց), գրուած է նաև շիտ, որից բա-յական ձևով շթալ «ցայթիլ» Բռ. երեմ. էջ 245։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. շիթ «կաթիլ» (օր. Կովի ծը-ձումը շիթ չկայ «բոլորովին ցամաքել է»). Մշ. շիտ «կաթիլ», Տփ. շթի տալ «թափիլ» կամ շիթ տալ «հոսիլ» (օր. Բերնի ջուրը շիթ է տալիս). Շմ. շթռա «կաթիլ»։ Ունինք նաև շիթ Շմ. «համ» նշանակութեամբ՝ շիթը դուրս գալ «համը փախչիլ» ոճի մէջ, որին համա-պատասխան է գալիս Յոբ. իզ. 14՝ Զշիթս բանից նորա լուիցուք (յն. «զհիւթս»)։
σταγών stilla, gutta. (որ են լծ. ընդ հյ) σίελον saliva ἱκμάς humor ψεκάς guttula եւ այլն. գրի եւ ՇԻՏ. Կաթ. կաթիլ. կայլակ. դոյզն ինչ հիւթ. եւ Ոլոռնաձեւ կաթուած հիւթոց՝ որ եւ է օրինակաւ. պուտ
Զշիթս բանից նորա լուիցուք. յն. զհիւթս. (Յոբ. ՟Ի՟Զ. 14։)
Ամպ չափաւոր գոլով՝ կակղագոյն շիտք սերմանէ (շիթս ցօղէ)։ Տեղումն է, որ ունի քան զանձրեւ շիտք ջաղբագոյն. (Արիստ. աշխ.։)
Ջուրք բազումք զատանին մեկնին, լինին շիթք շիթք. (Վեցօր. ՟Գ։)
Ցանկանաս արդ շիթ մի ջրոյ, որ զովացուսցէ զշրթունս քո. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Զշիթս իւրոց քրտանցն արժանաւոր վարկանիցի յաւելուած լինել խորոց ծովու։ Արձակէ զշիթս քրտանց ի յահէ նորա. (Նիւս. կուս.։ Նար. խրատ.։)
Ի վերայ քո հեղեալ շիթք անապական արեանն՝ զկողածնին ջնջեաց զմեղս. (Շար.։)
roe-buck.
• «արու վայրի ոչ-խար» Մագ. և Երզն. քեր.։
• ՓՈԽ.-Արևել. թրք. [arabic word] šil «շիլ», որ չի կարող թուրքերէնով մեկնուիլ, (բուն թրք. բառերն են [arabic word] ︎ šaši և [arabic word] զσžγəη «շիլ»)։ Պատահական նմանութիւն ունին ա-րաբ. [arabic word] ︎ šahl «շիլ», քրդ. šil «անդա-մալոյծ»։
• ՆՀԲ «որպէս թէ շէկ երէ կամ որպէս արաբ. շէգրէ «կաթնաբեր» կամ որպէս պրս. շիքեար «որս, երէ»։ Սագըզեան, ՀԱ 1909, 336 սումեր. šigarra «մի տե-սակ եղջերու»։
Չորքոտանեաց վայրենեաց մաքրագունից անուանեալ է սեռաբար երէ. իսկ յատուկ ի նոցունց՝ շիկերեայ (կամ շիկերէ)։ Ընտանի ոչխար, եւ վայրենի՝ շիկերեայ. այսոքիկ օդեաց արական. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
fescue, mote;
bit or slip of straw;
little branch.
