• «անցած տարի» Սեբեր. Ոսկ. գծ Վրք. հց. որից ի հերուն հետէ Բ. Կոր. ը. 10. թ. 2. Եփր. բ. կոր. 102, 104. հերուին կամ հերվին ամ «երկու տարի առաջ» Դամասկ.
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. pe-ruti-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] parut, յն. περυσι, դոր. πέρντι, մբգ. vèrt, հիռլ, on hurid, միռլ. inn uraid. հիսլ. fiorδ, պրս. [arabic word] pār, քրդ. par, per, աֆղան. parōs-վախի pard, օսս. fará, faron, բելուճ. pāri լիթ. pérnai, լեթթ. perns, գոթ. fairnin jera, հբգ. firni, անգսք. fyrn. բոլորն էլ նշանա-կում են «հերու», իսկ ալբան. parsiét «հե-րուին». այսպէս նաև ատտ. περυσινός։ Այս բոլորը ենթադրել են տալիս հնխ. per-ut, per-uti, per-en հոմանիշ ձևերը, որոնք կազ-մուած են հնխ. per (>սանս. párah «հե-ռու», յն. πέραν) + հնխ. wet և կամ en «տարի» բառերից. առաջինի համար հմմտ. յն. fέτος, ալբան. vǰet «տարի» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ հմմտ. հոմեր. յն. ήνις «միամեայ երինջ», δί-ενος «երկամեայ», ἐπταενον «եօթնամեայ», τετρα-ένης «քառ-ամեայ», կրետ. μαλϰενίς «կոյս» (Walde 575, Boisacq 774, Trautmann 115, Pokor-ny 1, 251, BSL л 79, էջ 15 և ❇ 87, էջ 229)։-Հիւբշ. 467։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Խրբ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. հէրու (սեռ. հէրվան, Գոր. Ղրբ. հռնի, հըռ-նէ), Ակն. Ասլ. հերիւ, Սչ. հէրուս, Ագլ. հm՛րվի, Սվեդ. հիրօ, Հճ. հիյու, հիյյու, Զթ. հիյու, հիրու, Հւր. հէրունի, Մկ. Վն. խէրու, Սլմ. խէրիւ, Ջղ. խերվու, Ոզմ. խէրօւ, Մրղ. խէօրիւ։-Նոր բառեր են հերզնամ (Սլմ խէ՛րզնամ, Վն. խէրզնmմ, Ոզմ. խըրզնամ) «հերուին», հերուանաձագ, հերնուանց, հե-րուանիկ, հերնիկ, հեռ (Վն. խեռ) «երկամ-եայ արու կամ էգ հորթ»։
crook;
crosier;
loaded stick or cudgel.
• = Պրս. [arabic word] cogān, čavgān «է փայտ ինչ կեռածայր, որով յասպարիզի գնտակ խաղան կարի ձիավարժք և զինաշարժք. դարձեալ զինչ և իցէ ցուպ կեռածայր, յո-րոց է և այն որով հարկանեն զթմբուկ»։ Ի-րանեան հնագոյն ձևն է պհլ. copgān, որից չի կարող գալ հյ. ճոկան։ Մեր բառի մայրն է պրս. čōgān (կամ մանաւանդ *čω-kān?) ձևը։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. ❇ atšolgan, արաբ. [arabic word] sauljan (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 417), ǰoklān, [arabic word] ǰaukan, օրռ. [arabic word] čugān «գնդամուղի գաւազան», ռուման. čojan «գաւազան», նյն. τζυϰάνιον «մականախաղ», վրաց. ჩოვანი չոգանի «отбойникъ» (Horn § 449)։
• ԳՒՌ.-Երև. ճօկան, Ալշ. Մշ. ճօգան (ու-նին նաև Բլ. Բբ. Ապ. Խրբ.). «հովուի կեռ գա-ւազան. 2. փայտէ գաւազան, որով ջիրիդ խաղալու ժամանակ ձիաւորը գետնից գըն-դակն է վերցնում»։-Rivola, Բառ. հայ. 2 էջ 195 ճոկան ձևի հետ դնում է նաև կոճան «հովուի գաւազան» (հմմտ. վերը ճոկանոտն կամ կոճանոտն)։-Այս արմատից է ճոկնիլ Բլ. «կտուրի գերանը ծանրութիւնից մէջտե-ղից ծռուիլ, փոր տալ»։
excise, custom, duty, city toll.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. կայ միայն սեռ. մաքսի Ա. մակ. ժ. 33) «վաճառքի կամ ապ-րանքի վրայ տուրք» ՍԳր. որիս մաքսաւոր ՍԳը. մաքսապետ Ղկ. ժթ. 9. Ոսկ. մ. ա. 1. Սեբեր. մաքսել Եղիշ. յես. 172. Նար. առաք. 436. Իգնատ. ղկ. 365. մաքսատուն Սկևռ. ի լմբ. ձեռամաքս (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Բ. 135. նոր բառեր են մաքսանենգ, մաքսա-խոյս, մաքսային, մաքսապաշտպան և այլն։
• = Ասռր. [syriac word] maxsā «մաքս» բա-ռից. այս բառը բնիկ սեմական է. հմմտ. ցե-ղակիցներից ասուր. [other alphabet] mi-ik-siկամ miksu «մաքս», [other alphabet] makisu կամ [other alphabet] ma-ak-ka-su. makkasu «մաքսաւոր» (De-litzsch, Assyr. Hndwrt. 407, Strassmaier. Alph. Werz. էջ 619, 620, 657). եբր. [hebrew word] mekhes, արաբ. [arabic word] maks, արամ. [hebrew word] miksā «մաքս». փոխառութեամբ նաև պրս. [arabic word] mukas, [arabic word] mukis «մաքս»։ Հիմնական նշանակութիւնը պահում է դեռ արաբ. [arabic word] maks «մէկի ծախած ապ-րանքը պակաս գնով առնել, պակասեցնել, հարստահարել», (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 294)։-Հիւբշ. 311։
hair;
hair, horse-hair;
nap, shag;
թուխ, սեաւ խարտեաշ, շագանակագոյն, կարմիր, աղեբէկ, սպիտակ —, dark, black, light, chestnut-coloured, sandy, grey, white hair;
գեղեցիկ, գանգուր, բարակ, կակուղ, երկայն —, beautiful, frizzled, fine, soft, long hair;
յարդարեալ, մանեկաւոր or ոլորեալ, գալարուն, խոպոպի —, dressed, crisped, in ringlets, curled hair;
կարճ, տափակ, դիզացեալ, խառնափնդոր, կարծր, իւղոտ —, short, straight, standing up, dishevelled, stiff, greasy hair;
կեղծ —, false hair;
—ք այծեաց, goat's hair;
—իւ չափ, a hair's breadth farther;
exactly, to a hair;
ի —է ոչ վրիպիլ, to hit the mark;
cf. Հեր.
• , ո, ի հլ. «գլխի կամ մարմնի մազ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. սրանից մազագործ Թուոց լա. 20. մազապուր «մազից ազատած» ՍԳր. Եւս. քր. մազեղէն ՍԳր. Եփր. ա. մն. մա-զեղ Կոչ. մազկռինչ «վերջին թելը հասած, հոգեվարք» Ոսկ. մ. բ. 1. մազմզուկ «թելա-ւոր արմատներ» Վստկ. անմազմզուկ Վստկ, սպիտակամազ Ոսկ. ես. թաւամազ Դամասկ, դեղձանամազ Ոսկիփ. ձաղկամազ Պղատ. եւթ. մազնատեսակ «մազանման», որ մէկ անգամ ունի Գիրք. առաք. 190 ա. «ի ձեռն մազնատեսակ ջլացն որք են արմատացեալք ի գլուխն»։ Ենթադրում է մազն ձևը, բայռ անշուշտ ազդուած է մզնատեսակ բառից (տե՛ս միզն)։ Մազոտ, մազմզոտ, մազխիլ (նոր բառեր) ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Աշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. մազ, Ղրբ. մազ, մmզ, Զթ. մօզ, մոզ, Ագլ. Հճ. մօզ, Սվեդ. մուզ։ Նոր բառեր են՝ մազակալել, մա-զաճաք, մազաշարժ, մազաչափ, մազերաւոր, մազերկայն, մազթափ, մազլաթ, մազխոտ, մազկապ, մազկարօտ, մազկեր, մազկուլ, մազկլիլ, մազման, մազպլոց կամ մազմլոց, մազւոր, մազփոխել, մազքաշ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მაზმანი մազմանի «չուան շինող», թրք. գւռ. Կս. Եւդ. Ատն. (ինչպէս և Ատանայի թրքախօս Յունաց բարբառով) [arabic word] mazman «մազման, այծի մազ մանող և այծի մազից պարկ ևն գործող արհեստա-ռոր» (Բիւր. 1898, 713, Յուշարձան 330)։-Հյ. մազկապ ձևից է փոխառեալ թրք. [arabic word] nezgeb «մազի կապ, ծամկալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 325 և Բ. 658)։
free city;
chief-town, capital, seat of Government;
royal guard;
royal, kingly;
terrestrial.
• «երևելի՝ թագաւորական քազաք» Փարպ. Խոր. Արծր. «արքունի, թազաւորա-կան» Բուզ. Խոր. որից ոստանեայ «թագա-ւորական, իշխանական» Փարպ. ոստանիկ «արքունական ցեղ՝ տուն՝ գունդ» Եղիշ. դ. էջ 71. Փարպ. Յհ. կթ. սարոստանիք «լեռնա-բնակք» Կաղնկտ. (ըստ Հիւբշ. Altarmen Grtsnamen, էջ 460 ոստանը բուն նշանակում էր այն նահանգն ու քաղաքը, որ գտնւում էր ո՛չ թէ մի նախարարի, այլ ուղղակի Արշա-կունի թագաւորի կամ մի թագաւորական իշ-խանի իշխանութեան տակ։ Արշակունի թա-գաւորութեան ջնջումից յետոյ՝ բառը իր բուն նշանակութիւնը կորցրեց և յատկացուեց առ-հասարակ ամէն մէկ գաւառի կամ երկրի գլխաւոր քաղաքին. հմմտ. Ոստանն Ռրշ-տունեաց (Արծր. 128), Ոստանն Վասպու-րականի (Արծր. էջ 128), Ոստանն Արծրու-նեաց (Արծր.), Ոստանն Բագրատունեաց (Ղևոնդ), Ոստանն Վրկանաց (Փարպ.), Ոս-տան ի մարզպան (Ղևոնդ 132)։
• Վիստոնեանք (թրգմ. Խոր. էջ 93) հա-մարում են բառ, որ նշանակում է պրս. «սեամ, շեմք» (այն է ustān կամ āsi-tān)։ ՆՀԲ «լծ. հյ. ոստ (իբր բարձը տե-ղի, բլուր) և ազատ, վեստ, վստահ, ա-պաստան, աստիճան ևն, թրք. ustun, set, պրս. իւսթամ, ուսթամ, ասիթան, ասիթանէ «սեամ», յն. ա՛սդի, լտ. ա՛ս-դու «մայրաքաղաք», մանաւանդ «Ա-թէնք», Peterm. տե՛ս Ոստիկան։ Չու-ռինով1-սրան է կցում վրաց. ռստինա-գի, որ տե՛ս ոստիկան։ Պատկ. Maγep. II 5 պոս. ūstām, ustān, asitān «շեմք. դուռ, պալատ» բառից։ Տէրվ. Նախալ. 108 ոստան<վաստան, սանս. vastu «կայանք», յն. ἀστν «քաղաք»։ Ստեփա-նէ, Խոր. ծան. 148 պրս. ուստէմ «գա-ւիթ, արքունի Դուռը»։ Հիւնք. յն. ἀοτω «քաղաք», լտ. ostivum «դուռ», civitas
pole-cat;
cat;
hump;
hunch-backed.
