mild, humble, condescending, complaisant.
to calm one's self, to relent, to grow tranquil, to yield, to cool, to comply;
to acquiesce, to listen, to condescend, to connive;
to become extinct;
— յառաջին զուարթութենէն, to lose one's cheerfulness;
— յաղաչանս, to be moved by entreaties, to acquiesce in, to comply with, to yield to;
զիջանէր տակաւ երթայր ջուրն եւ թուլանայր յերկրէ, the waters returned from off the earth continually;
էջ եւ զիջիր ի խորս երկրի, yet shalt thou be brought down unto the nether parts of the earth.
cf. Զիջանեմ.
calmness, tranquillity;
subsiding;
condescension, connivance, deference;
indulgence.
cf. Զիջութիւն.
to calm;
to eool;
to extinguish;
— զոք առ ի վշտակցութիւն, to soften, to render compassionate.
cf. Զիւրովի՞՞՞երթալ.
cf. Զիւրովին՞՞՞երթալ.
to deny, to retract, to refuse, to deprive, to rocain.
denial;
recantation, refusal;
wrong.
cf. Զլացողութիւն.
cf. Զլացողութիւն.
to displease, to vex, to trouble, to offend, to chagrin;
to nettle, to sting, to peck at;
զկծեցուցից եւ ես զձեզ բանիւք, I will sting yon with my words.
cf. Զկծանք.
after, since;
behind, hack, backward;
after, since, then, afterwards, hereafter, underneath, behind, one after another, next to, subsequently;
Տրայիանոս կալաւ զինքնակալութիւնն — Ներուասայ, Trajan was emperor after Nerva;
— միմեանց, զմիմեանց կնի, մի զմիոյ կնի, one after the other, subsequently, blow upon blow;
— երկուց ամաց, two years ago;
— ոչ բազում աւուրց, some days after;
— ապա, at length;
զերիս ամս ամ զամի —, during three successive years;
եկայք — իմ, follow me;
որ զմեր կնի ոչ շրջի, who is not of us;
զդուռն ձգել — իւր, to shut the door behind or after one;
մի զմիոյ կնի կցեալ, one tied to another;
linked;
եւ որ ինչ — այսորիկ, եւ որ —, and so on, & etc.;
— բնութեանս, suitable or according to the nature, natural, like nature;
— գալ, գնալ, երթալ, ընթանալ —, to follow;
— պնդիլ, մտանել, լինեմ, to pursue, to follow up, to hunt, to persecute;
— խոտորիլ, to be allured;
to be carried away;
մոլորիլ — խրատու, to be swayed by bad advice;
— կամաց իւրոց ածել զոք, to make the slave of one's will.
• տե՛ս Կին-ք։
that which follows, following, posterity, future, hereafter;
afterwards.
cf. Զգայռ.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-նի Փիլ. նխ. բ. (տպ. Վենետ. 1822, էջ 106). «Քանզի ահա զանցեալք շուայտեալք փափ-կութեամբ և զկրկտանօք՝ այն որ ի խրախու-թիւնս անուշաբոյր հոտք զանազանք են»։=-Աւգերեան այս հատուածը թարգմանում է այսպէս. «Excessus enim crapularum, ex-quisitorumque conviviorum sunnetit tum iragrantia odoris diversi generis», ուր զկրկտանք բառի վրայից լռութեամբ է անց-նում. ՆՀԲ մեկնում է «իբր ձգռտանք, զգայ-ռումն, կերածը վեր տալը» (գւռ. զկռտոց)։ Սակայն այս իմաստը յարմար չէ տեղին և սպասելի է «կերուխում, խրախճան, վայելք» կամ նման նշանակութիւն։
accessories.
the following.
plaintive;
penitent.
cf. Զղջամ.
to make repent, to affect, to move.
compunction, repentance, contrition;
penitence;
ի — գալ, ի զղջման լինել, to repent;
ի — ածել, to make repent.
cf. Զղջութիւն.
by way of, by the way, on the way.
cf. Զմայլեցուցիչ.
cf. Զմայլիմ.
to charm, to please extremely, to fill with rapture, to enchant, to put in extasy;
to satiate, to satisfy, to sate.
satiety;
delight, transport, rapture;
witchery, enchantment.
cf. Զմայլութիւն.
pen-knife.
• , ի-ա հլ. «գրիչ տաշելու փոքր դանակ» Երեմ. լզ. 23. գործածուած է գրծ. զմելինաւ ձևով, որի դէմ այլ ձեռ. ունի զմիլ-նաւ (այն է ուղ. *զմիլին ձևից)։ Նոյն բառի տեղ Մխ. երեմ. գրում է զմիղնաւ, որ ենթա-գրում է ուղ. *զմիղին։ Ուրիշ օրինակ չկայ։ Կենդանի է բառս արևմտեան գրականի մէջ (արևելեանը չունի. փոխարէնը գործածում է գրչահատ) զմելի ձևով (սովորական հնչու-մըն է զըմելի). բայց ոմանք գործածում ևն զմելին ձևը։ (Բառ. երեմ. ա. տպ. 212, բ. տպ. 304 և յաւել. 553 դնում է մելին, միլն, գրծ. միլնաւ ձևերը, որոնք բոլոր սխալ են)։
• -Յն, σιλίον (σμιλίν) բառից, որ նուա-զականն է σμίλη «կտրոց, արձանագործի մկրատ, վիրաբոյժի նշտրակ, կօշկակարի դանակ, այդեպանի յատոց, զմելի» բառի (ծագում է հնխ. smi «տաշել» արմատից Boisacq, 885). ըստ այսմ ուղղագոյն տա-ռադարձութիւնն է զմիղին։ Յոյնից է փոխա-ռեալ նաև ասորի [syriac word] zəmelyā «զմելի, գրչահատ» (Brock. 96 ա)։-Հիւբշ. 349։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ, նոյնը յետոյ Տէրվ. Altarm. 49 ևն։ Մ. Գ. Թիրեաքեան, Մասիս, 1880 հոկտ731 պահանջում է կարդալ ըզմելի և ո՛չ թէ զըմելի։
producing myrrh.
to be perfumed with myrrh.
myrrh tree.
emery.
• , արմատ առանձին անգործածա-կան, որից կազմուած է զմռնիտեան քար «մի տեսակ կարծր քար, որի փոշին գործա-ծում են իբրև մաշիչ կամ յղկիչ. տճկ. զըմ-փարա» Վանակ. յոբ։
• = Յն. σμόρις (σμύριδος)՝ նոյն փոշին Լ. որից σμυρίτης λίϑος «զմռնիտեան քար».-յոյնից փոխառեալ են նաև լտ. smyris, ֆր. émeri նոյն նշ. -յոյն բառը Boisacq, էջ 886 դնում է հնխ. smer «քսել, զօծանել» արմա-տից, որին պատկանում են գոթ. smairϑr, հհիւս. smior, անգսք. smeoru, հոռ. smero «ճարպ», լիթ. smarsas, smarsté «ճենճ» ևն, որոնք թէև ունի Walde 478, բայց նրանց չի միացնում յն. σμύρις բառը։ Այս պարագա-յին պէտք է յիշել եբր. [hebrew word] samir, ասոր. [syriac word] šamī̄rā «ադամանդ. 2. զմըռ-ւետ» (Brockelm. 380)։-Հիւբշ. 349։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
embalming.
thought, consideration, reflection, meditation.
to spare, to save, to be careful;
to tremble, to shiver;
to throb, to palpitate.
prison;
տալ ի —, արդելուլ —աւ, to put in —, to throw into a dungeon;
cf. Բանտ.
• , ի-ա հլ. (գրուած նաև զընդան, զնտան՝ ը-ով կամ տ-ով) «բանտ» (նոր գրա-կանում «ստորերկրեայ մութ բանտ») Եղիշ. է, էջ 107. Նար. էջ 36, 236, Վրդն. ծն. որիռ զնդանարգել «բանտարկեալ» Երզն. քեբ. զնդանել «բանտարկել» Կաղկանտ. հրտր. էմ, էջ 91. Շապհ. 71. զնդանաւոր «բանտար-կեալ» (գրուած զընդաւոր) Ոսկիփ։
• = Պհլ. ❇ z(i)ndān, zendan «բանտ», zēndanpān «բանտապան», պրս. [arabic word] zindān «բանտ»։ Բառիս ծագումը անստոյգ է. Horn § 671 դնում է զնդ. *zaē, nadāna ձևից, իբր թէ նախնական նշանա-կութիւնը լինէր «զինարան»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև քրդ. [arabic word] zindān, զազա zeindān, թրք. zəndan, սերբ. zendan, zin-dan, zondan «զնդան», օսս. zjndon «դը-ժոխք», ասոր. [arabic word] zendānīq «բանտա-պետ» (Brockelm. 97 a)։-Հիւբշ. 151։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ Böt, tich. Horae aram. 33, 56, Rudim. 41, 105,-Böttich. ZDMG 1850, 354, Arica 72, 176, Lag. Urgesch. 391 դնում են սանս. chad արմատից։ Müller SWAW 38, 580 սանս. jantu, զնդ. zantu «ըն-կերութիւն»։ Justi, Zendsp. 120բ սրանց
• հետ նաև մարական *Ἀριζαντοι, լիւկ. xanthus յատուկ անունները. հայերէնը համարում է պարսկերէնից փոխառեալ։
• ԳՒՌ.-Առհասարակ գործածւում է զնդան ձևով, որ կարող է նաև նոր փոխառութիւն լինել թուրքերէնից. բայց ունինք նաև Հմշ. կնդօն, Զթ. զօնդօն, զօնդոն. փոխաբերաբար նշանակում է «մութ տեղ», և ասւում է օր. Պլ. մութ-զնդան, Ղրբ. մթէն-զնդան ևն.
cf. Բանտարգել.
cf. Զնդանարգել.
cf. Բանտեմ.
care, sparing;
heartbreaking, grief.
observation, examination;
spectacle, view;
ի — ելանել, մատչել, կալ, to visit, to go to see;
to look at, to observe, to examine;
ի — գալ, to come within view, to be observed.
• (գրուած նաև զընին, սխալմամբ զննին՝ շփոթելով զննել բառի հետ. այժմ էլ ոմանք շարունակում են այս սխալը, որով-հետև բառը հնչւում է զըննին) «քննութիւն, ռռռնում. դիտել. տեսնելը» Բ. մակ. ե. 26. Ծն. լդ. 1. Եփր. թգ. Ոսկ. յհ. ա. 26. Վեցօր. առից զննել Դատ. ժզ. 26. Նաւում. գ. 1. զըն-նելի Ոսկ. ես. զննական Սեբեր. զննարան Մխ. դտ. զննումն Փիլ. զննութիւն Մծբ. ան-զընին Վեցօր. հրաշազնին Նար. խչ. նոր բա-ռեր են անդամազնին, անդամազննութիւն, դիազննութիւն, խորազնին, մանրազնին, զննողական ևն։
• ՆՀԲ համարում է քնին, քննել բառի սաստկականը, իբր զքնին, և ք ձայնի անկումով՝ զնին։ Lag. Urgesch. 51 քըն-նել բառի հետ nī արմատից։ Տէրվ. Մա-սիս 1881 յուլիս 4, Լեզու 1887, էջ 18, նախալ. 50, 71 մեկնում է ՆՀԲ-ի ձևով։ Հիւնք. զանազան բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 158 ունի նոյնպէս ՆՀԲ-ի ձևով։ Karst, Յուշարձան 429 թաթար. kun, gun, kón, čun, čin, sin, չաղաթ. šin, sinanlamak, օսման. sinamak, činturmek, ալթայ. čene «փորձեւ»։ Մ Ս. Գաբրիէլեան, Հայք 1892, թ. 1, էջ 4ա հանում է զարնել> զանել բայից, իբր թէ «ակռային զարնելով քննել»։
• ԳՒՌ.-Շմ. զննիլ (գործածւում է քննել բառի հետ)։
low, lower.
zinking or galvanizing.
zincate.
cf. Զննելի;
observing, examiner.
judgment hall;
court of justice, tribunal.
potash.
