to shine, to sparkle.
ὐπερλάμπω fulgore supero Գեր ի վերոյ քան զայլս փայլել, պայծառանալ.
Հանապազ գերափայլեն ի յարկ նոր սիոնի։ Յաւէտ գերափայլեալ քան զտիեզերածաւալ ճառագայթս արեգականն. (Անան. եկեղ։)
Սքանչելիդ եւ գերափայլեալդ ի վկայս. յն. գերափայլ. (Նիւս. թէոդոր.։)
Գերափայլեալ գտաւ ի դասս արդարոց. (Սիսիան.։)
supreme, superior, excellent, sublime, pre-eminent, higher;
— քան, over, upon, above, beyond;
— լինել, to be above, to excel, to surpass, to surmount, cf. Յաղթեմ.
superhuman.
very estimable, most reverend.
what is soon overcome.
Դիւրաւ յաղթելի.
Դիւրայաղթք էք, եւ տկարք. (Ոսկ. գծ.։)
Դիւրայաղթ (եմք) մարմնոյս տկարութեամբ. (Լմբ. սղ.։)
very suitable, proper, becoming, convenient.
εὕθετος appositus, aptus Քաջայարմար. դիպօղ. աջող.
Առ ամենայն պատշաճագոյն սպասաւորութիւնն դիւրայարմար լինի. (Նիւս. երգ.։)
Դիւրայարմարս սպասաւորս առ իւրեանց կարօտութեանն պէտս։ Դիւրայարմարք մատուցանելոյ ի պէտս շինողացն. (Պիտ.։)
Դիւրայարմար քնար. (Երզն. լս.։)
Միայն աստուծոյ կարողի եւ յամենայնի խնամողի կարողութիւնս այս է դիւրայարմար. (Արծր. ՟Գ. 1։)
Որպէս երկաթ՝ հրատեսակ լինելով՝ կակղագոյն լինել, իբրու դիւրայարմարք պատահել կարողին եւ մակացողին խրատել զստ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
mutable, changeable, easily changed.
Դիւրաւ յեղլի. դիւրաշրջիկ. յեղյեղուկ. դիւրափոփոխ.
Այնպիսին ո՛չ ասի բարկացօղ, զի դիւրայեղ առ հեզութիւն լինի. (Արիստ. որակ.։)
easy to hope;
full of hope, hopeful.
εὕελπις bona spe fretus Բարեյոյս. քաջայոյս.
Դիւրայոյս լիցի (մեղաւորն) ապաշխարութեամբ. (Կոչ. ՟Գ։)
cf. Դիւրակէզ.
ԴԻՒՐԱՅՐԵԱՑ ԴԻՒՐԱՅՐԵԼԻ. εὕπρηστος, εὑκατάπρηαστος facilis accensu ustuque Դիւրաւ այրելի. դիւրակէզ.
Մորենի՝ դիւրայրեաց է. (Կիւրղ. ծն.։)
Փայտ՝ դիւրայրեացն նիւթ. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Զդիւրայրելի անտառն (կամ զնիւթն) խնամով մերով հեռագոյն ի հրոյն ի բաց դնել. (Բրս. մախ.։)
Դիւրայրելի ցօղուն, կամ նիւթ հրոյ, փայտ, մարմին. (Սարգ.։ Գէ. ես.։ Մխ. ապար.։ Տօնակ.։)
cf. Դիւրակէզ.
ԴԻՒՐԱՅՐԵԱՑ ԴԻՒՐԱՅՐԵԼԻ. εὕπρηστος, εὑκατάπρηαστος facilis accensu ustuque Դիւրաւ այրելի. դիւրակէզ.
Մորենի՝ դիւրայրեաց է. (Կիւրղ. ծն.։)
Փայտ՝ դիւրայրեացն նիւթ. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Զդիւրայրելի անտառն (կամ զնիւթն) խնամով մերով հեռագոյն ի հրոյն ի բաց դնել. (Բրս. մախ.։)
Դիւրայրելի ցօղուն, կամ նիւթ հրոյ, փայտ, մարմին. (Սարգ.։ Գէ. ես.։ Մխ. ապար.։ Տօնակ.։)
cf. Դիւրասաղապ.
easy, commodious;
that walks easily;
currently.
Դիւրին ի քայլել. դիւրակոխ. դիւրագնալի.
Որպէս սակաւ ինչ եւ զնուրբ միջոց՝ դիւրաքայլ համարեցաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
that is become a hero, heroic.
Բացեալ դիւցազնայինցն տեսլարանաց յոլոմպիադս. (Փիլ. լիւս.։)
Զչքնաղագեղըն կոյս առեալ, ըզսաթենիկըն դիւցազնեալ. (Շ. վիպ.։)
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. իմա՛, հեթանոսական։
muscular.
queen, empress, princess.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «թագուհի» Սղ. խդ. 10. Մտթ. ժթ. 42. Ղուկ. ժա. 31. Փիլ ել., որից դշխոյութիւն Գնձ. գրուած է նաև դժխոյ Լաբուբ. 13. 14։
• Հիւնք. իշխան բառից։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 408 ռումեր. tisg'u «Իշթար աստուածուհին», 412 սումեր. tišu «տիկին, աստուածու-հի», քրդ. diš «մօրաքոյր»։ Kорщъ, թրգմ. Մշակ 1914, թ. 122 պհլ. են-թադրեալ *dixšway ձևից, որ կազմու-ած պիտի լինի սանս. dyukša «երե-նային»++vay «թռչուն» բառերից. նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. պհլ. humāyūn «օգոստափառ»
βασίλισσα regina Իշխօղ կին. թագուհի. արքայուհի. բամբիշն. տիկնաց տիկին. սուլթան. խաթուն.
Դշխոյն հարաւոյ. (Մտթ. ՟Ժ՟Թ. 42։)
Դշխոյ եւ տիկին զհոգիսն մարմնոյ արարիչն գործեաց. (Փիլ. ել.։)
Դշխոյն, եւ օրիորդք իւր։ Այս դշխոյ պաշտելի անշնչական եկեղեցի։ Ի դշխոյն պահեալ սուրբ թագաւորիդ. (Նար.։)
like a queen.
wood-hen, water-quail.
dignity, state of a queen.
Զլուր դշխոյութեան զեկոյց. (Գանձ.։)
agrarian;
rural, rustic, country;
— օրէնք, agrarian law.
Պատշաճեալ ինչ ագարակի. չիքթլիյէ միւդալիգ.
Սահման ասի ի փոխաբերութենէ գիւղից, եւ ագարակային սահմանաց. (Սահմ. ՟Դ։)
lever, bar, crowbar;
ring;
enchasing, jointing, staple of a lock.
athletes.
Ագոնիստայքն աթղեստայք կոչէին. (Եւս. քր. ՟Շ՟Ա։)
pipe, tube, conduit, canal, aqueduct.
ἁγωγή, ἁγωγός , aquaeductus, ὁχετός, canalis, rivus (Ըստ յն. է ածումն, բերումն։) Խողովակ ի քարէ կամ ի թրծեալ կաւոյ եւ յայլոց իրաց՝ ընդ որ անցանէ ջուր կամ հիւթ ինչ. ագուգայ, փողրակ. արղ, օլուգ, փիւնկ.
Ի ձեռն երկացն որպէս ՟Ը. ագուգայս ի լեարդն (անցանէ արիւն). (Նիւս. բն. ՟Ի՟Բ։)
Իբրեւ ընդ ագուգայք իջանէ արիւնն այն ի ստինս մօրն. (Կանոնք.։)
Արտասուք ... իբրեւ ընդ ագուգայս իջանեն յաչսն. (Վահրամ.։)
adamantine;
hard;
magnetic.
cf. ԱՆԴԱՄԱՆԴԵԱՅ. ἁδαμάντινος, adamantinus Որ ինչ է յադամանդէ, կամ նման ադամանդի. էլմաստէն, ելմա՛ս.
Ադամանդեայ պարիսպ. (Ամովս. ՟Է. 7։)
Վէմ անդամանդեայ. (Արծր. ՟Թ։ Լծ. կոչ.։)
Դրունք անդամանդեայ. (Ճառընտ. ՟Ժ։)
Իբրեւ զլեառն ինչ անդամանդեայ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Իբր Մագնիսեայ։
Ադամանդեայ գմբէթ. (Շիր.։)
Փոխաբերութեամբ, իբր Յոյժ կարծր. կարծրակուռ. կարի խիստ, հաստապինդ. դիմացկուն. ելմաս կիպի փէք.
Գրչաւ երկաթեաւ, ադամանդեայ (կամ անդամանդեայ) եղեգամբ. (Երեմ. ՟Ժ՟Է. 1։)
Յովբ՝ որ ադամանդեայն էր, եւ քան զվէմ եւս հաստատուն։ Ամուր վառեաց զնոսա, եւ երկաթիս անդամանդեայս գործեաց. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 15։ եւ ՟Բ. 8։)
Ադամանդեայ սիրտ, մարմին, հաւատք. (Նար. ՟Ղ՟Բ։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ Ճառընտ.։)
Բաւական էր ապա եւ զանձինս անդամանդեայս դարձուցանել. (Ոսկ. յհ.։)
Ադամանդեայ կարծրութեամբ սպառազինեալ. (Պիտ.։)
Եւ եթէ անդամանտեայ էին, կակղեալ պարտ էր. (Մխ. երեմ.։)
Արժան էր ստանալ զգօնութիւն, թէեւ ադամանտեայ եւ վիմեղէն ոք ունէր հոգի. (Սարկ. հանգ.։)
Նմա նմանեսցուք՝ արիագունին այնմիկ եւ անդամանդեայ հոգւոյն. (Ոսկ. գծ.։)
the nobility.
Կոյտ ազատաց. դասք ազնուականաց.
Նաեւ ազատակոյտն՝ խառնիճաղանճ ամբոխիւն հանդերձ զմիմեամբք դիզանէր. (Ագաթ.։)
free-footed.
who rescues, liberates his nation.
national;
related, allied to by marriage;
parent, relation;
— բարք, national character;
աւանդութիւն —, national tradition;
— ժողովն Հայոց, the national assembly or synod of the Armenians.
Սեպհական ազգի եւ ցեղի. ցեղական. հայրենի. իր ազգինը, հօրենական.
Ազգային պատերազմօք լի էր երկիր. (Խոսր.։)
Անդէն ի նմին ազգային գաւառին մոկաց. (Նար. խչ.։)
Ազգական. մերձաւորս. տոհմակից. իւրոյին ազգ.
Յազգայնոց եւ ի դայեկաց թագաւորին։ Ազգայինք ընդ ազգայինս ընդվզեալ ի նախանձ։ Յազգայնոյն սպանաւ սաւուղ։ Բնաւին ազգայնովքն սրբասիրովք։ Սէր՝ որ առ մարմնաւոր ազգայինս է։ Ոչ ոք յազգայինս կամ ի կարեւոր բարեկամսն հայեցաւ. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. խչ.։ Լաստ. ՟Ի՟Դ։)
which unites the nation;
national tie.
worthy or becoming to the nation.
efficacious, strong, energetic, penetrative;
pathetic, expressive, emphatic, significative;
active, vehement, spirituous, violent.
(որ առ յետինս առաւել գրի Ազդու) καίριος, κυριώτατος, temoestivus, opportunus Ազդող, եւ Աստոյ. Ներգործօղ զօրութեամբ եւ հաստատութեամբ. կարի դիպող. կարեւոր. զօրաւոր տիրապէս. սաստիկ յարմար, կտրուկ. փէսկին, փէք էքրար, քէար էտէր, ամէլլի
Բազում բանջարս առնուն, եւ մի դեղ կազմեն. եւ ի բազմացն մին կարի է ազդոյ. սոյնպէս եւ յապաշխարութեանն այս բանջար (ողորմածութիւն) ազդոյ է քան յամենայն. (Ոսկ. եբր.։)
Ողորմութիւնն է կարեւոր եւ ազդոյ քան զամենայն առաքինութիւնս առ ի զմեղս քաւելոյ։ Առաւել եւս ազդոյ է առ ի ցաւոցն փարատումն։ Ազդոյ (կամ աստոյ կամ ազդու) եւ օգտակար եւ կարեւոր են պահոց պնդութիւն։ Ազդոյ պատասխանի. (Մանդ.։ Եփր.։ Խոսրովիկ.։)
Վարդին արմատն ազդոյ է, եւ բուրէ առաւել քան զայլոցն. (Ոսկիփոր.։)
Մովսէս վասն այսոցիկ որ ազդոյ ազդոյ տեղիքս են (գրոց) զքարոզիչս իւր ունի. (Ոսկիփոր. Գծ.։)
Հաստ աղեղնն ազդո՛յ ձգէ զնետն ի թշնամին։ Յազդոյ եւ անաչառապէս հարկանէ. (Լմբ. սղ.։)
Թէ եւ նման չէ այս ազդոյ, զի երկոքեանն են ի նիւթոյ. (Շ. խոստ.։)
Զայնպիսի ազդոյ վէրս առեալ ի սատանայէ, եւս ազդոյ վէրս եդ՝ քան զոր էառն։ Ազդոյ (կամ ազդու) վէրս դնէ լսողացն վասն անհաւատութեան նոցա. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Զի մի՛ զազդոյ վէրն ի հոգիս մեր ընդունիցիմք։ Գէր ցուլն կարի ազդոյ ունի զախտն։ Առաւել պատշաճ մանկան՝ մարմնոյն հարուածք քան մտացն, զի այս ազդո՛յ է։ Դուք զազդոյ վէրս (այս ինքն կարեվէր) ի զօրութիւն նիզակի հարջիք զնա. (Սարգ. ՟գ. յհ.։ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։ Արծր. ՟Դ. 2։)
genteel, civil, well-mannered;
noble, generous.
elements, letters, characters, alphabet.
իբր Աթ եւ աթ, աթերք. այս ինքն Յօդք եւ զօդք տառից եւ վանկից. կապք կամ տարերք փաղառութեանց ըստ կանոնաց առոգանութեան. զի աթ կամ հադ, ըստ եբր. քաղդ. եւ ասոր. է Յօդ, մասնիկ. նիշ. նշան. որ եւ յն. լտ. ἅρθρον articulus իսկ ասոր. աթութա է տառ, նշանախեց.
Առ ձեռն պատրաստ Մեսրոպայ փոխատրելով զհայերէն աթութայսն ըստ անսայթաքութեան սիղոբայից հելլենացւոց. (Խոր. ՟Գ. 53։)
Երանելին Մաշթոց հանդիպեցուցանէր զհայերէն աթութայսն ըստ կարգման սալովբայիցն յունաց, ստէպ հարցմամբ եւ ուսանելով ի սուրբ կաթողիկոսէն Իսահակայ զաթութայիցն գաղափար ըստ անսայթաքութեան յունին. (Փարպ.։)
cf. Ալեւորութիւն.
γήρα senectus Ալեւորութիւն. աւագոյթ ծերութեան. հալւորութիւն. գօճալըգ. փիրլիք. քեմալիյէթ.
Որ ի ծերութեան զպատշաճն գործիցէ, որ յալեւոյթն դառնայցէ (ի լաւ անդր). (Ոսկ. եբր. ՟Է։)
highwayman;
indocile, ferocious.
cf. ԱՂԽԱՏՐՈՅԶ. որ եւ ԱՂԽԱՏՐՈՅԺ. իբր յելուզակ. բարբարոս. եւ բարբարոսական. անհեթեթ.
Բնակիչք Տաւրոս լերինն ըստ ախատրոյզ իւրեանց բարուցն։ Զախատրոյզ բնակիչսն Գուգարաց. բազում ախատրոյզ շփոթմունս զնոքօք զեղեալ. (Յհ. կթ.։)
very ignorant.
Առաւել կամ յոյժ տխմար. տգիտագոյն. անմտագոյն. աւելի կամ շատ տգէտ.
Ախմարագունիցն զթեթեւաշարժ երագութեան երեւեցուցանէ կարծիս։ Այս անիրաւ դատաստան եւ ոչ ի կարի չար դատաւորացն եւ յախմարագունից հաստատին։ (Պիտ.։)
Զպարզամիտս եւ զախմարագոյնս յինքեանս ձգելով։ Զի մի՛ վարկպարազի գիտացեալ ախմարագունիցն եւ այլն. (Շ. բարձր.։)
Կամ յոյժ տխմարական. կարի անմտական.
Ախմարագոյն է եւ թերեւս շամբուշ՝ երկայնաբանել յաղագս այսպէս յայտնեաց։ Ի վերայ այնորիկ ախմարագոյն յիմարութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Պիտ.։)
antagonist, adversary, opponent;
rival, competitor;
champion, hero;
triumpher.
ԱԽՈՅԵԱՆ. πρόμαχος, προμαχητής , ἰππαρχίς, ἁριστεύς. antesignatus, propugnator, omnium fortissimus. Յառաջամարտիկ բանակին խաղացեալ ընդդէմ թշնամեաց. նահատակ զօրավար. դիմակաց. ոսոխ. առջի կտրիճ, առաջ նետուօղ. սէրտէն կէչտի, մուգատտէմէի ասգէր, իյիտ, փէհլիւվան.
Իբրեւ զախոյեանս հարձակեսցին։ Ախոյեանք հեծելոց. (Յովէլ. ՟Բ. 7։ ՟Բ. ՟Թ՟Գ. ՟Ա. 6։)
Զօրականն փախուցեալ, ախոյեանն գերի վարեալ։ Աւադիկ ախոյեան ելանեմ քեզ ի մերոց աստի։ Դաւիթ զինեալ ընդդէմ այլազգոյն գնայր ախոյեան։ Զախոյեանն ընկէց։ Այր զախոյեան իւր հարուածեալ յերկիր կործանէր։ Յաշխարհօրէն պատերազմին ախոյեանն եկեղեցւոյ. (Բրս. ՟խ. մկ.։ Ագաթ.։ Պիտ.։ Եղիշ. ՟Ե։ Յհ. կթ.։ Շար.։)
Ընդդէմ խրոխտ ախոյենին (կամ ախոյանին)։ Ոչ գոյր չափ գլխանոյն ախոյենիցն։ Յաղթել ախոյանից ... Կործանին վատանուն յախոյանէ անտի։ Ի փախուստ կացուցանելով զինքն առանց նահատակեցելոցն ախոյանից։ Նախամարտիկ եւ առաջին ախոյանից։ Ախոյանաց քաջալերութիւն. (Խոր. հռիփս։ Բուզ. ՟Ե. 4։ Եզնիկ.։ Պիտ.։ Սարկ. քհ.։)
Մատնեցաւ ի ձեռս ախոյեան թշնամոյն. (Խոսրովիկ.։)
Առ զյաղթութիւն ի վերայ ախոյանին իւրոյ ... Յախոյանէ անտի իւրմէ. (Եփր. ծն.։)
Զօրեղ ախոյեանս աստուածականս։ Ախոյեան անվանական։ Ախոյեանն դիմամարտիկ՝ դիւաց ներհակաց. (Նար.։)
Մեռուցանէ յանդամս իւր զչար ախոյեանն։ Որպէս անմարմինս քաջացան ընդդէմ չար ախոյանիցն. (Սարգ.։)
Ախոյեան ընդդէմ իմ հանին զյուսահատութեան խռովութիւնն։ Նորա է մարտն եւ կռիւն, նորին եւ յաղթութիւն ի վերայ անմարմին ախոյանիցն. (Լմբ. սղ.։)
Եղիցո՛ւք քաջ եւ ախոյեանք ի պահս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ԱԽՈՅԵԱՆ. τρόπαιον tropaeum, monumentum Յաղթանակ. յիշատակ կամ նշան յաղթութեան կանգնեալ. ֆիւթուհաթ աշտմէթի.