• = Պրս. [arabic word] kuz «ծռած, կուզ, սաաա-տող, ծերութիւնից կամ հիւանդութիւնից կքուած՝ երկուտակուած» բառից, որի հետ նոյն են պրս. ❇ kuz, ❇ kūza, սռոռ. kuz, աֆղան. kōz սանս. kubǰa-հո-մանիշները. պարսկերէնից են նաև քրդ. kuz «կուզ (ածական)», kuzek «կուզ (գոյա-կան)»։-Հիւբշ. 269։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. կուզ «կուզի սապատը», Տափ-կուզ «կուզի սապատ», իսկ կուզօ, «կուզ. սապատող», Զթ. Խրբ. գուզ (ած.), Ննխ. Պլ. Սեբ. գուզ «սապատ», Ոզմ. կօզ «կուզ մաո-դը», Գոր. կօ՜զլիկ, Ննխ. գուզլիգ, Ղրբ. կո՛ւզլիգ՝, ղո՛ւզլէգ՝ «կուզ մարդ»։ Նոր բառեր են կուզ «ծառերի վրայ ուռեցք», կուզ անել, կուզն անել «ծածկուիլ, պահուիլ», կուզէ կուզ, կուզիկուզ, կուզիկ, կուզուզ, կուզուզիկ, կուզիկ-մուզիկ, կուզլան, կուզտան, կզտան «կարճահասակ», կուզուզալ «ծերութիւնից կամ ցաւից կուզ դառնալ, մէջքը ծռուիլ», կուզպարզ «մի գործ կատարելու համար բարձրանալ-իջնելը», կզիլ (Տիգ. գրզզիլ), կզուիլ, կզանալ «կէս մէջքից երկուտակ լի-նել, հակիլ», կզուանց «կռացած», կղուկ «ծռուած»։ Աւս ընդարձակ գործածութիւնը զանազան նորակերտ ածանցները և գրեթէ բոլոր բարբառներում գտնուելը ցոյց են տալիս՝ որ բառը հին և տարածուած մի ձև էր։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კηზი կուզի «սապատ», յ-ზიანი կուզիանի «կուզ», კეზება կուզեբա «ծռիլ», მოკუზვა մոկուզվա «ծռել, կամա-րաձև դարձնել», დაკუზვა դակուզվա «ծը-ռիլ, հակիլ». այս իմաստները չգտնուելով իրանեանի մէջ՝ բոլոր վրացի ձևերը հայերէ-նից պէտք է փոխառեալ լինին։ Այսպէս է նաև թրք. գւռ. Կր. guzig «կուզիկ» (Բիւր. 1898, 627 և Foy, Mitteil. des seminars ։ Orient. Spr. Berlin 1904, էջ 213)։
a hut & its inhabitants.
• -Վրաց. ხიზანი խիզանի «թշնամու յար-ձակման կամ հիւանդութեան պատճառով մի տեղից փախչելով մի ուրիշ տեղ ապաստա-նած մարդ», որից էլ ունինք Տփ. խիզան «մէկի մօտ ժամանակաւորապէս բնակւող անձ» (օր. Սա նրա խիզանն է)։ Այս իմաս-տից էլ հեշտութեամբ անցել է «կին, աղ-ջիկ, ընտանիք» իմաստին։-Բայց արդեօք վերի վրաց. բառն էլ փոխառեալ չէ՛ պրս. [arabic word] xizān «վեր կացող (իմա փախչող)» րառից (ներկայ դերբայ՝ [arabic word] xīzidan «վեր կենալ» բայից)։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է «անշուք տուն և ըն-տանիք» և համեմատում է պրս. քեա-զանէ «ձմերոց, տուն ձմերան» բառի հետ։ ՋԲ մեկնում է «հիւղ կամ վրան», ԱԲ «խեղճ տնակ, և ընտանիք, տղաք»։ Աճառ. Գւռ. բառ. էջ 468բ քրդ. qlz'an «աղջիկներ» բառից է հանում, որ թրք. [other alphabet] ︎ qəz «աղջիկ» բառի յոգնակին է։ Բայց այս մեկնութիւնը՝ որ տրուած է գւռ. խիզան «կին, երախայ, գերդաս-տան» ռարին, անյարմար է հնագոյն «պանդուխտ» նշանակութեան պատճա-ռով։ Պատահական նմանութիւն ունին թրք. և քրդ. [arabic word] xəzan «աղքատիկ, թշգւառ»։
gold stuff, brocade.
• , ի-ա հլ2 «մետաքսեայ մի տեսակ ոսկեթել գործուածք և նրանով շինուած հա-գուստ» Ես. գ. 21, 24. Եզեկ. իէ. 7. Կղնկտ. Ա. 321. Ղևոնդ 62. Ասող. 129, «դիպակից շի-նուած» Յայսմ., որից՝ դիպակագործ Ոսկ. ես., ղիպակազգեստ Վրք. հց., դիպակակի-տուած Նար.-Բառ. երեմ. 78 դիպակ մեկ-նում է «ծայր», որ ճիշտ այնպէս է՝ ինչպէս ճոթ, որ մեր արևմտեան բարբառներում նշա-նակում է «ծայր», իսկ արևելեան բարբառ-ներում «կերպասեղէն կամ այլ գործուածք»։
• = Պհլ. dēpāk «դիպակ», որ և պրս. [arabic word] dēbā, [arabic word] dēba, [arabic word] ︎ dēbāh, աֆղան. dēbā, քրդ. dība։ Իրանեանից փոխառեալ ևն նաև ասոր. [arabic word] ︎ dībagā «ոսկեթել հանդերձ», արար. [arabic word] dībāq կամ [arabic word] drbāǰ, վրաց. დიბა դիբա, սերբ. diba, dl-va, ռում. diba, լեհ. dyba ևն հոմանիշ բա-ռերը։ Իրանեան բառը Horn, § 591 ստա-ռաբանում է սանս. dīp «փայլիլ, ցոլալ» ար-մատով, բայց կասկածում է, որովհետև սանա-կրիտի մէջ նոյն արմատը ē ձայնավորով աւանդուած չէ։-Հիւբշ. 143։
bone;
տարաբուն —, process, apophysis;
— արմատոյ լեզուի, hyoides;
անանուն —, ossa innominata;
— ցայլից, os pectinis or pubis;
— սրբանի, os sacrum;
— կիտի, whale-bone;
— փղաց, ivory;
cf. Փղոսկր;
գերեզման ոսկերաց, charnel-house;
փոխարկութիւն յ—, ossification;
հաստատիչ խախտեալ ոսկերաց, bonesetter;
կցել զ—ն բեկեալ, to bonset;
փոխարկել յ—, to ossify;
հանել զոսկերս, to bone, to take out the bones;
գողացուցանել զոսկերս, to cause the bones to shake;
cf. Լեզու.
• , ր հլ. (-կեր, -կերք, -կերաց, -կե րօք) «ոսկոր» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ. Եղիշ. դտ. որից ոսկերոտի Ագաթ. կամ ոսկրոտի Փարպ. ոսկրաքանց Եփր. վկ. արև. հաստ-ոսկր Եփր. վկ. արև. ոսկրկուլ Բժշ. փղոսկո Խոր. Նիւս. երգ. փղոսկրեայ ՍԳր. նոր գրա-կանում՝ ծղոսկր, ճակատոսկր, կրծոսկր, զստոսկր ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. ásthi ոնդ. ast, asti-«ոսկոր», ascu. «սրունք, ոլոք», պրս. ast, ustuxvan, պհլ. ast քրդ. hesti, hestik, esk, yesk, օսս. stag, štäq (Horn § 81, 85), յն. ὄστέον «ոսկոր». ὄστραϰον «խեցի», ὄσφός «զիստ, ազդը», կա-միս haštāi «ոսկոր. 2. դիմադրութեան ուժ» (BSL հտ. 38, л 99, էջ 139), լտ. os, oss, ossis, հլտ. ossu, ossua, ալբան. ašt, ašte, կիմր. ascorn, բրըտ. askourn (Pokorny 1, 186. Walde 548, Ernout-Meillet 628, Boi-sacq 723, Berneker 583)։ Ըստ Meillet MSL 23, 259-260 բառիս նախաձևն է es, որ իր չափազանց կարճութեան պատճառաւ ո՛չ մև լեզուի մէջ անվթար չէ պահուած. նոյն իսկ լատիներէնում բաղաձայնի կրկնութեամբ դարձել է oss։ Այս բառը, «լեզու» և «փայ-ծաղն» բառերի նման, մէկն է այն ժողովըը-դական ձևերից, որոնք ենթարկուած են շատ մեծ փոփոխութեանց՝ իւրաքանչիւր լեզուի մէջ։ Շատերի մէջ ստացել է ost-ձևը, որի վրայ աւելացել են նոր մասնիկներ. այսպէս յն. ὄσφός <*ost-bhū, կիմր. asgwrn, կորն. ascorn<*ost-cornu. Սլաւականը սկզբին ռրել է k յաւելուածը, որի ծագումը անյայտ է. այսպէս հսլ. kosti, ռուս. коcть, լեհ. kos'c ևն, ճիշտ ինչպէս «այծ» բառի ծայրին-koza (Meillet, Rev. des études slaves, 1925, էջ 9), որ և գտնւում է յունարէնում. ինչ. յն. ϰάπρος =լտ. aper, հբգ. ebur «վարազ»։ Հյ, ոսկր ենթադրում է *ostw-er նախաձևը (Meillet, Esq. 14, 28), որի մէջ w համա-պատասխանում է լտ. u-ին (ossu, ossua) և թերևս գտնւում է նաև յն. ὄστέον բառի մէջ, ուր ε և o ձայների միջև կար s կամ y կամ w։ Նախալեզուի stw ձայնախումբը տուած աիտի լինի հյ. սկ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև իսկ<հնխ. istwo-ձևից։-Հիւբշ. 482։
consort, husband;
wife, spouse.
• , ո հլ. «կնոջ մարդը կամ մարդու կինը» ՍԳր. ածականի պէս գործածուած է երկու տեղ. Ի վերայ առն իւր ամուսնոյ. Յո-վէլ ա. 8. Կին կռուեսցի ընդ առն ամուսնոյ իւրոյ. Եղիշ. 1. «2. հասակակից, ժամանակա-կից» նշանակութեամբ ունի Փիլ. այլաբ. և ել. ա. 1. որից ամուսնանալ «կարգուիլ» ՍԳր. Եզն. «մերձաւորիլ» Օր. իբ. 13. Եդն. ամուս-նակից «մէկի կինը, ամուսինը« Ոսկ. յհ. բ. 17 ամ'ուսնասէր Ագաթ. ամուսնաւոր Եզն Բուզ. Ոսկ. ամուսնութիւն «կարգուիլը» ՍԳր. «զուգաւորութիւն» Ոսկ. Վեցօր. Կոչ. Եզն. վա-ղամուսնիք բարք «կանուխ ամուսնանալը» Եւս. քր. ա։
• = Բնիկ հալբառ, որ կազմուած է ամ «համ կից, միասին»+ուս<հնխ. uk'-«վարժուիլ, սովորիլ»+ին մասնիկով։ Կազմութեան կող-մից սրա հետ միակ համեմատելի բառն է լտ. uxor «կին», տր կազմուած է նոյն uk'-ար-մատից՝ ամենահին հնդևրոպական իգակա-նակերտ -sor մասնիկով, որից ունինք նաև հնխ. swè-sor >քոյր բառը և 3, 4 թուա-կանների իգականը։ Հնխ. uk'-ստորին ձայն-դարձն է euk'-արմատի, որից ունինք նաև ուսանիլ (տե՛ս անդ)։ Ըստ այսմ ամուսին նը-նշանակում է բուն «միասին կամ հետը վար-ժուած՝ մեծացած»։
• նիլ արմատից)։ Lagarde, Urgesch. Arm. 535 սանս. paç «համաձայնիլ» առմատին է կզում։ Evald, KZ 6, 12 և Müller SWAW 38, 583 ամ=sam(կից) + սանս. vas «բնակիլ»։ Müller, Orient und Occident 3, 347 զնդ. ham-vas = սանս. sam-+vaç «համամիտ, համա-խորհուրդ»։ Lagarde, Baktr. Lex 14 պրս. [arabic word] āmusni (այսպէս նաև Պատկ. Marep. I 7, Հիւնք. և Թիրեա-քեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա 192, Արիահայ բռ. էջ 25). բայց Lagarde ենքը Arm. Stud. § 85 մերժում է։ (Այս պարսիկ բառը գրւում է āmusnī, asni, asi. նշանակութիւնը ԳԴ հետևեալ ձե-վով է բացատրում. «ի Պարսիկս ընդ միով արամբ կանայք երկու կամ երեք՝ զիրեարս ասի կոչեն»։ Այս նշանակու-թիւնը յարմար չէ մեր բառին և հե-աևաբար նմանութիւնը պատահական է)։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 56 իբր հնխ. səm-euk'inā «համաբնակ, ընակակիռ». հմմտ. սանս. ökas «բնակութիւն» և լիւկ. eus «բնակիչ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 ուսանիմ բայի հետ։ Ճիշտ մեկնութիւնը տուաւ Meillet, նախ MSL 9, 50 (հաղորդեց Հայկ Պէրպէրեան. նամակ 21 փետր. 1933) և յետոյ BSL 95, 8, Ernout-Meillet 1100։ Նոյնն են ակնարկում նաև Bugge և Pedersen, տե՛ս վերը։ Այս մասին տե՛ս նաև Ben-veniste BSL, հտ. 35. ж 104, էջ 104։ ԱՄՈՒՏ «լուծ, joug». գիտէ միայն Քա-ջունի, հտ. Գ. էջ 8 բ. նման մի բառ չկայ պարսկերէնում կամ արաբերէնում (չունին ԳԴ և Կամուս). ամոլ բառի սխալ մի ընթերցուա-ծը չէ՞ արդեօք (և կամ խամութ ըստ Աղասի Չթչեանի)։
pail;
tub;
— կաթի, churn;
cf. Խնոցի.