• «բոյս ինչ, զորոյ զմոխիրն գոր-ծեն կամ շինեն ապակի և օճառ. ռմկ. թան-թըռնիկ. տճկ. գալիյէ». ունի միայն ՓԲ. ո րից կալաքար կամ կալէքար «աղ ալքալի, խոտի մը մոխիրը՝ աղի պէս քարացած, ոռ իբր օճառ կը գործածուի. լտ. alcali» Բժշ կալաքարային (նոր բառ)։
• = Արաբ. [arabic word] qalia «ծովային բոյս՝ որից սօդա են հանում». սրանիզ են նակ ֆր. alcali և նման ձևեր (արաբական al որոշիչ յօդով միացած)։-Աճ.
• Վերի ձևով նախ Աճառ. (անտիպ)։ նոյնը Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 680 և 1405)։
• ԳՒՌ.-Մշ. խլէքար «կալաքար», որի նա-խաձայն խ՝ արաբ [arabic word] q տառի մի ուրիշ տա-ռադարձութիւնն է։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კალაკვა կալաքվա «կալա-քար» թարգմանաբար կազմուած է հայե-րէնից. առաջին մասը պահուած է անփո-փոխ, երկրորդն է վրաց. ჭვა քվա «ոառ»։
charmer, enchanter, sorcerer, wizard, conjurer, magician.
• , ի-ա հլ. «հմայող, վհուկ» ՍԳր. որից կախարդել Օր. ժը. 11. կախարդանք Օր. ժը. 12. Նաւում. գ. 4. Եզն. կախարդինք Եփր. վկ. արև. 150-3. Ագաթ. կախարդու-թիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. I. կախարդական Պիտ. դիւակախարդ Կանոն. դիւթակախարդ Կանոն. կախարդակից (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 194. -կախարդ, վհուկ, դիւթ և հմայ հոմանիշների տարբերութեան վրայ տե՛ս Տաթև. հարց. 388։
• = Իրանեանից փոխառեալ բառ, որի պրս. ձևը աւանդուած չէ. հմմտ. ոնդ. kaxvaraδa-«կախարդ», իգ. kaxvarəiδī «վհուկ, կա-խարդ կին»։ Բուն նշանակութիւնը համար-ւում է «սև գոյնով սոսկալի մարդ կամ ժո-ղովուրդ՝ որ պարապում է կախարդութեամբ, գնչու, չինկանա» և այս իմաստով հմմտ. հբգ. swarz, գերմ. Schwarz, գոթ. swarts, հհիւս. svartr, անգսք. sweart, անգլ. swart, հոլլ. zwart «սև» բառերի հետ (Bartholo-mae, Altir. Wört. 462, Walde 726 Kluoe 444, Pokorny, 2, 535)։-Հիւբշ. էջ 162։
• ՆՀԲ խարդախ բառի՞ց։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ նախ Lag. Beitr. Bak-tr Lex 40, 26։ Հիւնք. ախտարք բա-ռից. Մառ ИАН 1920, 127 կազմուած է դնում կա մասնիկով խարդ արմա-տից, որ գտնում է նաև խարդ-ախ բա-ռի մէջ։
• ԳՒՌ.-Մշ. կախարդ՝, Երև. Կր. Մկ. Սւմ կախարթ, Սչ. գախարդ՝, Պլ. գախարթ, Խրբ. դախառդ'. թրքախօս հայերից կախարդ Ատն. (Արևելք, 1888 նոյ. 8-9). Պօլսում նշանակում է նաև «զլուխը առջևը կախած» (օր. Ի՞նչ կախարդ-կախարդ նստեր ես. Կա-խարդ երեսներ). Ռ. գախարթ «խաբեբայ»։
practising sorcery, addicted to cabalistic practices;
magical;
գիրք —աց, conjuring books.
• , ի-ա հլ. «կախարդ» Գծ. բ. 19. Շիր. Երզն. մտթ. 468. «կախարդա-կան» Ագաթ. § 203, Փարպ. ճշ. 204ա։
• = Իրանեանից փոխառեալ բառ, որ ո՛չ մի իրանական լեզւում աւանդուած չէ. ենթա-դրում է զնդ. *kaxvarəδasarah-, որ կազ-մուած է զնդ. *kaxvarəδa-«կախարդ» և sarah-=պհլ. պրս. sar «գլուխ» բառերից, իբրև «գլուխ կախարդաց». հմմտ հյ. աղան-դասար «աղանդապետ, աղանդաւորների գլուխ»։-Հիւբշ. 236։
• ՆՀԲ «իբր կախարդանս արարօղ կամ կախարդասարաս և կամ գիտակ կա-խարդութեան սարօք իւրովք»։ Հիւնք. բարդուած պրս. sar բառով՝ համեմատ պրս. dīvsar «խեռ, վատթար, ժանտ» ձևի։
stammering, stuttering, lisping.
• (ի կամ ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «լեզուն ծանր, ծան-րախօս, դժուարախօս» Սրճ. տապան. 392 Վրդն՝ ել. Մարթին. որից կակազել Խոր. Վրդն. ել. կակազոտ Եփր. ել. էջ 139, 156. Իրեն. հերձ. 114. Վրդն. ել. և Թուոց։
• = Կրկնուած է կազ պարզական արմատից, որ առանձին աւանդուած չէ։
• ՆՀԲ թրք. պրս. կէկէջ, քէքէչ։ Հիւնք. -յն. ϰύϰνος «կարապ» բառից։ Դաւիթ. -Բէկ, Բանաս. 1900, 28 կական, կանչել .*՝ ևն ձևերի հետ՝ հնխ. ga, gan արմա--տից։ Վերի ձևով Աճառ. ՀԱ 1899, 232 -Պատահական նմանութիւն ունին թռո-keke, kekeǰ, գնչ. kekes, պրս. kaj za bān հոմանիշները։
• ԳՒՌ.-Երև. Կր. Տփ. կակազ, Ալշ. Մշ. կա-գազ, Ննխ. գազազ, բայական ձևով՝ Ախց. կակազէլ, Վն. կակըզել, Կր. կակըզէլ, Ոզմ. կակըցիլ, Մկ. կmկmզիլ. սաստկականը Արբ. Սչ. գագզդալ, Ննխ. զագրզդըվիլ, Սչ։ գըգրզդալ. Դվ. Երև. Ղրբ. կզկզալ, Մշ. կնգըզդալ, Սվ. գագուզ-գուգուզ (ա-նել), Տիգ. գզգզmլ, որից կզկզան «կա-կազ», կզկզացնել «կմկմալ»։-Հմշ. քէքէq՝ փոխառեալ է տեղական թուրքերէնից, որ թւում է թէ իր հերթին ձևափոխուած է հյ. կակազ բառի ազդեցութեամբ։
• Canini, Et. étym. 213 արմատը դը-նում է կաչ, որի հետ հմմտ. չեխ. ga. cek «յակինթ»։ Հիւնք. հանում է կակազ բառից։ ՀԲուս. § 1260 կարկաջել բա-յի՞ց։
• ԳՒՌ.-Կր. Ոզմ. Վն. կակաչ, Ախց. Մկ, կակաճ, Ալշ. կագաչ, Մշ. կագաճ, Ասլ. գա-գաչ, գագաշ. -ըստ Արրտ. 1915, 585 Ալշ. կարկաչա «կակաչ»։ Ժողովրդական լեզւով կակաչ նշանակում է նաև «խաշխաշ, papa-ver rhoeas L» (Տիրացուեան, Contributo § 170), Ատ. «պուտ, հարսնուկ, coquelicot» «հաւի կատար, crète» (Նուպարեան, Բառ. ֆր. 237), Մշ. կակաչ կամ կակաչին «մի տեսակ ուտելի վայրի բանջար» (բոլորն էլ նմանութեամբ)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ყაჟაჩო ղ'աղ'աչո «վայրի խաշխաշ», ყაჟაჩორა ղ'աղ'աչորա «սպի-տակ խաշխաշ», მოკაკაჩობა մոկակաչորա «խաշխաշի պէս ծաղկիլ» (Աղայեան, Աղ-բիւր 1889, էջ 6 իբրև հայերէնից փոխառեալ դնում է և վրաց. կակաչի, բայց այս ձևը չգիտէ Չուբինով)։ Հայերէնի գաւառական նշանակութիւնից է թրք. [arabic word] kekeǰ «մի տեսակ վայրի մանանեխ», որ չկայ բառա-րաններում, բայց գործածուած է Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 320, տող 27։
cf. Կակաչ.
• Canini, Et. étym. 213 արմատը դը-նում է կաչ, որի հետ հմմտ. չեխ. ga. cek «յակինթ»։ Հիւնք. հանում է կակազ բառից։ ՀԲուս. § 1260 կարկաջել բա-յի՞ց։
• ԳՒՌ.-Կր. Ոզմ. Վն. կակաչ, Ախց. Մկ, կակաճ, Ալշ. կագաչ, Մշ. կագաճ, Ասլ. գա-գաչ, գագաշ. -ըստ Արրտ. 1915, 585 Ալշ. կարկաչա «կակաչ»։ Ժողովրդական լեզւով կակաչ նշանակում է նաև «խաշխաշ, papa-ver rhoeas L» (Տիրացուեան, Contributo § 170), Ատ. «պուտ, հարսնուկ, coquelicot» «հաւի կատար, crète» (Նուպարեան, Բառ. ֆր. 237), Մշ. կակաչ կամ կակաչին «մի տեսակ ուտելի վայրի բանջար» (բոլորն էլ նմանութեամբ)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ყაჟაჩო ղ'աղ'աչո «վայրի խաշխաշ», ყაჟაჩორა ղ'աղ'աչորա «սպի-տակ խաշխաշ», მოკაკაჩობა մոկակաչորա «խաշխաշի պէս ծաղկիլ» (Աղայեան, Աղ-բիւր 1889, էջ 6 իբրև հայերէնից փոխառեալ դնում է և վրաց. կակաչի, բայց այս ձևը չգիտէ Չուբինով)։ Հայերէնի գաւառական նշանակութիւնից է թրք. [arabic word] kekeǰ «մի տեսակ վայրի մանանեխ», որ չկայ բառա-րաններում, բայց գործածուած է Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 320, տող 27։
conserve of cassia;
cassia-tree.
• «մի տեսակ ներկատու բոյս է. ասպուր, լտ. carhtamus tinctorius L» Բժշ. որ և գրուած է կակծիրակ, կակճիրակ, կաճկիրակ, ծակժիրակ, կաճկրակ, հակժի-րակ և հաճկիրակ։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. ենթադրում է պհլ. *kākzirak ձևը, որի ժառանգն է պրս. [arabic word] kāzira կամ կրճատ [arabic word] kazra «ասպուր» հոմանիշը։ Իրանեան բառը բար-ռուած պէտք է լինի kak և žirak բառերից. հմմտ. պրս. [hebrew word] kak (որից թրք. [arabic word] kekik) «ծոթրին», [arabic word] kākunī «ծոթ րին», [arabic word] kākiyān «ասպուր», օ︎ ǰira «ասպուր», օ [arabic word] zīra կամ օ.︎ žira «մի տեսակ չաման, տճկ. քիմյօն»։ Պառս-ևերէնի ǰira և žira ձևերի պատճառով է որ հայերէնի մէջ էլ գտնում ենք կակժիրակ, կակճիրակ ևն։
• Բառարանները մեկնած էին այս բա-ռը շատ զանազան ձևերով. ինչպէս «կասիա, խաչափայտ, ասպուրի հունդ. խիարշամպա, սալիխա ևն»։ Առաջին անգամ Նորայր. Բազմ. 1905, 227 հա-մեմատեւով պրս. քեաժիյրէ ձևի հետ-դրաւ «ասպուր, carthame», որից յե-տոյ նոյնը Արթինեան, Տունկերը էջ 3-7 և Ածաշնչի տունկերը, էջ 75։
• ԳՒՌ.-Վն. կանճրակ, Մկ. կանջրmկ, Մշ. կանջարագ։
soft, tender, delicate;
supple, flexible, pliant;
sweet, mellow;
mild, soft, gentle, meek, affable;
— մետաղ, soft metal.
