opinion, advice;
esteem, consideration, reputation, high value;
account, sum;
judgment, sentence;
tribute, tax;
տեարք —ի, arbiters of strife, judges;
զարդարակ հատուցէք —, pronounce a sentence worthy of.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «համա-րում, կարծիք, որոշում, վճիռ» Փիլ. Պիտ. Խոր. Արծր. որից վարկանիլ «համարել, սե-պել, կարծել» Խոր. Պիտ. վարկադրել Յհ կթ. վարկած Նար. վարկանումն Մաքս. ի դիոն. վարկատրել Անթիպատր. նախավար-կել Մաքս. եկեղ. նոր բառեր են՝ վարկաբեկ, վարկաբեկել, վարկաբեկիչ, վարկաբեկու-թիւն, վարկաւորել ևն։
dry, arid, parched;
cf. Երաշտութիւն.
• = Պհլ. *rašt «ցամաք, չոր» բառից, որ ա-ւանդուած չէ, բայց կայ պրս. [arabic word] rašt «very dry, շատ չոր» (չգիտէ ԳԴ), որի երկ-ռորդ փոխաբերական նշանակութիւնն է «հող, ցամաք երկիր» (այս իմաստը գիտէ ԳԴ)։ Նկատելի է, որ «երկիր, հող» նշանակող բա-ռերը ծագում են «չոր» նշանակող բառերից. այսպէս՝ լտ. terra «երկիր, հող» գալիս է հնխ. ters-«չորանալ» արմատից. հիռլ. tīr «երկիր» գալիս է tīr «չոր» բառից. հյ. ցա-մաք «հող» ծագում է նախաւոր «չոր» նշա-նակութիւնից ևն։ Բայց հայերենի մէջ էլ ե-րաշտ ունեցել է «հող» նշանակութիւնը, ինչ-պէս ցոյց է տալիս Ղրբ. ըրըշտա՛ վրէտ<ե-րաշտահոտ «անձրևը նոր սկսած ժամանակ հողի հոտը»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. արաշտ «երաշտ», չորութիւն», որից ըրըշտա՛վրէտ «երաշտահոտ, հողի հո-տը՝ անձրևը նոր սկսած ժամանակ»։
cartilage, gristle;
soap;
cf. Օճառ.
• . ի-ա և ո հլ. «սապոն կամ այս նը-պատակին ծառայող օշնան խըտո. օճառա խօտ, saponaria officinalis L» ՍԳր. Կոչ. 305 (սեռ. աճառոյ). Լմբ. մատ. 93, 376 (գրծ. ա-ճառաւ, աճառօք, այլ ձ. օնառօք), 136, 167 (գրծ. աճառօվ), Նար. Մխ. Երեմ. որ և օնառ «սապոն» Եսթ. բ. 3. Մաղաք. գ. 2. Դան. ժգ, 17. Եղիշ. հյր. մեր 199. Լծ. ար. կամ ոճառ (գրծ. ոճառաւս) Լմբ. մատ. 500. յաջորդից զանազանելու համար արդի գրականում ըն-դունուած է միայն օճառ ձևը, որից օճառա-խոտ, օճառացում (saponification) նոր բա-ռերը։
• ԳՒՌ -Ունենք աճառ Եւդ. Սեբ. «բոլորովին նոր, չհնացած, չմաշուած (տուն, շէնք, ըզ-գեստ)». յատկապէս ասում են նոր-աճառ Եւդ. 2. Ասլ. Սեբ. Սվ. «ուժը՝ թարմութիւնը տեղը, աշխոյժ, կայտառ, եռանդուն (մարդ, թև, թիկունք)». որից աճառուտ Զն. «աշխոյժ, կորովի, vigoureux». Զէյթունի բարբառով աաւում է աջօր «նոր (գինի, տիկ ևն)»։ Յայտ-նի չէ թե այս բառերը վերի աճառ ձևի՞ց են, թէ փոխառեալ թուրքերէնից. որովհետև միև-նոյն ժամանակ ունինք պրս. [arabic word] aǰar «թարմ ու դալար», քիրգիզ. [arabic word] aǰar, [arabic word] ažar «դէմքի առողջ և դեղեցիկ գոյն, կտաւի փայլ», [arabic word] aǰarlə «առողջ ու փայլուն ռոյնով»։ Աճառ «աշխոյժ» ձևը վերի բառից եթէ յառաջացած է, այդ պարագային պէտք է դնել հայերէնից իբր փոխառութիւն։
• ԳՒՌ.-Իբրև միջին հյ. բառ ունինք ո-ճոռք «առիք (Նորայր, Բառ. ֆր. 584 ա), որ կայ նաև արդի գաւառականներում. ինչպէս՝ ոհոռք Ախք. Լ. Թեհ. Ղզ. Ղրբ. Մկ. Տփ. ուռ-ճունք Ագլ. որճունք Հջղ. ուռճօնք Աստ. (Բառ. երեմ. էջ 189 յիշում է ոճոռք, որճունք ձևերոմ այժմ Երևանի բարբառով օ՛ջօրք). բայց այս բոլորը նո՞յն է վերի աճառ ձևի հետ։
orange;
բանդակ ի նարնջոյ, conserve of oranges, marmalade;
շաքարապատ կեղեւ նարնջոյ, candied orange-peel.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «փորթուխալ» Մխ. առակ. հների մօտ. շփոթուած է թուրինջի, լիմոնի և կիտրոնի հետ. տե՛ս ՀԲուս. § 2187. գրուած է նաև նարանճ Բժշ. առաջին ձևից են նոր գրականում՝ նարնջենի, նարնջագոյն, նա-րընջաստան։
• ԳՒՌ.-Երև. նարինջ «գոյնը», Գոր. Ղրբ. Մշ. Ջղ. Շմ. նարինջ, Սլմ. նmրինջ, Սվեռ. լառանջ (վերջինիս մէջ ձայնափոխութիւնը ճիշտ այնպէս է, ինչպէս սպան. naranja, laranja)։ Նոր բառեր են նարնջաքոլ «մի տեսաև ծաղիկ», նարնջի Մշ. Վն. «նարնջա-գոյն», Սվ. «նռնագոյն մի խաղող», Ղրբ. «ներկատու մի փայտ», Երև. «մի տեսակ դեղձ»։ Արդեօք այստե՞ղ է պատկանում նաև Ոզմ. նարէնջ «ներկուած թել»
province, region, country;
sky, climate;
native land.
• ե-ա հլ. «նահանգ կամ նահանգի մի բաժինը» ՍԳր. Կոչ. Փարպ. Եղիշ., որից գաւառակ Բուզ., գաւառական Յես. թ. 22, Եւս. քր., գաւառակողմն Բուզ., գաւառակոյտ Ա. մակ. դ. 1, գաւառապետ ՍԳր., գաւառա-պետութիւն Եւս. պտմ., բարձրագաւառ Եփր. պհ., բնագաւառ Խոր., չարագաւառեայ Առ որս., վերնագաւառ Ա. մկ. գ. 37, զ. 1. Բուզ.։ Նոր բառեր են՝ ծայրագաւառ, գաւառաբար-բառ, գաւառաբանութիւն ևն։
• հետ. Patrubány. SA 1, 190 զնդ. karš-varə, պրս. kišvar «աշխարհամաս»։ Նոյն ՀԱ, 1908, 213 հնխ. ghabh-«բըռ-նել» արմատից. հմմտ. լտ. habeo ևն։ = Պատահական նմանութիւն ունին ա-սուր. kapru, ասոր. արամ. [syriac word] ︎ kafrā, երը. [hebrew word] kāfār «գիւղ»։ ԳԻՌ.-Ալշ. Երև. գ'ավառ «յետ ընկած տեղ», Մշ. գ'ավառ (Սասնոյ յատուկ անունն է)։ Նոր բառեր են՝ գաւառագիտուն, գաւոցի ըջ,
• ՓՈԽ.-Կապադովկ. յն. gaväri «տեռ վայր» ըստ Kαρολίδης, Γλωσσ. συγϰρ. էջ 168։-Բայց այս բառը սովորական ձև չէ, այլ գրեթէ իբրև յատուկ անուն է գործածւում, ինչպէս Մուշի կամ Նոր-Բայազետի Գավառը.
laugh, laughter, laughing;
derision, mockery, raillery, banter;
sneer;
— առնել, դնել, հեղուլ, to laugh;
to joke, to jest;
to laugh at, to scorn, to deride, to make sport of, to ridicule;
— լինել՝ կալ՝ մնալ, to be laughed at, derided, ridiculed, made a jest of, to make oneself the laughing-stock of;
— առնել զոք յայտ յանդիման, to scorn, to deride one to his face;
զծաղու գալ, ի — հատանիլ, to laugh, to hurst out laughing, to suffocate with laughter;
cf. Ծանակ.
• , սեռ. -ղու (յետնաբար նաև -ղեր *ճխ. էջ 248, Ոսկ. յհ. ա. 36, էջ 369, նաև ծաղրու) «ծիծաղ, խնդալը, ուրախութիւն. 2. վրան խնդալը, ծանականք. 3. վրան խնդա-լու բան» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և յհ. ոճով ասւում է ծաղր առնել «վրան խնդալ, ծաղրել» ՍԳր. ծաղր լինել կամ կալ «ծաղրելի դառնալ» ՍԳր. որից ծաղրել Փարպ. Խոր. ծաղրալից Իմ. ժէ. 8. ծաղրախառն Եւագր. ծաղրածու Ոսկ. մ. և Եփես. ծաղրական Ոսկ. յհ. ա. 19, 23. ծաղրասէր Սարգ. ծաղրերես «խըն-դումերես, ուրախ դէմքով» (չունի ՆՀԲ) Յայսմ. յնվ. 1 (այր մի... ծաղրերես և թը-խամորթ). Յկ. կր. էջ 16. քաղցրածաղր «քաղցրաժպիտ» Տեսիլ դան. 134 (նորա-գիւտ բառ).-նոր բառեր են ծաղրարանու-թիւն, ծաղրալի, ծաղրելի, ծաղրանկար, ծաղրանկարիչ, ծաղրաթերթ, ծաղրաբանա-կան ևն։-Բառիս բուն արմատն է՝ ծաղ, որի վրայ աւելացել է ր մասնիկը (հմմտա-մեղր)։ Պարզական ծաղ ձևը պահում են ծիծաղ, ծաղել «ծաղրել» ՀՀԲ, ծաղկու «ծաղ-րածու» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. ծաղբաստ «ծաղ-րելի» ՋԲ (եթէ սակայն վստահելի են այն ձևերը)։ Պարզ արմատի կրկնաւորն է ծի-ձաղ (<*ծէծաղ) «ժպիտ, վրան խնդալր, ծաղր». գործածական է միայն գաւառա-կաններում և արդի գրականում. որից ծի-ձաղիլ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Վեցօր. Ոսկ. յհ. ռ. 17. (բուն իմաստն է «ծաղրել». նշանա-կութիւնը ճշտելու համար հմմտ. Վրք. հց. Բ. 150 «Ոչ ժպտեցայ, այլ ծիծաղեցայ ընդ անկարութիւն վատութեան ձերոյ». որի դէմ միւս խմբագրութիւնն ունի «Ո՛չ ծիծաղեցաւ աւ այպն արարի»). ծիծաղկոտ Ոսկ. մ. ա Բ. ծիծաղեցուցանել Վրք. հց. ծիծաղական Պորփ. Սահմ. ծիծաղանք Պղատ. օրին. «ե-դածիծաղ Նար. առաք. բազմածիծաղելի Նիւս. բն. ծիծաղուն, ծիծաղաշարժ (նոր բառեր) ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Մկ. Մշ. Ոզմ ծաղր.-նոր բառեր են ծաղրատեղ, ծաղրիկ հաւ «martin-pêcheur»։
sand, gravel;
powder;
— ցանել, to gravel;
խրել յ—ի, to run upon a sand, to stick fast in the sand;
շփել —ով, to scour with sand;
տեղի, փոս —ոյ, sand-pit;
ժամացոյց յ—ոյ, hour-glass.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև գրծ. աւ) «ծովի կամ գետի աւազ, լայնաբար՝ հող. փոշի» ՍԳր. Եզն. որից աւազածիր կամ աւա-զադիր Ագաթ. աւազակապ Ագաթ. աւազեղէն Սիր. իբ. 21. աւազին Ագաթ. աւազուտ Սիր. իե. 27. աւազել «աւազով շփել» Վրք. հց. ընդաւազել «աւազի տակ թաղել» Եղիշ. ե. էջ 83. Կաղկանտ. աւազահիմն Յհ. կթ. ևն. նոր բառեր են՝ աւազաքար, աւազաման, աւազային, աւազախառն, շաքարաւազ ևն։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. ավազ. Տիգ. mվmզ, Ղրբ. հա՛վազ։ Նոր բառեր են՝ աւազկոկել «ապիկել, ջնարակ քսել», աւազ-ևուն, աւազնոց, աւազքաղ, աւազոտ. աւա-զարտ։
green, that is not dry;
fresh;
—, գեղ —, verdure, herb, grass, greens.