• , ի, ո հլ. (երկուսն էլ յետնաբար) «ջուրի աման» Ես. խ. 15. Յհ. դ. 11. Իսիւք. Վանակ. Վրք. հց. (վերջին երկուսում կան նաև դոլ, դօլ ընթերցուածները)։ Այս բառից է դուլել, որ գրուած է դուղել «հորից ջուր քա-շել. 2. ըմպել, խմել». վերջին իմաստով ունի մէկ անգամ Տիմոթ. էջ 93 «Շնորհել Սամա-րուհեայն կենդանի ջուր, ուստի դուղելով նե-մայ գոյր ոչ ևս ծարաւել (տպ. ծառայել)». (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 72). ըստ Տոմար Լևոնի, տպ. Վենետ. 1805. էջ 20 ծանօթ. գրուած է դուլել, որի դէմ յոյն բնագիրն էլ ունի άρυσαμένη (էջ 21, տող 7), որ է յն. ὰ́ρύω, ἀρνσσω «ջուր քաշել հորից, գե-տից ևն». հմմտ. άρυσάνη «ջուր քաշելու պ-ման, դոյլ». -ըստ այս համեմատութեան դու-լել կամ դուղել պիտի նշանակէր «ջուր օա-շել», ինչպէս պահանջում է և ստուռառանու-թիւնը, բայց գործածութեան տեղը պահան-ջում է «խմել»։ Մենք դրինք երկու իմաս-տով էլ։
• ԳՒՌ.-Պարսկերէնից նոր փոխառութիւն է Ջղ. դօլ «դոյլ». -նոր փոխառութիւններ են նմանապէս Խրբ. դ'օլ, Ասլ. դէօ՜լ (որ և դուլիկ Բ.) «դոյլի ձևով՝ մէջը պարապ դդում, որ գործածում են իբր ջուրի կամ գինիի աման, նաև լողալ սովորելու համար»։
silk, silk-stuff;
taffeta, light silk;
silk goods;
silken.
• , ո, ու հլ. (յետնաբար ի հլ.) «բարակաման կամ մետաքսեայ կտաւ» Եսթ. ա. 9. Վեցօր. 177. Բուզ. Ոսկ. ես. որից կերպասաբեր «մետաքս բերող (շերամ)» Վեցօր. 177. կերպասագործ Վեգօռ. 122 կերպասի Եսթ. ա. 6. կերպասեայ Փրպ. կերպասավաճառ (նոր բառ) ևն։
• = Իրանեանից փոխառեալ բար է. հմմտ սանս. [other alphabet] karpāsa-«բամբակենի, gossypium herbaceum H», [other alphabet] kar pasa-«բամբակ. 2. բամբակեայ. 3. բամ. բակեայ կերպաս, բամբակէ գործուածք», պրս. [arabic word] kirpās կամ [arabic word] kirbas «բարակ հիւսուած շոր, սպիտակ մուսլին», ռելուճ. karpas kirpās, kurpās «բամբակ», քրդ. kiras «շապիկ», գնչ. kirpa, ekirpa «քուրջ, ցնցոտի»։ Փոխառութեամբ անցել է ղանազան լեզուների. ինչպէս՝ քուչ. kalpās sa «զգեստ», ասոր. [syriac word] karbasā, եբր. [hebrew word] karpas «սպիտակ նուրբ բամբա-կեայ կտոր», արաբ. [arabic word] kirbas «բամ. բակեայ թելով հիւսուած շոր» (Կամուս. թրք. թրգմ. Բ. 283), յն. ϰϰρπνσος «նուրբ վուշ. 2. շղարշէ հագուստ»(Boisacq 415). լտ. carbasus, carbasum «սպանական շատ բարակ վուշ»։ Այս բոլորը ծագում են հրնո-կականից, բայց հնդկականն էլ փոխառեալ է աւստրոասիական լեզուախմբից. հմմտ. մա-լայերէն, ջավայերէն karas, չամ. karah, բատակ. hapas, սեդանգ. köpè, քմեր. am-4as, բոլորն էլ «բամբակ». որոնց արմատն է pah, pas «գզել» (Przyluski BSL л 76. էջ 70)։-Հիւբշ. 168։
biscuit, sea-.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «կրկին եփած կամ չո-րացրած կսկուծ հաց» Վրք. հց. սրա հին օրինակի մէջ գրւում է միշտ պաքցամատ, անո՝ Բ. 478, սխալմամբ նաև տաքսիմատ (վերջաձայն տ ազդել է գրողի մտածութեան վրայ) անդ, Ա. էջ 566-567. պաքսիմիտ Մխ. բժշ. 45։
• -Յն παειμήδιν որ և ասւում է παζαμάτες, παλαμάδες παζαμάδιν, παβαμάδιον, παὲημήδιον-λαζαμάτιον, որոնք նուազական կամ յոգնական ձևերն են παζιμας, παζαμας, παζαμίς, παšαμίτης բառերի (Sophocles 839). փոխառութեամբ անցել է նաև ուրիշ լեզուների. ինչ. մլտ-paximatium, paxamacium, վրաց. მაკხიმა-დი պաքսիմադի, ասոր. [syriac word] ︎ pak-Sūmā. պրս. ❇ baksimāt, արաբ. [arabic word] baqsimat, [arabic word] bišmāt, քրդ. baxsam (Justi, Kurd. Gram. էջ 54), թրք. beksimet, բուլգար. pesmet, ռում. pak-šimadu, հունգ. peszmé́t, հին սլով. paksi-madu, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։ (Յոյն բառի ծագումը անյայտ է. Barbier de Meynard, Dict. turc-fr. դնում է թրք. [arabic word] berk «ուժեղ, ամուր» և [arabic word] simād «նա-շիհ» բառերից, որ Seidel Մխ. հեր. § 141 մերժում է հայերէնի մէջ բառիս հին գոյու-Ռեամբ. Sophocles համարում է պրս. որ նոյնպէս յարմար չէ)։-Հիւբշ. 371։
bear;
— մատակ, she-bear;
կորիւն արջու or արչուկ, bear's cub.
• , ո, ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «արջ գազանը» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. «Բևեռի մօտ գտնուած և եօթ-եօթը աստղերից բաղկացած երկու համաստեղութիւն, որոնք զանազանւում են իրարից՝ Մեծ Արջ և Փոքր Արջ անուննե-րով» Շիր. 49. Խոր. աշխ. «հիւսնի մեծ յըղ-կիչ գործիք, խարաբուզ» ՋԲ (իբրև ռմկ.) և ԱԲ. «ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. Արրտ. 1894, 257 և 259։-Երկրորդական նշանակութիւնները ծագած են թարգմանաբար. հմմտ. յն. ἀρϰτος «արջ և Մեծ Արջ ու Փոքր Արջ համաստեղութիւննե-րը», իտալ. orso «արջ և յղկիչ գործիք»։ Այս արմատից են ծագում մկնարջ Բռ. ստեփ. լեհ. կամ արջամուկն «մի տեսակ անասուն» ԱԲ. արջենի «արջի մորթուց զդեստ» ԱԲ, արջային «հիւսիսային» Խոր. աշխ. (իբր թրգմ. յն. ἀρϰτιϰός «հիւսիսային» բառի), արջտակ կամ արջատակ «թաղթ, վայրի շող-գամ, cyclamen» Բժշ. (հմմտ. պրս. [arabic word] xirs-giyāh, յն. ἀρϰό-πους, ἂρϰὸ-φυτον, ἂρϰτιον, որոնք այլևայլ բոյսերի անուններ ևն և բոլորն էլ կազմուած «արջ» բառից. այս-պէս նաև հյ. արջախստոր, արջու ականջ, ար-ջու աչք, արջընկոյզ, արջի հատ, արջու խա-ղող ևն)։ Նոր բառեր են արջապան, արջմե-ղու, արջամագիլ ևն։-Ունինք գրուած առջ Վրդ. առ. 84։
chaos, abyss, gulf, pit, hell, the bottomless pit.
• . գրուած նաև թոխ և բոխ. առնուած է ասորական Աստուածաշնչի Ծն. ա. 2 համարից, որ մեր թարգմանութեան մէջ թարգմանուած է «աներեւոյթ և անպատ-րաստ»։ Եփր. ծն. էջ 2-3 մեկնելու համար այս դարձուածը՝ գրում է. «Երկիր, ասէ, էր թոհ և բոհ. յայտ արար՝ թէ անպատրաստ էր ցայնժամ և ամայի... երկիր, ասէ, թոհ և բոհ. յոյնն ասէ, աներևոյթ և անպատրաստ... այլ հեբրայեցին փոխանակ այնր՝ զի (ասորին) ասէ թոխ և բոխ, խոր և խաւար ասէ»։ Սրա-նից առնելով Վրդն. ծն. մեկնում է. «Ոմանք ի խաւարէ և յանդնդոց ասեն եղեալ զաշ-խարհս, զոր թոհ և բոհ ասացին, որ է խոր և խաւար»։ Այս երկուսից դուրս բառս գործա-ծուած է մի քանի անկախ տեղեր էլ. այսպէս Առծռ. ա. 10 «ամայի, անմարդաբնակ» նշա-նակութեամբ (Ի խոխոմս ձորոյն ի թոխ և ի բոխ երկրին՝ անբնակ մարդկան). որից կազ-մուած է բոխասեր կամ բոխասէր «դժուար-անցանելի» Նանայ. յռջ։-Հին բռ. մեկնում և քմահաճօրէն «թոհ և բոհ. անկազմ, աներև ւոյթ կամ անպիտան. բոհ, թոհ, բորբ, խա-ւար. բոխ՝ աւերակ»։-Նոր գրականում (արև-մըտեան բարբառ) թոհ և բոհ, մանաւանդ թոհուբոհ գործածւում է «քաօսային վիճակ, կատարեալ խառնաշփոթութիւն» նշանակու-թեամբ։
mud, mire, filth;
slough.