• , ո հլ. «փափուկ» ՍԳր. Ոսկ. ես. որից կակղել Ես. իը. 25. Ոսկ. մտթ. կակ-ղանալ ՍԳր. Մծբ. Եփր. ել. և թգ. կակղա-գոյն Ոսկ. ա. կոր. կակղամիս Եւս. պտմ. կակղոտ «փափուկ (հողի համար ասուած)» Եփր. աւետ. 302. կակղութիւն Ոսկ. յհ. ա, 11. կակղացուցանել Մանդ. ևն։
• Հիւնք. քակտել բայից է հանում։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Գոր. Կր. Ջղ. Վն. Տփ. կա-կուղ, Ղրբ. կա՛կուղ, կակօղ, Մկ. կmկուղ, Ախց. կակուխ, Ալշ. Մշ. կագուխ, Զթ. Խրբ. Հճ. Սեբ. Սչ. գագուղ, Սլմ. կակող, Երև. Շմ. Ոզմ. կակօղ, Ակն. Ննխ. Պլ. Ռ. գագօղ, Տիգ. գmգուղ, Հմշ. գագէօղ, Ասլ. գագէօղ, Սվեդ. գ'ագէօղ, Մրղ. կակուէղ, կօկէղ,-բայական ձևերից հետաքրքրական են Ագլ. կկղիլ և Ասլ. գայղընալ «կակղիլ, կակղանալ»։ Նոր բառեր են կակուղիկ, կակուղերես, կակղան, կակուղկտրան ևն։
pitcher, pot, jug, jar.
• «ջրի աման, սափոր» Բուզ. 170 ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• ԳԲ համեմատում է արաբ ճարա հո-մանիշի հետ։
• «կոճղէզաւոր բոյս, ծաղկի սոխ». ունին միայն ՀՀԲ, ՋԲ և ՀԲուս. § 1267, իբր նոր բառ։ Սրանցից աւելի հին է Վարդան Յունանեան։ Ձեռբածութիւն 1671, էջ 316։ Ենթադրել է տալիս *կաղ «կոճղէզ» ձևով մի բառ։
den, lair, haunt.
• (ներգ. ի կաղաղի) «գազանի որջ» Փիլ. նխ. բ. 113. Իրեն. ցոյցք 44. Խոր. Վրդն. ծն. որից կաղաղանք «որջանոց» հաստ. ժգ. ժէ. կաղաղացեալ «որջացեալ. բունեալ» Փիլ. լիւս. կաղաղոց «ամբարոց» Բառ. եռեմ. էջ 153. թւում է թէ բուն նշա-նակում է «հանգիստ», ինչպէս ցոյց է տալիս կաղաղանալ «հանգստանալ, խաղաղիլ» նո-րագիւտ բառը, որ մէկ անգամ գործածուած եմ գտնում Տիմոթ. էջ 93 «Եւ ի վերայ մկա-նանց ծովու ճեմեալ՝ ոտիցն ոչ գնացելոց, իսկ զկոհակացն այտմունս վերասաստելով մրրկին կաղաղանալ, աներկբայապէս է (գործ) Աստուծոյ»։ (Գիրք թղ. էջ 285 Սա-հակ վարդապետ առ Փոտ թղթի մէջ վկա-յութեան կոչելով Տիմոթէոսի յիշեալ խօսքը՝ գրում է «Վերասաստելով մըրկին խաղաղա-ցուցանել». այսպէսով կաղաղանալ «հան-գըստանալ» բառի գոյութիւնը կասկածելի է դառնում. սակայն շատ աւելի բնական էր կաղաղանալ հազուագիւտ բառը վերածել խաղաղանալ, քան ընդհակառակը։ Բացի սրանից «որջ» և «հանգստանալ» համապա-տասխան գաղափարներ են. հմմտ. դադա-րել «հանդարտիլ» և դադարք «որջ»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g2el-արմատից. հմմտ. յն. γωλεός «որջ», լիթ. gulis «անա-ռունի որջ կամ մարդու պառկելու տեղ». guliu, gulti «պառկիլ», լեթթ. gúl'a «դա-դարք, բոյն», gulta «անկողին», gul'u, gulu, gult «պառկիլ՝ քնելու համար, անկողին մտնել», նորվ. hold, հշվէդ. kolder «մի ա-նասունից մի անգամից ծնուած բոլոր ձագե-րը, մի բոյնի մէջ գտնուած բոլոր թռչուն-ներն ու ձուերը» (Boisacq 159, Trautmann 94, Pokorny, 1, 639)։ Այս բոլորի մէջ հնխ. g2el-արմատը ներկայանում է զանազան ձայնդարձներով, որոնցից հայերէնը պահել է կրճատ g2l-ձևը։ Ըստ այսմ մեր բառի արմատն է կաղ-, մասնիկ է -աղ. հմմտ. կենց-աղ, կախ-աղ-ան ևն։
• ՆՀԲ լծ. է դնում խաղաղ և ղօղիլ։ Հիւնք. էջ 21 կախաղան բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 48, որ ընդունում է նաև Petersson KZ 47. 280։ Աճառ. ՀԱ 1909, 159 և Հայ նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 80 միացնում է խաղաղ բառին՝ խ և կ ձայների լծորդութեամբ։
poplar
• «անտառային մի բարձր ծառ. populus tremula (ըստ Կէտիկեանի), pօ-pulus alba (ըստ Արթինեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 34. իսկ Տիրացուեան, Cont-ributo § 71-73 իբրև ընդհանուր անուն դնում է populus-կաղամախ) Ես. խա. 1α-նորագիւտ Բ. մնաց. բ. 8 (սեռ. կաղամախի Մագ. մեծ են, էջ 67). աւելի սովորական ձևն է կաղամախի (սեռ. ւոյ, եաց) Ովս. դ. 13. Ագաթ. Վեցօր. 92 (տպ. կաղամաղի). Չ3. ևայ նաև կաղամահ ձևը՝ Գաղիան. (ըստ ՀԲուս. § 1269). յետնաբար կաղմխի Վստկ. 9з,
• = Փոխառեալ է խալդերէնից։ Հայ. բառի հետ նոյն են մի կողմից Սալմաստի թուրք բարբառով k'älämbar կամ k'älämbur «կա-ղամախ», Թաւրիզի թուրք բարբառով [arabic word] qálámā «բարտի» և միւս կողմից լակ, կալախի, ռուտուլ. կալախ «կաղամախ»։ Թէ ո՛րն է այս ծառի նախնական հայ-րենիքը՝ յայտնի չէ։ Գիտենք միայն որ մեր երկրի շրջաններից նա տարածուել է դէպի աւելի արևելք։ Այսպէս՝ Թեհրանի պրս. բարբառով նա կոչւում է täbrizi, որ նշանակում է բուն «թաւրիզեցի». ինչ որ ցոյց է տալիս թէ Թեհրանը նոյն ծառը ստա-ցել է Ատրպատականից։ Կարող է որ բառը բնապէս լինի մարերէն, այդ լեզուից անցած խալդերէնի, հայերէնի և միևնոյն ժամա-նսկ կովկասեան լեզուներին։ Բայց կարող է նաև ընդհակառակը՝ բառը լինի բնիկ խալդերէն, որից անցած մի կողմից Ատըր-պատական և միւս կողմից Կովկաս։-Աճ.
• Բառիս նշանակութեան վրայ մի ըն-դարձակ վէճ Հ. Կետիկեանի և Բնապա-տումի (=Մէնէվիշեան) միջև՝ տե՛ս ՀԱ 1аՈ5 51-53, 221-2, 285-6, 319-320 և 350-2։ Բնապատումը համարում էր բառս «populus pyramidalis», մինչ բարտին դնում էր «populus tremula», հակառակ Հ. Կէտիկեանի։ Բուսագէտ Արթինեան (Ածաշունչի տունկերը, էջ 37) սխալ է գտնում այս մեկնութիւնը։ -Հիւնք. կաղամախ հանում է կաղա-մար «թանաքաման» և յն. ϰαλαμίτης բառից, «ասի զբուսոց որք սիրեն զեղ-տիւրս և զծմակս, որպէս սօսի, կաղա-մախ, եղեգն ևն»։
felt;
—ակուռ թաղիք, compact felt.
• , ի հլ. (գրուած նաև կայճ) «թաղիք» Խոր. Անյ. պորփ. որից կաճակուռ «թաղիքէ շինուած» Վրդն. պտմ. (տպ. Վենետ. էջ 45 կճաակուռ, հրտր. էմ. էջ 64 կճակուռ). կա-ճեաւ «թաղիքից շինուած» Խոր. (որ ՀՀԲ սխալմամբ մեկնում է «պատող»), կաճեդի-պակ Մխ. դատ. (ՆՀԲ առանձին առանձին գրում է կաճէ դիպակ, իսկ ԱԲ իբր մէկ բառ). այծենակաճ «այծի բրդից շինուած թաղիք» Անյ. պորփ։
• ՆՀԲ (որից և Հիւնք.) համեմատում ևն թրք. քէչէ հոմանիշի հետ։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 195 դնում է պրս. [arabic word] , տառադարձութեամբ kaǰ (այս-պէ՛ս և ո՛չ kač), առանց նշանակութիւ-նը որոշելու։ Բայց այսպիսի բառ չկայ. ԳԴ և Բուրհան գիտեն միայն [arabic word] ku︎ «թեփ ձկան»։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ պէտք է համարել թրք. [arabic word] keče «թաղիք». արև թրք. [arabic word] kiče «թաղիք», չաղաթ. [arabic word] ki-rā «գորգ». իսկ թուրքերէնի միջոցով վրաց. քեճա, նյն. ϰετοες, լեհ. kiecza, հունգ. kecse, խրվաթ. սերբ. kéča, čéča, գնչ. ke-č̌as, բոլորն էլ «թաղիք» կամ «եափունջիի նման վերարկու» (Berneker 498)։ Թաղե-զործութիւնը հայոց մէջ մշակուած արհեստ էր, ինչպէս որ է այժմ էլ. հմմտ. թաղիք, որ Արմատական բառարան-32 նոյնպէս անցած է զանազան օտար լեզու-Ների։
• «նուրբ» Հին բռ.=Բառ. երեմ. էջ 153. յիշում է միայն ՆՀԲ, կաճ «թաղիք» բառի տակ։-Տե՛ս և կաճիտ.
circus;
course, race-ground;
riding-school.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն սեռ. կրկիսի) «մարզական խաղերև հրապարակ» Բ. մակ. դ. 9. Ոսկ. յհ. ա. I. դ. 10. Խոր. գրուած է կրկէսիոս Ասող. էջ 53.
• = Յն., ϰιρϰήσιον «կրկէս» բառից. այս էլ գալիս է լտ. circus «կրկէս», circenses «կըր-«շուրջ, բոլորտիք, շրջան»։ Լատիներէնից են փոխառեալ նաև գերմ. circus, անգլ. circus, ֆրանս. čirque, ռուս. циркъ «կրկես» ևն։-Հիւբշ. 360։
• Նախ ՆՀԲ դրաւ լծ. լտ. circus և յն. [arabic word]
sprig, twig;
fagots, fallen-wood, brambles, bushes, briars.