Ուրանօր մահն թագաւորեաց, անդ զախոյեանն կանգնեալ. իբրեւ յախոյանի ուրուք (այս ինքն իրիք) վերայ այնպէս եդ զգիրն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
Ախոյեան եւ կնիք յաղթող ընդդէմ թշնամւոյն. (Շար.։)
cf. Ախոյան.
• , գրուած նաև ախոյան «օաջ. նախայարձակ կտրիճ. (ի հլ.) Բ. թագ. ա. 6, Յովել. բ. 7. Ագաթ. Եզն. Բուզ. «յաղթանակ» Ոսկ. յհ. բ. 39 Շար. որից ախոյանական Ոսկ. ես. ախոյենանալ Ուռպ. ախոյեանայարձակ կամ սղեալ՝ ախոյանարձակ Արծր. բռնախո-յեան Նար. էջ 260։
• Հիւնք. ագոնիստայք բառից։
• ՓՈԽ.-Հալերէնից հին ժամանակ փոխ-առեալ է վրաց ახოვანი «առնական, քաջ». ახოვანება «առնականութիւն, քաջութիւն». y ձայնը վրացերէնում v դառնալու իբրև լաւագոյն օրինակ կարող եմ յիշել վրաց. ბავრაკი բավրակի «դրօշակ», որ ծագում է թրք. [arabic word] bayraq հոմանիշից. ճիշտ նոյն ձևով էլ հյ. ախոյեան > վրաց. ախովանի։-lusti-laba, Dict. kurde 255 քրդ. ❇ šerāxiw «ախոյեան» բառը վերլուծելով šer «առիւծ»+axiw, վերջինը համարում է հյ, ախոյեան բառից փոխառեալ։ Բայց անշուշտ սխալ է, որովհետև ախոյեան բառը բար-բառներում գոյութիւն չունի։
as an antagonist;
valiantly, heroically.
Իբրեւ ախոյեան. որպէս քաջ նահատակ. արիաբար. կտրճի պէս. իյիտճէ.
Ոչ տրտմեցաւ ընդ այն, այլ՝ ախոյանաբար (կամ ախոյեանաբար) եւ ուրախութեամբ կրեաց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
physician;
that cures diseases, restorative.
Զթարախածուծս ի կենդանեացդ (զտզրուկս) իբրեւ զախտաբոյժս մեծարեալ՝ զնոսա Աստուածս անուանեցին. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
symptomatic.
involuntarily;
by force, with regret, reluctantly;
եթէ կամաւ, եթէ ակամայ, willing or unwilling.
• , ի հլ. «իր կամքին հակառակ, չուզենալով» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ., որից ակա-մայացեալ «ակամայ սխալած» Թուոց ժե 28. յակամայց (այժմ ակամայից) Փիլ. ա-կամայաբար Ոսկ. ակամայութիւն «բռնա-բարութիւն» Կանոն. Սարգ.։
• = պհլ. akamak «անվճռական», պազ. akäm «ակամայ», սանս. akäma «ակամայ, չուզելով». հայ բառը անշուշտ իրանեան փո-խառութիւն է՝ ա բացասականի պատճառով. բնիկ հայ կերպարանքի տակ պիտի լինէր անկամ։ Տե՛ս և կամք։-Հիւբշ. 164
• ՆՀԲ (կամայ բառի տակ) սանս. աքա-մա։ Ուղիղ մեկնեցին Spiegel, Gram. Huzv. էջ 187 և Lag. Arm. Stud
• ԳՒՌ.-Սեբ. Սչ. ագամա «ակամայ», իսկ Մկ. հmկmմmկա «անակնկալ կերպով»։
ἁκούσιος, ἁβουλήτος involuntarius Ոչ կամեցեալն. անկամաւոր. բռնական. պատահական. չուզելով եղած, կամք չեղած. իրատէթսիզ, պիիխթիյար.
Թողցի նոցա, զի ակամայ է։ Վասն մեղաց ... ակամայիցն իւրեանց։ Իբրեւ յակամայ կամս. (Թուոց. ՟Ժ՟Ե. 25. 26։ Ժղ. ՟Ժ. 8։)
Յակամայ տգիտութեան մեղաց։ Ակամայ անգիտութեամբ գործեաց ... Ակամայ խոստովանութեամբ։ Զակամայ սանձիցն բռնադատութիւն։ Ընկալարուք զակամայսդ որպէս կամաւոր։ Զակամայիցն ընդ կամաւորացն. (Ագաթ.։ Պիտ. Յհ. իմ. ատ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Խ՟Թ։)
Զկամայ եւ զակամայ. (Ժմ.։)
Ամենայն ինչ՝ որ ակամայ է, ոչ է մեղադրելի։ Ակամայիցն բռնադատելոց՝ ոչ է կատարեալ սէր. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Նար. ՟Ի՟Է։)
Վասն ակամայց եւ մեծամեծ ենթադրութեանց։ Հասելոց չարեացս՝ կամ յուսացելոցս, կամ պատրաստիցս ակամայց. (Փիլ.։)
ԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅԻ. ՅԱԿԱՄԱՅՍ. ՅԱԿԱՄԱՅՑ. ԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՕՔ. ՅԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՍ. ἁκουσίως, ἅκως, ἁβουλήτως involuntarie, non sponte, invitus, nolens Ակամայաբար. ակամայութեամբ. չկամելով. ընդդէմ կամաց, առ հարկի. չուզելով, ճորով. պիիխթիյար իլէ, իսթէր իսթէմէզ, նաչարի.
Հարկանիցէ կամ մեղիցէ ակամայ։ Թէ ակամայ ինչ յանցեայ։ Եթէ կամաւ զայն առնեմ, եւ եթէ ակամայ. եւ այլն։
Ակամայ մեկնի հոդի ի մարմնոյ։ Որ կամաւ, եւ որ ակամայ։ Յայտնեաց ակամայ։ Ակամայ բռնազբօսելով զմեզ։ Ոչ ինքն հետեւիւր կրիցն ակամայ՝ որպէս մեք. (Ոսկ.։ Ագաթ.։ Եղիշ.։ Շ. թղթ.։)
Լինի ի գինեաց յակամայ գալ յիրս սխալանաց։ Յակամայ զօր գումարէ ... Յակամայ հարկեցաւ դառնալ յետս կոյս։ ԶՄարիամ յակամայ Մովսեսի պատժեաց Աստուած։ Կամաւ, եւ ոչ յակամայ չարչարի. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Արարին զիս եպիսկոպոս յակամայի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ոչ յակամայս պարտաւորեալ. (Նար. մծբ.։)
Բազո՛ւմս յակամայց ի վերայ յարձակեալ (մահն)։ Յորժամ յակամայցն ինչ ի վերայ հասանիցէ. (Փիլ.։)
Յետ ակամայ կամաւ նաւարկութեանն Նոյի։ Ակամայ կամօք մուծանէին։ Ակամայ կամօք ի մարտ պատրաստեցան. (Յհ. կթ.։)
Իբրեւ յակամայ կամս (կամ ակամայ իմն). (Ժղ. ՟Ժ. 5։)
involuntary;
forced, constrained.
• , ի հլ. «իր կամքին հակառակ, չուզենալով» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ., որից ակա-մայացեալ «ակամայ սխալած» Թուոց ժե 28. յակամայց (այժմ ակամայից) Փիլ. ա-կամայաբար Ոսկ. ակամայութիւն «բռնա-բարութիւն» Կանոն. Սարգ.։
• = պհլ. akamak «անվճռական», պազ. akäm «ակամայ», սանս. akäma «ակամայ, չուզելով». հայ բառը անշուշտ իրանեան փո-խառութիւն է՝ ա բացասականի պատճառով. բնիկ հայ կերպարանքի տակ պիտի լինէր անկամ։ Տե՛ս և կամք։-Հիւբշ. 164
• ՆՀԲ (կամայ բառի տակ) սանս. աքա-մա։ Ուղիղ մեկնեցին Spiegel, Gram. Huzv. էջ 187 և Lag. Arm. Stud
• ԳՒՌ.-Սեբ. Սչ. ագամա «ակամայ», իսկ Մկ. հmկmմmկա «անակնկալ կերպով»։
ἁκούσιος, ἁβουλήτος involuntarius Ոչ կամեցեալն. անկամաւոր. բռնական. պատահական. չուզելով եղած, կամք չեղած. իրատէթսիզ, պիիխթիյար.
Թողցի նոցա, զի ակամայ է։ Վասն մեղաց ... ակամայիցն իւրեանց։ Իբրեւ յակամայ կամս. (Թուոց. ՟Ժ՟Ե. 25. 26։ Ժղ. ՟Ժ. 8։)
Յակամայ տգիտութեան մեղաց։ Ակամայ անգիտութեամբ գործեաց ... Ակամայ խոստովանութեամբ։ Զակամայ սանձիցն բռնադատութիւն։ Ընկալարուք զակամայսդ որպէս կամաւոր։ Զակամայիցն ընդ կամաւորացն. (Ագաթ.։ Պիտ. Յհ. իմ. ատ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Խ՟Թ։)
Զկամայ եւ զակամայ. (Ժմ.։)
Ամենայն ինչ՝ որ ակամայ է, ոչ է մեղադրելի։ Ակամայիցն բռնադատելոց՝ ոչ է կատարեալ սէր. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Նար. ՟Ի՟Է։)
Վասն ակամայց եւ մեծամեծ ենթադրութեանց։ Հասելոց չարեացս՝ կամ յուսացելոցս, կամ պատրաստիցս ակամայց. (Փիլ.։)
ԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅԻ. ՅԱԿԱՄԱՅՍ. ՅԱԿԱՄԱՅՑ. ԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՕՔ. ՅԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՍ. ἁκουσίως, ἅκως, ἁβουλήτως involuntarie, non sponte, invitus, nolens Ակամայաբար. ակամայութեամբ. չկամելով. ընդդէմ կամաց, առ հարկի. չուզելով, ճորով. պիիխթիյար իլէ, իսթէր իսթէմէզ, նաչարի.
Հարկանիցէ կամ մեղիցէ ակամայ։ Թէ ակամայ ինչ յանցեայ։ Եթէ կամաւ զայն առնեմ, եւ եթէ ակամայ. եւ այլն։
Ակամայ մեկնի հոդի ի մարմնոյ։ Որ կամաւ, եւ որ ակամայ։ Յայտնեաց ակամայ։ Ակամայ բռնազբօսելով զմեզ։ Ոչ ինքն հետեւիւր կրիցն ակամայ՝ որպէս մեք. (Ոսկ.։ Ագաթ.։ Եղիշ.։ Շ. թղթ.։)
Լինի ի գինեաց յակամայ գալ յիրս սխալանաց։ Յակամայ զօր գումարէ ... Յակամայ հարկեցաւ դառնալ յետս կոյս։ ԶՄարիամ յակամայ Մովսեսի պատժեաց Աստուած։ Կամաւ, եւ ոչ յակամայ չարչարի. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Արարին զիս եպիսկոպոս յակամայի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ոչ յակամայս պարտաւորեալ. (Նար. մծբ.։)
Բազո՛ւմս յակամայց ի վերայ յարձակեալ (մահն)։ Յորժամ յակամայցն ինչ ի վերայ հասանիցէ. (Փիլ.։)
Յետ ակամայ կամաւ նաւարկութեանն Նոյի։ Ակամայ կամօք մուծանէին։ Ակամայ կամօք ի մարտ պատրաստեցան. (Յհ. կթ.։)
Իբրեւ յակամայ կամս (կամ ակամայ իմն). (Ժղ. ՟Ժ. 5։)
the state of being involuntary;
repugnance, reluctance, constraint, necessity.
Չկամութիւն. բռնադատութիւն. անյօժարութիւն. հարկ ինչ, կամ առ հարկի եղեալն.
Զառաւել մասնն ակամայութեան ունելով։ Ի բաց պարուրիցէք զակամայութիւնն, զզօշաքաղութիւնն։ Ակամայութիւն ասի, որ ամենեւին հեռի իսկ է (ի մտաց). (Շ. ՟բ. պետ. ՟Խ՟Է։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ Կանոն.։)
Եթէ ակամայութեամբ իցէ զոհելն, եւ ոչ կամօք։ Զամենայն բարեկենդանութիւն իբրու զսպիս խոցուածոց ի խռովութեան ակամայութեամբ եկեալ. (Կանոն.։ Մաշկ.։)
cf. Ականակապ.
Ահարոնական ականայեռն այն պատմուճան. (Տաղ.։)
assembled in a circle.
Ակմբահոյլ ժողովոյն ի քեզ հաւատացելոց. (գրեալ էր՝ ակումբահոյլ). (Թէոդոր. խչ.։)
oculist.
cf. Ակնկառոյց.
ԱԿՆԱԿԱՌՈՅՑ որ եւ ԱԿՆԿԱՌՈՅՑ. Հայեցօղ անշարժ աչօք կամ աչք. տիգգաթ իլէ պագան.
Սերովբէքն ակնակառոյց։ Ակնակառոյց աչօքն. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Արծր. ՟Ա. 3։)
ԱԿՆԱԿԱՌՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Կառուցանել կամ ուղղել զաչս ի վերայ իրիք. անթարթափ նայել. գէտակն ունել. եւ Ակն ունել. աչքը տնկած նայիլ, յոյս դնել, սպասել. գաթը տիգգաթ իլէ պագմագ.
Յոր ակնակառոյց լեալ քաջացն հայոց, եւ յարձակեալ՝ ոչ կարէին վնասել։ Աստ իմն ակնակառոյց լեալ այրասիրտն եւ կաթոտն Շամիրամ. (Խոր. ՟Գ. 9։ ՟Ա. 15։)
Բայց ես ակնակառոյց իմն ի գալուստ թագաւորին Գագկայ լինէի։ Ի մերս ապա լինէաք ի թագաւորս եւ յիշխանս ակնակառոյց։ Ակնակառոյց առ Աստուած լեալք. (Յհ. կթ.։)
cf. Ակնապարար.
Հաճոյ աչաց. եւ խնդրօղ զհաճոյս աչաց.
Զգեղ երեսաց ցուցանէին առաջի ակնահաճոյ կամաց թագաւորին. (Ագաթ.։)
that looks attentively;
— լինել, to regard with attention or pleasure.
Մեծապէս զարմացեալ՝ ակնկառոյց լինէր. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
cf. Ակն.
cf. Հատահմայ.
ἁγύρτης tesserarius եւ այլն. Հարցուկ որ հմայէ հատիւք արմտեաց. եւ որ ինչ սեպհական է այնպիսի հմայից.
Մի՛ նայեսցուք ընդ հատահարցսն մտախաբս։ Զհաւահմայն, եւ զհատահարցն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ը։ եւ տիտ։)
Զսեղան հատահարց հմայութեանցն վաճառուցն ցրուեաց. (Արշ. (ուր շփոթի լոմայափոխն ընդ հատահարցն։))
to cut, to cut off, to break;
to carve, to cut;
to divide, to separate;
to retrench, to diminish, to curtail;
to castrate;
to resolve, to decide, to determine;
to cross, to traverse, to pass;
to stop, to interrupt;
— գծից զմիմեանս, to cross one another;
— զծով, to plough, cross or traverse the sea;
— զծով եւ զցամաք, to run over, to over-run or scour both sea and land;
— ճանապարհ, to open, to pave away or road;
to progress towards, to bend one's steps to, to traverse, to travel;
— անցանել, to cross, to traverse, to pass, to travel over or through, to go over;
— ի ստենէ, to wean;
— զծառս, to fell, to cut down;
to clear;
դատ —, to sentence, to judge, to decide;
ական —, to mine, to dig, to hollow;
— զգլուխ, to cut off the head, to behead, to decapitate;
— զանդամս, to cut off limbs, to amputate;
— յարքունիս, to confiscate, to forfeit;
— ի կենաց, to slay, to deprive of life, to kill;
— զանձն ի փափկութիւն, to give oneself up to effeminacy;
ի վատութիւն —, to make a coward of;
— զծարաւ, to quench, to slake the thirst;
— զանձն յիմեքէ, to abstain, to keep from, to refrain, to forbear, to deprive or debar oneself of, to do without, to dispense with;
ակօս —, to plough, to furrow;
— գունդ մի, to detach, to form a detachment;
— լուսոյ զգիշեր, to drive away darkness;
— զբոց հրոյ, to spark, to sparkle, to emit sparks;
— զբանակն, to fray a way, to pass through, to cross;
— զգրիչ, to make a penpop;
գետն զդաշտն —նէ, the river traverses the plain.
Հատան գոյնք թագաւորին. (Դան. ՟Ե. 6։)
Եւ զդրամոյ, որպէս Դրոշմել. ստակ կոխել.
τέμνω, ἁποτέμνω, ἑκκόπτω , ἁποκόπτω եւ այլն. abscindo, rescindo, seco, scindo, aufero եւ այլն. Հատ կամ կոտոր կամ կէս կամ պակաս առնել. կտրել. կտրատել. կրճատել. կարճել. բաժանել ի բոլորէ, կամ ի մասունս, կամ ի մէջ. ի բաց բառնալ.
Հատանել զտտուն հանդերձի, զլար կրին, զձեռն, զգլուխ, եւ այլն։ Կամ նմանութեամբ.