• . ի հլ. «ցեխ, տիղմ, աղբ, կեղտ, փսխունք» Ոսկ. մ. բ. 26, գ. 17. Սարգ. ա. պետր. ը. (էջ 331). Բրս. մրկ. այս արմատից են՝ «այռիլ «աղտոտիլ, ապականիլ» Տաղ. յհ, եղբ. հեթմ., գայռիք պայթիք «ճաքելու չափ ուտելը» Ոսկ. պօղ. Ա. 733 (տե՛ս և այռիք), գայռալիր «կեղտոտ, գարշելի» Արծր. ա. 14, գայռանոց կամ գայռոց «սրբան, յետոյք» Ոսկ. հռ., գրուած նաև գառ և կամ գեռ, այս-պէս՝ գեռ «աղբ» Ճառընտ., գեռաթաթախ «աղբի մէջ թաթախուած» Մանդ. Վրք. հց. Ա. 672, միջին հյ. գոռ «ցեխ» (տե՛ս Սիսուան, էջ 539)։-Այս արմատը զ նախդիրով աճելով տալիս է ԶԳԱՅՌ, ի հլ. «ստամոքսի գազերի ժանտահոտ արտաշնչութիւնը բերնից» Ոսկ. պօղ. Ա. 800. Մանդ. Ճառընտ., որից զգայ-ռել «կեղտը դուրս տալ» Պիսիդ., «զկռտալ, ործկալ» Ոսկ. մ. բ. 17. Պիռն. (հրտր. WZKM 28 (1914), էջ 392). Ճառընտ. «վատ խօսքեր դուրս տալ» Լմբ. սղ. Վրք. հց. Կանոն. էջ 254, զգայռութիւն «ործկալը» Ոսկ. մ. գ. 17, զգայռումն Փիլ. ել. Լմբ. սղ. Վրդն. սղ. անզգայռել «զգայռել» ԱԲ։ Նախորդի նման գրուած է նաև զգառ, զգեռ Վրք. հց. Բ. 510 որից զգառիլ «ապականուիլ» Արծր. ա. 14։
night;
darkness, obscurity;
—աւ, ի —ի, by night, during the night;
nightly;
զ—ն ողջոյն, or ի բուն, all the night, անքուն —, sleepless night;
— յաւիտենական, eternal night, night of the tomb;
հեշտալի աննշոյլ —, delicious, impenetrable night;
զտիւն ամենայն եւ զ—ն ամենայն, all day and night;
զհասաբակ —աւ, at mid-night;
զ— իւր օգնական առեալ, hidden by the night or darkness;
անքուն անցուցանել զգիշերն, to pass a sleepless or bad night;
—ի տուրնջեան եղեւ, the day changed into night;
տիւ առնել զ—ն, to turn night into day;
ընդ մութ —ոյն, in the darkness of night;
ագանել ուրեք զ—ն, to set up all night, to pass the whole night;
մաշել զերկայնութիւն —ացն յերգս, to pass every night in singing;
մինչդեռ կայր եւս —ոյ, while it was yet dark.
• Հներից Վրդն. ծն. մեկնում է գէշ բա-ռով. «Յորժամ գոյն գէշ և թուխ ղգենուն օդ և երկիր, գիշեր կոչի»։ Յայսմ. մրտ. 17 գեշ+իր կամ «Երր. եւ զխաւարն կո-չեաց գիշեր, որ է գէշ իր կամ գէշ երր, այս է մութն ու խաւար» Տաթև. Յմ. կզ. «գիշերն գարշ իր կոչի»։ Նոյն, հարց. 196 գիշեր՝ զի գարշանայ երր, որ է օդ. Քաղուածք ինչ Մեկն. արրծ. հանում է քշել բառից. «Որպէս թէ ի մտանել արե-գականն՝ քիշ արկեալ ժողովին մարո և անասունք և թռչունք. և գազանք յորջիցն քշեալք՝ ելանեն յորսս» (ըստ Մսեր Մա-գիստ. Խմբագիր չափածոյ, էջ 152)։ Նո-րերից ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asla polygl. էջ 99, որ համեմատում է հսլ. večer բառի հետ սրանց կցելով նաև իտալ. sera, լտ. sero, օսս. achsar։ ՆՀԲ «կիսեր, կէսն աւուր, լծ. թրք. oije, goje «գիշեր»։ Böttich. Wurzel-forsch. 23 viš արմատից։ Ուղիղ մեկ-նութիւնն ունի Müller, SWAW, 38, 576, որ կրկնում են Տէրվ. Altarm. 51, Նախալ. 108 ևն։ Մսեր մագիստր. (անդ) դնում է գորշ երր։ Karst, Յուշար-ձան, 405 սումեր. gisi «մթութիւն», gig «ստուեր, գիշեր», 423 ալթայ. ket, keê «երթալ, հեռանալ», օսմ. gečen «անցե-
cf. Ընձուղտ.
• «ընձուղտ». մէկ անգամ գործա-ձուած է Օրին. ժդ. 5՝ հյց. զանալութ ձևով։ Այս բառը սխալմամբ ուղղական կարծելով Խոր. աշխ. գրում է. «Կենդանի ինչ նման զա-նալութոյ» (բայց նոր տպ. էջ 599 ունի յա-նալութ)։ Գուգարաց նահանգի արտադրու-թիւններն էլ յիշելիս՝ ասում է. «Լինի ի նմա անալութ և հաճար ծառ և սերկևիլ և տօսախ» (Խոր. աշխ. 610)։ Որովհետև Հայաստանում ընձուղտ չկայ, ուստի ՀԲուս. § 95 հետևցնում է թէ այս հատուածում անալութ նշանակում է ինչ-որ բոյս և կամ խանգարուած ձև է՝ փո-խանակ մի ուրիշ բուսանունի։ Իրօք էլ Վատի-կանեան ձեռագրի մէջ նոյն տեղում գտնում է «լինի ի նմա և անուշ խոտք ուտելիք» ըն-թերցուածը (տե՛ս ՀԲուս. յաւել. էջ 675)։ Բայց ամէն տարաձայնուխիւն կը վերանայ, եթէ ընդունինք, որ վերի հատուածներում անա-լութ նշանակում է ո՛չ թէ «ընձուղտ», այլ, ինչպէս ցոյց է տալիս Համշէնի բարբառը, «եղնիկ»։ Այս պարագային, Վատիկանեան ռնթերցուածը, ինչպէս արդէն երևում էլ է, անյաջող սրբագրութիւն կամ պարզ սխալա-գրութիւն է։ Աւելացնենք և այն, որ Օրին. ժդ. 5 յունարէն օրինակը ներկայացնում է երկու տարբեր խմբագրութիւն և թէև անալութ բառի դէմ՝ ընկնում է յն. «ընձուղտ» բայց կարելի է շարքերը փոխելով՝ դնել «եղնիկ»։
pot, earthen or metal pot, broth-pot;
cf. Պուտ.
• ՆՀԲ լծ. թրք. pota «հալոց»։ Հիւնք. պրս. bat «կուռք»։ Müiller, Armen. IV լիթ. pudas «պտուկ» բառի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Karolides, Iλ. συγϰρ 79 դնում է կապադովկ. vutókko, votókko «դոյլ» բառից, իսկ այս էլ աղաւաղուած է հա-մարում բիւզ. έμπότης բառից (Sophocles 457 չունի այսպիսի ձև. գիտէ միայն εμ-ποτσς, որ է «խմելու յարմար»։ Karolides կպդվկ. vutókko ձևի հետ համեմատում է հյ. պուտուկ. բայց հյ. պուտուկ ծա-դում է պոյտն արմատից (-ուկ նուա-զական մասնիկ է). և եթէ մին կամ միւ-սը փոխառեալ է, ընդհակառակը կա-պադովկացին պիտի փոխառեալ լինի հայերէնից, ըստ որում արմատը վեր ջինիս մօտ է միայն գտնւում)։ Schel-telovitz BВ 29, 40 շվէդ. put «ուռեցք». իտլ. púss «քսակ», սանս. bud-buda «պղպջակ» բառերի հետ, որոնց բոլորի արմատն է համարւում հնխ. bud-«ու-ռիլ, ուռչիլ»։ Petersson KZ 47 (1916). 254 հայերէնին է կցում հհիւս. pottr «հողէ աման կերակուր եփելու համար», մ. հիւս. գերմ. pot, անգսք. pott. մ. ան-գըլ. ֆրիզ. pot «պտուկ», որոնց նախա-ձևը դնում է *bud-nó-, մինչդեռ հայը՝ beud-no-կամ boud-no-։ Այս մեկնու-
much, several, considerable, abundant, plentiful, copious, in great quantity;
"much, too much, very, most;
enough, sufficiently, as much as necessary;
— անգամ, often, frequently, cf. Բազում անգամ;
— իսկ, sufficiently;
— կամ սակաւ, more or less;
ընդ — եւ ընդ սակաւ, in all about;
փոքր ի —է, somewhat, partly, a little;
more or less;
ոչ ընդ — եւ ընդ փոքր, in no wise, in no way;
"
— է այդ, that is enough;
— է զի, it suffices that;
provided that;
— ասել, to be content;
— համարիլ, to content oneself with;
—ք յայնցանէ, most of them, the greatest part of them;
դեռ աւուր — կայ, much time still remains;
ո՞չ իցէ քեզ — զի..., does it seem to you a little thing that."
• , ի հլ. «առատ, բազում» ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ. ա. Փարպ. Եղիշ. «ստէպ, յաճախ, շատ, խիստ» ժղ. ե. 11. Ագաթ. Եւս. պտմ. Բուզ. ե. 44. որից ընդ ըատ և ընդ սակաւ կամ ընդ շատ և ընդ փոքր «աւելի կամ պա-կաս, մօտաւորապէս» Եւս. պտմ. շատ է «բա-ւական է» ՍԳր. շատաւ «գոհանալով, գոհ լի-նելով» Խոսր. պտրգ. շատ անգամ Փարպ. փոքր ի շատէ ՍԳր. Եղիշ. շատանալ «բաւա-կանանալ» ՍԳր. «բաւել» Վրք. հց. «կարող լինել, ձեռնհաս գտնուիլ» Ոսկ. գծ. «շատա-նալ, բազմանալ» Յայսմ. շատիլ «բաւաևան համարել» Ոսկ. բ. կոր. Կոչ. Եւագր. շա-տախօս Մտթ. զ. 7. շատակեաց Ագաթ. շա-տատես «աչքը լաւ տեսնող» Եփր. համաբ. 182. շատխօսել Ոսկ. մ. ա. 9. շատխօսութիւն ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. մ. ա. 19. ամենաշատ Ոսկ. ա. թես. ճարակաշատ Ոսկ. ես. արիւ-նաշատ Եփր. թգ. 417. մարդաշատ Բ. մկ. թ 14. Ոսկ. ա. տիմ. երիվարաչատ Սեբեր. 199. րնչաշատ Վեցօր. 85. շատօրաց «վաղուց, zա-տոնց» կեղծ-Շապհ. 39 (նորագիւտ բառ. տպ. շատորաց). ստացուածաշատութիւն Բուզ. խորհրդաշատ Վրդն. դան. խորանաշատ Կիր. պտմ. հրաշատ Վրդն. ծն. (շատ բառի հին գործածութեան վրայ տե՛ս Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 64)։
• . գրուած նաև թոխ և բոխ. առնուած է ասորական Աստուածաշնչի Ծն. ա. 2 համարից, որ մեր թարգմանութեան մէջ թարգմանուած է «աներեւոյթ և անպատ-րաստ»։ Եփր. ծն. էջ 2-3 մեկնելու համար այս դարձուածը՝ գրում է. «Երկիր, ասէ, էր թոհ և բոհ. յայտ արար՝ թէ անպատրաստ էր ցայնժամ և ամայի... երկիր, ասէ, թոհ և բոհ. յոյնն ասէ, աներևոյթ և անպատրաստ... այլ հեբրայեցին փոխանակ այնր՝ զի (ասորին) ասէ թոխ և բոխ, խոր և խաւար ասէ»։ Սրա-նից առնելով Վրդն. ծն. մեկնում է. «Ոմանք ի խաւարէ և յանդնդոց ասեն եղեալ զաշ-խարհս, զոր թոհ և բոհ ասացին, որ է խոր և խաւար»։ Այս երկուսից դուրս բառս գործա-ծուած է մի քանի անկախ տեղեր էլ. այսպէս Առծռ. ա. 10 «ամայի, անմարդաբնակ» նշա-նակութեամբ (Ի խոխոմս ձորոյն ի թոխ և ի բոխ երկրին՝ անբնակ մարդկան). որից կազ-մուած է բոխասեր կամ բոխասէր «դժուար-անցանելի» Նանայ. յռջ։-Հին բռ. մեկնում և քմահաճօրէն «թոհ և բոհ. անկազմ, աներև ւոյթ կամ անպիտան. բոհ, թոհ, բորբ, խա-ւար. բոխ՝ աւերակ»։-Նոր գրականում (արև-մըտեան բարբառ) թոհ և բոհ, մանաւանդ թոհուբոհ գործածւում է «քաօսային վիճակ, կատարեալ խառնաշփոթութիւն» նշանակու-թեամբ։
hole;
opening, aperture;
bored;
perforated;
— բանալ, to make or bore a hole;
խնուլ զ—, to stop up a gap;
ի — կարաս կրել ինչ, to draw water with bottomless buckets, to labour in vain.