• , որ և շիւղ, շեղ, ռ հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ի հլ. բայց առանց վկայութեան) «ճիւղի կամ ծղօտի բարակ կտոր» ՍԳր. Վեցօր. 101 169. «մի տեսակ բոյս. festuca altissima All» (Տիրացուեան, Contributo § 36). որից շղաբեր Եղիշ. մկրտ. 208, Յհ. իմ. եկեղ. Զքր. կթ. շղաբերել Զքր. կթ. խչ. շղագոյն Խոսր. պտրգ. կամ շիղաբեր (իմա՛ շիւղաբեր) Ուռհ շիւղադէտ Ներս. աբ. լիւղահան «աչքի շիւղը հանող» (չունի ԱԲ) Տարօն. էջ 315։
• ՆՀԲ լծ. ծիղ, ծեղ, ճիւղ։ Հիւնք. շառա-ւիղ բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 11Ո յն. χιλός «դալար խոտ» բառին ցեղա-կից։ (Սրան են կցում ոմանք լտ. fēnum., հսլ. séno, լիթ. szōnas «չոր խոտ». տե՛ս Walde 282 և Boisacq 1061)։
Ունէր տերեւ ձիթենւոյ շիղ ի բերան իւրում (կամ շիւղ ի բերանի իւրում)։ Զի՞ տեսանես զշիղ (կամ զշիւղդ). (Ծն. ՟Ը. 11։ Մտթ. ՟Է. 3=5։)
Որ շղով զակն հարկանէ, զարտասուս իջուցանէ. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 24։) յն. խայթող. νύσσων pungens.
cf. Շճուկ.
• «քամուիլ, թորիլ, մզուիլ». արմատ ա-ռանձին անգործածական, որից կաղմւած ևն շճել «քամուիլ, վար վազել» Յոբ. իա. 24 շճուկ «մածնաջուր» Մանդ. էջ 210=Գիրք թղ. 239, որ և շիճուկ Բժշ. (Քաջունի, Գ. 185 ունի և շին ձևը այս իմաստով)։ Նոր գրական լեզ-ւում նաև շիճուկ «արենաջուր, êerum», որիռ շիճուկաբուժութիւն։
• Բառ. երեմ. էջ 247՝ Յոբ. իա. 24 շճես-ցէ ձևը հասկանում է «նեխեսցէ կամ հոտեսցէ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913. 342 թրք. suz-mek «քամել», իսկ Արիա-հայ բռ. 300 պրս. [arabic word] siǰuk, որի նը-շանակութիւնը չի տալիս և որ ո՛չ ԳԴ գիտէ և ոչ էլ Բուրհան.։ Petersson IF 23, 388 (առ Pokorny 1, 469) հնխ. k'uei-«դիրտ, կեղտ» արմատից՝ իբր անռսք. hwoeg «շիճուկ» ևն։
ՇԻՃ եւ ՇԻՃՈՒԿ, կամ ՇՃՈՒԿ. Քամեալ կամ կտրեալ եւ ապականեալ հիւթ. մզեալ ջուր կաթին՝ թանի՝ մածնոյ. եւ Ցորեան անձրեւակաթ. քամուածք, քամուկք.
languid, effeminate.
• «իգացեալ» Մագ. քեր. 242 և Երզն, քեր.։
Շիտիտի, տապազէ, անուն իգացելոյն եւ կանացեացն եւ անարական պղծիցն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
tomb, sepulchre, urn, monument;
—ք, cemetery;
մարմնածախ —, sarcophagus;
— հոյակապ, mausoleum;
— դատարկ, cenotaph.