• «խռիւ, փայտի կտորտանք» Գ. թագ. ժե. 12. Եփր. թագ. 433, Եփր. գծ. 40. Նար. էջ 179. որից կրկտակերտ «խռիւներով շինուած» Ագաթ. կրկտաքաղ «խռիւ հաւա-քող» Ոսկ. բ. կոր. Վրդն. Թուոզ։
• Հիւնք. կարկուտ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 85 համարում և կրկնուած և շրջուած հնխ. grod-ար-մատից, իբր gē-grud-i կամ gi-grud-i> *կկրուտ >կրկուտ. հմմտ. լն. γρυνός «չոր փայտ», զնդ. grava-«եղէդ»։
• ԳՒՌ.-Բլ. կրգուտ «խռիւ, փայտի չոր կտորտանք». նոյն բառն ունին նաև Բիւթ. Չն։
docked, cropped, short-tailed;
mutilated;
circumcised.
• «ագատ, պոչր կտրած» Ղևտ. իռ. 23. «թլփատուած, մահմետական» Գր. տղ. եմ. «համառօտուած, կարճ» (նոր գրականի մէջ). որից են կրճատել «թլփատել, ներքի-նացնել» Կանոն. «կտրել, յապաւել, ծայրա-ռեւ. սպանել» ՍԳր. Կոչ. Մծբ. կրճատու-թիւն Փիլիպ. գ. 2. կրճատեալ Օր. իգ. 1. Կոչ. կրճատական Կոչ. 225. գրուած է կռճատեալ Տիմոթ. կուղ, էջ 88։
• = Արմատն է անշուշտ կրճ-(կիրճ, կամ կուրճ) անծանօթ բառը, որի վրայ աւելացել է -ատ(<հատ-անել) մասնիկը։
• ՆՀԲ «արմատն է կրճ», որպէս յն. ϰερϰος «ձետ, պոչ»։ Տէրվ. Նախալ. էջ 70 դնում է կարճ բառից։ Հիւնք. կարճ կարճատել ձևերից է հանում։
• ԳՒՌ.-Կճատ Վն. «կարճ, փոքր, 2. կի-սատ. 3. ծայրերը կտրած, խուզած», Ատն Սվ. Վն. «մոմը վառելուց յետոյ՝ տակը մնացած փոքրիկ կտորը», Սվ. «ծխած սի-գարէտի մնացորդ ծայրը», Վն. «աւելի մա-շուած ծայր» (այս իմաստով նաև ունինք Սլմ. կճատ, կէճատ), կճատ օր Սվ. «կի-րակի և տօն օր», կճատիկ Վն. «փոքրիկ», կոճատ Ննխ. «մոմի կճատ», Տփ. «հողէ կարճիկ աման», կուպրի կոճատ Տփ. (ծղր.) «կարճահասակ մարդ»։ Նախնական ր ձայնը պահում է Բլ. կըրջըլատ, իսկ նոյն ձայնի հետքը ցոյց է տալիս Մրղ. գիյժօդ (<կիլ-ժօտ) «գլանակի մնացորդ» (Գաբիկեան, Ա-մէն. տարեց. 1922, 325)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კოჭატი կոճատի գործա-ծաւած է անյայտ նշանակութեամբ. այսպէս նիչբիսա կոճատի «թիակի կոճատ» (Չուբի-նով 626), պէտք է մեկնել «թիի կճատ, կոտրած կոթով թե»։
shop;
tavern, wine shop or wine vault.
• , ի-ա հլ. «խանութ. 2. գինետուն» Գծ. Իր. 16. Ոսկ. եբր. Վրք. հց. -որից կըր-աականոց Լմբ. մատ. 107. կրպակամուտ Կոչ. 72. կրպակապետ Վրք. հց. կրպակաւոր Վրք. հց. Զքր. կթ. Ասող. կրպակաւորութիւն Սարգ. նոյնը նաև կուղպակ ձևով, որ առա-ջին անգամ յիշուած է 901 թուի մի արձա-նագրութեան մէջ (Վիմ. տար. 5) և աւելի յետոյ 994 և 1031 թուերից, ինչպէս նաև Մխ. ապար. Մխ. այրիվ. էջ 63. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 131, 289. յգ. կուղպականի կամ կղպականի Արձ. 1029, 1036, 1042 թուերից (տե՛ս Վիմ. տար.) և Յիշատ. կուպ-ղայք Կիր. 91։ Բառախաղով գրուած է գող-բակ (իբրև թէ գօղերի բակ) Դրնղ. 468, 343։ Արդի գրականում գործածւում է միայն կրպակ ձևով և «խանութ», յատկապէս «փո-քըր խանութ» նշանակութեամբ։
• = Պհյ. *kurpak «խանութ» բառից, որ թէև չէ գործածուած, բայց նոյնն է հաստա-տում պրս. [arabic word] kurba «խանութ». ասւում է նաև [arabic word] kulba. առաջինը տալիս է հայ. կրպակ, երկրորդը՝ հյ. կուղպակ, և շրջեալ՝ կուպղակ։ Պարսկականից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] qurbaǰ, [arabic word] kurbaj կամ [arabic word] qurbaq «խանութ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 433, Գ. 47), վրաց. მეკურბაչ մեքուրբաքե «խանութպան»։-Իրանեան բառը բուն նշանակում է «կերպաւո՛րուած, ձևաւոռուած». հմմտ. զնդ. hu-kərəota-«ւաւ ձևաւորուած» (Bartholomae, Altir Wörterb. 1818 և Walde 682)։-Հիւբշ. 173.
• Տաթև. ամ. էջ 25, 36 և 139 ստուգա-բանում է «գողի բակ». «Որ ի վաճառն տանի, զրկօղ է. զի որ քան զարժէսն ի վեր ծախէ և պակաս գնէ, գող է և զըր-կօղ, և որ զչափն կրկին դնէ՝ մեծ և փո-քըր, նոյնպէս զլիտրն, նոյնպէս զևան-գունն, որ մեծովն առնու և փոքրովն
• տաւ, գող և զրկօղ է. վասն այն կոչի բնակութիւն նոցա կողբակ, որ է գողի բակ։-Այն որ ի վաճառն խաբէ զմարդ՝ գող է. վասն այն կուղբակ կոչեն, որ է գողի բակ՝ նստեալ ի փողոցի։-Նոս-տեալ ի մէջ կրպակին, որ է կուղբակ, որ ստուգաբանի գողի բակ»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև Այտընեան, Քննակ. քեր. էջ 145 և յետոյ Հիւբշ. ZDMG 35(1881), էջ 661։
cf. Կրսեր.
• (խառն հոլովմամբ -ոյ, -աւ, -աց) ւտարիքով կամ կարգով յետինը՝ փոքրը, նուաստը, ստորին» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 3 և յհ. ա. 3. որից կրտսերագոյն ՍԳր. Ոսկ. բ. կոր. յհ. ա. 4. կրտսերանալ Մեկն. ծն. կրտսերութիւն Ծն. խգ. 33. Եփր. թգ. բաղաձայնների ձուլմամբ յառաջացել է կրցեր Նխ. ծն. հմմտ. արտասուք >արտը-սուք >արցունք. իսկ ատամնականի անկու-մով՝ կրսեր, որից կրսերադաս Երզն. քեր. կրսերարար Փիլ. իմաստն. ևն։
• = Թերևս բարդուած է կրտ-(կիրտի, կիր-տու?) անծանօթ բառից +սերել (սերունդ) բայից։
• Müller SWAW 38, 573 հսլ. kra-tukù, յն. βραχύς «կարճ»։ Տէրվ. Al-tarm. 46 և Նախալ. 70 *կուրտսեր ձև. վից, իբր լտ. curtus (տե՛ս կարճ բա-ռի տակ)։ Հիւնք. կրթասէր ձևիր հա-մառոտուած։ Վերի ձևով մեկնեց Meil-let MSL 15, 353 և 18, 263, որ և կրտ-մասը ուզում է տեսնել կր-կին բառի մէջ, իբր կիր-<հնխ. dwir-«երկու»։
shabby, beggarly, mean, stingy, scurvy, niggardly, close-fisted, covetous, sordid, miserly.
• «կծծի, ժլատ» Ոսկ. մ. բ. 24, ո-րից կցրել «կծծիութեամբ խնայել, պահել» Ոսկ. մ. ա. էջ 77 և ես. էջ 415, «ատամ-ները սեղմել» Ոսկ. մ. բ. 23։
• =Կից արմատից. հմմտ. Ոսկ. ես. 415 հատուածր. «Ջառաջին վաստակոցն ասէ թէ ջանայիք, տառապէիք, ժողովէիք, ի վերայ կցրէիք և ևս չար նուազութիւնն լինէր. զի այնպէս իմն որ անօրէնութեամբ ինչ ժողո-վիցին ինչք, թէպէտ և շատ իցեն՝ սակաւք լինին»։ Սրանից երևում է որ ի վերայ կցրել նշանակում է «դիզել, հաւաքել». որով ար-մատը լինում է կից, կցել։-Աճ.
• ՆՀԲ իբր կծկեալ։ Հիւնք. կշիռ բա-ռից։ Սանտալճեան, Բազմ. 1904, էջ 500 լծ. կծծի։
essence-bottle.
• «մի տեսակ աման» (պտուկի և սափորի հետ յիշուած) Ոսկ. կողոս. 603. «խունկ դնելու աման»» Ոսկ. եփես. 281 (Սապատք հանդերձիցն և խնկոցն կաւշա-րայք). չունի ՆՀԲ. իսկ ԱԲ մեկնում է «անուշ եղի և նման բաներու շիշ՝ աման»։
demi-john, flagon;
goat-skin.
• «գինու աման». մէկ անգամ ունի Յուդիթ ժ. 5. այլ ձեռ. հանդաղակ. յոյն օրինակն ունի ἀσϰοπυτίνη «կաշեղէն շիշ». ըստ այսմ հայ բառն էլ մեկնում են «կաշիէ տիկ, կամ փայտէ աման գինւոյ, կամ խսի-րով պատած մեծ շիշ (ֆրանս. dame-jeanne, ռմկ. տամճանա)», բոլորն էլ ենթադրաբար։
• Հիւնք. էջ 334 տճկ. մէթհէրէ, մաթարա բառի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] hauqala «ջրկիրի մեծ շիշ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 180)։
վայրի —, lettuce.