• , ռ հլ. «խոտ, կանաչութիւն. ռան-ջար» Դան. դ. 12. Առակ. ժդ. 12. Եփր. թգ., «կանաչ, թարմ (խոտ, փայտ)» ՍԳր, «մատ-ոաշ, թարմ, նոր (միս, ձուկ, հաց, խորտիկ թուզ ևն)» Դատ. ժզ. 7. 8. Ոսկ. մ. գ. 17, Վեցօր. 133. Շիր. էջ 51. Մխ. Բժշ., որից դալարի «խոտ, կանաչութիւն, բանջար» ՍԳր. դալարանալ «կանաչիլ, բողբոջիլ, ծլիլ» Թուոց ժէ. 8, Յովել. բ. 22, «ուրախանալ, զւարճանալ» Զքր. կթ. Վրդն. ծն., դալարա-րար Կոչ. 344, դալարեցուցանել Եզեկ. ժէ. 24. Ագաթ., դալարութիւն Եզեկ. խէ. 12. Ագաթ., դալարուտ Եփր. թգ. 423, դալարահեր Մծբ., մշտադալար (նոր գրականում), դալրուկ «ԱՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. ևն։
• ԳՒՌ.-Այշ. Ախց. Երև. Մշ. Ջղ. դ'ալար. Ոզմ. դ'mլmր, Մկ. Սլմ. Վն. տmլmր, Զթ. դ'ալօյ, դ'ալոր, Ասլ. դ'ալար «կանաչ, կանա-չեղէն, խոտեղէն», Դվ. տալար «կայտառ» -իսկ Ափ. դալար, Խրբ. Սեբ. դ'ալար Պլ. դա-լար (հին լեզուով) կամ թալար (նոր լեզու-ով), Ռ. թալար գործածական են միայն մի քանի ասութեանց մէջ. ինչ. ձեռքդ դալա՛ր, ձալնդ դալա ը։
step mother.
• , ի-ա հլ. (սովորաբար անեզա-կան, յետնաբար կայ նաև եզակի գործածու-թեամբ) «մօրուս»։ ՍԳր. Բուզ. Եփր. թգ. 404. գրուած է նաև մորու, մորուք, մուրուք (գըծ. մուրւօք Սարգ. բ. պետ. բ. էջ 538, մուրվօք Մխ. այրիվ. էջ 61). օ>ու ձայնափոխութեան համար հմմտ. մօրու «խորթ մայր»>Բլ. մու-րու. նոր գրականի մէջ ընդունուած ձևեռն են մօրուք (արևմտեան բարբառ), միրուս, մօ-րուս (արևելեան բարբառ)։ Այս բառից են մօրուանի Եւս. քր. մօրուարձակք «կզակ» Ոտմ. աղէքս. մօրուեղ Մագ. անմօրուս Բուզ. Շիր. երկայնամօրուս Յայսմ. գեղեցկամօրու Պղատ. եւթ. խարտեշամուրուս Յայսմ. պա-կասամօրու Յայսմ. մօրուագալի «պատանի՝ որի բեխն ու միրուսը նոր են մրած» Նղշ. էջ 9։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. մօրուք, Ալշ. Մշ. Շմ. մուրուք, Զթ. մույուք, մուրուք, Հճ. մույուք, Սվեդ. մուրէօք, Ասլ. մէօրիւք, մքօ-րիւ*, Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Ջղ. Սչ. Տփ. մի-րուք, Ննխ. միրուք, միւրիւք, Յղ. մէ՛րուք, Ագլ. մա՛յրուք, Ղրբ. Գոր. մրօք, Մրղ. մի-րիւս, Սլմ. մրիւս, Ոզմ. մօրօս։ Նոր բառեր են մօրուքախառն, մօրուքտր, մօրուօք։
yellow amber.
• , ի, ի-ա հլ. «դեղին սաթ» Վե-զօր. 101. գրուած է նաև շատ զանազան ձե-վերով. այսպէս՝ ելեկտրոն, ելեկտռոն, ե-լեկտռիոն, ելեքտռիոն, ելէքտռիոն, էլէքտ-ռիոն, էլէքտրիոն, իլեքտռոն, իլիքտռիոն, ի-ղիկտրիոն, ղեկտորոն Վեցօր. 101. Արիստ. աշխ. Պղատ. տիմ. 158. Դիոն. ածայ. Նար. խչ. 398 (Բառ. երեմ. էջ 132 գրում է լեկ-տռոն և մեևնում է «ոսկեպղինձ, դեղին պր-ղինձ», որ սխալ է). սրանից ելեկտռեղէն կամ իլեքտռեղէն «սաթից» Դիոն. ածայ. նոր գրականում ելեկտրականութիւն նշանա-կում է ծանօթ բնական ուժը՝ որ յառաջանում է գլխաւորապէս շփումով (այս ուժը առա-ջին անգամ սաթի միջոցով երևան հանուե-լով՝ ստացաւ իր անունը, որ նշանակում է բուն «սաթականութիւն»)։ Նոր բառեր են՝ ելեկտրական, ելեկտրանալ, ելեկտրականա-նալ, ելեկտրականացնել, ելեկտրացում, ե-լեկտրաչափ, ելեկտրաբուժութիւն, ելեկտրա-շարժ, ելեկտրաքարշ ևն։
second;
instant, moment;
the world, the universe;
Europe.
• , ի հլ. «ակնթարթ, մանրերկրորդ կամ երկվայրկեան» Վեցօր. 117-118 (Զրո-պէսն, այսինքն զթօթափել ական. Մի ի 60 մասանցն ունի վաթսնից վաթսուն րոպէ, այսինքն է ական թօթափել), Սարկ. տոմ. «տիեզերք, համօրէն աշխարհ, ժամանակք, բովանդակութիւն էից» Գնձ. Շար. Նար. որից րոպէահամար Վեցօր. 118. Շիր. րոպէական (նոր բառ). կրճատ ձևով րոպ «ժամանակ» Նար. տաղ. «կոլոր, շրջանակ, ոլորակ» Գնձ. գրուած է րոպպէ Մոլութ. 447 բ։-Նոր գրականի մէջ արևմտեան բարբառով րոպէ քիչ է գործածւում և միայն անորոշ ու կարճ ժամանաև է զոյզ տալիս. արևելեան բար-բառով շատ սովորական է և նշանակում է ժամի 1/εօ մասը, այս իմաստը սխալ է. հմմտ. վերը Վեցօրէից վկայութիւնը. այս-պէս նաև Վեցօր. 119՝ ժամք անհամար րո-պէիւք անցանեն. նոյն սխալը գտնում ենք նաև վայրկեան բառի մէջ։
cassock, monk's gown.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «մի տեսակ զգեստ» Յայսմ, յունիս 9, Մագ. և Երզն. քեր. Առաք. պտմ. 142. որից կապակար «դերձակ» Բառ. երեմ. էջ 76, յգ. կապանի Նոր վկ. էջ 379 (նուա-ղական՝ կապակ Մխ. դտ. կամ կապեկ (մի-ջին հյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1164ա) տե՛ս առանձին)։
• = Արաբ. [arabic word] qabā «պարեգօտ, առջևը ռաց զգեստ» բառից փոխառեալ (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 900). փոխառութեամբ տա-րածուած է բազմաթիւ լեզուների մէջ. այս-պէս՝ պրս. qaba «պարեգօտ», qabanamad «թաղիքէ վերարկու, քափանակ», qabaca «փոքր կապայ»։ Պարսկերէնի միջոցով են վրաց. և մինգ. ❇აბა կաբա, սվան. կաբ. չէրքէզ. ակաբա «զգեստ, վերարկու», թրք. [arabic word] kebe «կապերտ», քրդ. kavā, kovā «կապայ», kebe «հասարակ չուխա». թուշ. կաբ «կապայ», բիւզանդական յն. ϰαβάδης, ϰαβαδιον «պարեգօտ» (Sophorles 609), նյն. ϰαβάδι։ Յունարէնի միջոցով են ռուս. սaნáть «աշխատանքիշապիկ, վերնաշապիկ», չեխ. kabát, լեհ. kabat, kabaǰ, kaba, բոզգ. kaváda «կանացի կամ զինտորական զգեստ» (Berneker 464)։ Սլաւականից են լիթ. kó-botas «կանացի բաճկոն», լեթթ. kabata «գրպան» (անդ)։ Miklosich և Marcel De-vic նոյն արաբ բառից են հանում նաև ֆրանս. caban, հֆրանս. gaban, սպան. ga-ban, պորտ. gabbāo, իտալ. gabbano, cap. pa, լատ. capa, cappa, նյն. ϰαππα, հբգ. chappa, մբգ. kappe, chappe, լեհ. սերբ. ռուս. kapa, բուլգար. kapն ևն (Berneker 483), որոնցից ոմանք «զգեստ», ոմանք էլ «գլխարկ» նշանակութիւնն ունին։ Հայերէ-նում հին տառադարձութեամբ պիտի ունե-նայինք կաբայ, ինչպէս գործածական է այժմ արևելեան գրականում, մինչ արևմը-տեանը ունի նոր տառադարձութեամբ կա-պայ։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Մկ. Ջղ. Սլմ. կա-պա, Տփ. կա՛բա, Ննխ. Սեբ. գաբա։ Նոր բա-ռեր են կապաթել, կապաթակելի, կապաշոր, կապացու, կապաւոր։ Նոր նշանակութեամբ ունինք կապայ Արբ. «խորխ, օձի շապիկ. 2. գրքի երեսը անցուած հաստ թուղթ», իսկ Ղրբ. գ'm՛բm «գորգ» նոր փոխառութիւն է արևել. թուրքերէնից։
husbandman, farmer, tiller, cultivator;
man-servant, domestic, servant.
• , ի-ա հլ. «հողագործ, երկրագործ, այգու աշխատաւոր» ՍԳր. որից մշակել «հո-ղը վարել, հերկել» Ոսկ. յհ. բ. 32. Փիլ. «մա-տաևառառել, տնտեսել» Ագաթ. Յճխ. «ծա-ռայել, աշխատիլ» Մաշկ. Վրք. հց. մշակու-թիւն ՍԳր. Փիլ. Պիտ. մշակական Փիլ. Պիտ. անմշակելի Ճառընտ. անմշակ, մշակոյթ, մշակութային (նոր բառեր) ևն։
• Brosset JAs. 1834, 377 վրաց. մուշակի ևն։ ՆՀԲ պրս. միւշագ և թրք. ուշագ «ծառայ»։ Lag. Urgesch. 886 ռուս. му-жикъ «գիւղացի» բառի հետ (որ սա-կայն мужъ «այր մարդ» ձևից է)։ Justi, Dict. Kurde 399 պրս. թուշ. և քրդ. ձևե-րի հետ, որ տես տակը փոխ.։ Գարա-գաշեան, Քնն. պատմ. Ա. 68 Մուշ քա-ղաքի անունից, որովհետև այդտե՛ղ էր տարածուած գլխաւորապէս երկրագոր-ծութիւնը։-Հիւնք. արաբ. mašaqq «տա-ռապանք, աշխատութիւն» և պրս. mu-šaq «պաշտօնեայ»։ Ադոնց, Aрм. Uc. παμ 436 Νoσγοι (Մոսոխ) ազգանունից։ Պատահաևան նմանութիւն ունի սերբ miǰèsati «հողը երկրորդ անգամ վա-րել», որ *meišlō «խառնել» բայի մի նոր առումն է միայն (Trautmann, էջ 175)։
• ԳՒՌ.-Կռ. Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. մշակ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. մշագ, Տիգ. մշշmգ, Զթ. մուշօգ, մուշոգ, Հճ. մmշօգ, Սվեդ. մշշիւգ («ծառայ, գործաւոր, բեռնա-կիր» նշանակութիւնն ունին բոլորն էլ)։ Նոր բառեր են մշկիկ, մշակավարձ։
• ՓՈԽ.-Ըստ Գ. Ասատուր (անձնական) հայերէն նոր գրական լեզուից է փոխառեալ վրաց. მუმაკი մուշակի «մտքի մշակ», որ ունի Գրիշաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա-էջ 75։
lecturer;
scholar, one brought up at a seminary;
transcriber;
notary;
scribe, copyist;
արքունի or յիշատակաց —, chancellor;
հրովարտակաց —, secretary of State.