• , ու հլ. (յետնաբար ի-ա հլ. իսկ Եւս. պտմ. զ. 38 կայ գրծ. ծակօք) «ծակ» ՍԳը. Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «ծակած» Առակ. իգ. 27. Ոսկ. մ. ա. 5. որից ծակել ՍԳր. Ոսկ. եբր. Եփր. թգ. ծակախիթ Ագաթ. Կո-րիւն. ծակամուտ Երեմ. խթ. 16. ծակոտ ե. րեմ. բ. 13. Սիր. իա. 17. ծակոտիք (նոր բառ). ծակոտել Անգ. ա. 6. Ոսկ. ես. եբր-իգ. և. մ. բ. 3. Ագաթ. Եփր. բ. տիմ. էջ 252, ծակոտկեան Սեբեր. կամ ծակոտկէն Ոսկ. ես. ծակտի Վրդն. ել. որմածակ Ոսև ա. թես. վիմածակ Կոչ. 265. կապծակ «խա-ղողի այն ծակը՝ ուր կպած է ողկոյզը» Վստկ. 83 (ՆՀԲ ունի կապծագ՝ որ սխալ է). զազանածակք Վրդն. պտմ. դրածակ Վրդն. ծն. անծակ Պտմ. աղէքս. ևն։
• ՓՈԽ.-Justi, Dict. Kurde էջ 219 մեր բառին է կցում քրդ. [arabic word] zaga կամ [arabic word] ︎ ziga «քարայր». հայերէնի մէջ ծակ «քա-րայր» իմաստով գործածուած է. հմմտ. ծա-կախիթ և ծակամուտ ձևերը. բայց վերի քրդ. բառերի նմանութիւնը պատահական պէտք է համարել. այսպէս նաև ուտ. ծակպեսուն «կտրտել, զարնել, ճմրթել», ծակեսուն «զարնուիլ»։
ձագ —, young -.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայու-թեան) «մի տեսակ թռչուն. տճկ. պրլտրրճին» Վեցօր. 89. Լաստ. որից լորամարգ կամ լո-րամարգի՝ նոյն նշ. ՍԳր. Եփր. ել. էջ 169 լորանոց «թռչունի վանդակ» Պտմ. աղէքս. էչ 168 (ՆՀԲ և ՋԲ ըստ յն. բնագրի ուղղում են այսպէս. իսկ ձեռագիրները վրիպակով գրում են լարանոց. ԱԲ ունի միայն վերջին ձևը)։
• ինճիճեան, Հնախօս. Գ. 21 մեկնում է «ի լօռս կամ ի գիճին տեղիս բնակօղ», իսկ էջ 22 բնաձայն բառ։ ՆՀԲ լորամար-գի մեկնում է «լոր մարգաց»։ Picztet KZ 6, 192, Origines ind. 1, 496 պրս. laruh և գերմ. Lerche «արտոյտ» բառե-րի հետ, որ մերժում է Lag. Arm. St. § 934։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 50, որ ընդունում է Boi-sacq 558։ Մառ. ЗВО 22, 45 վրաց. ծղ'երի, մինգ. ճղ'որի հոմանիշների հետ։ Պատահական նմանութիւն ունին պրս. [arabic word] larō̄n, [arabic word] lārōda, [arabic word] lārada, lārda, [arabic word] lārora «լորամար-գի», գերմ. Lerche, անգլ. lark, հոլլ. leuwerik, հշվէդ. laerikia, հբգ. lerahha «արտոյտ», որոնք ծագում են գերմ. *lè-wrahha նախաձևից (Kluke 303)։
kind, race, species;
sex;
cream;
— գինեմրրոյ, cream of tartar;
gender;
գեղեցիկ —, the fair sex, womankind;
գալ ի ծնունդեւ ի —, to increase and multiply.
• (յետնաբար ի, ռ հլ.) «ցեղ, տոհմ, ծնունդ, սերունդ» Փարպ. Արիստ. աշխ. Նոնն. Մառ. «սերիլ, աճիլ, բազմանալը» Վեցօր. 93. «քերականական սեռ» Թր. րեր. որից սերել կամ սերիլ «սերունդով աճիլ՝ բազմանալ» Եզեկ. լզ. 12. Վեցօր. Եզն. Մծբ. Եւս. քր. Ագաթ. Ոսկ. մտթ. սերանալ Մծբ. Եփր. թգ. և օրին. սերունդ Խոր. սերուն Փիլ. բազմասեր Պիտ. մօտասեր Փիլ. զաւակասե-րութիւն Պիտ. եղեգնասեր Փարպ. մանկասե-րութիւն Փիլ. բոլորասեր «բոլորատեսակ» Ագաթ. (տե՛ս ՀԱ 1913, 625) սերնդագոր-ծութիւն (նոր բառ). այստեղ են պատկանում սեռ, սերմն, որոնք տե՛ս առանձին։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ke'r-«աճիլ, ա-ճեցնել, սնուցանել» արմատից. ժառանգներն են՝ լտ. čreo «ստեղծել, գոյացնել, յառաջ բերել, արտադրել, զաւակ կամ ձագ սերել», cresco «ծնիլ, աճիլ, զարգանալ», cerus «ա-րարիչ», Ceres «երկրագործութեան աստաւա-ծուհին», procerus «երկար, մեծ, բարձր, աճած», creber «խիտ աճած, թաւ, լաճախա-կի», օսկ. caria «հաց», յն. ատտ. ϰόρος «տղայ, երիտասարդ», յետնաբար «ընձիւղ, մատաղ ոստ», ϰορεσω «յագեցնել», հոմեր. յոն. ϰοῦρος, դոր. ϰῶეος, ատտ. ϰὸρη «աղ-ջիկ, երիտասարդուհի», ϰλωρ (<*k'êror) «որդի, սերունդ», լիթ. šeriu, šērti «սնուցա-նել», paš̌aras «կեր», šermens, šermenys «մեռեւահառ» (Walde 200, Boisacq 433, 497, Ernout-Meillet 223, Pokorny 1, 408)։
• ԳԴ պրս. ❇ ❇sar-šīr «սեր» (բուն նշ. «գլուխ կաթի»)։ ՆՀԲ սրա հետ նաև լտ. serum «շիճուկ»։ Տէրվ. Altarm. 99 սանս. sā̄ra «թթու սեր, սեր»։ Հիւնք. պրս. šir «կաթ» և sar-i-šīr «րեռ». Գաբրիէլեան, Բազմ. 1908, 501 նոյն ընդ. հյ. կեղ «վէրք», լտ. cera «մոմ»։ Pictet բ. տպ. Բ. էջ 39 սանս. sara «սեր» կամ kšira, պրս. ❇ šir «կաթ»։
posture, position, standing still;
stage, pause, rest, stop, halt;
dwelling, lodge, seat;
situation, state;
conduct, customs;
being, substance
existing, existent;
զ— առնուլ, to stop, to pause, to halt, to rest, to cease;
կալ յուղիղ —ի, to remain in uprightness;
ոչ լինիցի — թաթից ոտից քոց, neither shall the sole of thy foot have rest;
կաց ի —ի քում, stand upright !
• ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ձածուած) «կայան, կեցած տեղը, տեղ, վի-ճակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից կայան «ևենա-լիք տեղ» ՍԳր. «բնակարան, գտնուած տե-ղը» Վեցօր. «հաստատուն» Ագաթ. կայա-նալ Փիլ. կայանանալ Շիր. կայանաւոր Ա-գաթ. կայարան Գնձ. կայեան Ոսկ. ես. Ա-գաթ. կայուն Փիլ. Պիտ. մշտակայ Շիր. յարակայ Փիլ. կայկայիլ Խոր. =կակայիլ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 289. չկայ «անցա-ւոր» Ոսկ. փիլ. արևկայ «արև եղած օր» Վե-ցօր. 187. լուսնակայ Եզն. պարզկայ Վստկ. ոտնկայ Նաւում. գ. 11. Բուզ. գ. 2. մերձա-կայ Ոսկ. յհ. բ. 35. մօտակայ Ոսկ. մ. ռ. 12. Եփր. ծն. նաւակայք Նիւս. կազմ. ջրկայ Մծբ. բացակայ Նիւս. կազմ. ներկայ Ոսկ. եբր? Յհ. իմ ատ. ենթակայ Փիլ. երևակա-յել Սահմ. գերակայ Պիտ. դիմակայ Յհ. կթ. հետաքրքրական բառ է կայական՝ որ «կի-սահեղուկ» իմաստով ունի Վրդն. սղ. ճր. էջ 370 (Յորդ իբրև զջուր և կայական իբրև զձէթ). հեռակայ, կայարանապետ, կիսակա-յարան (նոր բառեր) ևն։ Բառիս երկրորդ արմատաձևն է կաց, որից կաց մնաց Ա. մակ. ե. 53 կամ կաց և մնաց «յետևը մնա-ցածները» Եղիշ. կացուցանել ՍԳր. «Հաս-տատել, ապացուցանել» Ուխտ. բ. 100. կա-ցուրղ «հանդէս, տօն», Սեբեր. 92. «մի տե-սակ հոգևոր երգ» Գնձ. Տաղ. (ըստ Մ. Աբե-ղեան, Արրտ. 1912, 732 տարբեր է կցուր-դից. կցուրդները հին ժամանակ Սաղմոսնե-րից յետոյ և նրանց կից երգուող փոքրիկ հոգևոր երգեր էին, մեծ մասամբ շինուած Ս. Գրքի պատրաստ խօսքերով. իսկ կա-ვուրդները սրանցից անկախ յօրինուած ամ. բողջ տօնական երգեր էին). կացրդական «տօնական» Պիտ. որ և կացարդական Մագ. (ըստ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 668). կացրղիլ «հաւաքուիլ» Պիտ. պայծառակացուրդ «մե-ծահանդէս» Պիտ. կացարան Նար. կացոց Յհ. կթ. կացուն Ագաթ. կամակացոյց Մծբ. ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9, Եզն. Ոսկ. ես. վե-րակացու ՍԳր. Կոչ. մշտնջենակաց Վեցօր. մօտակաց Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Կիւրղ. թգ, թագաւորակաց Կորիւն. ինքնակազութիւն Եզն. ևն. երկուսի զուտ արմատն է կա-, ո-րից բայական ձևով կալ «կենալ, կանգնիլ. 2. երևան գալ. 3. լինել. 4. ապրիլ. 5. դա-դարիլ, վերջանալ. 6. սպասել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Ագաթ. կալ ի վերայ «հասկանալ, վե-րահասու լինել» Ոսկ. մ. ա. 6. «վերակացու լինել» ՍԳր. հակառակ կամ ընդդեմ կալ «դէմ կենալ» ՍԳր. դիմակալ ՍԳր. ներկալ Փիլ. այլաբ. ենթականալ Ճառընտ. ևն։ Զար-մանալի ձև ունի յոտնկելեաց «ոտքի վրայ ուղիղ կանգնած» Ոսկ. Եփես. 927. Ա. թագ. իր. 20։
• Նախ ԳԴ պրս. [arabic word] gāh բառի հետ համեմատում է հլ. կայ, կայանք։ Jus-ti, Zendsp. 300 սանս. sthā, զնռ. stā հոմանիշներին է կցում, որոնք ո՛չ մի նմանութիւն չունին։ Մորթման ZDMG 26, 543 բևեռ. kaiuk, 577 և 689 kias-du, kacidu ձևերի դէմ է դնում կալ. կացեալ։ Meillet MSL 8, 279 յն. βέβαιος «հաստատուն» բառի հետ. որ կրկնաւոր է համարում։ Հիւնք. գալ բառից կալ, իբր թրք. qalmaq «մնալ». կայ և կաց դնում է կամ շաղկապից և կացուրդ «հանդէտ» կցել բայից։-Scheftelowitz BВ 29, 15 սանս. ga «երթալ» և յն. βάσις «քայլք» ձևերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 227 սանս. agam, յն. ἔβην և հյ. եկն բայե-