• , ի-ա հլ. «1000» ՍԳր. Ոսկ. որից հազարամեայ, հազարամեան Եւս. քեր. Եզն. հազարապատիկ Օր. ա. 11. հազարաւոր ՍԳր. Ոսկ. յհ, երեքհազարեան Ոսկ. մ. ա. 21. հինգհազարեան Ոսկ. մ. ա. 21. յոգնահազար Կղնկտ. բազմահազարք Գնձ. վեցհազարեան Ագաթ. վեցհազարեակ Ճառընտ. հազարա-մեակ, հազարհինգհարիւրամեակ, հազար-վեցհարիւրամեակ, երկհազարամեակ (նոր գրականի մէջ) ևն։
• = Պհլ. [syriac word] hazār (պհլ. hazarak ձևի հետ հմմտ. վեց-հազարակ Լծ. կոչ.), պրս. [arabic word] hazār, սակ. zara, զնդ. ❇ hazañ̄ra-, սանս. [other alphabet] sahásra-«հազար» (Horn § 1093)։ Իրանեան բառի ծագումը բացատրւում է զանազան ձևերով, որոնց մառեն տե՛ս Pokorny 1, 633 և 2, 488։ Իռա-նեանից են փոխառեալ նաև քրդ. hazár, աֆ-ղան. zär, ուտ. hazar, կիւր. azur, aγzur, ւէզգ. azər, ռուտ. hagzūr, agzūr, ցախ. azur, agzūr, ագ. azur, agzur, տաբաս. agzur, բուդ. γazar, ջէկ. azar, խինն. azar, gazir, արչ. izardo, չեչէն. ezir, ezer, խիւր. 'azīr, կայ. azir, կուբ. oziy, վար. azi, լակ. āzar-ba, azarva, āzarra, դիդ. azal, azargo, կար. azareda, անդ. ozurugu, աւ. azar, 'azarg, նաև (ըստ Miklosich-ի՝ թուրքերէնի ազդե-ցութեամբ) հունգ. äzer, ezer, Խրիմի գոթ. hazer, սերբ. խրվաթ. jézero, սլ. jezero «հազար» (Berneker, էջ 455)։-Հիւբշ. 174։
• Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէր հներից Մագ. հմմտ. «Հազարս ո՛չ է ըստ մեր յեզուիս, այլ զսա ի Պարսից առեալ ըն-տանեցուցեալ մերոյ լեզուիս». Մագ. թղ. 95. «Բայց հազարդ ըստ պարսկա-կանին է իմանալ մակթիւ, ոչ գիտել մեզ եթէ ի տեղի հազարի ո՞րպէս մերն թուէին, տասն հարիւ՞ր, որպես Վիրք քսանովն, եթէ այլ ինչ, ո՛չ գիտեմ». Մագ. թղ. 96։-Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ պրս. և սանս. ձևերը։ Ուղիղ են նաև Peterm. էջ 22. Windisch 21 Bottich. ZDMG 1850, 357 ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հազար, Ասլ. հազար, հmզmր, Ալշ. Մշ. հmզար, Տիգ. հm-զmր, Երև. հզար, հազար, Սվեդ. հազզուր, Հճ. հազօյ, Զթ. հազօյ, հազոր, Ագլ. հզզէօր, Մկ. Ոզմ. Սլմ. Վն. խmզmր, Մրղ. խmզզmր, Ջղ. ղզար։ -Նոր բառեր են՝ հազարանոց, հազարագեղ, հազարաշէնք, հազարթերթիկ, հազարփերթիկ, հազարգարուն, հազարաթող։
chiliarch, chief of a thousand men, colonel;
governor, prefect, lord lieutenant;
steward, agent, major-domo, controller, intendant;
house-steward, manager.
• , ի-ա հլ. «հազար զինւորի գլուխ. 2. իշխան, նախարար. 3. տնտես, թագաւորական տան մատակարար, քսակա-կալ» ՍԳր. Եղիշ. Եփր. համաբ. և ա. կոր. 58, (ըստ Մանանդեան, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 16 հարկային և շինարարական գործերի վերա-կացուն կամ գլխաւորը). որից հազարապե-տութիւն ՍԳր. Կորիւն։
• = Պհլ. *hazārapat, հպրս. *hazahrapati, պրս. *hazārbad ձևից (ուղղակի փոխառեալ իրանեանից և ո՛չ թէ կազմուած հայերէնի մէջ)։ Իրանեան այս բառերը չեն աւանդուած, բայց ենթադրւում են յն. ἀζαραπατεῖς, áζa-ραβίτης, ասոր. [syriac word] həzārpet, վրաց. λზარაეთი հազարապետի ձևերից։-Հին Պարսից մէջ հազարապետը բարձրպգոյն տիտղոսներից մէկն էր. այսպէս էին կոչւում Բիւրուց Անմահից գնդի 10 հրամանատար-ները, որոնց իւրաքանչիւրը 1000 զինւոր ու-նէր։ Սրանք էին նաև արքունիքի հետ եղած յարաբերութեանց հսկիչը, մեծ դահճապետ, հրամանակատար արքայի ևն։ (Հազարապե-տի տիտղոսի և պաշտօնի նկատմամբ ման-րամասն տե՛ս Marquart, Philologus 55, 227-9, հյ. թրգմ. ՀԱ 1898, 316-320)։-Հիւբշ. 174։
• Ուղիղ մեկնեց նախ La Croze, յետոյ, Lag. Urgesch. 978 ևն։
cf. Զգեստ.
• «զգեստ» Մամիկ. էջ 37. Մաշտ Ոսկիփ. Վստկ. 23, 85. «սարկաւագի շապիկ» Սրբել. իզ (հրատրկ. Էմ. էջ 80). «շորի կը-տոր, քուրջ» Լծ. նար. ի. որից հալաւօրհնէք Մաշտ. 121-4։
• -Փոխառեալ է կա՛մ հին ասուրականից և կամ ասորի գւռ. մի ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. ասուր. haläpu, halábu «ծածևեւ». որից nahlaptu, hitlupatu «կերպաս, հա-գուստ, զգեստ»։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. խիլայ, արաբ. [arabic word] xal'at։
• ԳՒՌ.-Գոյութիւն ունի գրեթէ ամեն տեղ հալավ ձևով և «շապիկ կամ հագուստ» նշա-նակութեամբ. այսպէս՝ Ալշ. Ախց. Երև. Մշ. Շմ. իսկ Եւդ. Սեբ. «հարսի զեգստները», Տփ. «հաոսի իբր օժիտ բերած շորեղէնը», Մղ. նաև «դաշտան կամ դաշտանի շոր»։ Նոր բառեր են անհալաւ, հալաւած, հալաւացու։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭალაჟი հալավի «փեսա-ցուի կողմից նշանածին ուղարկուած նուէր». իմաստի զարգացման համար հմմտ. խա-լաթ «հագուստ, վերնաշապիկ և նուէր»։
black, white or red-heart-cherry.
• «մի տեսակ անծանօթ բոյս է» Գա-ղիան։ ՆՀԲ մեկնում է «կեռաս, յն. «ϰερασιον, ւռ. cerasum». աւելացնելով նաև թէ ուրիշ-ները կարդում են և մեկնում «xεράτιον ատուղ եղջերենւոյ և հյ. հոյն»։ ՀԲուս. § 1592 ըստ Ռոշքեանի դնում է «լտ. ceratia, որ կը կոչուի նաև halenia և է խոտ լուծո. ղական», իսկ § 1593 յաւել. «սին պտո՞ւղը»։ Քաջունի Գ. 133 դնում է հալիք «bigarreau, մի տեսակ պինդ կեռաս, լտ. prunus avi-սm», հալիք վայրի «mahaleb», հալիք «խոտ որ մի տերև ունի. արմատն է վարակոտ և մեծ. ի կերակուրս դեղ է փորալուծից. լտ-ceratia»։
• Ունինք նաև արաբ. [arabic word] hāǰiև «մկնդեղ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 124) և [arabic word] hāliq «որթատունկ» (անդ. Բ. 888)։
aloes.
• , ի հլ. «անուշահոտ փայտ աւնե ցող մի ծառ է. լտ. lignum aloēs, agallo-chos» Երգ. դ. 14, Յհ. ժթ. 39, Շար. և Նար. «խնկային մի խոտ՝ դառն հիւթով» (ւտ. áloē) Գաղիան. սրանից է հալուախունկ, որ ունի Խոր. աշխ. հրտր. Սուքրեանի, էջ 44, «Կանաչուտ ծով, յորում զհալուախունկն ասեն»։
• = Յն. άλοή հոմանիշից, որի հետ նոյն են լտ. aloe, եբր. [hebrew word] ahālīm, [hebrew word] ahā loϑ, արաբ. օ︎ alva, պրս. [arabic word] ilva, ասոր. [other alphabet] alvā, որոնք բոլոր ծագում են հընդ-կականից. հայերէնը գալիս է յն. ձևից, որի վրայ աւելացել է հ, ինչպէս հեթանոս բառի վրայ. յոյնից փոխառեալ են նաև լտ. aloe, ռուս. aлой (Berneker 28), մբգ. alōē, գերմ Aloe, անգլ. aloes, վրաց. ალო ալո ևն։-Հիւբշ. 360։
• Նախ ԳԴ դրաւ պրս. իլվա ձևի հետ. ՆՀԲ դնում է յն. լտ. և եբր. ձևերը։
embroidered, laced.
• «պճնեալ, զարդարեալ». մէկ անգամ ունի Բուզ. զ. 14. «Ագանէր (հան-դերձս) ղամղայեալս և ժապաւինեալս»։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. պհլ. ձևը անյայտ. բայց կայ պրս. ❇ lām «զարդ, զարդարանք». որից հյ. *ղամ «զարդ», կըր-կընուած ձևով *ղամղայել «զարդարել»։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. թերևս ընդ ռմկ. քէմխա (=պրս. kimxa «մետաքսեայ կտորե-ղէն»)։ Վերի մեկնութիւնս հրատարա-կուած է նախ MSL 15, էջ 242։
cf. Լեղի.
• «կարի քաղցր». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 192, իբրև տարբեր բառ՝ ղեղի «լե-ղի» ձևից, որ մի տող վերևն է յիշում։
• «անդրի, ղեկ, ուղղիչ, թև». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 192. վերջին երեք ի-մաստները ցոյց են տալիս քեղի ձևը, բայց առաջինը անյայտ է։
turner's wheel or lathe;
small wheel, pulley;
block.
• , ի-ա հլ. «անիւ կամ անուա-ւոր գործիք (հիւսնի, ոստայնանկի, ատաղ-ձագործի, քանդակագործի ևն)» Վեցօր. որից ճախարակել «ճախարակով հարթել, կանո-նաւորել» Ոսկ. ես. Փիլ. ճախարակագործ Վեցօր. էջ 181. ճախարակաձև Ագաթ. ճա-խարակեայ ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 2. ևն։-Միջին հյ. ձևեր են՝ ջարհակ (Նորայր, Բառ. ֆր. 1102 ա), ջահրայ Առաք. լծ. սահմ. 567, 618։
• + Պհլ. *čarxak ձևից, որի վրայ ընդար-ձակ տե՛ս ճախր։-Հիւբշ. 186։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. ճէհրէ, չարխ և չարխէ ձևերի հետ։ ՆՀԲ արմատը ճախր, լծ. թրք. չարխ։ Müller SWAW 42, 255 պրս. čarxa, սանս. čakra, յն. ϰυϰλα, լտ. circo-։ Justi, Zendsp. 107 զնդ. čaxra ձևի տակ։ Տէրվ. Altarm. 28 զնդ. ska-rəna-«կոլոր» ձևի հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. ճախարակ, Ոզմ. ճախրակ, Ջղ. ճախրակ, ճարխակ, Ալշ. Մշ. Սեբ. ճախ-րագ, Մրղ. Սլմ. ճmրխmկ1, Ախց. ջ'ախարակ, Գոր. Ղրբ. չխա՛րակ, Մկ. Վն. չախրակ, Տիգ, ջmխրmգ, Ագլ. ճհա՛րակ, Զթ. ջխոmք (բայց և ջ'օհյը), էնկ. ջըխրըք (նախաձայնի պատ-ճառաւ կարող է լինել բուն հայ և ո՛չ թրք. տե՛ս Բիւր. 1898, էջ 865)։ Նոր բառեր են ճախրակմանիկ կամ ճախրակմանող «լծէ-լծէ թռչունը». միւս ձևերը տե՛ս նախր բառի տակ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ է թւում ի-մերխեվի լեզւով ճախրակի «ճախարակ» (տե՛ս Մառ, Teксть VII, էջ 71)։ Թրք. [arabic word] čaxrəq «մի տեսակ թռչուն», որ Будаговъ, Cpaв. cлов. 1, 454 ը մեևնում է «драxва (=արօ՞ս)»։ Հյ. գւռ. ճախրակ (մանիկ) բառն է։
mare;
humid, damp, moist.