• . ի-ա հլ. «գերեզման, գերեզմանա-քար» ՍԳր. Եւս. պտմ. որից շիրմակից Պր-դատ. օրին. շիրմաւոր Նար. մծբ.։
• Տաթև. հարց. 678 «շիրիմն ստուռա-ռանի թէ աստի շարժիմ կամ շինիմ ի յարութեան աւուրն»։ ՆՀԲ արաբ. սիրր, պրս. [arabic word] gor, ռմկ. կօռ, լծ. կոյր և խա-ւար։ Pictet 2, 280 սանս. sirā սեահ. փուշ siri «պտուկ», ռուս. sirena «կաթ-սայ», յն. σίρος, σειρός «փոս, խոռոչ»։ Pedersen KZ 38, 395 թերևս զնդ. šairimya և սրանով հսլ. chramu «տուն», սերբ. chrām, սանս. harmyám հհաստատուն բնակարան կամ շէնք» բառերի հետ։ Patrubány IF 14, 55 ար-մատը շէր (որից փոխառեալ հունգ. sir «գերեզման»). հմմտ. լն. ϰεῖμαι սանս. šetē «պառկիլ»։ Մառ, Oтчeтъ aнiи-cкaго музея 1917, էջ 40 խալդ. nir-ibi «շիրիմ», վրաց. širimi և հյ. շիրիմ դը-նում է *շիր-նիր «քար» արմատից -ibi=-իմ յոգնակերտ մասնիկով։ Բժշ.։ (Ըստ Բառ. երեմ. 246 շիւ «ճիւղ, ոստ»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. შირიმი շիրիմի «միզաքար» (ըստ Մառ, Иппoл. 67 «գերեզմանաքար»), მირიმის კუა շիրիմիս քուա «չեչաքար», թուշ. მირიმ շիրիմ «միզաքար», լազ. širimi «ծովի կամ գետի աւազ». այս բոլորը ցոյզ են տա-լիս որ հայերէնի նախնական նշանակութիւնն էր պարզապէս «քար» (տե՛ս Աճառ. Արրտ. 1911, էջ 419)։
(ար. սիրր. պ. կիւր, քէօր. ռմկ. կոռ. լծ. կոյր, եւ խաւար) μνημεῖον, τάφος monumentum, tumulus, sepulchrum στήλη cippus Գերեզման. դամբարան. տապան. յիշատականոց թաղման մեռելոյ. կոթող. արձան.
Կանգնեաց արձան ի վերայ շիրմին։ Ագարակն եւ այրն ի ստացուածս շիրմաց, կամ շիրմի։ Ի շիրմի անդ՝ զոր փորեցի ես ինձ։ Շինէք զշիրիմս մարգարէից.եւ այլն։
Շիրիմ՝ յիշատականոց կոչեն։ Շիրիմ կոչէին նախնիքն զգերեզման մերկացեալ. (Փիլ. լին.։)
Շիրիմ զայն ասէ, ուր զբազում մեռեալս դնէին. (Մխ. երեմ.) իմա՛ որպէս յն. πολυάνδριον sepulchretum. ռմկ. գերեզմաննոց.
Ի կնքելն զշիրմին փականս կենդանակիր քո գերեզմանին. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
Ե՛րուսաղէմ, թաղեա՛ զքո մեռեալս. ցո՛յց քոց փափագողաց զմիոյ որովայնի քո զբարեպարիշտ զշիրիմն. (Ածաբ. մակաբ.։)
Շիրիմ մեռելոյ (գերեզման փրկչին) եւ յարութիւն մեռելոց. (Մեկն. ղկ.։)
husks or grapes, grounds or dregs of pressed grapes.
• ՓՈԽ.-Քրդ... ։ šīy «խազմուղ» (Justi, Dict. Kurde, էջ 267), šiw «baguette, tuyau de pipe, գաւազան, ծխամորճ» (Justi), գւռ. թրք. Տ. šiv «թութին բուռերուն աւելցուքը» (Բիւր. 1899, 799), գւռ. թրք. և յն. Ատն. šii «բամբակի խեճեպ» (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)։
Խաղողի շիվ։ Յեռալն՝ ա՛ռ զշիւն, եւ զփրփուրն. (Վստկ. ՟Ձ՟Է. ՟Ժ՟Բ. ՟Մ՟Ի՟Ա։)
Որպէս թ. սէօյէ, շէօյէ. Փայտ կամ ձող գործարանի ոստայնանկաց հուպ ի ստորի եւ ի սանդրն. կամ բարակ գաւազան անցուցեալ ընդ ծակ ստորւոյն եւ այլն.