Եհատ իբրեւ զծառ զյոյս իմ։ Հատաւ յոյս մեր։ Փրկեալ զհատեալս. ի յուսոյ, եւ այլն։
Եւ ես յամենայն օգնութենէ հատեալ. (Լմբ. սղ.։)
Հատանել զծուլութիւն, կամ զզօրութիւն, կամ զ՝ի վերայ դիմելն։ Ի բաց հատանել զաւելորդ պարծումն, կամ զխորամանկացն տաճանմունս. (Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. յհ.։)
Բանն հակիրճ հատեալ։ Համառօտ հատեալ բանիւ անցանէ. (Նիւս.։ Նանայ.։)
ՀԱՏԱՆԵԼ ՀԱՏԱՆԻԼ. որպէս Պակասեցուցանել. պակասիլ. դադարել. պակսեցընել, պակսիլ, դադարիլ. եւ Սպառել, իլ. յորմէ ռմկ. հատցընել, հատնիլ.
Մի՛ յաւելուցուք ինչ ի բանն, եւ մի՛ հատանիցէք ի նմանէ։ Զսակ աղիւսարկին արկէ՛ք ի վերայ նոցա, մի՛ հատանիցէք ինչ անտի։ Զքաղցր արեւդ յաչացդ հատանէի։ Գաւառս բազումս հատէք զիմոյ տէրութեան։ Հատեալ քուն յաչաց իմոց.եւ այլն։
Ոչ յասողէն հատանի (բանն), զի անհատ բնութիւն է. (Սարգ.։)
Սպանաւ յիւրոցն, եւ հատաւ տունն յէուայ. (Նախ. ՟դ. թագ.։)
Եթէ հայրենի ազգն հատեալ է. (Մխ. դտ.։)
Յամենայն կողմանց իսկ հատեալ էին իրքն, եւ գտանիւր ինչ ոչ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Աղբերն հոսումն ոչ հատանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Հատան ճանապարհք նոցա. յն. անապատացան, այսինքն անկոխ եղեն. (Ես. ՟Լ՟Գ. 8։)
Բաշխեա՛ զգոյս մեր աղքատաց՝ ընդ երկուս հատեալ. (Պտմ. վր.։)
Հատին զբանակն այլազգեաց։ Առ ընդ իւր եօթն հարիւր այր սուսերաձիգս՝ հատանել երթալ առ արքայն եդոմայ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 16։ ՟Դ. Թագ. ՟Գ. 26։)
Հատանել անցանել զայն ճանապարհս. յն. լոկ, հատանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ա՛յլ ճանապարհ իւր հատանէ։ Հատանելով անձանց ճանապարհ, որ տանի ի գեհեն. (Ոսկ. յհ.։)
Յորձանաձիգ յարձակմանն հատանէ անցանէ բանն։ Հատաք անցաք զանդնդալից ծովուն զլայնութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
Զխորս ծովուն հատանել անցանել։ Այնքան վայրս հատեալ. (Իգն.։)
Հատցէ նմա քահանայն գին։ Անձանց նոցա գինս հատանէր. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 8։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 14։)
Հատին ի վերայ աշխարհիս հայոց հարկս հինգ հարիւրդահեկան. (Ղեւոնդ.։)
Զօր հատանէր, այրեւձի առնէր. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 28։ որ եւ ասի ԶՕՐԱՀԱՏՈՅՑ ԼԻՆԵԼ։)
Ես հատանեմ, եւ ասեմ, թէ միտք առաքելոյս այս են. (Եւս. պտմ.։)
Զդատավճիռն չարեացն՝ զոր հատ վաղվաղակի։ Հատին արդարութեամբ, եւ ասեն։ Հատանեն ինքեանք ի վերայ անձանց իւրեանց, եւ ասեն։ Եփր. (յես. եւ Եփր. համաբ.։)
ՀԱՏԱՆԻԼ որպէս Ցայտել լուսոյ. ցոլանալ. թօթափիլ. եւ որպէս Ի դուրս բերիլ այլոց իրաց, ծաւալիլ.
Փայլատակունք հատան ի նմանէ։ Իբրեւ ի փայլատականց բոցք հատանէին. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 10։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 36։ Ծն. ՟Ժ՟Ե. 17։)
Նշոյլք իբրեւ ի լուսոյ հատանէին ի նմանէ. (Վրք. բրս.։)
Իբրեւ զկարկուտ հատեալ յամպոց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Հնչիւն բարբառոյ հատանի ի նոցանէ. (Վեցօր. ՟Գ։)
ՀԱՏԱՆԵՄ ՀԱՏԱՆԻՄ. որպէս Համայն տանել, կամ հանել տանել. Յօտար կարծիս, եւ յիրս անարժանս ձգել, ձգիլ. բերիլ. յարիլ, համակել. զառածանել, իլ. անկղիտանալ. տալ զանձն. քաշքըշել, գէշի տանիլ, գէշ ըլլալ. կամ ըստ յն. համարել. արտաքս ածել. առնել. լինել, եւ այլն.
Զդիսն եւս անգոսնել, եւ յանպիտանութիւն հատանել. (Եւս. քր.։)
Չկարիցես պահել, գոնեա ի փափկութիւնս մի՛ հատանիցես զանձն։ Դու ի ծաղր եւ ի խաղ հատեալ ես։ Հատանիլ ի չարութիւնս, կամ ի յոռութիւնս, կամ յանառակութիւնս, կամ ի պղերգութիւն, կամ ի զարդարանս. (Ոսկ. ստէպ։)
Այգիս տնկել, ի գինեվաճառս հատանել (այսինքն՝ իլ)։ Ի վաճառս հատանել, եւ ի շահս հարկանել. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
part, bit, shred, fragment, stump;
volume, tome;
— հոգւոյս, my life ! my darling ! my love !.
Հատոր ոգւոյ նորա է. (Մաղաք. ՟Բ. 15։)
Զի այնպէս եղիցին մարմին մի, թէպէտ հատոր հոգւոյ ասի. (Արշ.։ եւ Վրդն. ծն.։ Նչ. եզեկ.։)
ՀԱՏՈՐ. τομός tomus, pars libri, volumen. որ եւ Հատած ասի. Հատուած մատենի. գիրք. մասն գրոց. (յն. դօ՛մօս. յորմէ տոմս, տոմար) ճիլտ, դումար.
Զառաջին հատորս վասն դիւրահասութեան ի գլուխս բաժանեցա. իսկ երկրորդ եւ երրորդ հատորքն առաջին գրոցս, եւ այլն։ (Նախ. առակ.։)
to render, to restore, to give back;
to pay, to discharge, to acquit;
to disburse, to lay out;
to recompense, to satisfy, to make amends, to compensate, to indemnify;
to cut;
— ի ստենէ, to wean, to take from the breast;
— զփոխարէնն, to render like for like, to requite;
— զվնասն, to make up for, to indemnify for;
— չար փոխանակ բարւոյ, չար — երախտեաց, to render evil for good;
— զմեղս հարանց՝ որդւոյ, to revenge the sins of the fathers upon the children;
—ցեր ինձ բարիս, եւ ես —ցի քեզ չարիս, I have rendered you evil for good;
աստուած հատուսցէ քեզ ի բարիս, may God reward you;
cf. Հատուցումն.
ἁποδίδωμι, ἁνταποδίδωμι , ἁσοτίω, ἁμύνω reddo, rependo, retribuo, ulciscor. Անդրէն տալ. փոխարինել. վճարել. կշռել նովին չափով. առնել ինչ ումեք. կատարել. վերառաքել. մատուցանել. տալ. աւանդել. ընծայել. եւ Վրէժ առնուլ, կամ լուծանել. լծ. թ. էտա էթմէք
Հատո՛ ինձ զոր պատիս։ Հատուցեր ինձ բարիս, եւ ես հատուցի քեզ չարիս։ Հատուցանել ումեք չար փոխանակ բարեաց, կամ փոխանակ ընդ բարւոյ. զմեղս հարանց որդւոց. ըստ յանցանացն զգլուխն. զուխտս. զաղօթս. թողութիւնս եւ այլն։
Հատուսցէ քեզ ի բարիս։ Ետես, թէ չէ զհարկն ի դուրս հատուցանելոյ. (ռմկ. վճարելու պէս չէ. այսինքն չիկրնար վճարել )։ Զսոյն հատուցումն հատուսջի՛ր դու նմա։ Ինքն տէր հատուցանէ նմա զհատուցումն։ Հատոյց նոցա բազկաւ իւրով. եւ այլն։
Եթէ հատուցեր (նեղչին), համարեա՛ թէ ոչ հատուցեր նմա չար, այլ քեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Ոչ միայն զանձանց, այլեւ զհնազանդելոց հատուսցեն պատիժս պատուհասի. (Խոսր.։)
Զփոխարէնս դանիէլի առն աստուծոյ հատոյց. (Խոր. ՟Գ. 22. (իմա՛ ելոյծ զվրէժ)։)
Հատուցանել զծառայութիւն, զշնորհակալութիւն, գոհութիւնս, զփառս. (Խոր.։ Խոսր.։ Անյաղթ բարձր.։ Յճխ. ՟Ժ)
Սակս որոց հարցանեմս, հատուսցես ինձ բան (այսինքն տո՛ւր պատասխանի)։ Հատո՛ ինձ բան եւ սակս այգւոյն. (Աթ.։)
Այժմ խնդրեցելոյն զճահ եւ զյարմարական պատճառսն հատուցանելի է. (Փիլ. լին.։)
Վայե՛լ է զդրուատեացն յերկարագոյնս հատուցանել զճարտասանութիւնս. (Արծր.։)
Ընկա՛լ զոգիս մեր ի հոտ անուշից. եւ զայս ասացեալ՝ հատուցին զոգինս. (ՃՃ.։)
Հատոյց զամենասուրբ հոգին իբրեւ զխունկ անոյշ ի ձեռն միածնին իւրոյ. (Տօնակ.։)
Խակագոյն համարեցաւ ի մօրէն հատուցանել իսկ անդէն զծնունդսն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 8։)
Հատոյց ի բերանոյ իւրմէ զամենայն ցանկութիւնս կերակրոց. (Վրք. ոսկ.։)
Որ յաղթեաց ախտիցն, զհոգս հատոյց. (Կլիմաք.։)
Մինչեւ ելցէ անդր մանուկս, յորժամ հատուցից զսա ի ստենէ. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 22։)
Աճեաց մանուկն, եւ հատուցաւ ի ստենէ։ Որպէս մանուկ հատուցեալ ի ստենէ մօր իւրոյ։ Հատուցելոն ի ստենէ. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 8։ Սղ. ՟Ժ՟Զ. 2։ Ես. ՟Ի՟Ը. 9։)
to be legitimated;
to become familiar or brotherly;
to contract an alliance with;
եղբայր —տեալ, own brother.
Եղբայր լինել հարազատ, կամ ազգակից. cf. ՀԱՐԱԶԱՏԱՆԱՄ.
Զսա տիրան փոխանորդեալ, որ իւր եղբայր հարազատեալ։ Զեղբարս ինքեան հարազատեալ. (եւ այլն. Շ. վիպ.։)
Ոչ ինչ ամօթ համարեցաւ եղբարս կոչել զնոսա, զի հարազատեցաւ նա նոցա ի ձեռն մարմնոյն՝ զոր առ ի նոցանէ. (Եփր. եբր.։)
cf. Հարաւակոյս.
ՀԱՐԱՒԱԿՈՂՄ եւ ՀԱՐԱՒԱԿՈՂՄՆ. Կողմն հարաւոյ. հարաւ. միջօրէ.
Ընդ հարաւակողմ յերկայնութիւն։ Որ իջանէ ի հարաւակողմն։ Քաղաքք որ ընդ հարաւակողմն, եւ այլն։ Բեթղահէմ ի հարաւակողմ կայ երուսաղէմի. (Զքր. կթ.։)
Եւ ա. իբր Հարաւակողմեան. հարաւային.
Ընդ հարաւակողմն կոյս. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 15։)
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
φόρος, φορολογία tributum եւ ζημία mulcta. (որպէս լծ. ընդ թ. խարաճ, հարէճ եւ վր. խա՛րկի ). Տուրք դրամոյ կամ ծառայութեան, զոր հպատակք կամ ստուկք տան իշխանաց. հաս. բաժ. եւ Տուգանք.
Արկ ի վերայ երկին հարկ հարիւր տաղանդ արծաթոյ։ Եւ էր հարկն (այսինքն մարդահարկն) ՟Լ՟Ռ արանց։ Հատուցէ՛ք, որում զհարկ՝ զհարկն։ Ադոնիրամ ի վերայ հարկին, կամ որ ի վերայ հարկացն։ Առնուլ հարկս յաշխարհաց։ Յումմէ՞ առնուն զհարկս.եւ այլն։
Վարեաց զաշխարհս հայոց ի նոյն սակ հարկի. (Ղեւոնդ.։)
Հարկիւ ոսկւոյ եւ արծաթոյ. (Եւս. պտմ.։)
Նմա էր յանձն՝ հանել հարկ զաշխարհին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 28։)
Զաշխարհս ամենայն ի հարկի կացուցանէր։ Կացուցին զնոսա ի հարկի։ Ի հարկի կացուցին տալ նոցա հարկս ամ յամէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 5։ ՟Ը. 2։)
Արկ զնոսա սողոմոն ընդ հարկօք ծառայութեան. (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 21։)
Հրաւիրել եւ կոչել հարկօք ի ժամու ճաշոյ րնթեացն. (Ոսկիփոր.։)
λειτουργία, πράξις ministerium, officium, actio, exactio. (որպէս լծ. ընդ Երկ. արգասիք. որ եւ յն. էրղօն ). Սպասահարկութիւն. պաշտօն. սպաս. ծառայութիւն. եւ գործ.
Այս իցէ սպասաւորութիւն գնդին գեթսոնի, ի մտանել ի հարկ, եւ ի բառնալ. (Թուոց. ՟Դ. 24։)
Փոխանակ հարկին՝ յորում ծառայեաց ինձ ի տիւրոս. (Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 20։)
Պաշտօն հարկիս այսորիկ. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 12։)
Ի հարկ տանն աստուծոյ. (Նեեմ. ՟Ժ. 32։)
Ոչ եւս կայցեն նոքա ի հարկի օտարաց, այլ հարկեսցին (յն. գործեսցեն) տեառն աստուծոյ իւրեանց. (Երեմ. ՟Լ. 8։)
Որպէս եւ յասել անդ
Հարկս քեզ ոչ ոք տայ. (՟Բ. Եզր. ՟Դ. 13։)
Նմա էր յանձն հանել հարկ զաշխարհին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 28. հային եւ ի ՟Ա նշ.) բայց յն. է πράξις որ է գործ։
Կայր ի հարկի, եւ ունէր սպաս ամենայն տնտեսութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Անասունն՝ որ մարդոյն ի հարկի կայ. (Եզնիկ.։)
ἁνάγκη necessitas. (որ եւ ստէպ թարգմանին ի մեզ՝ վիշտ, տագնապ, վտանգ) Պէտք կարեւոր. կարօտութիւն ստիպօղ. բռնադատութիւն. բուռն կարիք կամ անձկութիւն կամ հրաման. ինչ մի ակամայ եւ անհրաժեշտ. (լծ. ընդ Երկն. որպէս եւ յն. խրիա՛. թ. կէրէք, հաճէթ, ըհթիյաճ, իգթիզա ).
Հարկ ի վերայ կայ. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 16։) cf. ՀԱՐԿ Է։
Հարկ եղեւ բողոքել ի կայսր։ Հարկ եղեւ մեզ առնել. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 19։ Յուդթ. ՟Ը. 28։)
Հարկ իմն լինէր եւ թագաւորացն ինքնին մեծարել զերեւելի տաճարն. իմա՛ ըստ յն. դէպ լինէր։
Այսոքիկ ի կամաց լինին, եւ ոչ ի հարկէ. (Յճխ. ՟Թ։)
Ոչ ընդ հարկիւ անկեալ կայ. (Աթ.։)
Հարկ բնութեան, կամ խղճի, կամ տրտմութեան. (Ոսկ. յհ.։)
Ի հարկէ սովոյն բերեալք. (Յհ. կթ.։)
Ձեռնադրեցին զնա ի հարկէ թագաւորին. իմա՛, ի հարկ առնելոյ։
ՀԱՐԿ ԱՌՆԵԼ. այսինքն Հարկ ի վերայ դնել. հարկացուցանել. ստիպել. բռնադատել (զայլս, կամ զանձն).
Հարկ առնէր ինձ երթալ յամբոկ գործոյն. (Յհ. կթ.։)
Հարկ առնել նմա՝ ասել զանձնէ իւրմէ, թէ Քրիստոսն իցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)
Ի ՀԱՐԿԷ. ՀԱՐԿԱՒ. ՀԱՐԿԻՒ. ԸՍՏ ՀԱՐԿԻ. ԱՌ ՀԱՐԿԻ. ՀԱՐԿՈՎ. մ. κατὰ ἁναγκήν, ἑκ τοῦ ἁναγκαίου, ἁναγκῇ necessarie, -rio. Հարկաւորապէս. ակամայ. բռնի.
Զի մի՛ բարիքդ քո ի հարկէ լինիցին, այլ կամաւ. (Փիլիմ. 14։)
Ոչ կամէր բռնութեամբ եւ հարկաւ ունել զնոսա. (Ոսկ. յհ.։)
Ոչ եթէ հարկաւ եկն յաշխարհ, այլ՝ կամօք եւ յօժարութեամբ. (Բրսղ. մրկ.։)
Հարկիւ է այժմ ըմբռնեալ. (իսկ հարկիւ ըմբռնեալն բռնադատանօք է. Աթ.։)
Աստուած հարկիւ զնա ի մէնջ ոչ պահանջէ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Նոցայն ըստ հարկի է. (Մխ. երեմ.։)
Ոչ առ հարկի առնել. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Հա՛րկ է գալ գայթագղութեան։ Հարկ էր արձակել։ Հա՛րկ է եւ նմա ունել ինչ զոր մատուցանիցէ.եւ այլն։
to beat, to strike, to give or deal a blow;
to strike or sweep the chords of the lyre, to vibrate, to touch, to play or perform on;
to ring;
to knock, to thump;
to prick, to bite;
to wound, to hurt, to harm;
to knock down, to beat to death, to kill;
to spoil, to taint, to gnaw, to eat away;
to ill-treat, to punish, to abuse;
to strike against, to shock;
to feel remorse;
to pay tribute;
to write down, to put into writing, to set down;
— զքաղց եւ զծառաւ, to stay hunger;
to quench, slake or allay thirst;
— այսոյն պղծոյ, to possess with a devil;
ի շամփուր —, to spit, to put on the spit;
— զոք ի ցից, to empale;
— ի մահ, — զոք յոգի, to give the death-blow, to despatch, to slay, to kill;
— ի գլուխն, to cause a headache;
— գինւոյ ի գլուխն, to mount to the head;
to intoxicate;
տաւիղ կամ ջութակ —, to harp, to play on the harp or violin;
խորան —, to set up a pavilion;
— զմիմեանս, to strike one another, to knock against each other;
to come in collision, to collide, to come into contact with;
— ընդ միմեանս, ընդ միմեանս — համեմատութեամբ, to compare, to confront with;
— զճանապարհս, to go, to be on a journey, to travel;
մարտ ընդ միմեանս —, to fight, to combat, to make war;
— զպատերազմ, to gain the battle, to conquer;
— զթշնամին, to beat the enemy, to discomfit, to defeat, to rout;
— հուր զտամբ, to set a house on fire;
— գաւազանաւ, to cudgel, to cane, to whip, to thrash, to belabour;
խրախոյս խընդութեան —, to shout with joy;
— զպէտս ուրուք, to supply the needs of, to provide or furnish the needful;
— զմիտս, to strike, to impress;
— զամանակ, to beat the measure;
զծայրս —, to dawn, to rise;
— զանձն, to be afflicted, grieved, mournful, desperate;
ընդ միտ —, to think, to reflect;
—նէ զդաւիթ սիրտն իւր, հարեալ գտանի ի խղճէ մտաց, David is struck by or eaten up by remorse;
ընդէ՞ր —նէ զքեզ սիրտ քո, why is your conscience afflicted and why is your heart heavy within you ?