• «էգ» և մասնաւորապէս «էգ ձի». այս-պէս՝ ճակ «էգ ձի» Մագ. քեր. 241 և Երզն. քեր. «Չիոյ իգականքն, մատեան, զամբիկ, ճայիկ, զոր ճակ անուանեն... մատակ, ճակ, յովտակ»։ Ընդհանուր «էգ» նշանակութիւնն են ցոյց տալիս ճակաճան «իգամոլ, բղջա-խոհ» Եփր. թգ. 400. Պիտ. փիլ. Յհ. կթ. ճա-կաճանութիւն Փիլ. Պիտ. Պտմ. սահ. 33։
• =Նոյն են վրաց. ჭაკი, ճակի, սվան. ճագ «էգ ձի», կամ նաև ածականաբար վրաց. և մինգ. ჭაკი ცხენი ճակի ցխենի, ինգ. ճակ-ցխեն «էգ ձի». գործածութեան կրկին ձևերը նոյն են հայերէնի հետ. բայց աւելի լաւ է վրաց. მოჭაკე մոճակե «հեշ-տասէր, իգամոլ» (Չուբ. 2 884), որ մեր ճա-կաճան բառի համապատասխանն է։ Բայց այս նմանութիւնները այնպէս են, որ թոյլ չեն տալիս ենթադրել մի կամ միւս կողմից փոխառութիւն, այլ երրորդ մի ընդհանուր աղբիւր, որ թերևս խալդերէնն է։-Աճ.
• ՆՀԲ նոյն է համարում ճայիկ բառի հետ։ Եազրճեան, Մասիս 1885, 865 առ-նելով Մագ. «եզն, խոյ, ճակ» վկայու-թիւնը, գրում է. «Ինչպէս եզն կովու արուն է, և խոյ ոչխարի արուն, այս-պէս և ճակ այծի արուն է։ Մեր լեզուի բառերով չէինք կրնար գտնել, թէ ճակը արու այծ կը նշանակէ, զի նախնիք այդ բառին յիշատակութիւնը միայն ըրած են առանց աւելի բացատրութիւն տալու։ Գիտեմք այժմ, որ ճակը (արու այծը) = է հնդկաց ջակա բառին, որ կը նշա-նակէ՝ արու այծ, նոխազ»։ Ըստ Եազը-ճեանի՝ տարբեր են ճակ «էգ ձի» և ճակ «արու այծ»։ Հիւնք. ճակ=թրք. շամ կամ շաքքա «մատակ ձի»։
• «խոնաւութիւն, թացութիւն». արմատ առանձին անգործածական. գտնւում է մարգ-ճակ «թաց՝ ջրոտ՝ ճախճախուտ մարգ» բա-ռի մէջ, որ ունին Յայսմ. Ճառընտ. (որ և արգճախին Զենոբ. Յայսմ. փետ. 17)։
• ՆՀԲ լծ. ընդ ճահիճ և ճախճախուտ, թրք. ջըղ (ՆՀԲ նոյն արմատից է դնում նաև ճակաճան)։ Աճառ. ՀԱ 1909, 159 խ և կ ձայների լծորդութեան օրէնքով՝ նոյն է դնում ճախ արմատի հետ, որ գտնում ենք ճախին, ճախճախուտ ևն ձևերի մէջ։
• «կտոր, փերթ, շառաշիղ». առանձին չէ գործածուած. գտնւում է միայն աղուճակ (ի-ա հլ.) «աղի մեծ կտոր» բառի մէջ՝ Ոսկ. ես. անստոյգ բառ է. որովհետև աղուճակ կարելի է բաժանել նաև աղգուճակ։
• Երեմեան, Բազմ. 1898, 524 հանում է ճակ «թաց, խոնաւ» բառիզ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] alucak «է սա խեցեմորթ ինչ ծովային նման սատէֆի, զոր գրոհք Տէրվիշաց առնեն քէշկիուլ»։
marsh, morass, swamp, fen, bog, slough, quagmire.
• «ջրջրոտ՝ ցեխոտ տեղ» Ես. խա-18. Սռ. ճզ. 35. Եփր. աւետ. 302. հների մէջ անեզական է, բայց արդի գրականում եզա-կի ձևով է. որից ճահճոտ, ճահճային, եր-կուսն էլ նոր բառ։ Հների մէջ գրւում է նաև ճախին «ճահիճ, տղմուտ տեղ» Գէ. ես։-12-488 Սրանից տարբեր է ճախնախուտ «ճահհոտ» Ագաթ. (կրկնագրում՝ էջ 65ա ճաղճախուտ), Երզն. մտթ. Կղնկտ. Կանոն, որ կրկնուած է պարզական ճախ արմատից։ Նոյն ճախ ձևը գտնում ենք նաև ճախին Վրդ. առակ. 156 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ) բառի մէջ, որից կազ-մուած է մարգաճախին Պտմ. աղէքս. 125 (ըստ համառօտ ձեռագիրների) կամ իբրև յտ. անուն՝ Ակներաց Մարգաճախին Դրնղ. էջ 79. մարգճախին «ճահճոտ՝ թաց մարգ» Զենոբ. իբրև վերջինիս կրկնակն է մարգճակ Ճառընտ. Զենոբ. էջ 31 և Յայսմ. ճախին ձևը ունի Յովսիմ. 23. «Գտանես դաշտ մի ճա-խին և տղմուտ», որի դէմ էջ 24 var-ճախ-ճախին։ Վերջապէս արմատի պարզ ձևն ունի Բառ. երեմ. էջ 194 ճախ «մարգ»։ Այս բո-լորի համեմատութիւնից երևում է՝ որ ճահիճ ռառի մէջ -իճ մասնիկ է, արմատն է ճահ, որի հետ նոյն են ճախ, ճակ։
• ՆՀԲ ճախճախուտ՝ արմատն է ճակ։ Հիւնք. պրս. čāh «ջրհոր» և sāy «գետ, շուր» բառերից։ Յայտնի չէ թէ ի՛նչ կապ ունին վրաց. ճոճի «ճահիճ», ճանճրոբա, ճաոբի «ճախճախուտ տեղ», ճաոբիանի «ճահճային»։ Բայց հյ. ճախ արմատի հետ նոյն են անշուշտ մինգ. ճխոճխո «ճահիճ», լազ. čodcxori «ճահիճ» (Erc-kert, Die Spr. A. Kauk. Stammes 347)։ Պատահական նմանութիւն ունին չաղաթ. [arabic word] čal'ik «ճահիճ», [arabic word] čalča «ճահիճ», եակուտ. čalbax «տիղմ, ճախին» ևն։
• ԳՒՌ.-Խրբ. ջախին «մարգ, մարգագե-տին». շրջմա՞մբ Մկ. Շտ. Վն. խաճին «մար-գագետին» (բայց թերևս քրդ. կամ քրդերէ-նին անցնելուց յետոյ՝ հայերէնի մէջ ետ առ-նուած). Քղի ճախի կամ ճախին (ճիշտ ձևը ստուգելի) Արևելք 1898, դեկտ. 9.-նոյն են նաև ճխանք Բբ. «թաց, թրջած, խխում եղած», ճխճխանք Պլ. «շարունակ տեղացող թեթև անձրևից յառաջացած ջրալի ցեխ». Եւդ. «ճախճախուտ», ճխանք-ճխճխանք Շհ. Պլ. «թաց, ցեխոտ, անձրևային եղանակ»։-Իսկ ճոճ Բբ. «ճահիճ» փոխառեալ է վրաց. ჭოჭი ճոճի հոմանիշից։
troop, pack.
• «խումբ, ջոկ» Ոսկ. հռովմ. 134 (Քրիստոսի հօտը), 329 (ոչխարների), 407 (սեռ. ճահկիս), 422 (աղուէսների խումբ), «բանակատեղի՞» Սիմ. ապար. 88 (Եւ սրի-կայքն վեցեքին չուեալ ի ճահուկ բանակին)։
• ՆՀԲ նոյն ընդ ջոկ։
cf. Դագաղ.
• «երկաթէ միլ կամ ասեղ՝ գուլպայ գործելու և այլ նման բաների համար. 2. եր-կաթէ կամ փայտէ ձողերով վանդակապատ». ունի միայն ՀՀԲ, իբր գաւառական բառ. վը-կայութիւն ունինք ժԵ դարից՝ Թլկր. էջ 49. «Ես իմ սրտիս դանակ ածեմ, զաչքս ճաղի տամ հանելու». աւելի ուշ է ճաղեր «վան-դակապատ» Արձ. 1732 թ. (Վիմ. տար. 209)։ Սակայն անշուշտ շատ աւելի հին է, ինչպէս ցոյց է տալիս ղ ձայնը՝ փխ. լս
• =Վրաց. ჭალი ճալի «ցից, սայլի կողքի ճաղերը», ჭალებიანი ճալեբիանի «ճաղե-րաւոր սայլ՝ ածուխ տանելու համար», ուտ. ճալ «ցանկապատ, շրջափակ, վանդակա-պատ», ճալփեսուն «ցանկապատ քաշել». Հայերէնը փռխառեալ դնելու պատճառն այն է, որ վրացի ձևն է რჭალი րճալի, ჭრჭალი ճրճալի, իսկ ჭალი ճալի սրանց կրճատն է։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Մշ. Տփ. ճաղ, Սեբ. ջաղ. գործածական է նաև Ակն. Այն. Արբ. Բլ. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ղրդ. Մն. Վն. Տր. ևն. նոր բառեր են ճաղել Մշ. «երկաթէ կամ փայտէ ձողերով ցանկապատ քաշել», ճա-ղիկ Ակն. «ճաղերով ցանկապատ», ճաղմայր Ակն «տանիքի եզերքի ճաղերը պահող գօ-տին», ճաղուկ Ակն «գուլպայի շիշ. 2. ոտքի ջիղերը», ճաղտել Բլ. Խն. «խոցտել, սաս-տիկ ցաւիլ» (իբր ասեղով ծակոտել)։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. ǰaγ «վանդակա-պատ» (Բիւր. 1898, 627), Խրբ. jaγ «սան-դուխի վանդակապատ», Ակն jaγ «տանիքի շուրջը շինուած վանդակաձև ձողերը», օոռ- [arabic word] laγ «վանդակապատ», [arabic word] čaγ «շէնքի շուրջը քաշուած փայտեայ վանդա-կապատ», čaγ-i-odeī «boisage d'une cham-bre» (Justi, Dict. Kurde 113, 124), jaγ «իբր սուին գործածելու շիշ՝ շամփուր» (Շւոտ, Քրդերը Տաճկաց-Հայաստ. Ա. 153), ուտ. ճաղ «սայլի ճաղեր. 2. գուլպայ գոր-ծեւու ասեղ»։
thicket, bushy place, wood.
• «անտառ կամ մացառուտ». մէկ անգամ գործածուած է Սիւն. քեր. 210= Եր-զըն. քեր. հոմանիշների մի շարքի մէջ, «Դրախտ, անտառ, մորի, ճաղագ, արտ, մարգ»։-Բառ. երեմ. էջ 195 մեկնում է «ան-տառ կամ մարգ», ՆՀԲ և ՋԲ «անտառ կամ մացառ ճիւղովք լի», ԱԲ «անտառ»։ Գրուած է նաև ճագաղ, ճեղագ՝ ըստ Բառ. երեմ. էջ 194, 197. սրանցից առաջինը Բառ. երեմ. մեկնում է «եղեգուտ կամ ճաղագ», որով բռ-լորովին նոյնանում է ՓԲ-ի տուած ձևը ճարգաղ «եղեգնուտ, շամբ»։
• = Վրաց. ჭალაკი ճալակի «գետափնեայ մազառուտք. 2. կղզի», ჭალა ճալա «գետ-ափնեայ մացառուտք. 2. եգիպտացորենի յարդ», ჭალატვე ճալատղ'ե «պուրակ, փոքր անտաղ», թուշ. ჭალა ճալա «անտառ», ուտ. ճmլmգ՝ «անտառ», լազ. čala «խոտի համբարանոց», dcale «մարգ, մարգագն-տին»։-Աճ.