• , ի-ա հլ. «գրագէտ, ատենադպիր. պաշտօնական թղթերը կարդացող պաշտօն-եան, հրէից մէջ օրէնսգէտ մարդ» ՍԳր, «ե-կեղեցական պաշտօնէութեան մէջ տիրա-ցուից վերև գտնուած աստիճանը» Նար. գնձ Շար. Կանոն., որից՝ դպրութիւն ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. Եզն., դպրապետ ՍԳր, ոպրանոց Ոսկ. յհ. բ. 24, դպրոց Փարպ. Պիտ., դիւա-նադպիր Վրդն. սղ., ատենադպիր ԱԲ։ Նոր գրականի մէջ՝ դպրատուն, դպրոցաւարտ, դպրանոցաւարտ ևն։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառեալ ձևեր են միայն Երև. տպիր, տպրօց, Մշ. դ'բիր, Խրբ. դ'ըբրօց, դ'ըրբադուն, Ակն. դ'ըրբօց, Մրղ. տրպըքր, Պլ. դռբօց, դոբադուն (հին լեզ-ւով), թըբրօց (նոր լեզւով), թբիր «ժամու տի-րացու», Սեբ. դ'ըբրէօց, Ասլ. դ'ըրբէօ՝ ց, դ'ըր-բէօ՞՝ս, դ'ըրբադիւն ևն։
palate;
liking, caprice, fancy;
ընդ քմաց, by whim, humorously, capriciously, fantastically;
ի քմաց, according to one's fancy, liking;
ընդ քիմս ժպտիլ, to laugh constrainedly, from the teeth outward;
լեզու նորա ի քիմս իւր կցեցաւ, his tongue clove to his palate.
• . ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գոր-ծածուած) «բերնի առաստաղը» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 41. Եփր. աղ. որից ի քմաց «ըստ հաճոյս» Բուզ. ե. 38. Ոսկ. լհ. ա. I. քմա-զարդ Ագաթ. Արծր. քմազարդութիւն Մագ. քմակից Երզն. և Թր. քեր. օձաքիմ Մանդ. էջ 217. քմծաղրել «քթի տակից խնդալ» Վրք. իլար. 92. Սմբ. պտմ. 82. քմական, քմահաճ, քմահաճոյք, քմծիծաղ (նոր բառեր).
• ԳՒՌ.-Զթ. Սեբ. Տփ. քիմք, Մրղ. քիմք, Մշ. քիմք, կմունք, նոր բառեր են քմէն Բլ. «ըստ քմաց», քմօք Զթ. «ըստ քմաց», քմքա-ծիծաղ Ղրբ. «քմծիծաղ», քնձղտալ Մշ.= քմցխտալ Ախք. Շիր. «քմծիծաղ տալ», քըմ-ծռել Մն. «մէկին ծաղրելու համար քիթը բերանը ծռմռել»։
steel.
• «մխած երկաթ, պողպատ» Մագ. «պողպատից շինուած» Տօնակ. Ուռհ. «պողպատէ սուր» Ուռհ. գրուած է նաև պո-ղոպատ Մեսր. եր. փողովպատ Սուտ-Շնորհ. 19. նոր գրականի մէջ ընդունուած է միայն պողպատ։ Սրանից են պողովատատաշ Ա. սող. պողովատիկ Իմ. ժզ. 16. Զքր. թ. 13 Ագաթ. Բուզ. պողպատեայ (նոր բառ)։
• Պրս. բառի հետ համեմատեցին Klap-roth. As. polygl. էջ 105, Bottich. ZD-MG 1850, 367, Lag. Urgesch. 813, Ges Abhd 75. Justi. Dict. Kurde 84. վերջինը նաև քրդ. և պհլ. ձևերը։ Հիւնք. յն. πλατῦა «պողոտայ» և պրս. բուլատ. -Պհլ. բառիս ծագումը և ստուգաբա-նութիւնը յայտնի չէ. Müller WZKM 5, 186 համարում է յունարէնից փոխա-ռեալ՝ իբր πολύπατας «շատահնչիւն», բայց այս մեկնութիւնը չէ ընդունուած (Horn § 340)։ իսկ Ագլ. նոր փոխառութեամբ՝ փօ՛լաթ։ Այս բոլորը յանգում են 4 ձևի, այն է՝ պողվատ. պողպատ, պողղատ, պողատ. առաջինը ներ-կայացնում է պհլ. polavāt, երկրորդը՝ պհլ pōlāpat, երրորդը յառաջանում է ղ և վ ձայ-ների համանմանութեամբ, իսկ չորրորդը (պողատ) ո՛չ թէ նախորդների ինչ որ աղա-ւաղեալ ձևն է, այլ յառաջանում է պրս. ❇ bolād ձևից մի քիչ աւելի հին *polāt ձևից։
hide, skin, leather.
• (-շւոյ, -շեաց) «մորթ» Ղևտ. ը. 17. թ. 11. Կանոն, որից կաշանալ «կաշի գառնալ» Ոսկ. մ. ա. 5. կաշիլ կամ կաշե-1332 191. կաշեայ Խոր. հաստակաշի Վե-ցօր. 193. եօթնակաշեան Պտմ. աղէքս. նոր րառեր են կաշեղէն, կաշեգործ, կաշեգործու-թիւն, կաշեկազմ, կիսակաշի, կաշեպատ. կաշեգործարան ևն։
• ԳՒՌ.-Ագ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կաշի, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գաշի, Տիգ. գmշի, Ոզմ. կաշէ, Հճ. Զթ. գէշի, Սվեդ. գիշա։ Նոր բառեր են կաշեգին, կաշաթև կաշեհան.-կովկասեան բարբառնեռում ա-ծանցման ժամանակ դառնում է կաշվ-, ինչ. սեռ. կաշվի, կաշվեղէն, կաշվեհան, կաշվա-չ ին։
well informed, instructed, skilled, versed in, intimately acquainted with, expert;
little place.
• , ի-ա հլ. «հմուտ, խելամուտ, գի-տակ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Փարպ. Եղիշ. որից տեղեկանալ ՍԳր. տեղեկացուցանել Առակ. թ. 9, Բ. եզր. դ. 18. Ագաթ. տեղեկութիւն Ա. եզր. զ. 22. Բ. եզր. դ. 21, ե. 10. Ագաթ. Ոսկ. ես. Եփր. յես. տեղեկագոյն Ագաթ. Եւս. պտմ. անտեղեակ Բ. կոր. բ. 11. Ագաթ. Ոսկ. ես. բազմատեղեակ Սիր. լա. 9. նոր բառեր են տեղեկագիր, տեղեկագրութիւն, տեղեկա-տու, տեղեկատուութիւն, լաւատեղեակ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. տեղակ, Ախց. տէղիյակ, Մկ. Շմ. տէղյակ, Ննխ. Սեբ. դէղյագ. նոր ձևեր են տեղակ տալ Լ. Ղրբ. տեղակել Երև. «մէկի մասեն տեղեկութիւն տալ կամ հարցնել». սրանց հետ հմմտ. Կեղծ-Շապհ. էջ 6՝ տե-ղեկացեալ։
step;
sanctuary;
seat, bench, bar;
tribunal.
• , ի-ա հլ. «դատաւորական աթոռ, քա-րոզչական ամբիոն» ՍԳր. «խորանի տեղը՝ եկեղեցու մէջ» Խոր. Յհ. կթ. «գահոյք, բազ-մոց, նստարան» Յհ. կթ. Վրդն. ծն. որից բե-մական Յհ. կթ. Նար. Սարգ. բեմասացութիւն Խոր. Խոսր. պտրգ. գրուած է նաև բեմբ (հմմտ. պատշգամ և պատշգամբ) Ոսկ. յհ. ա. 12. Փարպ. Նար. Տօնակ. որից բեմբական խոսր. ձ. գրաբեմբ Զքր. սարկ. Գ. 12. նոր գրականում ընդունուած է միայն բեմ, որից շինուած են բեմադրել, բեմադրութիւն, բե-մայարդար. բայց կայ նաև բեմբասաց, բեմ-բասացութիւն, բայց ո՛չ բեմասաց, բեմասա-ցութիւև։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Սչ. բ'եմ, Ախց. Երև. բ'էմ, Տփ. բիմ, Մկ. պիմ, բոլորն էլ «եկեղեցու բեմ» նշանակութեամբ։-Նոր բառ է բեմատակ Ջղ. «եկեղեցու բեմի տակը»։
lymph, humour, fluid substance, serosity, liquid.
• «մի բանից վազած հիւթը (ինչաես ծառի խէժ, տունկի հոյզ, մեռելի շարաւ, թա-րախ ևն)» Եւս. պտմ. 160. յետնաբար նաև Յհ. կթ. 301. Կանոն. Օրբ. Տօնակ. գրուած նաև աւիշկ Ոսկ. ա. տիմ. 112. աւիշտ Մամ. բըր. բ. տպ. էջ 54 աւիշք և աւիժք. նոր բառ է աւշային (օր. աւշային կազմութիւն)։
whore, prostitute, strumpet, street-walker.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. բ'ոզ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Սչ. բ'օզ, Ննխ. Պլ. բօզ, Վն. պնզ, Ռ. փօզ, Ասլ. Սեբ. բ'էօq, Շմ. պէօզ, Տփ. բուզ, Զթ. Ոզմ. բ'իւզ, Տիգ. փուզ, Սլմ. պուէզ, Մկ. պիւզ, Մրղ. պըք զ.-Նոր բառեր են բոզ-լաց, բոզլացութիւն, բոզարած (որից Սչ. բոզտրած)։
equerry, knight, squire, cavalier.
• , ի-ա հլ. (ըստ ՆՀԲ նաև ի հլ. «ձիաւոր ազնուական, հեծեալ իշխանաւոր» Բուզ. Փարպ. Խոր. Սեբ. (բառիս նշանակու-թեան և գործածութեան վրայ տե՛ս Նորայր, Կորիւն վրդ. 284). որից ասպետութիւն Ա-գաթ. Խոր. Նոր գրականում ասպետական. ասպետաբար, ասպետօրէն «ասպետի վայել ազնուութեամբ»։ Տարօրինակ կազմութիւն ունի վերջասպետ «այծքաղ» Փիլ. ել. 533։
colour, hue, dye;
fashion, form.
• (յետնաբար ի հլ.) «գոյն, երանգ» Ոսկ. յհ. ա. 13. Վեցօր., որից՝ երփն երփին «գոյնզգոյն» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. յհ. ա. 11, երւի-նագոյն Մծբ., երփնաներկ Մծբ., գեղերփնել Նար. խչ., երփներանգ Երզն. լուս., լուսերփին Արիստակ., ծիրաներփնիլ Խոր. վրդվռ. Յհ, իմ. եկեղ. գրուած է ներփն ներփն Անկ. գիրք նոր կտ. 207։
cf. Դարպաս.
• ԳՒՌ.-Ալշ. դmրբաս, Ասլ. Մշ. ղարբաս. Կր. դ'արբաս, Պլ. դարբաս, թարբաս, Ռ. թարբասդ ևն. առաջինը նշանակում է «մեծ դուռ», միւսները «վանքին տրուած դրամա-կան նուէր», իսկ Այն. «առաջնորդարան, վե-հառան»։ Նոր փոխառութիւններ են Տփ. դա՛րբազ «հին ձևի մեծ տուն», Ղրբ. դmր-բmզm, Ախց. դ'mրբmզm, Երև. դարվազա և այլն։
stratagem, fraud, contrivance, machination, cheat, circumvention, deceit, trick, imposture, plot, snare, trap, device;
— գործել, to conspire, to circumvent, to plot, to lie in wait;
— անձին առնել, to kill one's self;
—ով, deceitfully, treacherously.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ու հլ.) «խար-դախութիւն, դարանակալութիւն, սպանու-թիւն» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 13. Փարպ., որից դաւել Երեմ. ժբ. 6. Փիլ., դիւրադաւ Ոսկ. ես., դաւանք Պիտ. Յհ. կթ. Փիլ., դաւումն Փիլ., չարադաւ Պիտ.։ Նոր գրականի մէջ՝ դա-ւաղիր, դաւադրութիւն, դաւադրական, ազգա-դաւ ևն. առանձին տե՛ս դաւաճան։
• = Այս բառի հետ համեմատւում են սանս. dabh «վնասել, դաւել, խաբել». dabhnoti «խաբում է», dabhati նոյն նշ., զնդ. dab «խաբել, նենգել», davaiti «խաբում է», dava «նենգ, յոռի», a-δзvi «անխաբ», daiwi «խաբէութիւն», օսս. dawun, dawun «գողանալ»։ Սրանց արմատը համարւում է հնխ. dhabh-, որ պիտի տար ուղղակի հ,, դաւ։ Այս պարագային հայերէն դաւ բնիկ է, Բայց դաւ կարող էր նաև իրանեանից փոխա-ռեալ լինել։ Թէև պարսկերէնում և պահլաւե-րէնում մի այսպիսի բառ չկայ, բայց կարող էր գոյութիւն ունեցած լինել հին պարսկերէ-նում՝ dav ձևով, ինչպէս մատնանիշ են ա-նում վերի իրանեան ձևերը։ Այսպէսով, հյ. ղաւ բառի ծագումը (բնիկ թէ փոխառեալ) մնում է անորոշ։-Հիւբշ. 138, 438։
bosom;
lap;
hollow, cavity;
— լերանց or վիմաց, grotto, cavern, den;
— ծովու, handle;
creek;
— նաւու, hold of a ship;
— գործել or —ս առնուլ, to be concave or filled.
• . ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։
• ԳՒՌ.-Հճ. Մշ. գ'ոգ՝, Ալշ. Ջղ. գ'ոք, Ննխ. գօք, Ախց. Ակն. Երև. Կր. գ'օք, Պլ. գօք, Րօք, Ռ. քօք. Վն. Կ հրմ, Տփ. գուք, Սեբ. գ'էօք, Ասլ. գ'էնք, Հմշ. կէօ՝ք, Ոզմ. զ'νեօք., Ղրբ. կեօք1, Զթ. գ'իւգ՝, Ագլ. գ.իւգ., Մկ. կ.իւք։։-Նոր բա-ռեր են՝ գոգառ, գոգան «գոգաւոր արտ»։
to say.
• . ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։
• ԳՒՌ.-Հճ. Մշ. գ'ոգ՝, Ալշ. Ջղ. գ'ոք, Ննխ. գօք, Ախց. Ակն. Երև. Կր. գ'օք, Պլ. գօք, Րօք, Ռ. քօք. Վն. Կ հրմ, Տփ. գուք, Սեբ. գ'էօք, Ասլ. գ'էնք, Հմշ. կէօ՝ք, Ոզմ. զ'νեօք., Ղրբ. կեօք1, Զթ. գ'իւգ՝, Ագլ. գ.իւգ., Մկ. կ.իւք։։-Նոր բա-ռեր են՝ գոգառ, գոգան «գոգաւոր արտ»։
as, about, almost, nearly.
• . ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։
• ԳՒՌ.-Հճ. Մշ. գ'ոգ՝, Ալշ. Ջղ. գ'ոք, Ննխ. գօք, Ախց. Ակն. Երև. Կր. գ'օք, Պլ. գօք, Րօք, Ռ. քօք. Վն. Կ հրմ, Տփ. գուք, Սեբ. գ'էօք, Ասլ. գ'էնք, Հմշ. կէօ՝ք, Ոզմ. զ'νեօք., Ղրբ. կեօք1, Զթ. գ'իւգ՝, Ագլ. գ.իւգ., Մկ. կ.իւք։։-Նոր բա-ռեր են՝ գոգառ, գոգան «գոգաւոր արտ»։
dung, muck.
• ԳՒՌ -Շմ. სտիտ. Ղրբ. կտէտ «կատուի, ոչխարի, մկան աղբ». որից -որ մասնիկով՝ կտտոր Ալշ. Ախց. Երև. Ղրբ., կտո՛ւտըր Ագլ. կտտուր Դվ. Կր. Մժ. «այծի, ոչխարի, ուղ-տի աղբ». փոխաբերութեամբ ունինք Ղրբ. կտէտ «շատ մանր պտուղ»։ Նոր բառեր են՝ կտտահոտ, կտտել, կտտորել, կտտենի, կը-տըտուրենի «մանր միրգ տուող ծառ»։
grease, fat, tallow;
oil;
fat, plump;
— խոզենի, bacon, seam, hog's grease or fat;
— խոզենի հալեալ, lard;
— ցորենոյ, the finest flour of the finest wheat;
օծանել —ով, to grease;
բառնալ զ—ն, to skim;
to scour, clean or purify from grease;
—ոյ զակամբ դալ, to become blind with rage.
• . ո հլ. (յետնաբար նաև սեռ. -ի) «ճրագու, պարարտութիւն, մսի եղ» ՍԳր. «ձէթ, ձիթաիւղ» Զքր. կթ. Նար. «գէր, պա-րարտ» Փիլ. լին. ա. 60. Իրեն. ցոյցք, էջ 67 (Հա 1911, 178).-որից ճարպովին ՍԳր. ճարպապարարտ Մծբ. ճարպաւոր Վրդն. երգ. և ծն. ճարպաւորական Նար. ճարպութիւն Մեսր. եր. ճարպոտ, ճարպալի (նոր բառեր)։
east-wind;
east-side;
shady place between mountains, cool & moist valley.
• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. ბմակ, Մշ. ბմագ, Հմշ. ձմագ, Զթ. ձօմօգ, ձօմոգ, Ախց. Կր. Մկ. ծմա, Սլմ. Վն. ბմm, Խրբ. ձմա. այս բոլո-րը նշանակում են «հիւսիսահայեաց անարև՝ ստուեռոտ տեղ, լատկապէս անտառի մէջ». վերջին առումից ձևացել է Գոր. Ղրբ. ծմակ «անտառ»։ Նոր բառեր են ծմակթափան, ծը-մակկող, ծմատեղ, ծմակամոշ։
den, lair, haunt.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g2el-արմատից. հմմտ. յն. γωλεός «որջ», լիթ. gulis «անա-ռունի որջ կամ մարդու պառկելու տեղ». guliu, gulti «պառկիլ», լեթթ. gúl'a «դա-դարք, բոյն», gulta «անկողին», gul'u, gulu, gult «պառկիլ՝ քնելու համար, անկողին մտնել», նորվ. hold, հշվէդ. kolder «մի ա-նասունից մի անգամից ծնուած բոլոր ձագե-րը, մի բոյնի մէջ գտնուած բոլոր թռչուն-ներն ու ձուերը» (Boisacq 159, Trautmann 94, Pokorny, 1, 639)։ Այս բոլորի մէջ հնխ. g2el-արմատը ներկայանում է զանազան ձայնդարձներով, որոնցից հայերէնը պահել է կրճատ g2l-ձևը։ Ըստ այսմ մեր բառի արմատն է կաղ-, մասնիկ է -աղ. հմմտ. կենց-աղ, կախ-աղ-ան ևն։
• ՆՀԲ լծ. է դնում խաղաղ և ղօղիլ։ Հիւնք. էջ 21 կախաղան բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 48, որ ընդունում է նաև Petersson KZ 47. 280։ Աճառ. ՀԱ 1909, 159 և Հայ նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 80 միացնում է խաղաղ բառին՝ խ և կ ձայների լծորդութեամբ։
cf. Սուլումն.
• «սուլել, շվվացնելը». արմատ, որ հների մօտ գործածուած չէ, բայց ընդունու-ած է նոր գրականում. որից սուլել (գրուած նաև սուղել, սուղղել, սղալ) «շվվացնել» Փիլ. Յհ. իմ. Սարգ. Գէ. Ես. սլել Մագ. սոզիչ Լմբ. ատ. սուլումն կամ սուղումն Պիտ. փիլ. Մագ. Վրդն. ծն.-սրա կրկնակն է սողալ, որ տե՛ս սղալ։
shuddering, consternation, great fear, panic, horror.
• «սոսկալր, սաստիկ վախ» Գնձ. որից սարսափել «սաստիկ վախենալ, դողալ» Ագաթ. սարսափիլ Մանդ. սարսա-փիւն «ոսկորների մէջ ռող» Եռն. սարսա-փումն Խոր. սարսափեցուցանել Նանայ. սար-սափելի Խոր. Յճխ. Նար. դիւասարսափ Անան. եկեղ. կայծակնասարսափ Անան. եկեղ. սարսափահար (նոր բառ).-արմատը Բառ. երեմ. 282 ունի սարս «երկիւղ» ձևով, բայց սխալ է։
cf. Խոստուկ.
• ՆՀԲ ռնում է իբր անստոյգ բառ։ ՋԲ և ԱԲ չունին։ Brosset համարում է «dy-sentérie», որով անշուշտ կապում է փոր բառի հետ, ինչպէս որ Վենետ-կեան հրատարակիչն էլ սրբագրում է «ախտս իմն փորի» փխ. ախտ սեմփո-րի։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Հյ. նոր բառերի հին մատ. Բ. 15-16։
crib, manger;
stable;
զուարակ ի մսրոյ, a fat calf;
— or —ք բերանոյ, jaw bone or the interior of the mouth;
— or կառք մսրի, cf. Յարդգող.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Մկ. Մշ. Վն. մսուր, Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Սեբ. Սլմ. մսուրք, Ննխ. մու-սուրք (տե՛ս տակը), Ասլ. մսիւրք, մսիւր՝, Ոզմ. մսօւր, Սվեդ. մսսէօր, Զթ. մօսույ, մօ-նուր։-Նոր բառեր են մսրթումբ, մսրմուտ, մորմնայ.-ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 493 մսուրք անել «դիզել, կուտել»։
cf. Մաղթանք.
• , ի հլ. «աղօթք, մաղթանք» Պղատ. օրին. Շնորհ. որից մաղթել «աղօթել, պաղատիլ, բարեխօսել» Իմ. ժգ. 18. Խոր. Պղատ. տիմ. և օրին. մաղթանք Խոր. մաղ-թութիւն Պղատ. տիմ. և օրին. մաղթակիր Դիոն. եկեղ. մաղթական Մագ. նոր գրակա-նում մաղթել նշանակում է «մէկին մի լաւ բան ցանկանալ», որից բարեմաղթել, բարե-մաղթութիւն։
• Բառս գտաւ ու բացատրեց Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 25. ստուգաբանեց Բառ. ֆրանս. էջ 775բ։ Scheftelovitz BВ 29, 29 իբր բնիկ հայ! կցում է հբգ. malz «հալւող, կակուղ», հհիւս. maltr
asa or assa-foetida (gum);
adhesive past.
• , ի հլ. «աղօթք, մաղթանք» Պղատ. օրին. Շնորհ. որից մաղթել «աղօթել, պաղատիլ, բարեխօսել» Իմ. ժգ. 18. Խոր. Պղատ. տիմ. և օրին. մաղթանք Խոր. մաղ-թութիւն Պղատ. տիմ. և օրին. մաղթակիր Դիոն. եկեղ. մաղթական Մագ. նոր գրակա-նում մաղթել նշանակում է «մէկին մի լաւ բան ցանկանալ», որից բարեմաղթել, բարե-մաղթութիւն։
• Բառս գտաւ ու բացատրեց Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 25. ստուգաբանեց Բառ. ֆրանս. էջ 775բ։ Scheftelovitz BВ 29, 29 իբր բնիկ հայ! կցում է հբգ. malz «հալւող, կակուղ», հհիւս. maltr
fasting, hungry, famished, starved.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. նօ՛թըէ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Շմ. Սեբ. Տփ. անօթի, Վն. անօթի, անութի, Հճ. Պլ. Ռ. անութի, Մրղ. անօթը՛, Գոր. ընօ՛-թի, Սվեդ. mնօթա, Հմշ. օնօթի, օնէթի, Մկ. mնութը, Ասլ. էնէօթի, Ալշ. Մշ. անօտի, Զթ. անըթը՝։ Նոր բառեր են անօթենալ, անօթեց-նել, անօթիմեռ, անօթիփորանց, անօթու, ա-նօթանց։
crime, guilt, criminal attempt, misdeed, villainy, felony, ribaldry, vile wickedness;
wicked, guilty, criminal;
— եղեռան, crime;
—ք ապիրատութեան, excess;
ածել յ—ս, to carry to excess.
• «մեծ չարագործութիւն, եղեռն» Ոսկ. բ. տիմ. և մ. բ. 23. Ագաթ. «չար, եղեռնա-կան» Վրք. հց. գրուած է նաև օճիր, ոճիռ, օճիռ։ (Փոխանակ ասելու ոճրագործ՝ գրուած է օճերագործ Մագ. թղ. 178). ներկայ գրա-կանում ընդունուած է միայն ոճիր. որից ոճ-րագործութիւն Անան. եկեղ. Կանոն. Սարգ. ոճրապարարտ (նոր բառ)։
cf. Շճուկ.
• Կապ ունի՞ յաջորդ բառի հետ, որին կցում է ՆՀԲ, ինչպէս նաև Գըչ. արիստ. (վկայութիւնը տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր 180 ա)։
• «քամուիլ, թորիլ, մզուիլ». արմատ ա-ռանձին անգործածական, որից կաղմւած ևն շճել «քամուիլ, վար վազել» Յոբ. իա. 24 շճուկ «մածնաջուր» Մանդ. էջ 210=Գիրք թղ. 239, որ և շիճուկ Բժշ. (Քաջունի, Գ. 185 ունի և շին ձևը այս իմաստով)։ Նոր գրական լեզ-ւում նաև շիճուկ «արենաջուր, êerum», որիռ շիճուկաբուժութիւն։
spouse, bridegroom;
husband;
son-in-law.
• ԳՒՌ.-Ջղ. փեսա, Ալշ. Ախց. Գոր. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. փէսա, Տիզ. փէսm, Ղրբ. փրէ՛սա, փը՛սա, Ագլ. փm՛սm, Ավեդ. փիսօ.-Նոր բառեր են փեսադարճ, փեսախաշ, փեսախում, փեսականչ, փեսա-տես, փեսատէր, փեսացու ևն։
fire-fly;
— անթեւ, glow-worm.