արեւն ընդ ծայրս —նէր, the sun gilded the mountain tops;
ժանգն —նէ զերկաթ, rust consumes iron;
կօշիկ իմ —նէ զոտս, my shoe pinches.
τύπτω, πατάσσω, βασανίζω percutio, caedo, verbero եւ այլն. Արմատն ո՛չ է Հարկ, այլ Հար (որոյ սաստկականն է Զարկ), եւ Վէր. եւ Ուռն. ուստի ասի եւ Հարել. Հարուլ. ռմկ. զարնել, զարկի լծ. եւ թ. ուրմագ, վումագ ... եւ այլն. որպէս եւ լտ. վէրպէռօ, ֆէռիօ եւ այլն.
Հարկանել գաւազանաւ զջուր, զգետ, զհող, զվէմ, զէշն. եւ այլն։ Հարկանել զոք քարիւ կամ բռնցի կամ գաւազանաւ, կամ զակն. կամ հարկանիցէ ցուլ։ Հարկանել սրով, երկաթեղէն կամ փայտեղէն անօթով։ Առ քինալ հարկանիցէ։ Մահու մեռցի՝ որ եհարն։ Զթիկունս իմ հարին մեղաւորք։ Հարկանել զծառայակիցս։ Ո՞վ է՝ որ եհարն զքեզ։ Որ հարկանէ զծնօտ քո։ Եհար զքահանայապետին ծառայ։ Դադարեցին ի հարկանելոյ զպօղոս։ Հարկանել զբերան նորա. եւ այլն։
Հարկանէ առաջի մեր իբրեւ զծառայ զանասուն մեր. (Եզնիկ.։)
Առնոյր դաւիթ քնար, հարկանէր. (Մծբ. ՟Զ։)
Եհար փող եղջերաւն։ Հարկանիցեն զփողսն եղջերեայս։ Եհար զփողն.եւ այլն։
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. πλήσσω, -ττω, θραύω ferio, vulnero δάκνω mordeo. որպէս Վիրաւորել, խոցել, խածանել, խայթել.
Իբրեւ զեղջերու հարեալ նետիւ ընդ լերդակողմն.եւ այլն։
Եւ նմանութեամբ՝ Խայթել խղճի, կամ երկիւղի զսիրտ.
Որով իւիք ես հարկանեմ զանձն իմ, եւ նուաստանամ. (Յհ. իմ. ատ. այսինքն ստգտանեմ զանձն ի, կամ ընդ անձին ոգորիմ։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. κόπτω, τέμνω, ἑπιβάλλω caedo, scindo. Կոտորել զփայտ. հատանել. կտրել, կոտրել.
Ի մայրի հարկանել փայտ, կամ զծառատունկ, կամ զմայրս եւ զեղեւնափայտս. (Օր. ՟Ժ՟Թ. 5։ ՟Ի. 19։ Ես. ՟Թ. 10։ ՟Գ. Թագ. ՟Ե. 6։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 4։ Անգ. ՟Ա. 8։)
Հարին կամհարան սրով, կամ ի սայր սուսերի. ի բերան սրոյ. Եհար յեսու զամաղէկ եւ զամենայն զօրս նորա կոտորմամբ սրոյ։ Հարկանել զքաղաքն ամենայն սրով սուսերի, կամ զամենայն մարմին կենդանի։ Հասանէին հարկանէին ի զօրաց անտի թշնամեաց, կամ ի զօրացն հեթանոսաց, եւ այլն։
Եհար զդդմենին, եւ ցամաքեցաւ։ Հարայ ես որպէս խոտ։ Եհար կարկուտն յամենայն երկիրն եգիպտացւոց։ Հարից զամենայն սահմանս քո գորտիւ։ Հարցէ զքեզ տէր կեղով։ Հարին կուրութեամբ կամ շլացութեամբ։ Հարի զքեզ ապականութեամբ։ Հար կարկտիւ զայգիս նոցա։ Եհար տէր զմանուկն։ Հարաւ այս չար յաստուծոյ ի վերայ սաւուղայ։ Հա՛ր հարուածովք քով։ Ի մեծամեծ հարուածս հարկանէին զհեղիոդորոս։ Արագ արագ եհար զիս ի ծնունդս.եւ այլն։
Բանջարքն այլեւայլ զօրութիւնս ունին ... միւսն հալէ, կէսքն զփուտն հարկանեն. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Կարկառ զծագ գաւազանի իւրոյ, եւ եհար ի խորիսխ մեղու. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 27։)
Հարցես մխեսցես զայս նեցուկ հրաշից. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Նետք քո հարան յիս. (Սղ. ՟Լ՟Է. 2։)
Հարեալ յեղեգան՝ ետ նմա. (Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 36։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. προσπαίω, ἑπικότημαι accido, accedo, tango եւ այլն. συνίστημι comparo. Ընդհարկանել. բախել, հպիլ, հասանել, եւ Բաղդատել. դպչիլ, իրարու զարնել՝ զարնուիլ.
Հողմն մեծ եհար զչորեսին անկիւնս տանն։ Շնչեցին հողմք, հարին զտունն, եւ անկաւ։ Ամենայն որ հարկանիցէ ընդ նա՝ պիղծ լիցի։ Կին՝ ընդ որում հարկանիցի այր։ Որ հարկանիցի ընդ այրդ ընդ այդ.եւ այլն։
Պնդագոյնս յառաջնում թղթի անդ հարաւ ընդ նոսա։ Վասն այնորիկ խնդամ, զի հարկանիմն ընդ ձեզ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Այլք զայլ թագաւորս մարաց հարկանեն ի մատենի։ Հարի ի նամակի։ Ի գրի հարեալ մի ըստ միոջէ։ Յեռուլ եւ ի շարի հարկանել զեբրայեցւոց ժամանակագրութիւնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զմարմնաւոր ծարաւոյ հարկանել զփափաք։ Զի՞նչ ուտիցեմք, կամ ի՞ւ հարկանիցեմք զքաղցն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20. 24։)
Յետս հարկանել զչար լեզուսն, կամ զհրաման, կամ զամբաստանութիւն. կամ ի բաց հարկանել զկարծիս, կամ զծառայութիւն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։ Արծր.։ Ոսկ. յհ.։)
Յիշեցէ՛ք զդորա աղունս՝ ընդ միտ հարկանելով զվայրավատմունս ընչիցն։ Ընդ միտ հարկանելով ի ձեզ ինքեանս դիտիցէք. (Պիտ.։)
Ոչ միայն ի ձեռաց չզննի, այլ եւ ոչ ընդ միտս ուրուք հարկանի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յօրէնսն հարկանէր զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
Մինչեւ ցերրորդ երկինս ասիցէ, կամ թէ մինչեւ ցերրորդ ինչ մասն ... զի յերկոսին հարկանէ. (Եզնիկ.։)
Եմոյծ զանձն իւր ի լուծ, եւ եհար զուս իւր ի խադ անդր. (Եփր. համաբ.։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ ԶՈՂԲՍ, կամ ԶԱՐՏԱՍՈՒՍ, եւ այլն. Ողբալ. արտասուել։ (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։ Եբր. ՟Թ։)
Իբրեւ զմանր մանկտոյ զլալ հարկանիմք. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)
Զարհուրեցան, եւ հարին զաղաղակ. (Եփր. համաբ.։) Այլ առաւել ասի՝ Յարտասուս հարկանիլ. cf. ԱՐՏԱՍՈՒՔ։
ՀԱՐԿԱՆԵԼ ԶՔԱՐԻ, ԶԳԵՏՆԻ, եւ ալյն. cf. ՔԱՐ, ԳԵՏԻՆ.
Կալեալ հարին ո՛չ զքարի, այլ զբերանոյ սրոյ. (Կաղանկտ.։)
Անտիոքայ եւ հռոմայեցւոց դաշինք ի միջի կռէին, հարկան նմա նոցա ՟Ռ տաղանդ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ի բառէ անտի Հարկ, ըստ ՟Բ նշ. որպէս Սպասահարկել. ծառայել. պաշտել. առնել. կատարել. վարել.
Հարին սպասաւորութիւն անցուցանելոյ զարքայ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 18։ Խոր. ՟Գ. 13։ Իգն.։)
Հարկ բնութեան համարեալ է ամենայն, զոր ինչ հարկանեն նոքա. (Իգն.։)
Իբրեւ զհրեշտակս հարկանեն զհարկս առաքինութեան։ Զդժնդակ ծառայութիւնն հարկանել։ Ի նոցանէ հարկանի մեզ սպասաւորութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։ ՟Ա. 20. եւ 19։)
Այսպիսի ծառայութիւն քեզ քահանայն հարկանէ. (Մանդ. ՟Թ։)
Զարբանեկութիւն սատանայի հարկանէին. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Չեմ արժանի պաշտօն առնլոյ, այլ պաշտօն հարկանելոյ. (Եզնիկ.։)
Ի լերինս զաստուածեղէն կրօնիցն զծառայութիւնսն հարկանէին. (Կորիւն.։)
Զմարմնաւոր պէտսն անբանութեամբ հարկանել, որպէս անասնոցն ամենայն ջոկք. (Խոսր.։)
to be beaten, struck, wounded;
to be smitten with, enamoured of;
to approach, to incline to;
— զագահութեան, to be avaricious, too fond of riches;
— զախտի, to addict oneself to vice;
— ի վերայ ուրուք, to assault, to attack;
— ի սէր ուրուք, to fall in love with to conceive a great affection for, to be desperately in love with;
ի գութ —, to be moved, touched with compassion;
ընդ զգայութիւնս —, to strike the senses;
— զիւիք, to tend do, to have the mind occupied with;
— յաստուածս օտարս, to idolize;
ի շահս կամ ի գնողս —, to traffic;
ընդ միտս —, to be understood;
այսր անդր —, to waver, to be unsettled, bewildered, in doubt, to hesitate;
— յոք, to incline to some one, to become too familiar or very friendly with;
ցաւ —նի որովայնիս, I have a stomach ache;
I have the colic;
հարաւ ի գեղ նորա, he was smitten with her beauty;
հարաւ ի մորմոք սիրտ նորա, his heart was filled with pain or grief;
երփն երփն —նէր ի նոցանէ, they shone brilliantly with many colours;
—նէր ի նոցանէ հոտ անոյշ, they spread a perfume around;
կարեվէր հարայ յոգիս, my heart was pierced with a hundred wounds.
Յոյժ հարեալ էր ի դստերն յակոբայ. (Ծն. ՟Լ՟Դ. 19. (ա՛յլ ձ. մեկնաբար, ի սէր դստերն։))
Տռփեցաւ հերայ ... հարեալ ի նմա։ Հարեալ էին յադոնիա յոյժ տռփմամբ. (Նոննոս.։)
Հարան ի սէր ընչիցն։ Այլ ոմն ի սէր կանանց հարեալ. (Իգն.։)
Հարաւ յաստուածս օտարս. (Մաղ. ՟Բ. 11։)
Հարեալ ի ցանկութիւնս մարմնոյ, կամ ի կարասւոջ, կամ ի փափկութիւնս։ Մի՛ զայսմ հարկանիցիմք, այլ զայնու գայցեմք։ Զի՞նչ ասասցուք զախտի հարեալսն. (Ոսկ. ստէպ։)
Ի հրապոյրս նախարարացն հարեալ։ Ամենայնիւ յամենայն բերեալ հարան ի կամս ոստիկանին. (Յհ. կթ.։)
Ի շահս կամ ի գնօղս հարկանել (իլ). (Սարգ. յուդ. ՟Բ. որ ասի եւ ՀԱՏԱՆԻԼ։)
դիմազ. ՀԱՐԿԱՆԻ հարաւ. դիմազ. Գայ. դիպի, կամ ի վերայ հասանէ. լինի. համակէ. զգածէ. եւ Ի վեր երեւի. գալ, դպչիլ.
Ցաւ հարկանի որովայնիս։ Ցաւք երկանց ինձ հարկանին։ Յորժամ ահեղ արհաւիրք հարկանիցին. (Շ. եդես.։ Եփր. խոստ.։ Մանդ. ՟Զ։)
Երփն երփն հարկանէր յամենեցունց. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 15։) cf. ԵՐՓՆ։
Մինչդեռ արեւն ընդ ծայրս հարկանէր. (Արծր. ՟Բ. 3. (որ լինի եւ ներգ՛՛։) Ի ճառագայթից արեգականն՝ որ զնովաւ հարկանիւր. Լաստ. ՟Ժ։)
ԶԱՀԻ կամ ԶԱՄՕԹԻ կամ ԶԴՈՂԱՆԻ ՀԱՐԿԱՆԻԼ. cf. ի բառս անդ ԱՀ, ԱՄՕԹ, ԴՈՂ, եւ այլն։
powerful, potent;
strong, vigorous;
monied, rich, opulent, fortunate;
much, abundant;
numerous;
long since, remote, old;
— մի, enough, sufficient, much;
— մի ժամ, ժամանակ, log, a long while or time, a great while;
ի — դարուց, many centuries since;
— մի յառաջ, long time before;
յետ — ժամանակաց, long time after;
— միտք, ingenious;
գունդ —, a strong force;
— ձգմամբ, for a long time;
— ինչ ամաց ի վերայ անցելոց, after many years.
Մի՛ երեսաց աչառիցես հարստի։ Ահաւասիկ եւ ես դատեցայց ի մէջ հարուստ եւ անաւագ ոչխարաց։ Երթայց առ հարուստսն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 15։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 20։ Երեմ. ՟Ե. 5։)
Այս անուն ասեն՝ կարի հարուստ է. յն. մեծամեծս զօրէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Ծառայք ուրուք իցեն մարմնեղէնք, հարուստք, առողջք. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ ի հարստաց աչառէ։ Հարստաց այնպէս ունել. (ոմանց ասետ՝ եւ ոմանց՝ անդդ թագաւորել. Սեբեր. ՟Բ. Եւս. քր. ՟Ա։)
Որք եղեն հարուստք եւ իշխանք աշխարհիս հայոց. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Բազմութիւն արանց քաջաց, նորատիք եւ հարուստք յոյժ. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Ուժգին, եւ հարուստ, եւ անկորացուցանելի. (Փիլ. այլաբ.։)
Եթէ զեղցես ի քոյոց եւ ի մեզ, հարուստ ես. (Նար. ՟Հ՟Զ։ որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
ՀԱՐՈՒՍՏ. Ճոխ. իբր առատ. բազում. շատ. միանգամայն եւ զօրաւոր, ստուար, կամ հաստատուն, կամ խոր.
Ունելով ընչ ինքեան գունդ հարուստ։ Ընդ զառ ի վայր թաւալգլոր խաղացուցեալ հարուստ ձգմամբ։ Իբրեւ զսիւն երկաթի ի մէջ հարուստ խարսխաց. (Արծր. ՟Գ. 8։ ՟Դ. 9։ ՟Ե. 2։)
Ի հին պատմութենէ, եւ ի հարուստ զրուցաբանութենէ. մարթի հայել եւ ի յաջորդ նշ։
ՀԱՐՈՒՍՏ. Երկար. շատ. յոլով. (ժամ, ժամանակ). ռմկ. խել մը .... cf. ՕԳՈՒՏ. ա.
Իբրեւ ժաք հարուստ ի վերայ անցին. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 15։)
Մինչ ցվախճան մեծ ասէ, փոխանակ ասելոյ՝ թէ հարուստ ժամս ձգեցին զխօսսն. (Կիւրղ. թագ.։)
Հարուստ ինչ ամաց ի վերայ անցելոց. (Յհ. կթ.։)
Այսպիսիքն երկարք են բնութեամբ, զի հարուստ է ձայն սոցա. մարթի հայել եւ ի նախընթաց նշ։
ՀԱՐՈՒՍՏ ՄԻ. կամ ՀԱՐՈՒՍՏ ՄԻ ԺԱՄ. մ. Հեռագոյնս, եւ Յերկար. խել մը.
Հարուստ մի ըստ քաղաքն արտաքս ելին։ Անցանէր հարուստ մի ի քաղաքէն ի կողմն մի հիւսիսոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 27։ Ագաթ.։)
a newly married, bride, spouse;
betrothed, affianced bride;
daughter-in-law;
nymph;
larvae;
յաւերժ —, nymph;
—սունք լեռնայինք, oreads, mountain nymphs;
խօսիլ —, to betroth, to affiance.
νύμφη sponsa ռմկ. հարս. արաբ. պրս. արսոս, արսոսէ թ. կէլին. Օրիորդ տուեալ փեսայի, կամ առն լեալ. որ եւ Նու ասի՝ հայելով առ սկեսուրն եւ առ սկեսրայրն.
Ձայն փեսայի եւ ձայն հարսին այլ ոչ եւս լուիցի ի քեզ։ Քոյր իմ հարսն։ Քօղաձիգ ծնգասէր հարսունք։ Ամենայն հարսանց եղեն արգելանք սգոյ սրսկապանք իւրեանց։ Սկեսուր ի հարսնէ, եւ հարսն ի սկեսրէ իւրմէ.եւ այլն։
Ուրա՛խ լեր հարսն երկնային՝ կոյս անապական։ Հարսն ի յերկրէ երկնից։ Հարսն ընծայեալ յերկրէ յերկինս. (Շար.։)
Ուրա՛խ լեր բերկրեալ՝ հարսն անհարսնացեալ. (Ժմ. յն.։)
Ուրա՛խ լեր հարսն անարատ անքնին քո խորհրդով։ Փեսայ հարսին քո եկեղեցւոյ. (եւ այլն. Շար.։)
Անուանելոցն հարսանց, զոր ոմանք լեռնայինս կոչեն. (Նոննոս.։)
Հարսունս եւ այլս ոմանս ազգս դիւաց ասեն. (Նիւս. բն.։)
cf. Հարսնոյ՞՞՞ծաղիկ.
soothsayer, conjurer;
sorceress;
այս —, spirit of divination, Pythoness.