• Պատահական նմանութիւն ունի ա-րաբ. [arabic word] ǰulāx «ձորը լցնող հեղե-ղաջուր», [arabic word] jilvā̄x «ջրով լցուած ձոր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 539) Կովկասեան ձևերի հետ նո՞յն են ար. դեօք քրդ. ճալ «ձոր», ճալակ «փոս», որից փոխառեալ է ճալաւ Ալշ. Բլ. «ջուր հաւաքուած լայն տեղ, ուր գոմէշներն են լուանում, մարդիկ լողանում ևն»։
• ԳՒՌ.-Ղզ. ճալա «գետի եզերքին գըտ-նուած հարթ տեղ» (նոր փոխառութիւն վրա-ցերէնից)։
quack, mountebank, charlatan;
boaster, braggart, vaunter;
bully, roisterer, blusterer;
bombastic, puffed up, haughty.
• «ճոխաբան,. մեծախօս, ու-ռուցիկ ոճով խօսող». գործածական է միայն արդի գրական լեզւում. հնից ունինք ճա-մարտակել «ճոխաբանել» Եզն. Յհ. կթ.։
• ՆՀԲ «գումարտակ բանից կազմել... սիգաքայլ ճեմել»։ Հիւնք. յն. σαμάρδαϰος «շարլատան».
camp, encampment.
• «մանեակ». մէկ անզամ ունի Սեբ. գլ. ժը, էջ 65. «Զարդարէ ի չքնաղս, ի գտակ և ի պատմուճանս բեհեզեայս յոսկ-ւոյ օծեալ, մեծացուցանէ ահագին պատուօք ի ճամբար ականակապ և ի գումարտակ»։ (Հացունի, Պատմ. տարազի 109 դնում է վարսակալ», որ ուղիղ է ըստ ծագման)։ Նոյն բառն է անշուշտ, որ Զքր. սարկ. Բ. 68 հին ձեռագրերից հանելով գործածում է. «ի գիշերի գաղտ եղեալ փախեաւ հեծեալ ի ջո-րի և ճամբար իւր եդեալ յաւանդ»։
• + Պհլ. čambar «գլխի կապ» ձևից. (յիշ-ուած է կանացի վզկապի և գինդերի հետ). հմմտ. նաև պրս. [arabic word] čanbar «շրջանակ, վզկապ, գլխակապ, ճակատակապ» (Zen-ker). «փայտեղէն կամ երկաթեայ շրջանակ, որ շրջապատեալ զտակառս՝ պարապնդէ զնոսա. նաև այլ զինչ և իցէ իր շրջանակեալ» (ԳԴ). աֆղան. čambar «շրջանակ, գունտ»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև. ասոր. [syriac word] sambarā «կիսալուսնաձև զարդ», թրք. čember «շրջանակ», քրդ. čenber «շըր-ջանակ»։-Հիւբշ. 186։
• Բառս չգիտեն ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ։ Գտաւ ու մեկնեց նախ Եւրոպա, 1852, էջ 123։ Սրանից է նաև Պատկ. Սեբ. 1879, 199 և Maтep. II. 2։
• (գրուած նաև ճանբար, ջամ-բար. ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «բանակ, բանակատեղի» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. եփես. 930. Սեբ. Խոր. որից ճամբարապատ «բանակով պատած» ԱԲ։
• = Պհլ. čambar «շրջանակ» ձևից (տե՛ս նախորդ ճամբար բառի տակ), որ ունեցած պիտի լինի նաև «բանակ» նշանակութիւնը. առհասարակ «խումբ» նշանակող բառերը կապ ունին «բոլորակ» գաղափարի հետ. հմմտ. գունդ, պար, տճկ. թօփ ևն. ներկաւ դէպքում հմմտ. յատկապէս՝ գումարտակ «բանակ. 2. մանեակ»։-Հիւբշ. էջ 186։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Եւրոպա, 1852, 123 «գուցէ հայոց բանակն ալ բոլորա-ևաձև դրուելուն» պատճառաւ։ Lag. Arm. Stud. § 1368 պրս. čanbar «շըր-ջանակ» բառից։ Հիւնք. շամփուր-ից։
game-bag of horse-hair.
• «մազէ պարկ, մախաղ». ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. փետր. 24. «Եւ առեալ եդին ի մազեայ մախաղն իւրեանց... և առ-եալ յինքն զճամբրուկ նոցա»։ Նոր գրակա-նի մէջ սկսաւ գործածուիլ «ճամբորդական պայուսակ» նշանակութեամբ։
• ԳՒՌ.-Մշ. ճամբրուկ «ճամբի պաշար կամ նրա ծրարը», որ և ճամբրայ (Kivola) «ճամբորդական կամ հովուի պարկ»։ Նո՞յն է արդեօք նաև Լ. ճամբռուկ անել «քղանցքը բռի մէջ հաւաքելով վեր բարձրացնել» (Ազգ. հանդ. ժա. 40 և Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 423-4)։
decoration, ornament;
embroidery.
• , ի-ա հլ. «զգեստի վրայ գեղե-ցիկ բանուածք, պատի վրայ նկարուած զար-դեր» Եփր. օրին. էջ 271. Ոսկ. մ. բ. 24. Փի-լիպ. ժ. որից ճամկաւոր Ես. գ. 23. Ոսկ. եփես. 814 և եբր. ճամկաւորել Վրդն. երգ. ռոկեճամուկ Ես. գ. 23. Յհ. կթ. բազմաճա-մուկ Ոսկ. փիլիպ. խայտաճամուկ (արդի գրականի մէջ) «գոյնզգոյն զարդերով, խա-տուտիկ»։
• ՆՀԲ պրս. լāma «զգեստ», jāmag «կերպաս», թրք. janfes «սնդուս»։ Bug-ge, Btrg. I7 իրանեան եիդգահ բար-բառով čāmāh «զարդ» ձևի հետ (կարե-ւոր է ստուգել)։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ էջ 21 և ՀԱ 1914, 56 պհլ. čāmak, պրս. jāma «զգեստ» բառերի հետ։
jay.
• , ի հլ. «ուրուր» Օր. ժդ. 15. «մի տե-սակ ագռաւ» Վեցօր. 163. Եզն. «մի տեսակ արագիլ» Վեցօր. 167. Վրդն. ծն. «մի տեսակ ծովային թռչուն. տճկ. մարթի» ՆՀԲ (արդի առև մտեան ոռականում գործածւում է մի-այն այս վերջին նշանակութեամբ). որից հայեակ կամ ճայեկ «մի տեսակ ագռաւ» Մխ. առակ. Միխ. աս. Վրդն. առկ. 35։
• = Նման են հնչում տարբեր լեզուների մէջ զանազան հոմանիշ բառեր. ինչ. ատրպտ. թրք. [arabic word] čay «корщуиъ, ցին» (Будa-говь 1, 466), վրաց. ჭარი ճարի, ჭარო նարո «суxолаплъ, pыболовъ, чaикa» (Չու-բինով 1703), ռուս. чaйкa, ուկր. čajka, չեխ. čejka, լեհ. czajka ևն, որոնց յարաբև-րութիւնը անյայտ է։-Աճ.
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայ-նից։ ՆՀԲ ճա՛, ճա՛կ ձայներից. լծ. լա-gavia։ Bugge, Btrg. 16 հսլ. čajka, բոհեմ. čejka, սերբ. č̌avka, čava, լիթ. Lówas լուն. ϰαόας թռչնանունների հետ է միացնում։ Berneker 134 վերի սլա-ւական բառերը բնաձայն է համարում։
• ԳՒՌ.-Խրբ. ջայէք «մի տեսակ թռչնորս թռչուն է». վերի արմատից է նաև ճաքռաւ Զթ. «մի տեսակ թռչուն» (իբր ճայ-ագռաւ). նո՞յն է նաև. Մշ. ճարեգ «թռչուն սարեակի ցեղից»։
mare.
• «մատակ ձի». մէկ անգամ ունի Մագ. քեր. 241. «Ձիոյ իգականքն. մատեան, զամբիկ, ճայիկ, զոր ճակ անուանեն»։
• ՆՀԲ նոյն է դնում ճակ բառի հետ. Եազրճեան, Մասիս 1885, 863 սանս. հայա «ձի» բառի իգական հայի ձևից։
• Bugσe. Btrg. 16 հպրուս. kaywe, լեթթ. kehwe «մատակ ձի» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայս
assembled, gathered together.
• «ժողովուած» Վրդ. պտմ. այս ար-մատից են հաւաքել «ժողովել» ՍԳր. հաւա-քումն Ոսկ. յհ. ա. 38. հաւաքարան Թէոփ. ծն, հաւաքական Անյ. վերլծ. հաւաքաբանու-թիւն Անյ. վերլ. հաւաքիչ Մագ. զանազանա-հաւաք Թէոդ. կուս. բազմահաւաք Պիտ. դըժ-ուարահաւաք Խոր. զուգահաւաքել Ճառընտ. ծաղկահաւաք Խոսրովիկ. համահաւաք Վրդն. սղ. ծն. զօրահաւաք, հաւաքածու, հաւաքա-տեղի, հաւաքոյթ (նոր բառեր) ևն։ Առանց հ նախաձայնի ունինք աւաքել «հաւաքել, ժո-ղովել» Եզեկ. իթ. 5. Գ. մակ. զ. 4. Բրս. ողորմ.։ Այս բառը ունի նաև «բժշկել» նշա-նակութիւնը. այսպէս՝ աւաքել ի բորոտու-թենէ կամ զբորոտութիւն «բորոտութիւնը բը-ժըշկել» Դ. թագ. ե. 3, 6, 7, 11. աւաքեցու-ցանել «բժշկել» (անդ). պարզապէս աւաքէր «բժշկում էր» Սասն. էջ 36։ Այս նշանակու-թեան զարգացման համար հմմտ. յն. συ-ναγω «հաւաքել» և ἀποτσυναγω «բժշկել». նաև հայ. ախտաքաղ «ախտաբոյժ» Սասն, 65 (տպ. աղտաքաղ. հմմտ. քարաղր բառի տակ ասուածները)։
• Տէրվ. Altarm. 9, 10 դնում է հ յաւե-լուած, աւա մասնիկ, արմատը ք, որի հետ միացնում է սանս. či, պրս. čidan «հաւաքել, ժողովել», իսլ. oyrucmu, oyru umamu «մաքրել». ըստ այսմ հ-աւաքել=սանս. ava-či «հաւաքել, հա-նել»։ Հիւնք. յն. εύαγέω «սրբել, մաք-ոել» ձևից հանում է աւաքել և սրանից էլ հաւաքել։ Կուրտիկեան, Արևելք թ. 4185 պրս. խաւ «քաղել»։ Յակոբեան, Մաղիկ 1899, նոյ. 4 արաբ. հավգ «ժո-ղով, ժողովել» բառից։ Լափանցեան ЗВО 23, 360 համ+ զնդ. vуāxa, «հա-ւաքումն»։ Nyberg 2. 96 միացնում է պհլ. hamōk «հաւասար, ամբողջ, ամ-բողջական, կատարեալ» բառի հետ, որ դնում է իրան. *hama-vaka-ձևից, ըն-դունելով *vaka-իբր «ծայր, վերջ, բարձրագոյն կէտը»։ Այս անծանօթ *va-ka-բառը ուզում է գտնել նաև հյ. վախ-ճան<*vax-čar(a)na-, վականակ, վա-կաս<*vak-āsa «մինչև վերը հասնող». վակժոյժ<*vak-užaužah-«ծայրը ուժով բռնած» և զնդ. vaγδana «գլուխ» բա-ռեռի մէջ։ Meillet BSL հտ. 32, ❇ 97, էջ 84 սխալ է գտնում այս մեկնութիւնը, որովհետև մեկնելով *ha-ma-vaka-ձե-ւից, չի բացատրւում ո՛չ -ma-վանկի կորուստը և ոչ ք-ի ծագումը։
• ԳՒՌ.-Երև. հավաքէլ, Շմ. Տփ. հավաքիլ, Գոր. Ղրբ. հվա՛քէլ, Ագլ. հվm՛քիլ, Մշ. հm-վըկել, Ռ. հաֆքէլ, Ախց. Կր. հաֆքիլ, Զթ. հաֆգ'իլ, Հճ. հէվքել.-Ախց. Կր. ևն ստացել են «տեղաւորուիլ, պարունակուիլ, պարփա-ևուեւ» նշանակութիւնը։-Նոր բառեր են հա-ւքոտել, հաւքտուկ, հաւաքս, հաւաք-տեղակ անել։
cf. Հօփալ.