• -Յն, *φωσουρά́ հոմանիշ բառից, որ կազ-մուած պիտի լինի φως «լոյս» և Օυթα «ագի, պոչ» բառերից. բայց այս բառը յոյն մա-տենագրութեան մէջ աւանդուած չէ՝ ո՛չ հին, ո՛չ բիւզանդական և ո՛չ էլ նոր շրջա-նում. կազմութեան կողմից հմմտ. πυγολαμ-πίς և λαμπυρίς «լուսատտնիկ», -Հիւբշ. 387։
vulgar, low, plebeian, popular, common, vile, trivial;
the vulgar, the common people, lower orders;
տգէտ —ն, the ignorant mob.
• , ի-ա հլ. «հասարակ ժողովուրդ. գիւղացի կամ քաղաքացի հասարակ մար-դիկ» ՍԳր. Եւս. քր. «ռամկական, գռեհիկ» Ոսկ. մ. ա. 22 և ես. Վեցօր. 114. Փարպ։ Եղիշ. որից ռամիկսպաս Բուզ. ռամկավար Ոսկ. մտթ. անռամիկ Յհ. կթ. ռամկապետ Եւս. օր. նոր բառեր են ռամկանալ, ռամկա-պետական, ռամկավարական, ռամկացում. ռամկօրէն ևն։
worn out by fatigue, overwhelmed with labour, weary, tired out.
• «չարչարանք, նեղութիւն» Պտմ առ լեհ. «հէգ, տառապեալ» Անյ. բարձր որից տաժանիլ «տառապիլ, չարաչար աշխա-տիլ, նեղուիլ» ՍԳր. տաժանագոյն Ոսկ. յհ. բ. 35. տաժանալից Զքր. կթ. տաժանելի խոսր. Զքր. կթ. Նար. տաժանումն Ոսկ. յհ. բ. 14, 37. տաժանագին, տաժանակիր (նոր բառեր). ասւում է նաև տարժանիլ. տար-ժանելի, տարժանակիր ևն.
unction;
anointing-oil.
• «քսելու իւղ» Վրք. հց. բ. 461. «օ-ծող» Մխ. ապար. «պարարտ» Սիւն. յոբ. 304. որից օծանել «իւղ կամ ձէթ քսել. 2. ՍԳր. օծել Եփր. աղ. օծելութիւն Եփր. թգ. կէօծ Յայսմ. նաև զ սաստկականով՝ զօծա-նել Փարպ. ոսկեզօծ ՍԳր. արծաթազօծ Ոսկ. մ. ա. 20. մոմազօծ Մաշտ. անագազօծել (նոր բառ)։
strong drink, spirit, brandy.
• «ցքի, բարկ և ոգելից ըմպելի» Դտ. ժգ. 4, 7, 14. Ղկ. ա. 15. (արդի գրականում «արաղ» իմաստով). գրուած նաև ուղի Կր-նիք հաւ. էջ 177. եաւղի Գիրք թղ. 253. ո-րից մեղրօղի, ամբրաւօղի Կանոն. նոր բա-ռեր են օղեվաճառ, օղեվաճառութիմն, կո-բեկօղի, բարկօղի, խնձորօղի, օղեգործ, օղե-գործարան ևն։
veil, cover;
— հարսանեաց, nuptial veil.
• , ո հլ. «ծածկոյթ, երեսի ծածկոց» ՍԳր. Եփր. ա։ Կոր. 71. Եւս. պտմ։ որից քողարկել Ոսկ. յհ. ա. 33. Արծր. քո-ղաձիգ Գ. մկ. դ. 6. քողընկէց Ոսկ. մ. բ. 12. քողաւոր..Շնորհ. տաղ. ևն։ Ս տաստկակա-նով սքող կամ սքօղ «ծածկոյթ»Շնորճ. Բարձր. Մաշտ. որից սքողել Դան. ժգ. 32. Ա. Կոր. ժա. 6. Ոսկ. ես. սքողարկել Ոսկ. եբր. ժե. թևասքողել Գնձ. Շար. ևն, բոլորն էլ գրուած թէ՛ ո-ով և թէ օ-ով. ո՛րն է նախ-նականը՝ յայտնի չէ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Ննխ. Ղրբ. Շմ. քօղ. Զթ. քուղ, Սեբ. քէօղ,-յգ. քողք ձևից՝ Վն. ք'օղք, Խրբ. Կր. Ռ. Տիգ. քօխք, Ալշ. Մշ. Պլ. Սլմ. քօխկ, Հմշ. քուխգ,-ր յաւելուածով Երև. Ջղ. քօղր, Տփ. քօ՜ղրը, բոլորն էլ «հար-սի երեսի շղարշ»։-Նոր բառեր են քօղել, քօղքել, քօղքուկ։
itch, scurf, scab.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. քոս, Ախց. Գոր. Երև. խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. քօս, Ագլ. Տփ. բուս, Զթ. քիւս, Հմշ. քէօս, Սեբ. քէօզ. այ-ւուր ունինք միայն քոսոտ, ինչ. Ասլ. քէօսէ-օդ, Տիգ.. քօսուդ «կեղտոտ, անպիտան»։ Նոր բառեր են քոսաղբիւր, քոսմիրուք։ Թըր-քախօս հայերից Ատն. քսնի, քսոտ «քոսոտ, փնթի»։։
cf. Քող.
• , ո հլ. «ծածկոյթ, երեսի ծածկոց» ՍԳր. Եփր. ա։ Կոր. 71. Եւս. պտմ։ որից քողարկել Ոսկ. յհ. ա. 33. Արծր. քո-ղաձիգ Գ. մկ. դ. 6. քողընկէց Ոսկ. մ. բ. 12. քողաւոր..Շնորհ. տաղ. ևն։ Ս տաստկակա-նով սքող կամ սքօղ «ծածկոյթ»Շնորճ. Բարձր. Մաշտ. որից սքողել Դան. ժգ. 32. Ա. Կոր. ժա. 6. Ոսկ. ես. սքողարկել Ոսկ. եբր. ժե. թևասքողել Գնձ. Շար. ևն, բոլորն էլ գրուած թէ՛ ո-ով և թէ օ-ով. ո՛րն է նախ-նականը՝ յայտնի չէ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Ննխ. Ղրբ. Շմ. քօղ. Զթ. քուղ, Սեբ. քէօղ,-յգ. քողք ձևից՝ Վն. ք'օղք, Խրբ. Կր. Ռ. Տիգ. քօխք, Ալշ. Մշ. Պլ. Սլմ. քօխկ, Հմշ. քուխգ,-ր յաւելուածով Երև. Ջղ. քօղր, Տփ. քօ՜ղրը, բոլորն էլ «հար-սի երեսի շղարշ»։-Նոր բառեր են քօղել, քօղքել, քօղքուկ։
orthodox.
• Հներից ուղիղ է ստուգաբանում Ոսկ. եփես. 795. «Նոքա յորթոդոքսացն կրօ-նիցն իցեն, այսինքն յուղղակարծից կամ թէ որք ուղիղ փառաւորութիւն տայ-ցեն. քանզի յերկոսեան լսի որթոդոք-սըն»։ Նորերից ուղիղ մեկնեցին նաև ՀՀԲ և ՆՀԲ։
dregs, lees, remains, grounds, sediment, dross, faeces, residuum;
slime, mire, mud, ooze;
— գինւոյ, tartar;
cf. Գինեմրուր;
— իւղոյ, dregs, lees of oil;
— մաղձային, biliary calculus;
— միզական փամփշտի, stones in the bladder urinary calculi;
մաքրել զ—, to refine, to clarify, to purify;
— տալ, to cause great grief or pain, to cause to suffer;
to throw a slur or stigma on, to affront, to traduce, to slight, to revile, to injure;
cf. Քամեմ.
• , ո հլ. «դիրտ, տկուք, մի բանի տակին նստած կեղտը, ցեխը» Սղ. հդ. 9. Ես. իե. 6. Եզն. Ագաթ. որից մրրախառն Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 21. մրրական Ոսկիփ. Երզն մրրատեսակ Վրք. հց. Շնորհ. մրրիլ Վեցօր. 59. Շիր. 42 (սխալ տպ. մրրկեալք). մրրու-թիւն Շիր. մրրուկ Արշ. անմրուր Փիլ. ել. գինեմրուր Վստկ. 218. մրրգոյն «մրուրի գոյն աւնեցող» Վստկ. 188.-Մրուր բառը հին լեզուի մէջ նշանակում էր նաև «օդի պղտո-րութիւն, փոթորիկ» և այս իմաստով մէկ անգամ գործածուած եմ գտնում Եփր. վկ. արևել. (Սոփերք Ի. 91). «Օդք սուգ զգեցեայ բարկութեամբ շնչէին և ի պարզ յստակու-թենէն յարամուր և ի մրուր և ի մրրիկ դառ-նային»։
tempest, storm, foul weather;
— ծովու, squall, gust of wind, high wind;
— հողմոյ, blast, hurricane, whirlwind, tornado;
— ծխոյ, dense smoke, cloud of smoke;
— բոցոյ, volume of flames.
• , ի-ա հլ. «ծուխ կամ գոլորշի». այս իմաստով հմմտ. Մն. ժթ. 28 «և ետես և ահա ելանէր բոց երկրին իբրև մրրիկ հնո-ցի»=յն. ὥοεὶ ἀτμὶς ϰαμίνον «իբրև գոլորշի հնոցի». (այլուր ծուխ. հմմտ. Ել. ժթ. 18. Եւ ելանէր ծուխ նորա իբրև զծուխ հնոցի=յն. ὥοεὶ ϰαπνός ϰαμίνου)։-Այս իմաստից է յա-ռաջանում «մէգ, մշուշ, ամպ» նշանակութիւ-նը. հմմտ. Սարգ. բ. պետր. դ. էջ 454, որ մեկնելով բ. պետր. բ. 17 «Այսպիսևոն ևն աղբևրք անջրդիք և մէգք վարեալք ի մրրկէ» (իմա՛ փոթորկից քշուած ամպեր, անգլ. clouds that are carried with a tempest, յն. ձπὸ λαίλαπος ἐλαυνόμεναι) հատուածը, գո-րում է. «Աղբեր նմանեցուցանէ՝ որ զջուր ո։ ունիցի և մրրկի սաստկապէս վարեցելոյ ի հողմոյ՝ որ զցօղ երբեք յերկիր ոչ ցօղէ, այլ զոր օրինակ աղբիւր անջրդի ոչինչ օգտէ ծա-րաւելոց, և ոչ մրրիկ առանց ցօղոյ՝ ծարա-ւուտ երկրի»։ Սրանց մէջ մրրիկ նշանակում է «ամպ»։ -Երրորդ նշանակութիւնն է «փոթո-րիկ, ալեկոծութիւն» ՍԳը. որից մրրկիլ. ՍԳր. մրրկել Բ. մկ. ժբ. 22. մրրկածին Ագաթ. մրրկածուփ Նար. կուս. մրրկախառն Մծր. ևն։ -Կայ վերջապէս մրրիկ մսոյ «եփուող մսի փրփուրը, քափ» Վրք. հց. ա. 701 (նո-րագիւտ բառ)։ -Մրրիկ բառի առաջին և եր-րորդ նշանակութիւնները մեկնելով Սարգ. յկ. ժ. էջ 146 ա՝ գրում է. «Մրրիկ ասէ զայն որ յետ պարզոյ և ջերին ժամանակի յան-կարծակի երևի ի խստութենէ ամպոց և ի սաստկութենէ հողմոց և յամենայն կողմանց մութ և խաւար գործէ արգելեալ զճառա-գայթս արեգականն... և կամ դարձեալ մրրիկ ասէ զբորբոքումն հնոցին»։
• «փշոտ մի թուփ է» Սարգ. բ. պետր. ա և յուդ.բ (բ տպ. էջ 415, 649). դրուած և ակրի ՀԲուս. § 42.-ըստ Ուղու-րիկեան, Մասիս 1881 նոյ. 25 «ilex aquifo-lium», ըստ ՀԲուս. § 2151 «rhamnus cathar-ticus», ըստ Նորայր ՀԱ 1921, 614 «մի տե-սակ գիհի կամ ցրդի»։
snare, trap, net, springe;
ambush, ambuscade;
cf. Լարեմ;
անկանել յ—, to fall into a snare;
cf. Ըմբռնիմ;
լարել զ— եւ ի նոյն հարկանիլ, շաղիլ, to fall into one's own snares;
— դնել ումեք բանիւք, to convict a person by his own words.
• , ի հլ. «թակարդ, ծուղակ» ՍԳր. որից որոգայթել Եփր. աւետ. որոգայթադիր Ագաթ. Ոսկ. ա. տիմ. յհ. բ. 15. բազմորո-գայթ Խոսր. գաղտնորոգայթ Նար.։
and.