μάντις vates, hariolus, ariolus. Սուտ պատգամախօս. գուշակ. որ հարցանէ զդիս ի դիմաց խնդրողաց գիտել զբախտս եւ զապագայս. ըղձապատում. իղձ. հմայօղ. կախարդ. դիւթ. վհուկ.
Որ հմայից եւ հարցկաց միտ դնեն. (Կանոն.։)
ԱՅՍ ՀԱՐՑՈՒԿ, կամ ՀԱՐՑՈՒԿ ԴԵՒ. πνεῦμα Πύθωνος spiritus Apollinis. Դեւ պատգամախօս հանդիսացեալ ի պիւթոն կամ ի դեղփիս քաղաքի յանուն ապողոնի, կամ պիւթոն վիշապի սպանելոյ յապողոնէ. ըստ յն. կոչեցեալ ոգի պիւթոնի, կամ վիթովնիա. (իսկ յն. πυνθάνομαι է հարցանել. ուստի ի մեզ բառդ Հարցուկ։)
Աղախին ոմն, զոր ունէր այս հարցուկ. (Գծ. ՟Ժ՟Զ. 16։)
Հարցուկ այսուն, որ եւ այլն. (Շ. մտթ.։)
Կամ զվիթովնիա հարցուկ դիւին, որ եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Զխուճապն ասեմ, զոր հասոյց պօղոս հարցուկ դիւին. (Ոսկ. գծ.։)
ՀԱՐՑՈՒԿ. ա.գ. Հարցական, կամ նշանական հարցական ձայնի.
bread;
food, victuals, livelihood;
meal, repast, table;
— առաջաւորութեան, առաջադրութեան or երեսաց, show-bread;
— կենաց, երկնաւոր —, the bread of life;
the Eucharist;
— սգոյ, նեղութեան, the bread of pain, of affliction;
թարմ, կակուղ, քաջեփ or կսկուծ, ջերմ —, new, soft, well baked, hot bread;
օթեկ՝ գահ or քարտու, կարծր, անեփ —, stale, hard, half-baked bread;
սպիտակ, սեաւ or թուխ —, white, brown bread;
տան, հացագործի —, household, baker's bread;
— համեմաւոր, gingerbread;
անխմոր —, unleavened bread;
գետնոյ —, hog's-wort, sow-bread;
կեղեւ —ի (կողինձ), bread-crust;
ներքին կամ վերին կեղեւ, under-crust or upper-crust;
միջուկ —ի, crumb;
շերտ —ի կոգեզանդ, slice of bread and butter;
կոտոր —ի, a morsel of bread;
փշրանք —ի, crumbs;
— յարգանակի, sopped bread, panado;
— խորովեալ, toast, slice of toast;
քրտամբք երեսաց իւրոց գտանել զ— իւր, to get one's bread by the sweat of one's brow;
— թրել, գործել, to make, to bake bread;
— ունել, to have bread;
առանց —ի լինել, not to have bread to eat;
չոր — ուտել, to eat dry bread;
թանալ զ— իւր արտասուօք, to eat the bread of affliction;
—ի բերան վարձու գործել, to serve for his bread;
ի — կոչել զոք, to invite to dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner;
հաղորդլ ընդ ումեք —իւ, to eat with one;
արկանել —, to serve up;
to give to eat;
— կտրել, բեկանել, բրդել, to cut or break bread;
to crumble, to crum;
կեղեւել զ—, to cut off the crust, to chip it off;
հատանել զ— քաղցելոց, to keep the bread from the hungry;
անարժան է —ին զոր ուտէ, he is not worth his salt.
ἅρτος panis. (լծ. հյ. Հայս. եւ արաբ. խուպզ ) Զանգուած ալեր եւ ջրոյ եփեալ, խմորուն կամ բաղարջ. եբր. լէխմ.
Քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։ Եհան հաց եւ գինի։ Հաց ուտելոյ, եւ հանդերձ զգենլոյ։ Հաց հաստատէ զսիրտ մարդոյ։ Կերիցեն ի հացից անտի։ Ի հացից անտի հօր իւրոյ կերիցէ։ Հացիւք սրբովք. (եւ այլն. (թո՛ղ զի ի յն. ստէպ դնի յոքնակի, այլ ի մեզ թարգմանեալ է եզակի։))
Կերա՛յք յիմոց հացից՝ իմաստութիւնն քաղցելոց հրաման տայ. (Նիւս. կազմ.։)
Հաց սգոյ. (իբր հոգեհաց. Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 7։)
Հաց կենաց։ Երկնաւոր հաց. (Շար.) այն է կենարար մարմինն քրիստոսի, կամ սուրբ հաղորդութիւնն։
Ո՛վ որ վասն մեր հաց եղեր, եւ այլն. (Լմբ.։) cf. ՀԱՑԱՆԱՄ։
ՀԱՑ ԱՌԱՋԱՒՈՐՈՒԹԵԱՆ, կամ ԱՌԱՋԱԴՐՈՒԹԵԱՆ, կամ ԵՐԵՍԱՑ. որ էր ի հնումն օրինակ սուրբ հաղորդութեան. cf. ԱՌԱՋԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ, եւ այլն։
ՀԱՑ ասի լայնաբար եւ ամենայն Կերակուր. ճաշ. ընթրիք. սեղան. σιτίον, σίτον, πέμμα cibus, cibarium եւ այլն.
Արկէ՛ք հաց. յն. դի՛ք առաջի հացս. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 31։)
Ի հաղորդել ընդ նոսա հացիւ. յն. աղակից լինել, այսինքն հացակից. (Գծ. ՟Ա. 4։)
Աղ եւ հաց սեղանոյ զաւազակս ի հաւանութիւն ածէ ընդդէմ թշնամեաց. (Ոսկ. եփես.։)
Հաց մեծ գործեալ էր ... եւ սեղան յօրինեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Անդէն իսկ ի հացին քարշեն զալիսն արգամայ (Խոր.՟Բ. 48։)
to be persuaded, convinced;
to acquiesce, to hear, to consent, to agree, to condescend;
to accept, to admit, to approve;
չ-, to disapprove;
որպէս —եալ եմ, as I believe, as I think;
որ լռէ՝ —ի, silence gives consent;
—իմ, —իմ ընդ այս, I agree to it.
Բառ անստոյգ՝ իբր յն. ἅρρην այսինքն Արու.
Ո՞ր մատակ առիւծ զիւր հաւանին ուտէ. (Ոսկ. ի յհ. մկ.։)
πείθομαι, πείσομαι persuadeor, confido συνθέλω consentio եւ այլն. (Արմատն է Այո՛. հա՛. թ. էվվէթ. լծ. ընդ Հաւատ. եւ Դաւան. եւ այլն) Հաւան լինել. ի հաւան գալ. անսալ. հաւատս ընծայել. համոզիլ. ամոքիլ. յօժարիլ. հաճիլ. անսալ. լաւ վարկանիլ. ընտրել. յանձն առնուլ. զիջանիլ. կամակից կամ համախոհ լինել. հաւնիլ, տեղիք տալ.
Հաւանին տեսլեամբն, թէ բարւոք են երեւելիքս։ Ստիպեաց զնա առնուլ, եւ ոչ հաւանեցաւ։ Հաւանեցան նմա։ Որ ընդ նմայն հաւանեալ էին։ Մի՛ հաւանիցիս նմա, եւ մի՛ լուիցես նմա։ Հաւանեալ մեզ՝ լե՛ր ընդ մեզ։ Մի՛ հաւանիցիս ընդ անիրաւի լինել վկայ անիրաւ։ Ճշմարտութեանն չհաւանել, եւ այլն։ Ես՝ ո՛վ արք աթենացիք, համբուրելով սիրեմ զձեզ, բայց հաւանիմ աստուծոյ մանաւանդ՝ քան եթէ զձեզ. (Պղատ. սոկր.։)
Կարճառօտ հատանել հաւանեցայ. (Մագ.։)
Հաւանեալ եմ գիտել քեզ. այսինքն հաւատամ, կամ հաստատեալ եմ. (Պտմ. աղեքս.։)
Հաւանօղ լինել հրամանացն աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
Որ աստուծոյ հաւանի, առաւել նա լուիցէ նմա. (Պիտ. ի Հոմերոսէ։)
persuasion, consent, agreement, acquiescence;
approbation, suffrage;
միաշունչ, միաբան հաւանութեամբ, unanimously, by common accord or agreement, in concert, by a common or unanimous consent, jointly;
by mutual agreement;
ի հասարակ հաւանութենէ, by common consent;
— բերել, to consent, to accord, to agree;
ձեռն տալ հաւանութեան, to consent to, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
առանց քոյն հաւանութեան, without your consent.
ՀԱՒԱՆՈՒԹԻՒՆ πειθώ, πεῖσις, αἴρεσις , εὕνοια, ὀμόνοια, γνώμη, βουλή persuasio, electio, benevolentia, consensus, sententia, consilium եւ այլն. որ եւ ՀԱՒԱՆ. Հաճութիւն. ձայնակցութիւն. համակամութիւն. անսացողութիւն. հպատակութիւն.
Հասարակաց կամ միով հաւանութեամբ։ Ի հասարակաց հաւանութենէ։ Հաւանութիւն միաբանութեան կամ հարազատութեան.եւ այլն։
Հաւանութիւն եւ հնազանդութիւն։ Հաւանութիւն խրատուց եւ կարգաց, կամ աստուծոյ պատուիրանին. (Յճխ. ՟Է. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Գ։)
ՀԱՒԱՆՈՒԹԻՒՆ. Թելադրութիւն, բան հաւանեցուցիչ. ցոյց. ապացոյց. համոզումն. հաւանեցուցանելն ասողին, եւ հաւանելն լսողին.
Յետ այսր ամենայնի հաւանութեանց յամառեալ. (Եզնիկ.։)
Զայս ամենայն հաւանութիւնս գրեցի քեզ վասն հրոյ։ Ընկա՛լ դու զայս հաւանութիւն։ Տաց քեզ սակաւ հաւանութիւնս. (Մծբ. ստէպ։)
Անդուստ (ի մարգարէից) տայ նմա հաւանութիւն. (Շ. մտթ.։)
Ոչինչ կարօտիմք նորոգ բան ի պէտս հաւանութեան ի մէջ ածել. (Լմբ. յանառակն։)
Որ զանազան իմաստիւք հաւանութիւն տան քեզ այսոցիկ. այսինքն տան հաւանել. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Դ։)
Ոչ միայն ճարտասանականն է հաւանութեան արարչական. այսինքն համոզիչ. (Սահմ. ՟Դ։)
to be accustomed, habituated, to get used or inured, to grow familiar with, to be in the habit or practice of, to take a bent, to practise;
— հրոյ, to become accustomed to the fire;
— աշխատութեան, to become inured to, to inure oneself to labour, to become industrious;
յանիրաւութիւն —, to become obdurate or hardened in iniquity.
Այր՝ որ սովորի ընդ բանս նախատանաց, յամենայն աւորս իւր նա ոչ խրատեսցի. (Սիր. ՟Ի՟Գ. 20։ Յանիրաւութիւն սովրի. Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Սակաւ սակաւ սովորիս զծուլութիւն յաղօթս քո. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
Վասն հաւատոյն՝ զոր յաստուած սովորեցաք. (Ճ. ՟Ա.։)
custom, habits, manners, usage, practice, use, bent;
արդի, նոր —, mode, new fashion;
հնացեալ —ք, ancient customs;
տարադէպ, դժպատեհ —, abuse, corrupt practice;
չար, յոռի, գարշ —, bad habit, ugly way, sad or nasty trick;
ընդ սովորութեան, according to custom, as usual;
ընդ ոչ սովորութեան, out of use or custom, unusual;
ընդ սովորութեան իւրում, as is his wont, according to his custom;
մեք չունիմք —, it is not our custom to, we are not in the habit of;
երկրորդ բնութիւն է —, use is second nature;
cf. Ունակութիւն.
ἕθος, ἑθισμός, συνήθεια consuetudo, mos եւ այլն. Սովորոյթ. սովորիլն, եւ սովորեալ իրն. բնաւորութիւն. կարգ. օրէն անդիր. աւանդութիւն. քաղաքաւարութիւն. ընթացք հանապազորդեան, տարազ եւ սարաս միօրինակ պահեալ.
Ոչ չոգաւ ըստ սովորութեանն ընդ առաջ հմայիցն։ Ելին ըստ սովորութեանն իւրեանց։ Ժամանակաւ ձգեալ ամպարիշտ սովորութիւնն իբրեւ զօրէնս պահեցաւ։ Առնել նոցա ըստ սովորութեան օրինացն ի վերայ նորա։ Յելանել նոցա յերուսաղէմ ըստ սովորութեան տօնին։ Ի ձեր սովորութիւն, զի մզի ոք արձակեցից ձեզ ի զատկիս։ Մեք չունիմք այնպիսի սովորութիւն.եւ այլն։
Ամենայն ումեք իւր սովորութիւն քաղցր է։ Երկրորդ բնութիւն է սովորութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ եւ Ոսկ. ես.։)
Որ եւ սիրելի իմոց իսկ ախորժակացս է, առաւել եւս սովորութեանցս։ երկնայնոցն զարդարեալ սովորութեամբք. (Խոր. ՟Ա. 1 ։ ՟Գ. 67։)
Ամ յամէ սովորութիւն կարգեաց։ Ծով եւ գետք ճանապարհ հորդեցին առաջի նոցա ըստ ոչ սովորութեան։ ոչ էր սովորութիւն երբեք սրբոյս՝ բարւոյ ընդդէմ դառնալ. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը։)
sharp, pointed, piercing, cutting, trenchant;
penetrative, acute, perspicacious, keen, subtle, lively;
sharpness;
sharply;
acute accent;
— ձայն, sharp sound, shrill voice;
— ազք, ակն, keen sight;
— ականջ, sharp ear;
— համ, acrid savour;
— ցաւ, acute pain;
— ունկն կալջիր խրատու հօր քոյ, be most attentive to your father's advice.
Սուր տէգ նիզակի։ Սուր սայր սուսերի. (Եփր. ծն. եւ Եփր. ել.։)
ὁξύς, ἡκανημένος acutus, praeacutus եւ velox. Սրեալ. սայրասուր. հատու. բարկ. բարակ. նուրբ. եւ Արագ յոր եւ է կարգի. արագընթաց. արագալուր. արագատես. արագամիտ. կտրուկ.
Որպէս զածելի սուր։ Որպէս սուր սուսեր։ Իբրեւ զսուսեր։ Սուր քան զսուսեր վարսավիրայից. (Սղ. ՟Ծ՟Ա. 4։ ՟Ծ՟Զ. 6։ Ես. խթ. 2։ Եզեկ. ՟Է. 1։)
Մանուկ սուր գտայց ի դատաստանի. (Իմ. ՟Ը. 11։)
Սուր սուսերաւ սաստից։ Քաջ սուր մանգաղաւ եւ գերանդեաւ։ Որ սուսերաց ըզսուրն (լինել) տայ. (Նար. ՟Ի՟Զ։ Փարպ.։ Յս. որդի.։)
Թերեւս, զի արագ լսիցես. այլ չիցես սուր ականջօք քան զէշ. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Սուր ունկն կալջիր հայրութեան խրատոյն խորհրդոց. (Եւագր. ՟Ժ։)
ՍՈՒ՛Ր. ὁξύς acutus. Ըստ երաժշտաց՝ է մակդիր ազգոյ եւ նուրբ ձայնի կամ լարի. որ եւ սոսկ. բարակ. լերկ.
Բարբառք արագք եւ հեղգք, սուրք եւ ծանրագոյնք. (անդ։)
Բնութիւն որպէս յարմարումն (այսինքն ներդաշնակութիւն՝) բաղկացաւ ի ծանուէն եւ ի սրոյ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 55։)
Չորեքաղեանն քնար ի չորից լարից. զիլ՝ որ է սուր. եւ պամ՝ որ է ծանր. եւ այլն։ Սուրն համեմատի հրոյն, զի տաք է եւ չոր. (Երզն. քեր.։)
Յայտնագոյն քան զձայն՝ զգործոցն ճշմարտութիւն, այնոցիկ՝ որ սուր կարեն տեսանել, յանդիման կացուցանէ. (Փիլ. լիւս.։)
cf. Յարդգող.
Յարդգող՝ որպէս սպիտակութեան վայր յերկինս. (եթէ չիցէ գրելի Սպիտակ աւրան, այսինքն օրան)
Յարդգող, մսուր ... զոր տեսանեմք ի գոյն սպիտակարանի. (Պիտառ.։)
sponge;
սուտ —, bastard —, alcyonium;
— լսնոսկւոյ, spongy platina;
սրբել, ջնջել սպնգաւ, to sponge, to clean or wipe off with a sponge;
ընդ սպնգով ծածկել զերկաթ, զնետ, to admonish kindly, to warn gently.
ՍՊՈՒՆԳ որ եւ ՍՊՈՒՆԿ. յն. սբօ՛նղօս . լտ. սբօ՛նճիտ. σπόγγος spongia. ար. պ. սէֆէնճ, իսֆիւնճ. Սաթնուկ. բոյս ծովային որպէս սունկ՝ ծակոտկէն յամենայն կողմանց, փափուկ եւ թեթեւ, որ յինքն ծծէ զջուր, եւ դիւրաւ մաքրէ զխոնաւուտ աղաս. սիւնկէր, սօնկէր.
Զօրէն սպընգի անգայտացոյց. (Փիլ. լիւս.։)
Սպունկն աման է ճիճոյ, որ ի ծովն լինի, զոր մարդիկ ամպ անուանեն. (Զքր. կթ.։)
Իբրեւ սպունկաւ իւիք յինքն հաւաքեալ ժողովէր. (Սանահն.։)
Սպունկով կարեկցութեան ջնջեաց զարտասուս այրեաց. (Ոսկ. մտթ.։)
Ընդ սպունկաւն ծածկեալ ունէր զերկաթն (նաթան ի յանդիմանելն զգաւիթ ոճով). (Ոսկ. ապաշխ.։)
(Ի սոյն նմանութիւն թուի բերիլ եւ բանն Արծր. որ եդաւ ի բառն Սպուգ։)
stomach;
belly;
ոչ գոյ յիս — կերակրոյ, I have a weak digestion;
— իմ ցաւէ, I have the stomach-ache.