• ԳՒՌ.-Բայական ձևով գտնւում է ամէն տեղ՝ կամ, կաս, կա (ինչպէս՝ Այշ. Ախց. Մշ. Վն. Տփ. Երև. կամ, կաս, կա, Խրբ. Ննխ Պլ. Սեբ. գամ, գաս, գա, Ագլ. կօմ, կօս, կօ, Հճ. Զթ. գօմ, գօս, գօ). ունինք նաև կենալ «կալ, գտնուիլ կամ կանգնիլ» նշանակու-թեամբ, որ ծագում է կայանալ ձևից (ինչ. Տփ. կէնալ, Ասլ. Պլ. Ռ. գէնալ, Սչ. գենալ. Տիգ. գէնmլ, Զթ. Հճ. գինօլ, Հմշ. գէնուշ) Սրա անցողականն է կեցնել «կանգնեցնել». որի հետ նոյն է միջ. հյ. կեցնել «ապառու-ցանել», կեցութիւն «ապացոյց» Անսիզք 35 ևն։ Նոր բառեր են կայանք, կայենք «ինչք, հարստութիւն, 2. որոշում, եզրակացութիւն», կեցուածք, կեցունի ևն։ Ատանայի թրքախօս հայերի բարբառով էլ ունինք վերաղասու «վերակացու»։
• ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ձածուած) «կայան, կեցած տեղը, տեղ, վի-ճակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից կայան «ևենա-լիք տեղ» ՍԳր. «բնակարան, գտնուած տե-ղը» Վեցօր. «հաստատուն» Ագաթ. կայա-նալ Փիլ. կայանանալ Շիր. կայանաւոր Ա-գաթ. կայարան Գնձ. կայեան Ոսկ. ես. Ա-գաթ. կայուն Փիլ. Պիտ. մշտակայ Շիր. յարակայ Փիլ. կայկայիլ Խոր. =կակայիլ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 289. չկայ «անցա-ւոր» Ոսկ. փիլ. արևկայ «արև եղած օր» Վե-ցօր. 187. լուսնակայ Եզն. պարզկայ Վստկ. ոտնկայ Նաւում. գ. 11. Բուզ. գ. 2. մերձա-կայ Ոսկ. յհ. բ. 35. մօտակայ Ոսկ. մ. ռ. 12. Եփր. ծն. նաւակայք Նիւս. կազմ. ջրկայ Մծբ. բացակայ Նիւս. կազմ. ներկայ Ոսկ. եբր? Յհ. իմ ատ. ենթակայ Փիլ. երևակա-յել Սահմ. գերակայ Պիտ. դիմակայ Յհ. կթ. հետաքրքրական բառ է կայական՝ որ «կի-սահեղուկ» իմաստով ունի Վրդն. սղ. ճր. էջ 370 (Յորդ իբրև զջուր և կայական իբրև զձէթ). հեռակայ, կայարանապետ, կիսակա-յարան (նոր բառեր) ևն։ Բառիս երկրորդ արմատաձևն է կաց, որից կաց մնաց Ա. մակ. ե. 53 կամ կաց և մնաց «յետևը մնա-ցածները» Եղիշ. կացուցանել ՍԳր. «Հաս-տատել, ապացուցանել» Ուխտ. բ. 100. կա-ցուրղ «հանդէս, տօն», Սեբեր. 92. «մի տե-սակ հոգևոր երգ» Գնձ. Տաղ. (ըստ Մ. Աբե-ղեան, Արրտ. 1912, 732 տարբեր է կցուր-դից. կցուրդները հին ժամանակ Սաղմոսնե-րից յետոյ և նրանց կից երգուող փոքրիկ հոգևոր երգեր էին, մեծ մասամբ շինուած Ս. Գրքի պատրաստ խօսքերով. իսկ կա-ვուրդները սրանցից անկախ յօրինուած ամ. բողջ տօնական երգեր էին). կացրդական «տօնական» Պիտ. որ և կացարդական Մագ. (ըստ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 668). կացրղիլ «հաւաքուիլ» Պիտ. պայծառակացուրդ «մե-ծահանդէս» Պիտ. կացարան Նար. կացոց Յհ. կթ. կացուն Ագաթ. կամակացոյց Մծբ. ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9, Եզն. Ոսկ. ես. վե-րակացու ՍԳր. Կոչ. մշտնջենակաց Վեցօր. մօտակաց Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Կիւրղ. թգ, թագաւորակաց Կորիւն. ինքնակազութիւն Եզն. ևն. երկուսի զուտ արմատն է կա-, ո-րից բայական ձևով կալ «կենալ, կանգնիլ. 2. երևան գալ. 3. լինել. 4. ապրիլ. 5. դա-դարիլ, վերջանալ. 6. սպասել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Ագաթ. կալ ի վերայ «հասկանալ, վե-րահասու լինել» Ոսկ. մ. ա. 6. «վերակացու լինել» ՍԳր. հակառակ կամ ընդդեմ կալ «դէմ կենալ» ՍԳր. դիմակալ ՍԳր. ներկալ Փիլ. այլաբ. ենթականալ Ճառընտ. ևն։ Զար-մանալի ձև ունի յոտնկելեաց «ոտքի վրայ ուղիղ կանգնած» Ոսկ. Եփես. 927. Ա. թագ. իր. 20։
• Նախ ԳԴ պրս. [arabic word] gāh բառի հետ համեմատում է հլ. կայ, կայանք։ Jus-ti, Zendsp. 300 սանս. sthā, զնռ. stā հոմանիշներին է կցում, որոնք ո՛չ մի նմանութիւն չունին։ Մորթման ZDMG 26, 543 բևեռ. kaiuk, 577 և 689 kias-du, kacidu ձևերի դէմ է դնում կալ. կացեալ։ Meillet MSL 8, 279 յն. βέβαιος «հաստատուն» բառի հետ. որ կրկնաւոր է համարում։ Հիւնք. գալ բառից կալ, իբր թրք. qalmaq «մնալ». կայ և կաց դնում է կամ շաղկապից և կացուրդ «հանդէտ» կցել բայից։-Scheftelowitz BВ 29, 15 սանս. ga «երթալ» և յն. βάσις «քայլք» ձևերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 227 սանս. agam, յն. ἔβην և հյ. եկն բայե-
• ԳՒՌ.-Բայական ձևով գտնւում է ամէն տեղ՝ կամ, կաս, կա (ինչպէս՝ Այշ. Ախց. Մշ. Վն. Տփ. Երև. կամ, կաս, կա, Խրբ. Ննխ Պլ. Սեբ. գամ, գաս, գա, Ագլ. կօմ, կօս, կօ, Հճ. Զթ. գօմ, գօս, գօ). ունինք նաև կենալ «կալ, գտնուիլ կամ կանգնիլ» նշանակու-թեամբ, որ ծագում է կայանալ ձևից (ինչ. Տփ. կէնալ, Ասլ. Պլ. Ռ. գէնալ, Սչ. գենալ. Տիգ. գէնmլ, Զթ. Հճ. գինօլ, Հմշ. գէնուշ) Սրա անցողականն է կեցնել «կանգնեցնել». որի հետ նոյն է միջ. հյ. կեցնել «ապառու-ցանել», կեցութիւն «ապացոյց» Անսիզք 35 ևն։ Նոր բառեր են կայանք, կայենք «ինչք, հարստութիւն, 2. որոշում, եզրակացութիւն», կեցուածք, կեցունի ևն։ Ատանայի թրքախօս հայերի բարբառով էլ ունինք վերաղասու «վերակացու»։
string, file, line, range, row, rank, order, long string, concatenation, chain, series, suite, train;
multitude, great number;
composition;
—ք մարգարտաց, string of pearls;
ոսկի —, gold chain;
—ք լերանց, mountain-chain;
— ճանճից, swarm or lot of flies;
— մրջմանց, swarm of ants;
anthill;
— շանց, pack, number of dogs;
— ազգաբանութեան, genealogy;
ի —ի հարկանել, to register, to record, to set or write down;
ի —ի արկանել, to string, to range, to rank;
ի — արկեալ թուել, to enumerate, to number, to count;
ի միում —ի հարեալ ընդ մի համարել, to be enumerated in the same series;
յանտեղեաց —ին է այս, it is very far from the purpose.
• (յետնաբար ի, ու հլ.) «շարուածք, կարգ» Սիր. զ. 31. Ոսկ. մ. ա. 5, 15, եբր. թ. «շարակարգութիւն խօսքի» Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 28. «խումբ, բազմութիւն (շների և ճանճերի համար ասուած)» Նար. Սարգ. որից լարել Ագաթ. շարումն Սհկ. կթ. արմաւ. շարուրել «իրար վրայ կամ կողք կողքի կարգ կարգ դիզել» ԱԲ. մարգարտաշար Վրք. հց. Գնձ. Շար. միաշար Ոսկ. ես. նախաշար Յայսմ. Գր. սք. շաղաշարել Յհ. կթ. Նոնն. զուգա--շարել Երզն. քեր. ղամբարաշար Խոր. վրդ. մտաշար Նար. կուս. յունաբան հեղինակների մօտ, դարձել է սովորական նախամասնիկ իբր։ համապատասխան յն. συν-և լտ. con-մասնիկներին. օր. շարագրել =συγγράφω, շա-րադասել =συντάσσω, շարադրել =συντιϑημι, շարունակել= συνεχω, շարաձայն= συμφωνία ևն. կասկածելի է շարայարել = συνάπτω Ոսկ. եփես. նոր բառեր են շարունակելի, շարահիւ-սութիւն ևն։
• ՆՀԲ լծ. թրք. səra, յն. σειρά, լտ. se ries. նաև թրք. súru «ջոկ. խումբ», Մորթման ZDMG 31, 434 բևէռ. siru «շարք», գերմ. Schaar «խումբ»։ Lag. Arm. Stud. § 1687 հյ. շարկայ «բա-ղադրեալ» բառը համարում է սեմական իբր ասոր. [syriac word] ︎ šarkā «λείπεται» և արաբ. [arabic word] ❇ širkat «ընկերանալ»։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 177 ցոյց է տալիս որ շարկայ ամենևին կապ չունի սեմաևանի հետ և կազմուած է յն. συγϰείμενος = լտ. constans հոմանիշից թարգմանաբար՝ հյ. շար և կայ բառե-րով։ Հիւնք. շար=յն. σειρα և թրք. səra «շարք»։ Մառ, Иппoл. 67 ասոր. šara «շղթայ» բառից փոխառեալ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 407 սումեր. sar, šar «գիծ, շարք», 422, 426 չաղաթ. sirgi, surgu, ույգուր. serge, ում. səra. եաքութ. särga «շարք, կարգ, գիծ»։ Մարտիրոսեան, ՀԱ 1924, 457 հաթ. šarnizki «տեղը դնել, լցնել, շա-րել»։ Պատահական նմանութիւն ունի ա-րաբ. [arabic word] širā «փռել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 847)։
• Ուռեո մեկնեց նախ ԳԴ։ ՆՀԲ սովր րական շարք «կարգ» բառի հետ է դրած։ Lag. Arm. Stud. § 1683 պրս. šār։-Հիւնք. պրս. sāra։ Մառ, Иппoл. 67 դը-նում է ասոր. ❇ šeryā կամ ի ❇ Հիւբշման պարսկերէնից է դրած։ (Որով-հետև բոլորովին նոյն է պարսկերէնի հետ. իսկ ասորերէնից լինելու դէպքում պիտի ունենայինք հյ. լերեայ. թո՛ղ իմաստի տարբերութիւնը)։
• = Բաբել. [arabic word] šar, ասուր. 1Iž [other alphabet] ša-ar բառն է, հնապէս գրուած է [syriac word] կամ [other alphabet] ձևով և նշանակում է 3600 թիւը (De-litzsch, Assyrisch. Handwört. էջ 687 և Strassmaier, Alphabetisches Verzeichniss der Assyrischen und Akkadischen Wörter. էջ 996)։ Յայտնի չէ սակայն թէ ինչ ճանա-պարհով այս բառը հասած է մեզ. որովհետև միւս լեզուները ունին ս նախաձայնով. այս-պէս՝ ասոր. sar, յն. σάρος, լտ. sarus՝ նոյն նշ.։
impudent, salacious, lascivious, libidinous, lewd, lecherous, licentious, libertine, obscene.