• «և». հների մէջ անկախարար շատ քիչ է գործածուած. օր. Զմանկտւոյ զրոյց խօսիք ու զշաղփաղփութիւն. Ոսկ. եբր. ժա. = Գարդմանակ ոսկի արծաթ ու ի պատիւ գլխոյ՝ հանգոյցք թագի. Բուզ. ե. 38. բայց այս և նման ձևերը կարող են յետին ներմու-ծութիւններ լինել։ Աւելի յաճախ գտնում ենք բարդութեանց և ածանցմանց մէջ՝ որոնք նուազ կասկածելի են. ինչ. եօթնուտասն, եօթնուտասներորդ ՍԳր. ութուտասն, ութու-տասաներորդ ՍԳր. պարտուպատշաճ Ոսկ. ես. և մ. ա. 13. Եփր. օրին. և թգ. մարթու-պատշաճ Կոչ. զինչուզինչ Ոսկ. մտթ. ա. 19. հարցուփորձ Յոբ. լա. 14. այրուձի ՍԳր. և մանաւանդ իբրու «իբրև» Ագաթ. յետնա-բար դարձել է սովորական շաղկապ. մա-նաւանդ տաղաչափութեան մէջ. ինչ. Նար. տաղ. Յս. որդի. Շնորհ. եդես. ևն (տես Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 64). ձայնաւորի մօտ դառնում է մհյ. ուվ. հմմտ. Անսիզք 27, 77. Տֆնտէ ու վուրանայ. Ուզէ համբե-րութիւն ու վօր։
palm, hand, hand's-breadth, four inches.
• «մի տեսակ չափ, քիլ, այն է բթամատից մինչև ցուցամատը եղած տա-րածութիւնը» Եզեկ. խգ. 13. Նորագիւտ բ. մնաց. դ. 5. որից ուղկեան Ել. իե. 25, լէ. 12, Եզեկ. խ. 43. երեքուղկեան Եւս. քր.։
cf. Արփի.
• Հին բռ.=Բառ. երեմ. էջ 257 մեկնում է ուղբք «ուխք ջուրց», ուղբր «խաւար կամ խաւարազգած», ուղբամած «խա-ւարամած», ուղփաճահ «լուսով գնա-ցեալ»։ Բռ. երեմ. էջ 259 ունի նաև ուր-փագունել «իմս առ ի մտել», որի ի՛նչ ւինելը յայտնի չէ։ Ռոշքեան ուղփագու-նեալ հասկանում է «առատացեալ», իբր յղփագունեալ։ ՆՀԲ դնում է «ուղփ, ուղբ. ուղբր, ձայն անյայտ, թերևս որպէս յն. δλοφυής («միակտուր») բոլորաբուն, իս-կաբուն, գերաբուն կամ որպէս հյ. ար-փի, եթեր, օդ, երկինք, թրք. ֆէլէք»։ Բագրատունի Քերակ. զարգ. էջ 655, § 1438 չի ընդունում ուղփ արմատ, այլ մեկնում է ուղփաճեմ<*ուղմբաճեմ «երկնաճեմ, լուսաճեմ», յն. Սւղիմր-Ոլիմպոս բառիզ։ ԱԲ ուղփ «արփև»։ Հիւնք. ուղփ=յն. 'Օλυμπος «Ողիւմպոս, երկինք»։ Նորայր, Բանաս. 1900, 136 վերի ձևով մեկնում է ուղփ «արփի, լոյս»։ Այսպէս նաև Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 715, որ ուղփ դնում է լծ. արփի
zest, relish, much sweetness.
• ՆՀԲ ումեկ մեկնում է «բառ մթին, որ-պէս թրք. էմէք «վաստակ, արդիւնք» և կամ որպէս հյ. ամոքումն, ողոքանք», ումեկաւոր «վաստակաւոր»։ ԱԲ ումեկ «ամռռումն, սիրտ առնելը, անուշու-թիւն», ումեկաւոր «բարերար, արդիւնա-ւոր», անումեկ «անոք»։ Երկուսն էլ ումե-կել դարձնում են ամեհել։ Վերի ձևով մեկնեց Նորայր, Բառաք. էջ 1-2, որ և բառը դնում է պրս. [arabic word] umīd «յոյս» ձևից փոխառեալ։ գինըմպութիւն Ճառընտ. թերըմպեալ կանոն ըմբոց «ջուր խմելու աման» Կղնկտ. (հրտր, Էմ. էջ 126, Շահն. Ա. 272), ոմտամտն «փարչ» Բառ. երեմ. 292 (երկուսն էլ չունի ԱԲ). ըմպարան «բաժակ» Տիմոթ. կուզ. էջ 227. նախըմպել Նոնն.։
chaff, straws, trifle.
• , ի հլ. «մեղք, յանցանք»։ նորա-գիւտ անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ ոռտ-նում եմ գործածուած Խսրվկ. 69. «Այլ և ոչ մահն ըստ բնութեան տնկեալ ասեմք ի մեղ Ատեռծչին, այլ պատուհաս ընդ յանցանացն, որ իրաւապէս դատէր զմարդն ի վերայ ըն-գից բնութեանս»։ Աւելի խաթարուած է Խսրվկ. 127. «Ազգի ազգի տնօրինականաց Փրկչին գործոց բազմաց ի ներքոյ եդեալ ընգէ փոխմանց զտէրունական մարմին»։
foolish, mad;
extravagant, absurd;
carried away by passion, furious, maniac, mad for, dotingly fond of, lovestricken;
lewd, libidinous.
• = Իրանեան փոխառութիւն է. բարդուած է շամբ+ուշ բառերից. առաջինն է իրան. šam «խելագար» (հմմտ. պրս. ❇ šam «խե-լացնոր, յիմարած, խենթ», [arabic word] šamīdan «ուշաթափիլ, երկնչիլ», ❇šamida «խենթ, մտազնոր, ուշաթափեալ»), երկրորդը ուշ< զնդ. uši, պհլ. hos «խելք, միտք», որի վրայ տե՛ս առանձին։ Ըստ այսմ մեր բառի ռուն ձևն է շամուշ (որից շամշիլ, շամշանք ևն) և թարմատար բ-ի յաւելումով՝ լամբուշ։-Հիւբշ. 310։
• = Պհլ. փոխառութիւն. հմմտ. պհլ. [arabic word] šamblīt (գործածուած է Bundeheš-ում), պրս. [arabic word] šanbalī̄d «ծաղիկ իմն դեղ-նագոյն, որ ըստ ձևոյն և ըստ հոտոյն նման է ծաղկան թուրնջի և եթէ հոտոտիցի, փա-րատէ զգլխացաւութիւնն» (գործածել է Ֆիր-ռուսին, և համարւում է «սորնջան, Her-bstzeitlose», որ է ըստ Aнненковъ-ի բու-սաբանական բառարանի, էջ 104 լտ. colchi-cum autumnale L, ըստ դեղագործների cro-cus pratensis, ֆրանս. colchique, tue-chien, mort-chien, veilleuse, safran des prés, saf-ran bâtard, անգլ. tuberoot, ռուս. бeзвpe менница ևն). ասւում է նաև պրս. [arabic word] šanbalīt, ❇ šamlī̄d. ունինք նաև︎ [arabic word] šanbalīda «բուրումն ազգի ազգի ծաղկանց»։ Պրս. բառի յետին հյ. ձևն է շաբալութ, որ տե՛ս առանձին։ Այլ է պրս. [arabic word] ︎ šanbalil, որի վրայ տե՛ս բաղեղն բառի տակ։-Իրան, եան բառի արաբ. տառադարձութիւնն է ըիմ-լիտէճ (ըստ Նորայր ՀԱ 1924, 71), որ ներ-կայացնում է պհլ. šamlīdag ձևը։
cf. Շահեկան.
• «օգտակար, պիտանի, լաւ» Եբր. զ. 7. Յճխ. Իսիւք. կամ շահեկան Վեցօր. Սարկ. աղօթ. Շնորհ. որից շայեկանութիւն Վեցօր. ճառընտ. Պիտ. Մաշտ. կամ շահեկա-նութիւն Պիտ. Սկևռ. Մաշտ. Երզն. մտթ. շա-հեկանագոյն Ոսկ. յհ. բ. 30. շահեկանացու Մծբ. շայեկանացեալ Պիտ.։
shoot, sprout, twig, sucker, sprig;
offspring, scion, sons, descendants, posterity;
beam of light, gleam, ray;
branch, part, member of body;
cf. Ճառագայթ;
— արմատոյ, root-tips;
— անուոյ, spoke of wheel;
— օրհնութեան, blessed offspring;
— դառնութեան, accursed progeny.
• , ի-ա հլ. (որ և շառաւեղ) «ըն-ձիւղ, բողբոջ, ծիլ. 2. զաւակ, սերունդ» ՍԳր. «մարմնի մասեր» Վանակ. յոբ. Նիւս կազմ. «շող, ճառագայթ, կայծ» Եփր. ծն. քս. 26. Նար. Պիտառ. Ոսկ. յհ. ա. 17. որից շառա-ւիղարմատ Կիւրղ. խչ. շառաւիղել Նար. շա-ռաւիղուղէլ Ճառընտ. բազմաշառաւիղ Վրդն. յանթ. շառաւեղինաշնորհ Նար. տաղ. այս բո-ւորի մէջ էլ սղման օրէնքը չէ գործառռուած. նոյնպէս և հոլովուած ժամանակ, ինչպէս շառաւիղաց, շառաւիղօք Վեցօր. 97 ևն։
cf. Շարապ.
• (գրուած նաև շարապ) «խոտերից կամ պտուղներից պատրաստւած ըմպելիք՝ իբր դեղ» Վրդն. երգ. Շնորհ. առակ 54. Բժշ. աւելի յետին ձև է շէրապ Վստկ. 8։
cf. Շարաւանդն.
• ՆՀԲ լծ. յն. սիրայ։ Աճառ. Արարատ 1910. 179 պրս. šar «պաստառ. շղարշ» +band «կապ» բառերից։ Վերի ձևով մեկնեց նոյն, Նորք 1925, N 5, էջ 393։
usury, illegal interest.
• ՆՀԲ «Բառ եբր. իբր յաւելուած». (ան-շուշտ ակնարկում է եբր. [hebrew word] sarit «մնացորդ», որ իմաստով անյարմար է»)։ Հիւնք. արաբ. աշրադ «տասա-նորդք»։ Մառ ЗВО 8, 80 շարյատ հա-նում է արաբ. ❇ šārī'at «օրէնք» բառից։
cf. Նուիճ.
• = Պրս. ❇ [arabic word] xun-i-siyāvaš բա-ռից կազմուած թարգմանաբար. ասւում է նաև պրս. xun-i-siyāvašān, xun-i-siyāvus կամ xūn-i-siyvusān. նշանակում է «մի տե-սակ կարմիր խէժ, որ վազում է արմաւենի-ների ցեղին պատկանող մի տեսակ եղեգա-նման ծառից և հին բժշկութեան մէջ օգտա-կար դեղ էր. լտ. sanguis draconis, ֆր. sang-de-dragon»։ Իր թունդ կարմրութեան պատճառով զանազան յեզուների մէջ այս խէժը նմանեցրել են արիւնի և ըստ այսմ ծա-գած են լտ. և ֆրանս. անունները («վիշապի արիւն»), ինչպէս և արաբ. dam-ul-axavaini, թրք. qardaš-qanə «եղբայրների արիւն» (տե՛ս և հյ. աղբրանց արիւն՝ եղբայր բառի տակ)։ Պրս. բառն էլ նշանակում է «Սիավու-շի կամ Շաւարշի արիւն» և այս բացատրու-թիւնը գոյացած է մի հին աւանդութիւնից, որի համեմատ ասում են թէ նոյն ծառը ա-ռաջին անգամ բուսել է այնտեղ, ուր Թուրա-նի Աֆրասիաբ թագաւորը Իրանի Քէյքաւուս թագաւորի մատաղատի որդի Siyāvuš-ին ըս-պանեց տարապարտ տեղը. հմմտ. նահնա-մէ. Բ. 664, տող 8, 9։ Պրս. բառը թարգ-մանուած է հյ. շաւաշարիւն.-ՀԲուս. § 2293 ունի և շաւաշ բառը՝ «արանց ծաղիկ, թաղթ» նշանակութեամբ. բայց սա ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 161 պարզ ձեռագրական սխալ է՝ փխ. լօշ և հետևաբար բնաւ կապ չունի վերի բառի հետ։-Հիւբշ. 213։
calamus odoratus, sweet-scented flag.
• «ցորենի ծղօտը». այս նորագիւտ, բայց նախնական իմաստը գտնում եմ Եղիշ. հրց. 65 (Ի նոյն հատ որ սերմանի՝ կան զօ. րութեամբ տակքն և բոյսքն, շաւառն և քիստ և այլն). որից յետոյ՝ «մի տեսակ եղէգ» Գա-ղիան. (իսկ Ստեփ. լեհ. մեկնում է «խոտ լեռնական, յորմէ իւղ հանի»). փխբ. «եռա-ժըշտական փող» ՀԲուս. § 646 կամ «աղևոր մի նուագարան» ՀՀԲ (այս է որ Առաք. լծ, սահմ. 615 գրուած է լաւառն). «ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 512). «տաղաւար, եղէգներով շինուած բնակարան» Վանակ. (ըստ ՀԲուս. անդ)։ Բառս նշանա-կում էր նաև «սլաք, նետ, տէգ» և այս նշա-նակութեամբ տարբեր գրչութիւններ են ներ-կայացնում՝ ջուառն Արծր. բ. 3 (հրտր. Պատկ. էջ 87) և շառաւն «նետ» Սեբ. 38 (ձեռ. շաւառունս). որից շաւառեղէգն «եղէգ-նախունկ, խնկեղէգն, calamus aromaticus» Գլլգիյն.։
cf. Շերամ.