ՍՏԱՄՈՔ ՍՏԱՄՈՔՍ. Բառ յն. սդօ՛մախօս, իբրու բերան. στόμαχος stomachus, ventriculus, orificium. Պարկ ի մէջ կրծոց կախեալ զորկորոյ ի վայր, ընդունարան եւ եփարան կերակրոց. որոյ ստորին կողմն կոչի խախացոց.
Սիրտ եւ ստամոք։ Գործարանք են կերակրականին՝ բերանն եւ ստամոքն եւ որովայնն։ Գործեալ կերակուրն առաքի յորովայնն ի ձեռն ստամոքին. քանզի ստամոքսն ոչ միայն գործարան է կարօտութեան, այլ եւ ճանապարհ կերակրոյն. (Նիւս. բն.։)
Ծանրացաւ ստամոքս իմ, եւ ցաւագնիմ։ Ոչ ունիմ ինչ առողջութիւն ստամոքսի։ Ոչ գոյ յիս ստամոքս կերակրոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
Ճանաչել զոյժ հիւանդին, եւ ապա տալ զդեղն. զի մի՛ ծանրացուցեալ զստամոքսն՝ նողկտայցէ. (Շ. թղթ.։)
Չարիքն փոխանակ մաղասոյ եղծանիցեն զմտացն ստամոքսն. (Լմբ. պտրգ.։)
Լայնաբար, որպէս Արտաքին կողմն ստամոքսին. լանջք. կուրծք. փոր. որովայն.
Լանջքն ուռուցեալ մինչեւ ի ստամոքն իջին։ Հրացեալ շամփրովք զթիկունսն եւ ստամոքսն այրեցին։ Ուժգին գան հարին բրովք մինչեւ բացան ստամոքսն. (Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Ը.։ Հ=Յ. յունիս. ՟Զ.։ Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Գ.։)
branch, bough, shoot;
stalk, stem, trunk;
focil;
dactyle;
key, stop;
cf. Ստեղի;
umbel;
— ծխոյ, pillar of smoke;
ստեղունք աշտանակաց, branches of a candelabrum;
ստեղունք եղջերուաց, antlers or branches of stags' horns;
ստեղունք դաշնակի, keys, key-board, finger-board of a piano-forte;
— արձակել, to branch out, to ramify.
(լծ. հյ. ծեղ. եւ ստեղացեալ. յն. սդէ՛լէխօս ). στέλεχος stipes, truncus, caulis, ramus, candex. Բուն եւ եղէգն տնկոց եւ բուսոց ուղղորդ ի վեր բուսեալ. ծիղ. ծղօտ. եւ ճիւղ. ոստ. շառաւիղ. իրօք կամ նմանութեամբ. տալ, ֆիտան, շահ, փայէ, բուզէի տիրէխդ. եբր. ալա (սաղարէ)
Անկան ոստք նորա, խորտակեցաւ ստեղն նորա։ Ի ստեղն նորա հասին ամենայն գազանք վայրի։ Եղիցի ստեղն նորա անտառ ացեալ շուրջ զնովաւ։ Ո՞վ է սա՝ որ ելանէ յանապատէ իբրեւ զստեղն ծխոյ խնկեալ (կամ իբրեւ զծուխ ծառացեալ բարձրացեալ)։ Արասցես աշտանակ. բունն եւ ստեղունքն եւ սկահքն եւ գնդակք եւ շուշանքն անդստին ի նմանէ։ Ի միում ստեղանն։ Վեցեցունց ստեղանցն արձակելոց յաշտանակէ անտի. (Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 12. 13։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 8։ Երգ. ՟Գ. 6։ Ել. ՟Ի՟Ե. 31=36։ ՟Լ՟Է. 18=25։)
Նման էր ծառոյ, որոյ զոստսն կոտորեալ, եւ ստեղն միայն կայցէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ուղէշք (եղջերաց եղջերուաց) այսր անդր բուսեալք զօրէն ոստոց ի ստեղունս։ Կաղնահասունս կոչեն զայնս՝ որ ի վերայ ստեղինն հասանեն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին. ՟Դ. 1։)
Այբն առաջին ըզքեզ տըղայ՝ հանէ յիմաստըն գերակայ. երրորդութեանըն մերձակայ՝ լինիս երիւք ստեղամբք նորա. (Շ. այբուբ.։)
ՍՏԵՂՆ, կամ ՍՏԵՂ, որ եւ ՍՏԵՂԻ, ասին նմանութեամբ երկու ձայնք ի շարականի՝ իբր հաստաբեստ եւ աճունաճեղ ի նուագս ծանր երգոց.
Երկրորդի (ձայնի) ստեղն. զորս գտեալ հրոյն՝ ճարակ եւ կերակուր իւր առնէ զամենեսեան. իսկ վերջին ստեղն պատրաստէ սիրելեաց իւրոց բաժակ փրկութեան եւ անմահութեան յարքայութեանն երկնից. (Քերթ. եկեղ.։)
Երկրորդ ձայնի կողման՝ ողբերգականաւ ասել զսաղմոս յաղուհացսն. իսկ որ ստեղ նորուն կոչի, կարգեալ է շաբաթուն մեծի։ Իսկ կողման ձայնի չորրորդի ... իսկ որ վերջին ստեղն կոչի. եւ այլն. (Տօնակ.։)
ՍՏԵՂՆ՝ ըստ քերթողաց է Բառ եռավանկ, յորում առաջինն է երկար, եւ երկու յետինքն սուղ.
Եռավանգք ութ, ստեղն ներկայնէ եւ ներկուց աղօտաց՝ քառամանակ. ո՛րբար. ա՜բրաամ. (Թր. քեր.։)
Ստեղն, որ ունի կարճ զմիջին եւ զվերջին վանգն՝ սակս ամփոփելոյ բաղաձայնիցն զերկամանակն. որպէս աբրաամ, ա՛րեգակն։ Սղացուցանելով առնէ ստեղն զհաւեղն։ Առնել սուղ, որ է ստեղն. (Երզն. քեր.։)
carrot;
վայրենի —, parsnip;
վայրի —, madder, athamantha.
σίσαρον siser. իտ. sesaro, carota, pastinaca. Արմատ բանջարոյ՝ որպէս բողկ կամ ճակնդեղ, երկայնաձիգ՝ դեղին եւ կարմիր՝ քաղցրահամ. հավուճ, հէվճ, գազար, ապզար.
Թաղթ եւ շաղգամ եւ ստեպղին։ Հարցաւ ստեպղին ի շաղգամէ, եթէ ղի՞ այդքան ընդ երկրաւ մտանես. (Մխ. առակ. ՟Ծ. ՟Ծ՟Զ։)
Ստեպղինն, ճակնդեղն, բողկն եւ շողգամն զծառուտ տեղերն ախորժան. (Վստկ. ՟Մ՟Ձ՟Գ։ եւ Բժշկարան.։) ստեպղին վայրի, որ լինի ի պէտս ներկոյ.
Ստեպղին (կամ ստեպեղին) վայրի, դաւկոս. (Գաղիան.։)
at the breast, sucking;
— տղայ, sucking-child;
— հասակ, infancy.
cf. Վայրաբեր.
inferior, low;
lower part or end, bottom;
subterranean;
tartarus, hell;
— հայք, Lower Armenia;
— ասորիք, Coelesyria;
—ք երկրի, bowels of the earth;
ի —ս մտանել, to set, to go down, to disappear.
ՍՏՈՐԻՆՔ գ. Ստորին վայրք կամ իրք. սանդարամետք. եւ Վայրագոյն դասք հրեշտակաց եւ բնակիչք երկրի ընդ երկնաւ.
ὀ, ἠ, τὸ κάτω, κατώτατω, κατώτερος, -ρα, -ρον inferior, sublunaris, subterraneus. Որ ինչ է ի ստոր. ստորային. ներքին. խոնարհագոյն. վարի, տակի.
Իջեալ ի ստորին վայրս մահու. (Պտրգ.։)
Ստորինն՝ ներքին է. եւ որպէս մարմնովն ի գերեզման էջ ըստ այլոց մարմնոց, նոյնպէս եւ ոգւովն առ այլոցն մեռելոց ոգիս չոգաւ. (ոսր. պտրգ.։)
Ստորին հայք. (Եղիշ. ՟Դ։)
Կար զօրութեան իմոյ ընդ ստորինս երկրի. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Ը. 15։)
Զաչս մտաց ընդ ստորինս ցնդեցին։ Խարիսխ քո յերկինս, դու ընդէ՞ր ի ստորինս կորանաս։ Վերինքն ուսանին, եւ ստորինքս վարդապետեն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. համբ.։)
cf. Ստորնային.
Ստորին. ստորնային. ստորային. ներքին. որ ինչ է ի ներքոյ երկնից. երկրաւոր. հողեղէն. եւ Ստորերկրեայ. խորին. անդնդական.
Ի ստորնականաց թշուառութեանց դժնէից կենացս ի կամարն երկնից համբարձման։ Մի՛ ընդ հարկանիր լոյսդ ընդ ստորնականիս. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Է։)
Զազդումն շնորհաց՝ քոյին պարգեւաց՝ տան ստորնականաց. (Գանձ.։)
Եւ որ բարձունք՝ նոյն եւ անդունդք են ստորնական. (Շ. իմ. եղակ.։)
four;
— անգամ, four times;
ի չորս գնալ, to go upon all fours;
բարձեալ ի չորից, borne by four men;
որ օր — էին ամսոյն, on the fourth, on the fourth of the month.
եւ նախդրիւ՝ զչորս կամ չորս. ի չորս. ընդ չորս (լծ. եւ նոյն ընդ Քառք. որպէս եւ ընդ պրս. չէհար, չահար, չառ ). τέσσαρες, τέτταρες quatuor չորս. Թիւ՝ միով աւելի քան զերիս. երկիցս երկու.
Ի չորս առաջս։ Ամս հարիւր երեսուն եւ չորս։ Չորք թագաւորք։ Ի չորից կանգնոց։ Որ օր չորք էին ամսոյն (ըստ եբր. ուր յն. է՝ չորրորդ). եւ այլն։
Վախճանէր առ չորիւք որդւովք». այսինքն թողեալ զչորս զաւակս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Չորք անգամ եկին կանայքն ի գերեզմանն. (Սկեւռ. յար.։)
ՉՈՐՍ. Դուն ուրեք գտանի իբր ուղղ. հանգոյն ռմկ. չորս.
Ի նորոց կտակարանաց չորս աւետարանք միայն. (Կոչ. ՟Դ։)
Առաջնորդք նախանձու .. ի յայտնի եպիսկոպոսաց չորս. (ա՛յլ ձ. չորիս) (Վրք. ոսկ.։)
Ի ՉՈՐՍ. Ի ՉՈՐԻՍ. մ. Չորիւք թաթովք կամ ոտիւք. յափսիթերս. որ եւ ՉՈՐԵՔՅԱՓՔ. չորս ոտքով.
Յարուցեալ աղեքսանդրոս ի գահոյիցն՝ շիջոյց զճրագն, եւ ի դուրս ելեալ՝ ի չո՛րս գնայր առ գետովն. (ա՛յլ ձ. չորեքյափք գնայր) (Պտմ. աղեքս.։)
Իբրեւ զմանուկս մատաղս եմք, որք ի չորից զեռան, եւ գնալ յոտից ոչ կարեն. (Կլիմաք.։)
made of cord;
—եայ խարազան, scourge of cords, rope's end.
ՉՈՒԱՆԵԱՅ կամ ՉՈՒԱՆԷ ՉՈՒԱՆԵՂԷՆ. Կազմեալն ի չուանէ. չըվանէ. յն. ի չուանաց. ἑκ σχοινίων ex funiculis.
Արար խարազան չուանեայ. (Յհ. ՟Բ. 15։)
Հեզական չուանեայ քաղցր խարազան փրկչին. (Արշ.։)
Ունէր խարազան չուանեայ կարկամ յոյժ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Նեղեսցին ի փոշւոյ եւ ի շարաւոյ եւ ի չուանեղէն գօտեաց. (Գէ. ես.։)
needy, indigent, necessitous, poor, beggarly;
— եմ յամենայնէ, I possess nothing, I am penniless;
— է, he is in a state of necessity, of want, poverty or need.
οὑκ ἕχων non habens, inops. Որոյ չիք ինչ. չունեւոր. աղքատ. եւ Անշուք. անբաժ. յետնեալ. յետին.
Այրեաց եւ որբոց եւ չքաւորաց հանգիստ եւ դարման առնէր. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
Յաննիւթոյ, չքաւոր, եւ յանկերպարան նիւթոյ. (Ագաթ.։)
Յամենայն պիտոյից չքաւոր։ Չքաւոր ի գիտութենէ. (Ճ. ՟Գ.։ Զքր. կթ.։)
want of necessary things, indigence, necessity, dearth, beggary, misery, poverty;
penury;
privation;
— գանձուց, embarrassed state of the finances;
չքաւորութեամբ կեալ, to live in straitened circumstances, in poverty;
ի չքաւորութեան կայ, he is in great want, he is very poor.
ἁπορία penuria, inopia, defectus ἑκτημοσύνη paupertas. Չքաւորիլն, եւ չքաւոր գոլն. աղքատութիւն. պակասութիւն գոյից, եւ այլոց իրաց.
Այլ նա ի չքաւորութենէ իւրմէ՝ զամենայն զոր ինչ ունէր՝ արկ գոյիւ չափ զկեանս իւր. (Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 44։)
Մեծութիւն լինել զյղփութիւնն սահմանէր, եւ աղքատութիւն՝ զամենեւիմբ զչքաւորութիւնն՝ որ առ կեանս է հարկաւոր. (Բրս. հց.։)
Վասն չքաւորութեան ոք որդւոյ՝ առնիցէ ատելութիւն ընդ ամուսնոյ. (Մանդ. ցանկ.։)
annihilation;
disappearance;
— խնդրոյ, the knotty point of a question.
Յովհաննէս զչքութիւն խնդրոյ լուծանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
cf. Պակաս ;
faulty;
պակասաւոր բայ, defective verb.
Այսպիսիս ոչ է չար, այլ պակասաւոր բարի. (Դիոն. ածայ.։ 3)
to fail;
to want, to be wanting in, to lack, to run short;
to lessen, to grow less, to diminish, to cease;
to weaken, to swoon;
to die;
— լուսնի, wane —եալ ի մտաց, mad, foolish;
—եալ են ոգիք նոցա, they are exhausted, worn out;
—եցին աչք իմ յարտասուաց, my eyes are weary with weeping;
մի թէ —եցա՞յք իմիք, have you perhaps wanted for any thing ?
զի՞նչ այլ —սէր ինձ ի բարեբաստութիւն, what was wanting to my happiness ?
to be eclipsed.
ՊԱԿԱՍԵՄ կամ ՊԱԿԱՍԻՄ. ἑκλείπω, παρεκλείπω , ἑπιλείπομαι deficio ἑλαττόομαι, ελασσοῦμαι minuor, diminuor ὐστερέω indigeo եւ այլն. որ եւ ՊԱԿԱՍ ԵՄ, ես, է. Պակաս գտանիլ. նուազիլ. կասիլ. դադարել. տկարանալ. չբաւել. չգտանիլ. եւ Կարօտիլ. պակսիլ. էքսիլմեք.
Ոչ ինչ պակասի ի նոցանէ։ Պակասեալ էր ի Սառայէ լինել ի կանանց օրինի։ Պակասեալ Աբրաամու՝ մեռաւ։ Պակասեաց արծաթ։ Պակասեցին ռոճիկք, ջուրք, կեանք իմ։ Պակասեսցին որպէս ծուխ՝ զի պակասէ.եւ այլն։
Պակասին մեղք եւ մեղաւորք յերկրէ ի նորանալ ամենայն երկնի եւ երկրի. (Վրդն. դան.։)
Մի թէ պակասեցա՞յք իմիք. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Զիա՞րդ հնար էր պակասել արեգականն ի լրման լուսնին ... բայց այս վասն չարչարանաց արարչին հրաշագործեցաւ. (Մեկն. ղկ.։)
Պակասեալ սպառեալ են ոգիք նոցա։ Պակասեալ էին նոքա ի ծարաւոյ. (Յուդթ. ՟Է. 16։ ՟Ը. 9։)
to lessen, to diminish, to decrease, to reduce;
to deduct, to restrict;
— ի միջոյ, to take away, to deprive of life.
ἑλαττονέω minuo, deminuo ἁφαιρέω aufero եւ այլն. Տալ պակասիլ. նուազեցուցանել. ի բաց բառնալ. պակսեցնել. էքսիլթմէք.
Մեծատունն մի՛ յաւելցէ, եւ տնանկն մի՛ պակասեցուսցէ։ Ըստ պակասելոյ ամացն պակասեցուսցէ զստացուածսն իւր. (Ել. լ. 15։ Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 16. եւ այլն։)
Բազում արտասուքն պակասեցուցանէ զլոյս աչացն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ոչ պակասեցուցանել յառաքինութեան վաստակոց. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Եկա՛յք զսա պակասեցուսցուք ի միջոյ (այսինքն բարձցուք ի կենաց). (Բուզ. ՟Գ. 6։)
Նա Զաքար ի կենացն պակասեցոյց. (Երզն. մտթ.։)
Մի՛ պակասեցուցաներ զաջողուած աջոյս. (Նար. ՟Հ՟Ը։)
cf. Պահայոյզ;
cf. Հմայեակ;
—ք, garrison, guard.
Կացուցաք պահանորդս ի վերայ մեր ի տուէ եւ ի գիշերի առ ի յերեսաց թշնամեացն. (Նեեմ. ՟Դ. 9։)
Պահանորդ պահանորդի մի՝ զգիշերային տեսիլն պատմէր. (Եղիշ. դտ.։)
(Թագաւորն) ի պահանորդացն իւրոց ունի զերկիւղն. (տպ. ի պահնորդացն). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։)
Յոլովագոյնք ի պահանորդացն հմուտք գաւառին լինիցին. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ուր եւ բարձրագոյն տեղի իցէ՝ պահանորդացն ընդունող՝ իբրու մանաւանդ ամրագոյն. (անդ. ՟Ը։)
ՊԱՀԱՆՈՐԴ. որպէս Ուղտապան, ջորեպան, եւ այլն.
ՊԱՀԱՆՈՐԴ. որպէս Գրապանակ հմայից. յուռութք. հմայեկ. համայիլ. φυλακτήριον phylacterium.