Այր ոմն կտաւագործ ասաց. սանդր շւոյն իբր զթագ դնեմ ի գլուխ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Կ՟Դ։)
warp-staff.
• ՓՈԽ.-Քրդ... ։ šīy «խազմուղ» (Justi, Dict. Kurde, էջ 267), šiw «baguette, tuyau de pipe, գաւազան, ծխամորճ» (Justi), գւռ. թրք. Տ. šiv «թութին բուռերուն աւելցուքը» (Բիւր. 1899, 799), գւռ. թրք. և յն. Ատն. šii «բամբակի խեճեպ» (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)։
Խաղողի շիվ։ Յեռալն՝ ա՛ռ զշիւն, եւ զփրփուրն. (Վստկ. ՟Ձ՟Է. ՟Ժ՟Բ. ՟Մ՟Ի՟Ա։)
Որպէս թ. սէօյէ, շէօյէ. Փայտ կամ ձող գործարանի ոստայնանկաց հուպ ի ստորի եւ ի սանդրն. կամ բարակ գաւազան անցուցեալ ընդ ծակ ստորւոյն եւ այլն.
Այր ոմն կտաւագործ ասաց. սանդր շւոյն իբր զթագ դնեմ ի գլուխ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Կ՟Դ։)
cf. Մոխիր.
• =Վրաց. შლამი շլամի «տիղմ, աւազ և ցեխ», որից შლამიანი շլամիանի «ցեխոտ-տղմուտ». որ և ლამი լամի «սիկ, ջրի տակին նստած տիղմը, խոնաւութիւն, թացութիւն», ლამიანი լամիանի «տլոտ, խոնաւ, թաց». Հայ բառի իմաստը թէև դրուած է «մռխեռ». բայց միայն մերձաւոր նշանակութիւն է. կա-րող է նաև առնուիլ իբրև «տիղմ»։-Աճ.
σποδός cinis. Մոխիր. աճիւն. գազախ. (լծ. թ. քիւլ ).
neck.
• «վիզ, ճիտ, պարանոց» Յայսմ Վստկ. 68, 116, 198. Անսիզք 33. որ և շլինք Մաղաք. աբ. 33. Քուչ. 67 (սեռ. շլնից Քուչ. 73). շլիք Տաթև. ձմ. ձբ. (սեռ. շլեց) Մխ. բժշ. էջ 44. որից ըլնետակ Վստկ. 198. շլնես-տան Վստկ. 203։
• ՆՀԲ լծ. լտ. collum «վիզ»։
• ԳՒՌ.-Գրեթէ ամէն տեղ պահուած է շլինք, շլլինք, շլիք, շլի կամ շլնի ձևով. յիշենք յատկապէս Երև. Տփ. շլինք, Պլ. շլլինք, Ռ շիլլիք, շիլլինք, Սեբ. շլլիք, Ակն. շլլի, Հմշ. շնլիք («դէմք» նշանակութեամբ), Բլ. շըլըք («ծոծրակի տակը՝ վզի վերևի մասը»), Ri vola շլնիս.-հետաքրքրական է Խրբ. գըծ. շըլլօք, որից շլլօք դդում «երկարավիզ դդում՝ գինու համար»։
Առաւել ռմկ. որ եւ շլնեստան, շլլիք. (լծ. լտ. գօ՛լլում ). Պարանոց. վիզ. ուլն. փող, իրօք կամ նմանութեամբ.
Կապես ի շլնիսդ զանգակ. (Հ. փետր. ՟Զ.։)
yellowish, pale.
• «բաց կանաչ, դալար դեղնորակ գոյնով» Յայտ. զ. 8. «տեսակ մի խաղողոյ, բացագոյն կարմիր թափանցիկ մաշկով» ՀԲուս. § 2319։
Տեսի, եւ ահա ձի շլոռոս. (Յայտ. ՟Զ. 8։) ( ի լս. պօզլախ. իբր ռմկ. պօզարագ, սարըմթրէք, ախշէր, էզիլ։
cf. Շկահիւն;
arrow-head.