• (որ և պագշոտ), ի-ա հլ. «ցոփ, շոսայտ, լիրբ, անառակ» Ոսկ. յհ. բ. 15 և խչ. Ագաթ. որից պակշոտիլ Առակ. է. 10. Մծբ. 228. Ոսկ. մ. բ. 9 և Եբր. փարպ. պակ-շոտութիւն Ոսկ. յհ. բ. 13. Պիտ. պակշոտե-ցուցանող Լմբ. իմ. սրանց արմատական ձևն են ներկայացնում պակշիլ «զմայլիլ տես-քից» Լմբ. իմ. պակշեցուցանել «զմայլեցնել» Լմբ. իմ. որոնք ենթադրել են տալիս պակշ-(պակիշ կամ պակուշ) արմատր. որով պակ-ոտ կազմուած պիտի լինի -ոտ մասնիկով։
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 235 -շոտ մասնիկով պագանել բայից, իբր «համ-բուրելու հետամուտ». հմմտ. լեզուա-շոտ։ ՆՀԲ «պակուցեալ և ափշեալ շուայ-տութեամբ կամ որ պագանէ զօշոտաւ-թեամբ»։ Էմին, Քերակ. էջ 51 նոյնպէս -շոտ դնում է մասնիկ, որով արմատը պակ։ Lauer (տե՛ս Տէրվ. Alarm. էջ 39) պագանել բայից։ Տէրվ. անդ՝ (քն)-քուշ, (փաղա)քուշ բառերի քուշ արմա-տին միացնելով՝ դնում է gus ձևից հմմտ. լտ. gustare, գոթ. kiusan, kaus-van, յն. γεύω «ճաշակել»։ Հիւնք. յն. βαϰ-xευω «անկղիտանալ ի հեշտութինն մարմնոյ»։
supplication, petition, deprecation, entreaty;
— արկանել, — մատուցանել, յ— մատչել, to supplicate, to implore, to pray, to request.
• , ո և ի հլ. «աղաչանք, պաղա-տանօ» ՍԳր. Ոսկ. ես. «գութ, ողորմութիւն» Սեբեր. (յաղերս ածիլ կամ խոնարհեցուցա-նել «աղաչելով ողոքել» ոճի մէջ), «չքմե-ղութիւն, ջատագովութիւն» ՍԳր. Ոսկ. «մէ-կի սիրտը շահելու համար տրուած ընծայ, նուէր» Խոր. Նար. «յարաբերութիւն» Ոսկ-Եբր. Հռութ. «աղաչական, մեղմ (ձայն)» Եփր. ել. Եղիշ. որից աղերսել ՍԳր. աղեր-սալից Եզն. աղերսական Ոսկ. ես. աղերսանք Ոսկ. ոճով ասւում է յաղերս անկանիլ, յաղերս մատչիլ, աղերս լինել, աղերս արկանել «ա-ղաչել»։ Նոր բառեր են աղերսագին, աղեր-սագիր, աղերսախառն ևն։
myriad;
ten thousand;
much, many, several;
—, —ս, —իցս, ten thousand times, several times, often.
• . ու հլ. (նաև ռ հլ2 յետնաբար ի հլ). «տասը հազար կամ լայնաբար՝ շատ, խիստ շատ» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Ագաթ, Ոսև. ես (համեմատէ՛ Երզն. մտթ. 392 «Քան-զի որպէս բիւրն՝ զբազումն, այսպէս և եօթն՝ ըստ եբրայեցւոցն զյոլովն նշանակէ»)։ Հին ուղղագրութեամբ գրւում էր բեւր, որ հիմայ բոլորովին վերացուած է գործածութիւնից։ Որից բիւրազգի Ա. մակ. ժգ. 48, Գ. մակ. ե. 3 Ոսկ. եփես. Վեցօր. բիւրապատիկ ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. Մծբ. բիւրաւոր ՍԳր. Ագաթ. բազ-մաբիւր Խոր. Արծր. ևն։
unleavened, azymous;
unleavened bread, azyme.
• , ի-ա, ո հլ. «անխմոր հաց (իբր գոյական) կամ անխմոր, չխմորուած (իբր ածական)» ՍԳր. (գրուած բաղարճ Եփր. ա-ւետ. 279, 280). որից բաղարջակերք ՍԳր. բաղարջընծայ Նար. էջ 252. բաղարջեայ Ե-պիփ. ծն. բաղարջիկ «փոքրիկ բաղարջ հագ» Վստկ. 102. նաև բաղրջուկ «մոլոշ բոյսը, փիփերթ, malva» Բժշ. (վերջինիս նշանա-ևութեան զարգացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] xubbāz «մոլոշ»՝ xubz «հաց» բառից, ռուս. գւռ. калачики «մոլոշ»՝ калачь «ճեր-մակ հաց» բառից. հմմտ. նաև հյ. ճնճղկա-բլիթ, հացուպանիր, ճնճղկի հաց)։
heaped up, piled, bound up;
polypetalous;
— անուն, բառ, compound word.
• , ի հլ. «դէզ» (խոտի կամ հացաբոյ-սերի համար գործածուած) Դատ. ժե. 5. Ա-գաթ. Փարպ. «ոչ-պարզ, բաղադրեալ (բառ)» Թր. և Երզն. քեր. «մի տեսակ ծաղիկ՝ որ գարնան սկիզբն է բացւում» Տաղ. (տե՛ս Աաստանեան, Նոր ժողովածու, Բ. 68). որից բարդել «դիզել, կուտել» Նար. Սարգ. յկ. Կլի-մաք. Վրք. հց. բարդած «կոյտ» Տօնակ, «բաղադրեալ» Փիլ. այլաբ. բարդութիւն Նար. բարդումն Կլիմաք. յարաբարդել Յհ. կթ. բարդակ «խումբ, դէզ» Սիւն. քեր. 206. բար-դածանց «թէ՛ բարդուած և թէ՛ ածանց բառ» (նոր բառ)։
dish, viand, mess;
roast-meat;
cooked victuals.
• = Պհլ. ❇ xvartīk «ապուր, արգա-նակ», մանիք. պհլ. [hebrew word] აvardig «կերակուր» (Salem. ЗАH 8, 92), զնդ. [arabic word] xvarəti-«ուտելիք, կերակուր, ուտել-խմելը», սոգդ. xwart «ուտելիք, ճաշ», պրս. [arabic word] xvardī «կերակուր». այս բոլորը ծագում են իրանեան xvar «ու-տել» (նաև «խմել») արմատից (Horn § 507), որի բայական ձևերը տես խորակ բառի տակ։ Ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 892 իրա-նեանից են փոխառեալ նաև արաբ. ❇ *ardaq «ապուր», [arabic word] xurdīq «մի տեսակ կերակուր կամ ապուր»։-Հիւբշ. 161։
fright, terror, alarm, dread, haste, hurry, precipitation;
խուճապաւ, in haste, in a hurry;
—ք, phantom, spectre.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «տագնապալի շփոթութիւն, շտապում, իրար-անցում, խռովութիւն» Փիլ. Պիտ. Եղիշ. յոգ-նակի խուճապք ձեւով՝ «ճիւաղ, ուրուական տեսիլ» Իմ. ժէ. 3, որ և Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 735 ա դնում է իբրև «ֆրանս. larves, ո-գիք չարագործք, որ ըստ սնոտի կարծեաց նախնեաց լլկէին զկենդանիս կամ զողջս». որից խուճապական Ագաթ։ խուճապել Իմ. դ. 14. Ոսկ. խուճապիլ՝ ՍԳր. խուճապեցու-ցանել Ոսկ. ես. խուճապանք Ոսկ. ես. գրուած է նաև խոճապ «շփոթեա՞լ» Ուռհ., տպ. էջմ. էջ 205։
lance, spear;
—ք, խշտաց, cf. Խշտիք.
• , ի-ա հլ. «անկողին» Լծ. Կոչ. Նար. որից խշտի կամ մանաւանդ անեզաբար խշտիք «անարգ՝ խեղճ անկողին, գազանի որջ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. ժգ. խշտեակ Ոսկ. ա. տիմ. Եղիշ. ը. էջ 113. գետնախշտեայ Մծբ. հողախշտի Նար. Խչ. Մաշտ. 658. ստորա-խըշտեցուցանել «իջեցնել, հանդարտեցնել» Տիմոթ. կուզ, էջ 31, իբր ստրկական թրգմ. յն. ϰατα-ϰοιμάω հոմանիշի (տե՛ս իմ Հալ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 99). այս-տեղ է պատկանում նաև խշտել «հանգուցա-նել, օթեցուցանել, հիւրընկալել», որ գիտէ միայն ՓԲ։
active, busy, stirring, diligent, lively, brisk, vigorous;
— լերուք ! now! be lively! courage! cheer up!
diligently, unweariedly;
— գնալ, to quicken the pace, to advances wiftly, bravely, intrepidly.
• = Պհլ. *žīr ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում զնդ. jira-«կեն-սունակ, արաղ, աշխոյժ», սնս. jirá-«աշ-խոյժ, զործունեայ, ժիր», պրս. [arabic word] zirak «մտացի, շոյտ և ժիր», [arabic word] ažir կամ [arabic word] azīr «մտացի, ժուժկալ», աֆղան. [arabic word] žir «արթուն, ժիր», քրդ. [arabic word] žêr «ճար-պիկ, ճարտար, եռանդուն, խնամոտ, քաջ, կարող» (Horn § 681), որոնք ծագում են զնդ. gay-ևն «կեալ, ապրիլ» արմատից. տե՛ս կեալ (Barthol. էջ 610)։-Հիւբշ. 156։
one another, each other;
reciprocally;
չեն յ— նման, they are not like, they do not resemble each other;
շաղկապէ զինքեանս առ —, it unites one to the other, colleagues;
ընդ — անկանել, to rise one against the other, to fall out, or disagree among themselves, to quarrel, to come to blows, to fight;
անդամք ընդ իրեարս պատշաճ, well proportioned limbs;
տեսանել զերեասս իրերաս, to see each other;
ի վերաս իրերաց սպանանել, to kill one after the other;
անդոսնել զիրերօք, to despise one another;
իրերօք օգնել միմեանց, to help one another.
• ՆՀԲ իր (իբր իր ընդ իրի) կամ իւր բա-ռից։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայ" 11 իւռ բառի կրկնաւորն է։ Հիւնք. իւր բա-ռից։ Մառ. Гpaм. др.-арм. 157 և ЗВO 22, 57 կրկնուած է եար, իմա՛ ար «մէկ» բառից. հմմտ. վրաց. երթի, մին-գըր. արթի, լազ. ար «մէկ». որով ի-րեար նշանակում է բուն «մէկմէկի, մէկզմէկ»։ Pedersen, Յուց. դեր. 36 եար մասնիևով (ինչ. որ-եար) *իո <*sēuro>իւր բառից։ Karst, Յուշար-ձան 403 սումեր. barra «իրեար»։
medlar;
medlar-tree.
• =Նման են հնչում արաբ. [arabic word] za'rur «ալոճ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 876) կամ «զկեռ» (ըստ Pott, ZKM, 1850, 105). այս վերջինը տալիս է արաբ. zaror, zarora, anzarola zaurour azarola zarm ձևե-բը, որոնցից փոխառեալ է դնում յն. (αρούριον, ζαρόσ«զկեռ». հմմտ. նաև թաթար azγul, արևել. թրք. ezqil, äzqil, լազ. skili-muntri, skirmuti, վրաց. სხმარტელა սրխ-մարտելա և ზღმარტლი զղմարտլի, ზმარტლი զմարտլի, որոնք բոլորը նշանակում են «զը-կեռ»։ Այս բառերի յարաբերութիւնը ճշտել չեմ կարող։-Աճ.
vain, frivolous, useless;
vile, abject, inferior;
superadded, false, factitious, artificial;
expletive.