Արարից քեզ պահանորդս՝ զի մի՛ ակնհարեսցիս կամ ակնահարիս յումեքէ. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Բ.։ եւ Հ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
to exact, to recover, to require, to claim, to lay claim to;
to examine, to discuss;
— զինչս, to claim, to challenge, to demand;
— ի դատաստանի, to require;
ի բաց — յումեքէ զոգին, to require one's soul of one;
— զամբարիշտս, to punish or chastise the impious;
վրէժս —, to avenge, to be avenged.
(որպէս թէ զ՝ի պահեստ եդեալն կամ զաւանդն եւ զփոխն յետս նահանջել) ἁπαιτέω repeto, requiro, exigo ἑξετάζω exquiro τίω, ἁποτίω vindico, ulciscor λαμβάνω capio Բռնադատել ի հատուցանել զպարտս. համար խնդրել. իրաւունս եւ վրէժս խնդրել. ճշդիւ հետազօտել. կէրի իստմէք
Մի՛ պահանջիցես յընկերէ եւ յեղբօրէ քումմէ (զամենայն պարտս՝ յամի թողութեան)։ Յօտարոտւոյն պահանջիցես՝ որ ինչ իցէ քո առ նմա։ Հարկահանք ձեր ճռաքաղ առնեն զձեզ, եւ պահանջօղք տիրեն ձեզ։ Զգաւազանն պահանջողաց մերժեաց։ Զոր ինչ հանէ ոք ի քէն, մի՛ պահանջեր։ Յայսմ գիշերի զոգիդ ի քէն ի բաց պահաջիցեն.եւ այլն։
Վրէժ պահանջել ի Կղէոպատրայ. (Խոր. ՟Բ. 13. եւ 64։)
Պահանջէ յինէն զտաղանդ պատուիրանին. (Շար.։)
Սատակեցաւ ի պահանջող հրեշտակէ Աստուծոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
Թագաւորն հրէից զքահանայսն ոչ պահանջէր. այսինքն չարկանէր ընդ հարկապահանջութեամբ. (Եփր. համաբ.։)
to be exacted, claimed;
դատաստան —, to be compelled to give account of;
հզօրք հզօրագոյնս պահանջեսցին, the rich shall suffer great torments.
(կր. իբր հ. հյց. խնդրով) ἁπαιτέομαι, ἐτάζομαι reposcor, expetor, exigor. Հելլենաբանութեամբ ասի՝ Պահանջիմ զայս ինչ, փոխանակ ասելոյ ըստ հայումս՝ Պահանջեն յինէն զայս ինչ.
Յետ սակաւ միոյ ի նոյն երթայ՝ ուստի առաւն, եւ զպարտս ոգւոյ պահանջեալ (յԱստուծոյ)։ Հզօրք հզօրագոյնս պահանջեսցին. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 8։ եւ ՟Զ. 7։)
Յայսմ գիշերի զոգիս պահանջեցայց։ Մի՛ գուցէ եւ դատաստան պահանջիցիմ՝ բարեգործել (այլոց) կամելով. (Ածաբ. աղք.։ եւ Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Մի եթէ մեղադրիցէ՞ ծառայն, յորժամ պահանջիցի զաւանդն տեառն իւրոյ. (Իսիւք.։)
Զվերջին թշուառութեանցն պահանջին աղէտս. (այսինքն հարկին լուծանել զվրէժ). (Պիտ.։)
Զմեր յանցանաց ի նմա պահանջեցաւ զպարտս (տպ. մեր ... պարտիս)։ Որք առաջի կան դատաւորին, զիւրաքանչիւր գործոց պատասխանիս պահանջին։ Զպտուղ աղօթից յամենայն ժամու պահանջիմք յԱստուծոյ. (Խոսր.։)
Զայնպիսի վրէժս երբէք ոչ պահանջեցան. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Զի մի՛ զյետին նաքարակիտն՝ պահանջեցայց անդր ի բանտին. (Յիսուս որդի.։)
Իսկ (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
Որչափ մեծ է պատիւս՝ որոյ արժանաւորեցաք, նոյնչափ բազում առաքինութիւնս գործոց պահանջիմք. յն. բազում առաքինութեան եմք պարտական։
exigence, demand, recovery, request, requisition;
pretension;
discussion;
— անիրաւ, exaction, extortion;
յետս — ընչից, claiming, claim.
Ամենայն որ սպանանիցէ զԿայէն, ասէ, զեօթն վրիժուց պահանջումն լուծցէ։ Արի՛ք տեսէ՛ք ... զպահանջումն հակառակամարտին (այսինքն զվրէժն խնդրելի ի սատանայէ). (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. ի նեռն.։)
Ընդ բանից է դատումն, եւ ընդ խորհրդոյ, եւ ընդ սակաւիկ ինչ քինի՝ պահանջումն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Իբր զճշդով պահանջումն սատերն սակի ի բերանոյ կիտին կորիւնի. (Նար. ՟Խ՟Ե։ 2)
object serving to contain another or others, trunk, box, case, scrutoire, sheath, scabbard, cover;
*vestry-room;
— նամակի, envelope, cover;
— թղթոյ, pocket-book, portfolio.
φυλακή, φρουρά custodia. Տեղի պահելոյ եւ պահեստի, կամ պահպանարան.
Արկեղքն առցին ի քէն. բայց զայս պահարանս (այսինքն զանձն աղքատի՝ յորում գանձես զողորմութիւն, կամ զգանձատունն Աստուծոյ) ոչ մահ կարէ ապականել, եւ ոչ պէտք են մեզ դրանց եւ նգաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
(Պղատոն ասէ) որպէս ահա յումեմն ի պահարանում եմք (ի մարմնի). (Սահմ. ՟Ը։)
Թէ ոք քակտէ զպահարան հոգւոյն զմարմինն, ասէ պարտական լինել դատաստանի. (Երզն. մտթ.։)
Երանելին Մելիտոս ի պահարանիս այս ծածկեալ կայ. (այսինքն ի շիրմի). (Ոսկ. ի մելիտ.։)
Զպատուական մարմին նորա եդին ի պահարանի (դագաղաց) տանել յեկեղեցին. (Ճ. ՟Գ.։)
Իբրեւ լուսին յարեգակնէ (լուսալիր եղեալ). զի տայ՝ մինչ լնու զպահարանն, եւ առնու՝ մինչ հանէ զամենայնն. (Վրդն. ծն.։)
Ետու կազմել զմեծածախ պահարանն Սուրբ Նշանի։ Ետու զիմ հայրենի սուրբ նշանս՝ մեծածախ պահարանով. (Յիշատ.։)
Իջոյց ի պահարանէն (զսուրբ Նշանն). (Մամիկ.։)
to preserve, to keep, to maintain;
to guard, to watch over;
to preserve, to guarantee;
to keep, to observe;
to hide, to keep secret, to conceal;
to abstain from, to fast;
լռութիւն, — to keep silence;
— զանձն յիմեքէ, to refrain, to forbear, to avoid;
նմա պահեալ կայ or է, it is reserved or destined for him to;
cf. Խոստումն.
(ի բառէս Պահ) φυλάσσω, -ττω, ἑπιφυλάττω , διαφυλάττω custodio φρουρέω praesidio teneo τηρέω, διατηρέω, σωτηρέω servo, observo, conservo σκεπάζω tego, operio συνέχω contineo. Պահ ունել. զգուշութեամբ պահպանել. սպաս ունել. հովանի լինել. եւ Պինդ ունել. արգելուլ. ի ներքս փակել. եւ թագուցանել. մթերել, եւ այլն, բազմապատիկ առմամբ. սագլամագ.
Գործել զնա եւ պահել. Պահել զճանապարհն ծառոյն կենաց. կամ զճանապարհ Տեառն։ Պահել զհրամանս, զօրէնս, զխրատ, զբանս, զարդարութիւն։ Արածեցից զխաշինս քո եւ պահեցից։ Կերակուրք ի քաղաքս պահեսցին։ Պահէին զքաղաքն։ Ամենայն պահպանութեամբ պահեա՛ զսիրտ քո։ Պահեսցէ զքեզ ի կնոջէ օտարէ եւ չարէ։ Արդարութիւն պահէ զանմեղս։ Պահեաց զտունս Իսրայէլի յԵգիպտոս։ Ծանեաւ զարդարն, եւ պահեաց զնա անարատ Աստուծոյ։ Պահէր յաներկաթ բանտն արգելեալ։ Եւ արքն՝ որ պահէին զնա։ Պահել զպատուիրանս։ Հրեշտակաց իւրոց պատուիրեալ է պահել զքեզ. եւ այլն։
Զգուշութեամբ հրամայէր պահել զսուրբսն։ Մեզ կան պահին ի սկզբանէ պատրաստութեամբն. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը։)
Ասի եւ այս ի սուրբ արանց, եթէ ծուլիցն եւ հեղգագունիցն հրեշտակքն շատ աշխատին ի պահելն զնոսա. (Վրդն. դան.։)
Այլ հայէր նա ուղիղ ննջեցելոցն պահեալ՝ զշնորհս պարգեւաց. իմա՛ պահեալ կամ համբարեալ գոլ։
Պա՛րտ է զկտակագիրն ի ներքոյ կնքոյ մատանւոյ պահել. (Մխ. դտ.։)
Լացին առաջի տեառն, եւ պահեցին յաւուր յայնմիկ։ Թաղեցին զնոսա, եւ պահեցին զեօթն օր։ Կոծեցան եւ պահեցին։ Զի՞ է զի պահեցաք մեք, եւ դու ոչ տեսեր։ Ի հակառակութիւնս եւ ի կռիւս պահէք։ Յորժամ պահիցէք, մի՛ լինիք իբրեւ զկեղծաւորսն տրտմեալք։ Պահեմ երկիցս ի շաբաթու.եւ այլն։
Առնուին պահս պահել, եւ խնդրել յԱստուծոյ, զի փրկեսցէ զնոսա. (Բուզ. ՟Գ. 7։ 1)
guard, defender, protector;
armour, cuirass;
preservative;
phylactery;
— զէնք, defensive armour;
— լանջաց, breast-plate;
— բազկաց, armlet, bracelet, leather gauntlet;
— բարձից, greaves, legpiece;
վերտ —, mail, coat of mail;
ջղեայ եւ կաշեայ —, leather-cuirass, buff jerkin.
Որ ինչ պահպանէ յարտաքին վնասուց. մանաւանդ զրահք, լանջապանակք, բազպանք եւ սռնապանք սպառազինաց.
Տախտակս պղնձիս՝ թիկանց եւ լանջաց, եւ պահպանակս բարձից եւ բազկաց։ Որ ի նոցայցն պահպանակացն եւ զինուցն փայլմունք եւ շողիւնք։ Վառեալ վերտ պահպանակօք՝ ուր ոչ գծէին նետք։ Ի ջղեայ եւ ի կաշեայ պահպանակաց զգեստուն. (Խոր. ՟Ա. 10. 23։ ՟Բ. 82։ ՟Գ. 37։)
Եթէ պահպանական վստահութեան զանձն ուրուք լքցէ։ Պահպանակդ երկրպագելի (սուրբ խաչդ) ի զգայարան սրտիս միասցի. (Նար. ՟Գ. եւ ՟Կ՟Ե։)
Գիր ունելով եւ պահպանակս հմայականս։ Առնել հմայեակս եւ պահպանակս. (Կանոն.։)
to guard, to preserve, to keep;
to protect, to guarantee, to sustain, to defend;
to shield, to screen, to secure or shelter from;
to maintain, to entertain;
— զանձն, to guard, to preserve oneself from;
— ի ցրտոյ, to screen from the cold.
ՊԱՀՊԱՆԵՄ ՊԱՀՊԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. φυλάττω custodio, servo եւ այլն. Պահել որպէս պահպան. վերակացու՝ պաշտպան՝ հովանի լինել. պատսպարել.
Պահպանեա՛ զմեզ Քրիստոս Աստուած մեր։ Օրհնեսցի եւ պահպանեսցի, եւ այլն։ Պահպանեա՛ զժողովուրդս քո Քրիստոս. (Ժմ.։ Նար.։ եւ Շար. ստէպ։)
զի պահպանիցիմք հրեշտակաւ Աստուծոյ ի նետից սատանայի։ (Խոսր.։)
Կա՛մ է տէրունեան բանին՝ զառաքինին միշտ յաւէտ պահպանեցուցանել։ Որ զարգելեալսն ի նմին (այսինքն ի հնոցին Բաբելոնի) պահպանեցուցեր։ Զօրութեամբ եւ շնորհօք զքեզ պահպանեցուցեալ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 149։ Շար.։ Կիւրղ. թղթ. առ կոստանդ.։)
to freeze, to be frozen, to congeal, to coagulate, to thicken;
to catch cold;
— յերկաթս, to arm with cuirass.
(լծ. եւ յն. բա՛ղօս զի՛նօմէ, բի՛զնիմէ ). πήγνυμαι յորմէ լտ. pangorm gelo, congelo. որ եւ ՊԱՂԱՆԱԼ. Ի պաղ փոխիլ. այսինքն սառիլ. պնդանալ կամ ձուլիլ որպէս սառն միապաղաղ. տօնմագ, պուզ պաղլամագ կամ տէսիլմէք, բէքլէնմէք.
Պաղեցան որպէս պարիսպ ջուրք. պաղեցան ալիք ի մէջ ծովուն։ Իբրեւ զսառն պաղեալ, որ հալիցի ի հասանելոյ ջերմութեան. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 8։ Յոբ. ՟Զ. 17։)
Գետս այս պաղէր ձեամբ, մինչ յատականալ նմա (այսինքն որպէս սալայատակ լինել). (Պտմ. աղեքս.։)
Պաղէր այնուհետեւ ջուրն։ Մի՛ պաղելս մարմնոյ մեղկացուսցէ զհոգիս մեր. (Սիսիան.։)
Շիջաւ հուրն, եւ տապակն պաղեցաւ. (Հ. մայ. ՟Ժ՟Զ.։)
Իսկ անդ, յնվր. ՟Լ՟Ա.
՟Լ՟Թ. բիւր, եւ ՟Ե. հազար է համար զօրացն Յուլիանոսի՝ ամենեցունց պաղեալ յերկաթս. իմա՛ որպէս միաձոյլ երկաթապատ զրահաւորեալ։
siege, investment, blockade, surrounding, occupancy;
— մտաց, anxiety, preoccupation;
դնել զոտս ի պաշարման, to fetter, to put into irons, to shackle;
ի — եւ յարգել արկանել, to besiege, to lay siege to, to invest.
Յորժամ գայցէ նեղութիւն եւ պաշարումն։ Եդիր զոտս իմ ի պաշարման (յն. յարգելս)։ Եկն քաղաքն ի պաշարումն։ Լի՛ց քեզ ջուր պաշարման։ Պաշարումն առաքեաց ի հեթանոսս։ Ի նեղութեան եւ ի պաշարման։ Վասն բերդիցն պաշարման. եւ այլն։
Ի պաշարումն եւ յարգել արկանել զնոսա։ Չլինէր Գամագիտ պաշարմանն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to adore, to worship;
to minister, to serve, to wait on;
to administer, to confer;
to officiate;
to provide, to furnish;
to exercise, to employ;
— զխորհուրդս, to administer the Sacraments;
— զծառայութիւն, to serve.
λατρεύω colo, adoro σέβομαι, εὑσεβέω pie colo λιτανεύω supplico. Կրօնաւորութեամբ մեծարել զԱստուած. յարգել զնա երկրպագութեամբ, պատարագօք, պաղատանօք, եւ մանաւանդ հաւատարիմ եւ վայելչական ծառայութեամբ.
Եւ է պաշտելն ծառայութեան անուն. (Խոսր. պտրգ.։)
Պաշտեսջի՛ք զԱստուած ի լերինս յայսմիկ։ Տեառն Աստուծոյ քում երկիրպագցես, եւ զնա միայն պաշտեսցես։ Պաշտել զնա սրբութեամբ եւ արդարութեամբ։ Զոր պաշտեմն հոգւով իմով։ Պաշտիցէք զՏէր Աստուած մեր զամենայն ժամանակս։ Զոր դուք յանծանօթս պաշտէք։ Պատարագօք զերեսս սորա պաշտեսցեն մեծամեծք ի ժողովրդոց.եւ այլն։
Սա է աստուածապաշտ առ ճշմարտութիւնն. վասն զի այնպէս պաշտէ զԱստուած, որպէս ինքն Աստուած պաշտիլկամի։ Ամպարիշտ է՝ որ ոչ պաշտէ զԱստուած՝ որպէս կամի պաշտիլ. (Իսիւք.։)
ՊԱՇՏԵԼ. λειτουργέω, θεραπεύω ministro. որ եւ ասի ԿԱԼ Ի ՊԱՇՏԱՄԱՆ. ԿԱՏԱՐԵԼ ԶՊԱՇՏՕՆ. Սպաս տանել ի տանն Աստուծոյ. առնել զգործս կրօնի.
Մերձենայցեն ի սեղանն սրբութեան՝ պաշտել։ Մտանիցէ ի խորանն վկայութեան՝ պաշտել ի սրբութիւնսն։ Պաշտեցէ՛ք զպաշտօն Աստուծոյ ձերոյ.եւ այլն։
Երեկունն ծունր չկրկնել, եւ յարութեան պաշտել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի ձեռին իւրում սաղմոսարան, եւ պաշտէր մեծաձայն. (Հ. դեկտ. ՟Է.։)
ՊԱՇՏԵԼ. διακονέω, ὐπηρετέω ministro, administro. Սպասահարկել. ծառայել. աշխատիլ ի պէտս այլոյ, արբանեկել. մատուցանել զպէտս, դարմանել. հոգալ. պահել. ունել զպաշտօն ինչ, եւ վարել, կատարել. պէտ ընել.