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 300 պրս. [arabic word] šikā, որ սակայն չունին ԳԴ և Բուրհան. (կայ [arabic word] šika կամ šikka «գործիք պատերազմի»)։
Նետից շկահքն երկսայրիք զանբաւս սատակեն. (Պիտ. հը. ըստ Լեհ.) որ եւ մեկնէ՝ Սլաք ձեռամբ ձգելի։
very transparent veil, gauze;
crape.
• «բարակ շոր՝ որ կանայք իրենց վրայ են առնում» (կրճատմամբ գրուած է ողաշ, շարշ) Վրդն. պտմ. հրտր. Վենետ. էջ 116. Օրբել. որից շղաշատեռ «շղարշեայ քօղ» Յուդթ. ժզ. 10. Ես. գ. 23 (գրուած շաղաշա-տեռ Ոսկ. ես. 37), «շղարշեայ, բեհեզեայ, բարակ բանուած» Յհ. կթ. արդի գրպևանում ընդունուած է միայն շղարշ ձևը՝ «տիւլ» նշա-նակութեամբ։
• ԳՒՌ.-Զթ. Տիգ. շmլ «քօղ», Մշ. շաշիկ «կանանց գլխի կապ», Տիգ. շղա «կանանց պխի ծածկոց»?
ՇՂԱՇ ՇՂԱՐՇ եւ ՇՂԱՇԱՏԵՌ. βύσσος byssus որպէս բեհեզ. Շար. վառ. տեռ. սինդոն. դաստառակ. գլխաշուք եւ ձորձ կամ արկանելի կանանց՝ կտաւի կամ բեհեզեայ. լաչակ .... (իսկ շալ, շէլիլ, ցփսի)
Հողաթափ մի սրբոյն հռիփսիմեայ՝ ներկեալ արեամբ. եւ շղարշն (կամ զշարշն), որ է դաստառակ. (Վրդն. պտմ.։)
Նաեւ շղարշն, որ է դաստառակ սրբոյնլ հռիփսիմեայ։ Առեալ նշխարս ինչ, զհողաթափս, եւ զշղարշսն զարենացայտս. (Ուռպ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Զբեհեզն եւ զերկնագոյն եւ զկարմիր շղարշատեռն. (Ես. ՟Գ. 2։)
Յօրինեաց զգլուխ իւր զարդու իւրով, եւ առ շղարշատեռն ի խաբէութիւն նորա. (Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 10։)
Բազում եւ երեւելի զգեստս արքունական՝ ոսկէճամուկս, եւ շղարշատեռն հրաշանկարս։ Շղարշատեռ վառիւք զնա զարդարեալ։ Ի շղարշատեռն յառագաստից զնա պճնեալ պայծառացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Շողոմարար.
• «յիմար, անխելօ». հմմտ Ագաթ. § 164. «Իսկ երանելիքն իբրև գիտա-ցին զանմիտ և զշղուաբարոյ մարդկանն զյո-ռութիւն». շփոթմամբ գրուած է զանազան ձեռագրերում՝ շեղաբարոյ, շղւաբարոյ, շնա-բարոյ. այսպէս նաև ուրիշ հեղինակների մօտ. ինչպէս՝ շուաբարոյ Մանդ. էջ 161, շղուրտաբարոյ Յհ. կթ. լուաղաբարոյ Մանդ. ժէ. բայց ուղիղ է շղուաբարոյ Յհ. կթ. 313։
Թեթեւամիտ եւ շուաղաբարոյ ազգն անհամեստից կանանց. (ա՛յլ ձ. շեղաբարոյ)։ Շուաբարոյ զոշոտութեամբ հաշեն եւ մաշեն զամուսինս իւրեանց ի կարծիս պոռնկութեան. (Մանդ. ՟Ժ՟Է. ՟Ի՟Ա։)