• , ի-ա հլ. «անպիտան, ան-պէտք, աւելորդ բան». բառիս համար ՆՀԲ երկու հին վկայութիւն ունի. «Այս սկիզբն է աղանդոյն Մարկիոնայ. թո՛ղ զայլ բազում թարմատարսն» Եզն. էջ 250. «Ոչ երբեք ուրեք եղեալ է և ոչ երբեք ի պատերազմի՝ թարմա-տար (կամ թարամատար) հրեշտակաց ինչ կալ և կապս» Բուզ. էջ 90.-յետիններից Պղատ. տիմ. Արիստ. աշխ. Ճառընտ. =Վրք. և վկ. Ա. 453. Նար. ունին «անարգ, վատ-թար, անպիտան» նշանակութեամբ. -Թը. քեր. թարմատար է կոչում աւելորդ և իբրև զարդ գործածուած բառերը։
cf. Բաժակ.
• -Յն. γαβάϑα «ափսէ՝ խոր պնակ, թաս կամ չանաղ, bowl» (Sophocles, էջ 322. արդէն գործածուած 301 թուականից), նյն. γαβαϑα «չանաղ», γαβάϑι, γαβαϑάϰι «փոքր չանաղ», որոնք ծագում են լտ. gabata, gavata հոմանիշից։ Լատին բառի ծագումը անստոյգ է (տե՛ս Walde 331)։ Նրանից են յառաջացած ֆրանս. jatte, հբդ. gebiza, ge-bita, թրք. [arabic word] ︎ qavata, ռմկ. gavata «լայն, մեծ գավաթ» և ուրիշ զանազան ձևեր (հմմտ. Gustav Meyer, Turkise Studien, SWAW. 1803, 128, Marcel Cohen, BSL, ж 81, էջ 110)։-Աճ.
cf. Դժնեակ.
• , ի հլ. «դժնդակ, դաժան, խիստ» Եզն. Եղիշ. Խոր. ածանցման մէջ մտնում է դժն-, դժնէ, դժնա-ձևերով. այսպես՝ դժնէու-թիւն Ոսկ. եփես. և հռ., դժնութիւն Խոր. Գնձ., ոժնեագոյն Ոսկ. յհ. բ. 22 (գրուած ոժնեա-գոյն Բրս. հց.), դժնահայեաց Խոր., դժնամիտ Փարպ., դժնաբարք Լաստ. ուրիշ մասնիկնե-րով՝ դժնի Պղատ. օրին., դժնակ կամ դըժ-նեակ «ժանտ» Անկ. գիրք առաք. 281, դժնիլ ևամ դժնել «դժուարիլ, խոժոռիլ, դառնանալ» Ճառընտ. «դըժել» Վրք. և վկ. Ա. 33, բուն ձևից ողնդժնեայ Ագաթ., չարադժնեայ Ճա-ռրնտ.։
proconsul.
• (սեռ. ի) «փոխ-հիւ-պատոս» Եւս. պտմ. 268. կամ անթիպատոս Ոսկ. պտճ. եբր. (հրտր. ՀԱ 1913, էջ 43), Վրք. և վկ. ա. 85. որից անթիպատութիւն Ճառընտ. գրուած նաև անթհիպատոս, անթիպատ Ար-ձանագր. 1033 թ. (Շողակաթ, էջ 180), անթ-հիպատ Ոսկ. գծ. 328. լաւագոյն ձևն է ան-թիւպատոս Անկ. գիրք առաք. 277, 280, որից կոչական անթիւպատէ՛ Անկ. գիրք առաք. 281, Վրք. և վկ. ա. 401. անթհիպատէ՛ Անկ գիրք առաք. 162, 164. անթիպատ պատրկու-թիւն Մագ. թղ. 82.
blind, sightless, eyeless;
— գործել, to blind;
— հնազանդութիւն՝ ատելութիւն, passive, implicit obedience;
blind submission;
լաւ է — աչօք քան — մտօք, is better to be blind of an eye than to want understanding;
better want of sight than intellectual blindness.
• = Պհլ. kor, «կոյր» բառից, որի հետ նոյն են պազենդ. kōr. սոգդ. kōr, պրս. ❇ kor, բելուճ. kor, k'ōr, աֆղան. kor, քրդ. kor «կոյր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] qavar «միականի դառնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 91), թրք. k3or, t»όr «կոյր», որի միջոցով էլ գնչ. koro, kori, բուլգար. k'or, ալբան. k'or., ռում chior «կոյր», սերբ. c'or «միականի դառ-նալ» (Berneker 680)։-Հիւբշ. 173։
• ԳՒՌ.-Մրղ. կուիր, Սլմ. Վն. կոր (սեռ. Վն. կուրու), Մկ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. Տփ. կուր (Մշ. միայն քօռուկուր ձևի մէջ, որ կազ-մուած է թրք. քօռ և հյ. կուր ձևերի կրկնու-թեամբ), Ննխ. գուր, Ռ. գուրնալ «կուռա-նալ, Խրբ. գուրգուրալ «խարխափել», Պլ. «մի բան դանդաղօրէն կատարել», Զթ. գիյ, գիր, Սվեդ. գայր «կոյր», բարդութեամբ կամ ածանցմամբ՝ Պլ. հավգուր «հաւկոյր», Ղրբ. կուրաթուխպ «թանձր մշուշ», Երև. ա-կանակիր «ականակոյր մութ խաւար», Ղրբ. կո՛ւրուկ «հաւկոյր», Ակն. գուրվօր<կուր-ιոг «կոյր»։
the north, septentrion;
north-wind, aquilon, Boreas;
գոռ, ամեհի —, the bleak north-wind, the lowering boreal winds.
• , ո հլ. (գրծ. -իւ Սղ. հէ. 26) կամ հիւսիսի, -սւոյ (գրուած նաև հիւսիւս, հիւ-սիւսի, հիսիս, հիսիսի, հւուս) «հիւսիսային կողմը» ՍԳր. Եզն. «հիւսիսային քամի» Երգ. գ. 16. Երեմ. իե. Նար. որից հիւսիսական Ա-գաթ. հիւսիսակողմ Եզեկ. խր. 10. հիւսի-սային Երեմ. խզ. 24. ես. խա. 25. Յովել. բ. 20. հիւսիսանալ «ցրտիլ» Վանակ. յոբ. հիւ-սիսաբնակ Ճառընտ. դերհիւսիսական «հակ, արջային» Արիստ. աշխ. նոր բառեր են՝ հիւ-նիսափայլ, հիւսիս-արևելք, հիւսիս-արևե-լեան, հիւսիս-արևմուտք, հիւսիս-արևմտեան ևն։
small cluster of grapes.
• , ի-ա և ռ հլ. «խաղողի սակաւահատ փոքրիկ ողկոյզ» ՍԳր. «ձիթենու վրայ մնա-ցած տկար պտուղներ» Եփր. օրին. էջ 227 (բցռ. ի ճռոյ). (այս վերջին նշանակութիւնը չունի ՆՀԲ). որից ճռախիտ Ոսկ. մ. գ. 25, ճռաքաղ ՍԳր. ճռաքաղութիւն Դատ. ը. 2. ճոաքաղել Մծբ. մշտնջենաճիռ Ճառընտ. գրուած է նաև ճիւռ, ճեռ Հ. Կիլիկ. ճուռ Վստկ. 41. Պտմ. լմբ. 236. Սմբ. ռատ. 223ա.-Նուազականն է բառիս՝ ճռիկ «փոքր ճիռ» էֆիմ. 289 (մէկ ողկոյզ կամ ճռիկ ոռ կտրած չի լինի յիւր որթէն)։
small bone, ossicle, cockle.
• Թր. Նչ. և Երզն. քեր. համարում են ճանաչել բայի արմատը. այսպէս է մեկնում նաև ՆՀԲ։ Սխալ է, որովհետև այս պարագային պիտի լինէր -ճանաչ կամ -ծան։ Վերի ածանցներից մի օա-նիսի մէջ -ճան նշանակում է «սիրող, ցանկացող, մոլի». այսպէս են ճակա-ճան, գինեճան, տիրաճան. թերևս նաև ճոխաճան, դաւաճան. այս պարագային կարելի էր թերևս համեմատել հպրս. danah ձևի հետ. (հմմտ. Aspa-čanah «Չիասէր»). բայց ի՛նչպէս մեկնենք խրախճան և երախճան բառերը։ Մառ, ИАН 1911, 441 և Ղափանցեան, Տե-
mime, mimic, clown, zani, buffoon, merry Andrew, pantaloon.
• = Յն. μϊμος «ծաղրածու, խեղկատակ». ծագում է μιμέομαι «նմանեցնել, մէկի ձայ-նը կամ ձևերը կեղծել» բայից. սրանից են փոխառեալ նաև վրաց. მიმოხი միմոսի, მიმ-მოხი միմմոսի «աճպարար, ձեռնածու», լտ. mimus, ֆրանս. mime և հյ. միմ «միմոս»։ Սւրիշ է յն. μωμος «ծաղը, ծաղրական քըն-նադատութիւն», Νῶμος «Ծաղրի՝ Հեգնու-թեան աստուածը». գալիս է μωμέω, μωμάομαι «ծաղրել, հեգնել» բայից. սրանից են փո-խառեալ հրէարէն [hebrew word] momos, գերմ. Momus (և հայ. մոմոս) «խեղկատակ, ծաղ-րական անձնաւորութիւն՝ յետին յունական կատակախաղերի մէջ»։-Հիւռշ. 365։
wall, rampart, fortification.
• ԳԴ պրս. bāra «պարիսպ» բառի հետ։ ՆՀԲ լծ. լտ. paries և պրս. bāra։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 46 զնդ. *pairisni ձե-ւից։ Մորթման, ZDMG 26, 535 բևեռ. barçudibiduni մեկնում է «պարսպա-տուն կամ պաճուճապատան»։ Հիւնք. պատսպար բառին է կցում։ Ռ., Նոր-Դար 1885, 5 մեկնում է պար «շուրջ»+ իսպա «քաղաք», որ գտնում է խալդ. տուսպա (-տի+ուսպա «քաղաք, առ ւան»), հյ. ասպանջական «բնակարան տուող» և թերևս վրաց. սոփելի «գիւղ» բառերի մէջ։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Salemann անդ։
army, troops, warriors, cavalry;
officer;
—ք զօրուն, the officers of an army.
• , ի հլ. «գունդ, զօրք, բանակ» ՍԳր. Կոչ. Խոր. Յհ. կթ. որից սպայազօր Յհ. կթ. սպայակոյտ Յհ. կթ. սպայապետ Կորիւն. սպայասալար Լմբ. առ լև. (յետնաբար կազ-մուած հայերէնի մէջ՝ փխ. սպասալար բառի, որ զուտ իրանեան բարդութիւն է).-բառիս ընթերցման համար կարևոր է սըպայութիւն գրչութիւնը մի ոտանաւորի մէջ՝ Նոր վկ. էջ 509 (Ժէ դարից)։ Նոր գրականում սպայ իր իմաստը փոխելով դարձել է ո՛չ թէ «զօրք կամ բանակ», այլ «զօրքը վարող աստիճա-նաւորներից մին, օֆիցեր, officier», որից և ենթասպայ։
phantom, ghost.
• ՆՀԲ փոխառեալ արաբ. [arabic word] ruvā «երազ, ցնորք» բառից։ Տէրվ. Altarm. 72 սանս. rupa «արտաքին երևոյթ, ե-րազական ցնորք» ևն։ Հիւնք. արաբ. րուհ «հոգի» կամ րույէ «երազ»։ Ալի-շան, Հին հաւ. 199 արական մի աստ-ուած է, որի իգականն է ուրհի. հմմտ. արաբ. հիւրի։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան, 59 ոնր. ուրուան, հպրս. րուան, պրս. [arabic word] ruvān «հոգի»։ Խաչկոնց, Բիւր. 1899, 180 «երբեք կասկածելու տեղի չկայ թէ հպրս. ֆէրուհէրը հայա-ցած ուրու ձևէն առաջ եկած է և որո։
• իգական ձևն է ուհի», Karst. Յուշար-ձան 403 սումեր. biru «երազ»։ Ղա-փանցեան, Արրտ. 1917, 230 երևիմ բա-յի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] rai, rii «ոգի, ուրուական» (Կամուս, թրք. թրգմ. հտ. Գ. էջ 818)։