Հրեշտակք մատեան, եւ պաշտէին զնա։ Ոչ եկն պաշտօն առնուլ, այլ պաշտել։ Ե՞րբ տեսաք, եւ ոչ պաշտեցաք զքեզ։ Որք եկին զկնի Յիսուսի ի Գալիլեէ՝ պաշտել զնա։ Պաշտել զսեղանս, զսուրբսն։ Յոտն եկաց, եւ պաշտէր զնոսա։ Զպէտսն իմ՝ եւ որոց ընդ իսն էին, պաշտեցին (կամ պաշտէին) ձեռքս այս։ Մի՛ զոք յիւրոց անտի արգելուլ ի պաշտելոյ զնա։ Ամենայն մարդ զանոյշ գինի յառաջագոյն պաշտէ.եւ այլն։
Ոչ եկի զի պաշտեցայց, ասէ այլ զի պաշտեցից. (Ոսկ. ես.։)
Օդքս՝ զոր Աստուած արար, զամենայն արարածքս միանգամայն պաշտեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը։)
Յետ հաստատելոյն հաստատութիւն յաւուրն յերկրորդում, պաշտեաց ստուեր նորա զգիշերսն որ զկնի. (Եփր. ծն.։)
Զկէս աւուրցն ինքն լոյսն պաշտեաց։ Լոյսն անմարմին եւ աննիւթ պաշտէր զչափ աւուրն. (Եփր. եւ Վրդն. ծն.։)
Յովհան Մանդակունի պաշտեաց զաթոռ հայրապետութեանն ամս ՟Զ. (Ասող. ՟Բ. 2։)
Յղեցեալ յագարակ աշխարհիս՝ պաշտել զանասունս. (Լմբ. իմ.։)
Պաշտեաց ի նմա (յօձն) զկամս իւր սատանայ. (Եփր. ծն.։)
Հանդերձ այլովք կանամբք, յորս պաշտեցան կամք Աստուծոյ. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Իսկ յասելն՝ (Վրդն. սղ. ՟Ի՟Թ։)
Պաշտէ սաղմոսս այս եւ զԵզեկիա. իմա՛, ակնարկէ, որ հայի ի յաջորդ նշ.։ 12
worship, adoration, latria, religion;
service, office, ministry;
ceremony, mystery;
service, office;
employment, function, duty, post, place;
— աստուածային, divine worship;
— կռոց, idolatry, the worship of idols;
սնոտի —, superstition;
— ննջեցելոց, burial service;
burial;
— բարի, piety, religion, fear of God;
հասարակաց պաշտամունք, public functions;
—, պաշտամունք, Olympic or public games;
ի պաշտամանէ, by profession;
պաշտօնեայ հասարակաց պաշտամանց, the Minister of Public worship;
— առնել, to pay one's court to, to court, to flatter;
— առնուլ, to be honoured or adored, to be ministered to;
— հարկանել, տանել, to serve;
ի պաշտաման կալ, to be in the ministry;
պաշտել զ—, to exercise one's trade or calling;
— տանել, to serve, to worship, to adore;
ի — առնուլ, to adore;
— մատուցանել, to worship, to perform a service agreeable to God;
աստուածական առնուլ —, to cause oneself to be adored like a god;
ի — մտանել, to enter a person's service;
— կատարել, to fulfil a function;
կորուսանել զ—, to lose one's place;
ունել, ժառանգել զ— ուրուք, to take a person's place, to replace one;
— կատարել վասն հոգւոյ ուրուք, to celebrate a mass for the repose of a person's soul;
—ս երգոց կատարել, to sing psalms, to praise;
— ինչ առնելով, — ինչ առնելոյ վասն, through respect, for regard, by adulation.
Գտանի եւ՝ պաշտօնս, զպաշտօնս. որ եւ ՊԱՇՏՈՒՄՆ, տման. s. ՊԱՇՏՕՆ որ եւ ՊԱՇՏՈՒՄՆ. λατρεία, σεβασμός, θρησκεία cultus religiosus, veneratio, adoratio λειτουργία , θεραπεία ministerium, officium, servitus, famulatus, obsequium, religio եւ այլն։ Բարեկրօն ծառայութիւն կամ սպասահարկութիւն Աստուծոյ, աստուածպաշտութիւն. պաշտելն զԱստուած երկրպագութեամբ եւ պատարագօք եւ աղօթիւք. կրօնք. կարգ. հանդէս արարողութեանց. եւ ամենայն սպասաւորութիւն կարգեալ ի պաշտօն Աստուծոյ. սէճտէ, իթաաթ, իպատէթ, խզմէթ, զիմմէթ. մանսըպ, փայէ. եբր. ապօտան.
Պահեսջի՛ք զպաշտօնդ զայդ։ Զի՞նչ է պաշտօնս այս ձեզ ... զոհ զատկի Տեառն է այս։ Զսեղան ողջակիզացն, եւ զամենայն զկահ պաշտամանն։ Հրաման ետ Մովսիսի կազմել զպաշտօնն ղեւտացւոցն։ Պաշտել զպաշտօն Տեառն առաջի նորա ... պատարագօք մերովք։ Սրբեցան ղեւտացիքն ... եւ ապա մտին պաշտել զպաշտօն իւրեանց ի խորանին վկայութեան.եւ այլն։
Ղեւտացիքն կատարէին զպաշտօնսն իւրեանց յարտաքին խորանն. (Եղիշ. խաչել.։)
Պաշտօն՝ ոչ միայն փառաբանութիւնն Աստուծոյ է, այլեւ բովանդակ նորա ծառայութիւնն. (Խոսր.։)
ՊԱՇՏՕՆ. σέβασμα numen δυσδαιμονία superstitio. Առարկայ սուտ պաշտաման՝ չաստուածք, դիք, կուռք. աղանդ.
Բանաւորաց հրամանաւ՝ կարգէին ի պաշտօն դրօշեալքն։ Ինքն (մարդն) լաւ է քան զպաշտամունս իւր (զկուռսն)։ Իբրեւ կերաւ, պայթեաց վիշապն. եւ ասէ (Դանիէլ), տեսէ՛ք զպաշտամունսդ։ Խնդիրս ինչ վասն իւրեանց պաշտաման ունէին ընդ նմա. եւ այլն։
Այրէին կիզուին զտունս պաշտաման կրակին. (Եղիշ. ՟Գ։)
ՊԱՇՏՕՆ. διακονία diaconatus, ministerium ὐπηρέτημα officium եւ այլն. Սարկաւագութիւն. սպասաւորութիւն. սպաս. ժամերգութիւն. եւ ամենայն ծառայութիւն մատուցեալ Աստուծոյ կամ մարդկան.
Եթէ պաշտօն, ըստ պաշտամանն։ Զպաշտօնն իմ փառաւոր առնեմ։ Վիճակ պաշտամանս։ Արհամարհեալ լինէին ի պաշտամանն հանապազորդ այրիք նոցա.եւ այլն։
Բայց թէ ներես սրտիս իմոյ սիրելութեան, եւ տաս կամօք ըզքեզ ձեռացըս պաշտաման (ի թաղել զքեզ). (Լմբ. տաղ.։)
Առ իւրեանցն պաշտօնս վարելով պաշտօնայիւք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Յարուցեալ արկին պաշտօն (սաղմոսերգութեան) մինչեւ ցառաւօտն։ Երբեմն արկեալ մեր պաշտօն։ Ես յորժամ արկանեմ պաշտօն։ Եւ քո խորհուրդք ո՞ւր էին յորժամ զպաշտօնն արկաք. (Վրք. հց. ձ։)
Ոչ սպասեցին հասանելոյ սովոյն. այլ յառաջագոյն առաքեցին զՊօղոս եւ զԲառնաբաս, զի պաշտօն արասցեն Հրէաստանեացն. (Ոսկ. գծ.։)
Պաշտօն առնուլ. (Մտթ. ՟Ի. 28։ Մրկ. ՟Ժ. 45.) իմա՛ ըստ յն. սպասաւորիլ, պաշտիլ. διακονηθήναι . որպէս եւ Պաշտօն հարկանել, է սպասաւորել.
Չեմ արժանի պաշտօն առնլոյ, այլ հարկանելոյ. (Եզնիկ.։)
ՊԱՇՏՕՆ. Գործ հաճոյական. հաճոյք. շնորհուկք. մարդահաճութիւն. χάρις gratia. եւ բայիւ χαρίζομαι, κολακεύω adulor. խաթըր, կեօնիւլ սայմասը՝ պագմասը, գըլընմագ.
Զի մի՛ կարծիցես՝ պաշտօն առնելով աշակերտին ստեղծանել այսպիսի ինչ զվարդապետէն։ Զմիւսն ոչ կամեցան յաւելուլ. քանզի պաշտօն իմն առնէին թագաւորին (Հերովդի)։
Զի մի՛ ոք այնպէս համարիցի, եթէ պաշտօն ինչ առնելով այնպէս յարգիցէ։ Ոչ պաշտօն ինչ առնելով, եւ ոչ ի ցոյցս ինչ գրեցին զոր գրեցին։ Ոչ միշտ պարտ իցէ պաշտօն ինչ առնելոյ վասն խօսել, մանաւանդ թէ ոչ երբէք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. 6. 11։ ՟Բ. 5։ եւ եփես. ՟Զ։)
from some place;
— —, from several places, in all directions;
ամենայն —, on all sides;
from all quarters;
այլ —, այլուստ —, from another side, elsewhere, in or from another part;
բազում —, յոլով —, from many places;
often, in many ways;
ոչ —, ոչ — այլ —, from no other place, from no other part;
երկիւղ եւ ոչ —, no fear;
ոչ — է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ, there is no power but from God;
ոչ գոյր — նմա պատերազմ, no war was undertaken in his time.
Ո՞րպէս, կամ ո՞ւստ զայլ գտցուք բան՝ թողեալ զսա. քանզի ո՛չ գոյ։ Ո՞ւստ անուանեցան այսոքիկ։ (Պղատ. տիմ.։)
Ո՞ւստ յայտնեցաւ լրբենի աղքատս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. (տպ. սուտ)։)
Զամենեցուն զո՛ւստն եւ զզիա՛րդն յայտնելով։ Առ ասէ, եւ ստեղծ. զո՛ւստ էառն, եւ զո՛վ էառն ուսար։ Ո՛չ զո՛ւստն, եւ ոչ զորպէսն նշանակեալ բանին. (Խոր. ՟Ա. 1։ Ոսկ. ծն.։ Նիւս. կազմ.։)
Զո՛ւստն ոչ ոք գիտէ, ուստի՞ գայ, կամ յո՛ երթայ. (Համամ առակ.։)
Ո՞ւստ ուստեք ծառք զգենուն զիւրեանց քաջ վայելչութիւն. (Վեցօր.։ եւ Եփր.։)
Յո՞րժամ աշակերտէր, եւ ուստի՞, եւ ո՞ւստ ուստեք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Ո՛չ գիտեմ, եթէ ու՞ստ, այլ եղեւ նմա կարծիս յինէն. (Վրք. հց. ՟Բ. ձ. (տպ. ուստի՞)։)
ա. cf. ՈՒՍՏԵՄՆ.. ποθέν aliunde, ab aliquo, ex quodam (loco, homine) եւն). (որպէս ուստ ոք, կամ իք. յուստ իմեքէ. ի տեղւոջէ իմեմնէ)
Յորժամ հայր սիրելի ուստեք գայցէ, արժանի որդիքն կառօք ընդ առաջ ելանեն։ Ուստեք ժողովէր հոնս։ Միթէ կասկա՞ծ ինչ ուստեք էր նմա. (Ոսկ. թես.։ Փարպ.։ Եզնիկ.։)
Ի թշնամեաց ուստեք (այսինքն ոմանց). (Փարպ.։)
Զո՛ ուստեք ասեն զինէն մարդիկն, թէ իցեմ. իսկ դուք զո՞ ուստեք ասէք». այսինքն զո՞ ոք. յն. լոկ, զո՞. (Մրկ. ՟Ը. 27. 29։)
ՈՒՍՏԵՔ ՈՒՍՏԵՔ. մ. Յայլեւայլ տեղեաց. ի կողմանց կողմանց. աստի եւ անտի. ասկից անկից.
Եւ որ ուստեք ուստեք եկեալ հասեալ էին ի թիկունս օգնականութեան։ Ոմանք ուստեք ուստեք եկեալ ժողովեալ են։ Մոգպետք՝ որք գային ուստեք ուստեք. (Ագաթ.։ Զենոբ.։ Ճ. ՟Բ.։)
ԱՄԵՆԱՅՆ ՈՒՍՏԵՔ. մ. πανταχόθεν undique. Յամենայն կողմանց. յամենայն կողմանէ. ամենայն մասամբ, ըստ ամենայնի. ամմէն դիաց.
Ամենայն ուստեք իբրեւ զմեղուս հաւաքել զպիտանացուսն։ Ամենայն ուստեք զոյգ ինքեան եւ նման. (Ածաբ. մակաբ. եւ Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
Ուրանօր ի միասին ընթացեալ կուտեցան ամենայն ուստեք։ Ամենայն ուստեք ահից յաճախութիւն լինի. (Յհ. իմ. պաւլ.։ Խոսր.։)
Ի բնակութենէն, եւ ի հանդերձիցն եւ յամենայն ուստեք յայտ արար, թէ որպիսի ինչ ոք էր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
ԱՅԼ ՈՒՍՏԵՔ, ԱՅԼՈՒՍՏ ՈՒՍՏԵՔ. մ. ἁλλαχόθεν aliunde, aliis ex locis. Յայլմէ տեղւոջէ. յայլոց տեղեաց. յայլմէ ումեքէ. այլուստ. ուրիշ տեղաց.
Փրկեալ ի ձեռն նորա յերկրէն եգիպտացւոց, եւ այլ ուստեք բազում անգամ։ Այլ ուստեք առնու մարմին, եւ այլ ուստեք զպատմուճանն։ Վասն առնս այսորիկ այլուստեք ցուցանել ինչ որ ունիմք. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։ Ճ. ՟Գ.։ Իգն.։)
Զի՞նչ հաղորդութիւն ունէր ընդ մեզ, թէ այլուստ ուստեք էր մարմինն, եւ ոչ ի մերմէ զանգուածոյս. (Ոսկ. մտթ.։)
Որպէս բազում ուստեք, եթէ կամիցին, գոյ ուսանել։ Որպէս բազում ուստեք ցուցանէ առաքեալ. (Ածաբ. պենտեկ.։ Բրս. հց.։)
Յօժարութիւն բարուցն կարէ յոլով ուստեք առնել բարի։ Ցուցանի յոլով ուստեք յաւետարանական ասացուածս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9. 30։)
Ո՛Չ ՈՒՍՏԵՔ. մ. οὑδαμόθεν nullo ex loco, nulla ex parte οὑδαμῶς, μηδαμῶς nullatenus եւ այլն. Յոչինչ տեղւոջէ. յոչինչ կողմանէ. ո՛չ այլուստ. բնաւ ոչ յումեքէ կամ յիմեքէ. ոչ իւիք. ոչ երբէք. ո՛չ. հիչ տեղաց մը. հիչ.
Ոչ ուստեք առնոյր կին, եթէ ոչ ուստի ինքն իսկ էր։ Ոչ ուստեք, քան եթէ յարմատոյ եւ այլն։ Ոչ երկիւղ զնա սասանէ ուստեք. (Ոսկ. մտթ.։ Պիտ.։ Խոսր.։)
Ոչինչ երեւէր օգնականութիւն ուստեք։ Ոչինչ այնուհետեւ կասկած շփոթից ուստեք ունէր։ Ոչ արտաքուստ ուստեք. (Եղիշ. ՟Գ։ Խոր. ՟Ա. 13. եւ 1։)
Ի յոչ ուստեք եւ յոչ գոյէ եղեն զօրութեամբ աստուծոյ. (Հին քեր.։)
whence, of which, of what;
whence ? from where ? from what place ? from whom ? from what ?
so, for that reason, on that account;
well, then, consequently, in consequence;
— ճանաչես զիս, how comes it that you know me ?
— գաս, whence comest thou ?
— ես, whence are you ?
— է ինձ այս զի, how is it that it happens to me ? how is it that ?
— եւ, — եւ իցէ, from any place whatever, where you like.
ՈՒՍՏԻ՞. πόθεν; unde? Յորմէ՞ տեղւոջէ. եւս եւ յումմէ՞. յորո՞ց իրաց. յի՞նչ պատճառաց. ուսկի՞ց, ուսկէ՞
Մկրտութիւնն յովհաննու ուստի՞ էր, յերկնի՞ց, եթէ ի մարդկանէ։ Սմա ուստի՞ իցէ այս իմաստութիւն։ Եւ ուստի՞ է ինձ այս, զի եկեսցէ մայր տեառն մոյ առ իս։ Ուստի՞ ճանաչես զիս։ Ոչ գիտեմ զձեզ, ուստի՛ էք։ Ոչ գիտես, ուստի՛ գայ, կամ յո՛ երթաց.եւ այլն։
Ուստի՞ իսկ է մեզ լինելս, ուստի՞ առաք սկիզբն, կամ յումմէ՞ եղեաք. (Իսիւք.։)
Կայէն (ի պէտս զոհելոյ) ուստի՛ եւ կորզեաց հասկս յոռիս արհամարհանօք. (Եփր. եբր.։)
Եղիսէ ասէ ցգեհեզի. ուստի՞ գայիր, իբր ոչ եթէ չգիտեմ զուստին, այլ սուգ առեալ ունիմ զուստիոյդ (այսինքն վասն ուստի՛ գալոյդ). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
ՈՒՍՏԻ մ. ὄθεν unde. իբր յարաբերական՝ Յորմէ. յորմէ վայրէ. ի տեղւոջէն՝ յորմէ. յիրաց՝ յորոց, վասն որոց իրաց. անտի՝ ուր. ուսկից որ.
Դարձայց ի տուն իմ, ուստի ելի։ Գնացին յանտիոք, ուստի էին, յանձն արարեալ շնորհացն աստուծոյ։ Իջեալ ի սիրակուսա՝ եղեաք աւուրս երկուս. ուստի գնացեալ՝ հասաք ի հռեգիովն։ Ժողովես՝ ուստի ոչ սփռեցեր. եւ այլն։
Արդարութիւնն լուսաւորեսցի ի խաչն, ուստի տէրն յայտնեցաւ, ուստի տէրն կախեցաւ, ուստի փառք նորա ծագեցին, եւ լցին զերկիր. (Ագաթ.։)
Ի նոյն բլուր՝ ուստի էջն, վերջոտնեալ ելանէ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Ուստի հիմն իցէ շինուածոյն, եւ կատարն անտի լինիցի. (Բուզ. ՟Գ. 5։)
ՈՒՍՏԻ. շ. ὄθεν unde, ideo, propterea. Վասն որոյ. վասն այսորիկ. նմին իրի. ապա ուրեմն. ուստի, անանկ է նէ.
Հաճոյ թուեցաւ հերովդի, ուստի եւ երդմամբ խոստացաւ տալ նմա եւ այլն. (Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 7։ Տե՛ս ՟Բ. 17։ ՟Գ. 1։ Իմ. ՟Ժ՟Բ. 23. եւ այլն։)
Ուստի եղբարք սուրբք, նայեցարո՛ւք. զՈւստին փոխանակ վասն այսորիկ ասելոյն դնէ. զուստին փոխանակ վասն այսորիկ ասելոյ ասաց. (Ոսկ. եբր.։)