• (որուած նաև շէրաս) «մետաքսի որդը, հնդիկ որդ» Վեցօր. 177 (Յայնմ զեո-նոյ որ կոչի շէրաս, այսինքն կերպասաբեր). վերջին տառը Ս՝ սխալ կարդացուելով, բառո դարձել է յետոյ շերամ, ինչպէս ընդունուած է արդի գրականում և որից շինուած են շերա-մատուն, շերամաբոյծ, շերամապահութիւն, շերամաբուծութիւն (տե՛ս Նորայր, Հայկ. բա-ռաք. էջ 13)։
small drop, tear;
առ —, —ք —ք, drop by drop;
— ի բերանոյ, saliva, drivel, slaver, slabber, cf. Լորձն;
—ք բանից, few words.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. շիթ «կաթիլ» (օր. Կովի ծը-ձումը շիթ չկայ «բոլորովին ցամաքել է»). Մշ. շիտ «կաթիլ», Տփ. շթի տալ «թափիլ» կամ շիթ տալ «հոսիլ» (օր. Բերնի ջուրը շիթ է տալիս). Շմ. շթռա «կաթիլ»։ Ունինք նաև շիթ Շմ. «համ» նշանակութեամբ՝ շիթը դուրս գալ «համը փախչիլ» ոճի մէջ, որին համա-պատասխան է գալիս Յոբ. իզ. 14՝ Զշիթս բանից նորա լուիցուք (յն. «զհիւթս»)։
yellowish, pale.
• «բաց կանաչ, դալար դեղնորակ գոյնով» Յայտ. զ. 8. «տեսակ մի խաղողոյ, բացագոյն կարմիր թափանցիկ մաշկով» ՀԲուս. § 2319։
cf. Շկահիւն;
arrow-head.
• «նետի սուր ծայրը» Պիտ. առ Լեհ, որից շկահիւն «աղեղների հանած ձայնը» Բ. մկ. ե. 3. Եփր. աւետ. 318. շկահական Պիտ. ոկահել «նետի ձայն հանելը, նետ նետել, ձեռքով կամ անորոշ ձայնով նշան անել» Նիւս. երգ. Անթիպատր.։
paint, rouge;
plaster.
• , ի-ա հլ. «սնգոյր, երեսի ներկ» Մամբր. առ. Լեհ. որից շպարիլ Եզեկ. իգ. 40. Ոսկ. մ. ա. 16 և ա. տիմ. ը. շպարանկար Պիտ. առ Լեհ. շպարանք (սխալմամբ գրուած շապրանք) Իրեն. ցոյցք 14 (ՀԱ 1910, 304). գրուած նաև շպիրիլ, շեպարել (սրանց վրայ տես Նորայր, Կոր. վրդ. 435)։-Ներկայ գրա-կանում հնչւում է ըստ արևելեանի ըշպար, ըստ արևմտեանի շըպար։
cf. Միզագրաւ.
• «պանրի շիճուկ» (նորագիւտ բառ) Վստկ. 110 (Ցամէն լիտր ու կիսոյ վերայ թուխթ մի շռատ ած)։
nose-baud;
twitch;
bridle;
cf. Շրուշանակ.
• (որ և շրոշակ, շրօշակ) «սանձ. յատկապէս ձիու քթի վրայի կապը» Եփր. ծն-էջ 52. Կնիք հաւ. էջ 300. Վանակ. յոբ. Սարկ. քհ. (Սոփերք, հտ. Գ. էջ 45), Վրդ. լս. 62 (գրծ. շրուշակաւ), Վրք. հց. ա. 35. Անան. թրգ. 12. (երբեմն նաև Դ. թգ. եթ. 28 ւուս-անցքի վրայ՝ իբրև բացատրութիւն կարթ բառի)։ Նո՞յն է արդեօք նաև շրօշակ, շրուշա-նակ «վզի ջղերը կամ յօդերը». (Ոչ պարա-նոցին շրօշակք առ պճղանցն խառնուածսն մուռրեալք զտեղի խնդրէին. Եպիփ. յար. մեռ. կամ ըստ Ճառընտ. Ոսկ. յեզեկ. Ոչ պա-րանոցին շրուշանակքն)։ Սխալմամբ շփոթ-ուած է շօթ բառի հետ. հմմտ. Եհան ընդ ռնգունս նորա զշրօշակս և զկարկանդակս. Վկ. արև. (Սոփերք, Ի. 74), որ էջմիածնի տպագրութեան մէջ (էջ 23) ունի զշաւթս ձևը
rancour, inveterate hatred, resentment, concealed hate;
—ս ունել ընդ ումեք, —ս պահել ումեք, —ս ի մտի ունել, to harbour resentment, to hate, to owe or bear a grudge, to have a grudge or spite against, to bear malice or ill-will;
cf. Մթերեմ.
• Bugge, Beitr. 19 կասկածով իբրև բնիկ հայ ուզում է կցել յն. ὄχϑήσας «ցասկոտ, բարկացած», նորվ. agg «ոխ, վրէժ», հբգ. egida, ecken, լտ. occa «փոցխ» բառերի հետ։ Հիւնք. հա-մառօտուած ոսոխ բառից։ Karst, Յու--արձան 422 թթր. ōν, ōy «բարկութիւն»-Patrubány IF 14, 58 լտ. secare «ևոտ-րել», յն. σχάω «հերձել»։ Бepидзe, სიტ-ღვის-კონა CII. 1912, էջ 33 վրաց. (Իմե և Ռաչինի գւռ.) oxti «վրէժ» բառի հետ»։
bunch of grapes.
• , ո, ի, ի-ա հլ. «խաղողի ճութը, կուզ» ՍԳր. Վեցօր. 94. «արմաւենու կամ նո-ճու ողկոյզ» Երգ. ա. 13, է. 17. «նորահաս, մատղաշ» Ածազգ. «գունդ մեղուաց» (այս նշանակութիւնը գիտէ միայն Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 552). որից ողկուզաբեր Թէոդ. ողկուզալից Մծբ. եփր. մն. էջ 467. ողկու-զուկ «մի տեսակ խոտ» Փիլ. լիւս. ողկուզօրէն Պիտ. Նոնն. գեղեցկողկոյզ Պրպմ. քաջողկոյօ Փիլ. նխ. խնկողկուզիկ Մխ. առակ. մահող-կուզեան Նար.։
giddy-pated, wandering.
• ՆՀԲ «պրս. շուրիտէ, շուրիզէ, այսինքն խելաշուրջ և թափառական»։ Աճառ. Արրտ. 1910, 180 համարելով «խառնա-կիչ, խռովարար կամ խենթ», ուզում է դնել պհլ. *šōrīk ձևից, իբր պրս. ❇ šōr «շփոթութիւն, խռովութիւն. 2. ձա-խող», šōrmor «անարգ, չնչին. նուասա-2. կագ և կռիւ», šōrbaxt «վատաբախտ, դժբախտ», šoridan «պղտորել 2. խեն-թենալ, խելացնոր լինել», šorīda «խե-լացնոր. 2. խառնակ»։
wild fennel.
• «վայրի սամիթ, ռազիանէ կամ ռեսէնէ». մէկ անգամ ունի Վեցօր. թ. 186՝ բացատրութեամբ հանդերձ. «Շումրայ, այս-ինքն է սամիթ վայրենի»։ Լաւագոյն ձեռա-գիրն ունի շամրայ ընթերցուածը (այլ ձ ջամրա)՝ ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 162։-Մի Աղօթագրքում գրուած է նոյնը շամրաս և համարուած է ծաղիկ. և սրա հետ էլ թերևս նոյն է շամրաշ ծաղիկը՝ ըստ Նորայր (անդ)։ -Տե՛ս նաև շիմար.
sesame.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կնճիթ, սուսամ և սուսամի ձէթ» Շնորհ. ընդհ. տպ. Եմ. էջ 97. Սանահն Վստկ. 172. Բժշ. գրուած է նաև շուշմա, շուշ-պա, շուշմուշ։ Սրանի՞ց է արդեօք շուշմաուկ «տուղտ» ՀԲուս. § 2366։
priest.
• Ուղիղ մեկնութեան ծանօթ էր հներից Լմբ. մատ. 83, որ ասում է. «Հինգերորդ դաս աստիճանի եկեղեցւոյ երեփսունք և պապասք, որ թարգմանին քահանայք և երիցունք»։ Ուղիղ մեկնեցին նորերից նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ.
fine linen or stuff, byssus;
tapestry, carpet, blanket;
— դամասկացի, damask.
• ՆՀԲ պրս. բիսդէռ, պիսաթ, լծ. և պէզ, որպէս և բեհեզ, իտալ. pezzetta, ռմկ. բէչէդա։ Böttich. ZDMG 1850, 360 և Arica 78, 287 զնդ. upastar ձևից։ Lag Urgesch. 245 սանս. star արմատից. հմմտ. պրս. pastara «դորգ»։ Lag Beitr. bktr. Lex. 71 զնդ. upastarana։ Böttich. Horae aram. 23 և Rudim 35 պաստառակալ=եբր. [hebrew word] bstrq։ Տէրվիշ. Altarm. 44 և Նախալ. 112 պրս pestar «անկողին», զնդ. upastarəna. սանս. upastira «ծածկոց» բառերի հևտ՝ štar արմատից։ Նորայր, Բառաք. էջ 111 սանս. բրասդարա, բրասդիրա «անկո-ղին, գորգ»։ Հիւբշ. 222 մերժում է զնդ upastarəna-«ծածկոց, գորգ», որովհե-տև այս բառը պիտի տար պհլ. *'apstarr > հյ. *ապաստառ։ (Նոյնպէս և պրս. bistar կապ չունի մեր ձևի հետ, որով-հետև պիտի տար հյ. *ապստառ)։
Passover;
Easter;
the paschal lamb.
• անուանի... և ապա հելլենացի արարեալ զձայնն՝ զփիւրն ի պէ և զկէն ի քէ փո-խեցին և պասքա զօր փրկչին անուա-նեցին. Ածաբ. պասք. բ։-Նոյնը Նիր. էջ 18. նաև էջ 23՝ պասքա կոչեցին, որ թարգմանի չարչարանք.-(ի Հրէից) կո-չէր պասքա, անցարան ըստ նոցա և ըստ մեզ փրկութիւն չարչարանաց. Տօ-նակ։-Անց՝ զհին պասեքն ասէ. զի պասքայն անցք թարգմանի. Լմբ. նա-ւռամ։-Զատիկն յեբրայեցւոց լեզուն կո-չի պասեք, որ թարգմանի անցք չա-րեաց. Բրս. մրկ. 248։-Նորերից ՀՀԲ բառ եբր.։ ՆՀԲ եբր. յն. լտ. ձևերի հետ նաև լծ. լտ. passio «կիրք, չարչարանք» և իտալ. passare «անցանել»։ Տէրվ. Altarm 69 յն.-ից։ Հիւնք. եբր.-ից։
sacrifice, victim, immolation;
mass;
oblation, offering;
present, gift;
bribe;
հանել — to sacrifice;
— ձայնաւոր, high-mass;
թիւ —, low mass;
— վասն ննջեցելոց, mass for the dead;
պաշտել, մատուցանել զսուրբ —ն, to celebrate or say mass;
տեսանել զ—, to attend mass.
• ժելով այս, յայտնում է թէ պրս. ba dar kardan պիտի տար հյ. *բադարկայ, և թէ պատարագ բառը նշանակում է «ըն-ծայ, նուէր» և ո՛չ թէ «արտաքսում». ինքը բառը համարում է պրս., ինչպէս են պատ մասնիկով սկսող ձևերը.-արագ մեր արժել, յարգել բառն է, որով նախաձևը լինում է *պատարգ։-Պա-տասխանում է ոմն Գ. Յ. Փ. (Մասիս 1881 մայիս 1) դնելով պատարագ= պրս. պէտրագա «ապացոյց, առաջնորդ ճանապարհի Տեառն»։ Մ. Գալուստ Թի-ռաքեան, անդ մայիս 7, ցոյց է տալիս որ պէտրէգա արաբերէն է, ուստի և ան-յարմար. իսկ ինքը պատարագ դնում է պրս. badargāh «սեամ կամ դուռն թա-գատրաց»։ Սրա վրայ ընդդիմառանում են Տէրվ. (մայիս 25, յունիս 2) և Թի-ռաքեան (մայիս 30, յունիս 11), առա-ջինը պնդելով թէ երկու մեկնութիւն-ներն էլ սխալ են, իսկ երկրորդը աշ-խատելով հաստատել իր առաջարկած մեկնութիւնը։-Երկրորդ վիճաբանութիւ-նո բացաւ Մերկերիոս Ադամեան, Արրտ. 1898, 183-6, որ բառը համարում է փոխառեալ արաբ. ֆատիր ձևից՝ աճած պրս. ակ նուազական մասնիկով, իբր ֆատիրակ «բաղարջիկ»։ Դ. Խաչկոնց, Բեւր. 1898, 415 անհնար է ոտնում Ե դարուն արաբական փոխառութիւն. ու-րիշ խնդիր եթէ բառը ասոր. կամ արամ. ւինէր։ Բասմաջեան, Բիւր. 1898, 435 ասոր. փատիրա «անխմոր հաց, բա-ղարջ» ձևից, իբր նոյն ընդ արաբ. iftār «ճաշակել, ճաշի սկսիլ»։ Աճառ. Առռտ. 1898, 485-6 ցոյց է տալիս տր պատա-րագ բառի առաջին և նախաքրիստո-նէական նշանակութիւնն է «նուէր, ըն-ծայ», ուստի չի կարող ծագիլ «բաղարջ ևն» նշանակող ձևերից, որոնք յետին օրիստոնէական շրջանի առումներ են, բառի ձևը ցոյց է տալիս որ իրանական փոխառութիւն է paiti-մասնիկով, իբրև պհլ. *patarag<զնդ. *paitiragayami «ընծայեմ, նուիրեմ»։ Կուրտիկեան, Մա-սիս 1898, թ. 130 սանս. պատարաքա
glass, calyx, cup.
• «բաժակ, գաւաթ» Նորագիւտ բ. մնաց. դ. 22. Փիլ. տեսակ. էջ 19։-Ամա-տունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 552 առաջին վկայութեան մէջ հասկանում է «խնկաման», որովհետև միւս թարգմանութեան համապա-տասխան տեղը դրուած է «խնկաման»։
respectful, modest, bashful;
cf. Պատկառանք;
— կալ, լինել, to pay attention, to attend to, to watch, to give oneself up to, to apply oneself or one's thoughts or mind to, to tend to, to subject oneself to;
— կալ օրինաց, to observe the law;
— կալ արդարութեան, to be just, right, upright;
— կալ յիրաց ինչ, to avoid, to shun.
• «ամօթխածութիւն» Շնորհ. այ-բուբ. «ամաչկոտ» Յհ. կթ. որից պատ-կառ կալ, լինել, եմ «ամաչել, քաշուիլ» Ոսկ, (ստէպ). պատկառել ՍԳր. Ոսկ. պատկա-ռանք ՍԳր. պատկառեցուցանել Հռութ. բ. 15. Սեբեր. պատկառութիւն Ոսկ. եփես. և մ. գ. 33. պատկառուկս արկանել Բուզ. ան-պատկառութիւն Եփր. գաղ. բազմապատկառ Նար. պատկառելի Ոսկ. յհ. բ. 12 ևն։
authentic rescript.
• Պատըշրաւ ձևը իբրև գրծ. ընդունե-լով՝ ուղ. պատշիր ձևն են ենթադրում և մեևնում՝ ՆՀԲ «դաշն, ուխտ, որպէս և պրս. pādās՝ է փոխարէն և թրք. պա-տաշ «դաշն». ՋԲ «անդարձագիր կամ վաւերական մուրհակ». ԱԲ պատշիր կամ՝ պատրշիր «դաշինքի վաւերական գիր»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 29 կարդում է պատփրաւ (իբր ուղղական հոլով) և մեկնում է «վարձ, հատու-ցում», իբր պհլ. patfrās։ (Բայց այս մեկնութիւնը անյարմար է, որովհետև նախ՝ այս պարագային պիտի ասուէր «որում դու կամիս՝ ի պատփրաւ (ի հա-տուցումն) տամ», երկրորդ՝ պհլ. բառը նշանակում է «պատիժ» և ո՛չ թէ «բա-րի հատուցում», և երրորդ՝ նոյն բառի հյ. ձևն է պատուհաս)։ Նորայր, Յուշար-ձան 173 ուրղում է պատաշթաւ կամ պատըշթաւ, իբր պրս. pādāst «փոխա-րէն հատուցումն բարի»։ (Անընդունելի է այս էլ, որովհետև նոյն պրս. բառի հնագոյն ձևերն են պհլ. pātdahisn, պազ. pādāišn, pādāšn (Horn, Grdr. էջ 61), որոնք չեն կարող տալ հյ. պա-տաշթ ձևը. նոյն իսկ պրս. pādāst ձևը ընդունելու պարագային՝ սպասելի էր հյ. -շտ և ո՛չ թէ -շբ)։
handle.
• «լծակ, բառնալիք, լամբ» Շնորհ. ակ. 114 (տապանակի ունկերի համար ասուած)։
turdus, field-fare, thrush.
• «մի տեսակ թռչուն. թրք. ար-տըճ գուշու, ֆր. grive». գործածուած է Փիլ. լիւս. 128, բայց հրատարակչի յաւելուածը չէ՞։ Իբրև նորակերտ բառ ունի Նորայր. Բառ. ֆր. 619ա։
madder;
— զմիւռնիոյ, alizari, Smyrna madder.
• «ներկաբոյս՝ որ արտահանւում էր Հայաստանից. լտ. rubia» Բժշ. Գաղիան ասւում է նաև տօրոն, տորուն, տօրուն, տոնիր, որից տորնուկ «վայրի տորոն, asperula tinctoria» ՀԲուս. § 2980, տորոն խոտ «gentiana asclepiadea» ՀԲուս. § 2982, Տիրացուեան, Contributo § 362 սխալ գրչութիւն է սարուն, որ ՀԲուս. § 2725 հա-մարում է անծանօթ մի բոյս և որ Նորայր ՀԱ 1923. 341 հաստատում է թէ տորոն բա-ռից վրիպակ է։
cf. Տուկատ.
• (որ և տուկատ) «դրամի ա-նուն». նորագիւտ բառ. Արձ. 1283 թ. (Վիմ. տար. 124)։
արքունի —, althea frutex.
• «մի տեսակ ծաղիկ և նրա բոյսը. լտ. althaea pallida WK» (ըստ Տիրացուե-ան, Contributo § 329. աւելի մանրամասն տե՛ս Seidel § 163) Գաղիան. Բժշ. Վստկ. 38. 1Ո8. ասւում է նաև տեղտ՝ ըստ ՀԲուս. § 2988. որից տուղտնկուլ կամ տղտնկուլ «տուղտ» Կամրկ. (կազմուած հյ. տուղտ+ պրս. [arabic word] gul «վարդ» բառերից, իբր տճկ. gul-hatem հոմանիշից թրգմ.), տղտորիկ «դեղին տուղտ, լտ. abutilōn». երկուսն էլ ունի ՀԲուս. § 2968-9. վերջինը յիշում է նաև Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 9բ, իբր գւռ. բառ։
giving;
donation, gift, presents;
alms;
duty, taxes, impost;
—ք առատ՝ առնեն զբարեկամ զուարթ, short reckonings make long friends.
• «հիւանդութեան ժամանակ քաղցած մնալը, բան չուտելը». նորագիւտ բառ, որ ունի Մխ. Բժշ. 118. «Եւ ապա հետ այտոր ընդ ցորեկոյ տո՛ւր կենալ, զի խիստ օգտէ այս ջերմանս» (Seidel էջ 85 թարգմանում է Hinterher lässest du tagsuber nichts geniessen)։
sour, rough, sharp, acerb, hard, tart, astringent, acrid, pungent;
— գինի, racy or brisk wine.
• (յետնաբար ո, ի հլ.). «փոթոթա-համ» Պղատ. տիմ. 139. Լմբ. իմ. Ճառընտ. որից տտպատեսակ Վրդն. երգ. Երզն. ժ. Խոր. էջ 8, տտպատեսիլ Վահր. տտպութիւն Բժշ. տտպել Մխ. բժշ. գրուած տետպել «կծկել» Մխ. բժշ. 12 (Կաշուն չորութիւնն վասն այնոր եղև, որ գործեցաւ տըտպելով, զերդ զգործած կաշին գխտորով կամ նռան կեղևով... Երակն այրնեն տետպինտ ի դրուց անդամոցն տետպելովն)։ Վերջին օրինակից երևում է որ բառիս նախնական նշանակու-թիւնն է «կծկել, հաւաքել, սեղմել, ամփո-փել, կուչ ածել» (հմմտ. լտ. adstringo «կա-պել, սեղմել, ճնշել, շրթունքը կծկել, փորը պնդացնել, բերանին տտիպ համ տալ», ո-րից և ֆր. saveur astringente «տտպա-համ»), և այս իմաստով դառնում է
• , ի հլ. «բաժանում» Պղատ. մինովս. որից տրոհել «բաժանել, ջոկել, զանազա-նել», Խոր. Յհ. կթ. Կիւրղ. ղկ. Խոսր. Նար. կգ. էջ 161. (ըստ Նորայր, Կոր. վրդ. 213 և Բանաս. 1900, 139 մէկ անգամ գործած-ուած է Ոսկեդարեան մատենագրութեան մէջ՝ Ոսկ. եփես. ժզ. 838). տրոհութիւն Փիլ. այլաբ. Մագ. տրոհումն Խոր. Շիր. Նար. տրոհարկել Երզն. քեր. գերատրոհ Նար. մծբ. եռատրոհ Շնորհ. տարատրոհել Նար. խչ. 40z։
փայտ —ի, box-wood;
—ի, box-wood, made of box.
• , ո հլ. (ՆՀԲ դնում է ի հլ., բայց առանց վկայութեան. գտնում եմ սեռ. տօսա-խոյ Եփր. թուոց, էջ 253) «մի տեսակ կարծր փայտ և նրա ծառը. շիմշիր. լտ. buxus» Ես. խա. 19. Վեցօր. 92. Ագաթ. գրուած է նաև տուսախ. որից տօսախի Կիւրղ. ծն.-փոխաբերաբար ասւում է հիւանդոտ դեղ-նած գոյնի համար՝ Ոսկ. Ճառք, էջ 61 և 355 (վկայութիւնները մէջ է բերում Նորայր, Բառ. ֆրանս. 710բ)։
coverlet, counterpane, quilt.
• = Պհլ. [arabic word] «վերարկու, ծածկոց», որ գործածուած է Կարնամակ ժԲ. 1 և անորոշ ընթերցում ունի. կարելի է կարդալ veramak, verhamak, verhmak ևն. հայերէնը ցոյց է տալիս, որ պէտք է ընտրել vermak ընթերց, ուածը, որից փոխառեալ է վերմակ։
vigour, force, aid, succour.
• «օգնութիւն, պաշտպանութիւն» Շը-նորհ. ոտ. բարձր. Լմբ. շնորհ. Գնձ. Վկ. դէ, 22-2045 6z. որից զօրավիգն կամ զօրաւիգն «օգնա-կան, ձեռնտու» ՍԳր. Եւս. քր. Խոր. «մար-տակից, գործակից, պաշտպան» Օւս. քր. Ոսկ. լս. Շար. Լմբ. ուրիշ գործածութիւն չունի բառս։
cf. Վիկն.
• = Բառիս հետ նոյն են 1) յն. βιϰιυν, βιϰία 2) լտ. vicia, 3) իտալ. veccia, ֆր. vesce, անգլ. wetch, հբգ. wicka, wiccha, հոլլ. wik, գերմ. wicke, լեհ. wyka, wiczka. ռուս. вu-кa, 4) ասոր. [syriac word] bīqā, 5) յն. άφάϰη, 6) թրք. թէ՜ պրս. [arabic word] fig, բոլորն էլ «վիգն» նշանակութեամբ։ Սրանցից 1) և 3) խումբը փոխառեալ են լատիներէնից. միւսների ծա-գումը անորոշ է. Walde 832 և Pokorny 1, 234 լտ. vicia հանում են հնխ. uei-g «ծռեւ կորանալ» արմատից. Boisacq 105 յն. ἀφάϰη կցում է անորոշաբար φαϰός «ոսպ» բառին և ըստ Lewy, Fremdw. 28 համարում է սե-մական ծագումից. ნրϰը տե՛ս տակը։ Հայ բառը Հիւբշ. 383 դնում է յն. βιϰίον ձևից փոխառեալ, ինչ որ անընդունելի է տասա-դարձութեան պատճառաւ (պիտի ունենայինք բիկ, *բիկիոն)։ Ուստի պէտք է ենթադրել մի ուրիշ ընդհանուր աղբիւր։ (Յիշատակելի է սոգդ. wīγ «խոտ» Gauthiot, Gram. sogd. էջ 87, որ լիովին համապատասխան է մեզ)։ = Ոճ,