• (գրուած նաև հաւբալ, հօբալ, հօ-փալ, հովփալ, հոբալ) «վայրի աղաւնի» Վե-ցօր. էջ 89. Ոսկ. եզեկ. Եպիփ. յար. Փիլ, ւիւս. Սահմ. Գաղիան. Վրդն. ծն.։
• = Անշուշտ ծագում է հաւ «թռչուն»+փալ բառերից. վերջինը անծանոթ։ (Տե՛ս և հաւ)
• ՆՀԲ փալ համարում է «նոյն ընդ լտ. palumba «վայրի աղաւնի»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին յն. πελεια «վայրի աղաւնի», լեթթ. paipala. լիթ. pütpela, հպրուս. penpalo, ռուս. nepe-neлъ, չեխ. pfepel, լեհ. przepiora ևն «լոր, լորամարգի» (Trautmann 204)։
mild, meek, gentle, affable;
calm, tranquil, still;
softly, gently.
• , ո հլ. «քաղցր և մեղմ բնութեամբ, խոնարհ» ՍԳր. որից հեզացուցանել Ոսկ. յհ. ա. 29. հեզութիւն ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 4. Եւս. պտմ. հեզիկ Փիլ. Խոր. Յհ. կթ. հեզասահ Պիտ. Կաղանկտ. հեզաբար Եղիշ. Խոր. հե-զօրէն Գնձ. քաղցրահեզ Եպիփ. ծն. հեզա-նազ, հեզաշունչ (նոր բառեր)։ Սխալմամբ գրուած է հեց Խոր. Ա. 11, որ լաւագոյն ձե-ռագիրների մէջ հեզ ձևն ունի։
• ՆՀԲ լծ. արաբ. խէզէ, խազը, խազու, յոգն. խուզու (իմա՛ արաբ. [arabic word] xa-δa. xasi «հնազանդիլ» Կամուս, թրք.
• թրգմ. Ա. 17)։ Հիւնք. յն. წσυχος «հան-դարտ» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 129 եզ «մէկ» բառի հետ՝ իբր «պարզ», հնխ. sem-«մէկ» ձևից, որ աճել է -g'ho-մասնիկով։ Յիշում է կասկածով Pokorny 2, 489։
• ԳՒՌ.-Երև. հզութիւն, որ պահուած է այս առածի մէջ. «Աղվէսը մարաքումը ձագ ա հանել, մեր թազու հզութիւնիցն ա» (Պռօշ-եան, Յեցեր, էջ 155)։
• «ջրային նունուֆար, լտ. nym. phaea» Բժշ. որից կոկոռճիկ «երիցուկ ծա-ղիկը, chamarmelun decipiens Boiss.։ (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 543) ՀԲուս § 1457. առաջինը ասւում է նաև կո-կոն՝ անդ՝ յաւել։ Նոյն են նաև կոկոռոչ (այլ ձ. քոքոռոջ, կօկռօշ, սքօռնօշ) «նունուֆար» Բժշ. «մի ուրիշ տեսակ ծաղիկ» Սալաձ. կոկռոշ «մի տեսակ հաղարջ, ծոր, ribes» ՀԲուս. § 1459 (տե՛ս և Նորայր ՀԱ 1923, 343)։
• ՓՈԽ?-Վրաց. յოკორი կոկորի, კოკური կոկուրի «կոկոն, ընձիւղ, ծիլ», թուշ. կոկրի «կոկոն»։
testicle.
• «փքոցուռոյց խօսքեր, մեծաբա-նութիւն». կայ միայն կոկովանք ձևով՝ Ոսկ. Ճառք 139, Նիւս. կազմ. պրպմ. որից կոկով-տել «ճոխաբանել, մեծաբանել» Բառ. երեմ. էջ 166 և ՀՀԲ։
• «ամորձիք, ձուանք». կայ միայն յգ. կոկովանք «ամորձիքներ» ձևով՝ Լծ. նիւս. նոյն է և ռմկ. կօկլվին «ամորձիքնե-րը» Բար. 161 լս։
• ՆՀԲ լծ. իտալ. coglioni «ամորձիք», որ շատ պատահական նմանութիւն մի, այն ունի։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գօգօվ «ա-մորձիք». սրա հետ նոյն է հոմանիշ Ննխ. գიգō, որ այլուր ունի տարբեր նշանա-կութիւններ. ինչ. Ակն. «ձու», Սվ. «մրգեղէն, պտուղ», Ակն. «ընկոյզ», Տփ. «պանիր», Խրբ. «կլոր, գնտաձև». բոլորի նախնականը ներ-կայացնում է վերջին նշանակութիւնը։-Սրա համար հմմտ. նաև կակալ Կր. «ընկոյզ» և կակալա «ամորձիք» Կր. «ոչխարի, ուղտի։ այծի աղբ» Կս., պլոր «ամորձիք» (բայց բուն նշանակութիւնը «կլորիկ»)։
throat, gullet, gorge;
wind-pipe, larynx.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ և ՋԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «ըմբանին կից մսուտ ա արկը, gosier, գերմ. Gurgel, կամ խըռ-չակ, larynx» (ըստ քննութեան Մ(էնէմի-շեան) ի, ՀԱ 1887, 41) ՍԳը. Վեցօր. 89. ը-րից կոկորդել «կոկորդից ձայն հանել» Նոնն. կոկորդալի Ոսկ. խչ. կոկորդալիր Լաստ. կոկորդախօս Խոր. կոկորդակիր «կոկորդա-յին, խառնաձայն (լեզու)» Ոսկ. բ. տիմ. 208 (չունի ՆՀԲ). կոկորդակոփ Մադ. թղ. 132, կոկորդային (նոր բառ)։
• = Բնիկ հայ բառ. կրկնուած է կոր-ար-մատիզ, որ ձայնդարձն է՝ կեր «ուտել» արմատի. ծագում են հնխ. g*'er-, g'or-«կուլ տալ» արմատից. սրա վրայ ընդար-ձակ տես վերը՝ Կեր բառի տակ։ Յեղակից-ներից կոր ձևին ամէնից աւելի մօտիկ են յն. βορά «կեր, ճարակ անասնոց», βορός «որկրամոլ», լտ. voro «կուլ տալ». մեր բա-ռին նման կրկնուած է յն. βε-βω-ϑω «ու-տել, լափել, ճարակել»։ Հնխ. նոյն առմա-տից են ծագում նաև կոկորդ բառին հոմա-նիշ հետևեալ ցեղակիցները. սանս. [other alphabet] gargara-, յն. βάραϑρον, լտ. gurgulio, հբգ. querka, հսլ. grulo, ռուս. горлo, սերբ. g'rlo, լեհ. gardlo, հպրուս. gurcle, լիթ. gerklē ևն, և t ատամնականի յաւելմամբ հսլ. gudtani, ռուս. гортань, ուկր. hor. tan՛ չեխ. hrtan «կոկորդ» (Walde 858, Boisacq 126, Berneker 369, 372, Pokorny 1, 683, Ernout-Meillet 419)։ Տե՛ս նաև հյ. որկոր։-Հիւբշ. 460։
• Srhroder Thesaur. 45 փոխառեալ ասոր. [other alphabet] ggr ձևից (?)։ Lag. Urgesch. 253 կցում է ասոր. ❇ gagarla բառին, որ փոխառեալ է դնում հնդև-րոպական մի լեզուից. (բայց կայ նաև եբր. [hebrew word] gargərot, երկուսն էլ «վիզ, կոկորդ»). յիշում է նաև հսլ. grutanu, իբր gar արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 1171 մերժելով այս՝ հայը դնում է *կորկորդ ձևից, ուստի և ո՛չ gar արմատից։ Տէրվ. Altarm. 9 և Նա-խալ. 13, 78 gar «կուլ տալ» արմա-տից՝ վերը յիշուած հոմանիշների հետ. նախաձայնի անկումով ձևացել է որ-ևոր. հայերէնից փոխառեալ է ասորին։ Նոյն, Երկրագունտ 1883, 170 մեկնում է կոկ-որդ, բայց շատ խնդրական է գտնում։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 35 վերի ձևով։ Հիւնք. կոկորդիլոս բառից։ Մառ
• ЗВo xIx, o155 հյ. կիրն բառի հետ (հմմտ. թրք. soγιz «կոկորդ և կիրճ»)՝ յաբեթական ղրջ արմատից. հմմա-վրաց. ղ'որղ'ի, գուր. ղորղա, լազ. ղիր-ղինտի, վրաց. ղրոնճի, իմեր. ղորղինդի. գուր. ղրոնտի, բոլորն էլ «կոկորդ». իսկ վրաց. ղարղանտո, գուր. իմեր. խարխա «որկոր»։ Karst, Յուշարձան 415 մոնղոլ. xogolai, բուրեաթ. xoloi, kole, քալմուք. xol, թունգուզ. kongolo «ևոկորդ»։
cf. Կոկորդիլոս.
• , ի հլ. «նհանգ, տիտեռն» Եւս. քր. որ և կոկորդիլոս Վեցօր. 138, Փիլ. Խոր. աշխ. Լմբ. իմ. սղ. կոկորդիլ Խոր. աշխ. կոկորդեղոս Վրք. հց. Ա. 29. Յայսմ. կրոկոդիլոս Մահ Երեմ. Լմբ. իմ. կռոկոդիլոս Նիւս. բն. կրոկոտիղոս Նոնն. 13. կոկորդելոս, կրոկոդիղոս Յհ. իմ. պապ. Բար. 169. կորկոդիս Բար. 169. կրոկորդիլոս Վրդն. ել. որոնցից ճշտագոյնն է կրոկոդիղոս. արդի գրականի մէջ ընդունուած է կոկորդի-լոս։-Ըստ Գադիան. և Վստկ. նշանակում է նաև «մեծ մողէս», իբր յն. ϰροϰοδειλ γερσαῖος, Նոնն. 20 ցամաքային կոկորդի.. ղոս «մողէս», որի համեմատ էլ Տաթև. հրց. 511 «Մողէզն և կոկորդիլոսն՝ որ քարթոշ ասեն»։
• -άն. κϰόδλο-որ և ϰσοϰὸδειλος, ϰοϰόο-δειλος, ϰορϰόδιλος, ϰρεϰνδειλος ևն. նշանա-կում է «մողէս» և յատկապէս «Նեղոսի մեծ մողէսը, որ է կոկորդիլոս». ըստ սմանց ծագում է *ϰροϰόδειρος ձևից (ϰρόϰος «քրքում» և δερω «մաշկել») և բուն նշանակում է «դեղնամորթ» (Bailly, Dict. gr-fr. 1910, էջ 113877). բայց ճշտագոյնն էլ *ϰουϰό-δ. ιλος «քարերի որդ» (կազմուած ϰρόϰη «խիճ»+ δρīλος «որդ» բառերից), ըստ որում մողէսը սիրում է տաքանալ յիռև քարերի վրայ։ Նման կազմութիւն ունի նաև սանս. krkalāsa-«մողէս», carkara-«խիճ»+ ás-e «նստել» բառերից (Boisaq 520)։ Յոյն բառը փոխառութեամբ տարա-ծուած է շատ լեզուների մէջ. ինչ. լտ. cro гodilus, ֆրանս. crocodile, իտալ. coccodril-le, մբգ. kokodrille, գերմ. Krokodil, հսլ. korkodilü, ասոր. ❇ qordilos, վրաց. յორკოტილო կորկողիլո, ❇რკოφი-ნოხ կորկոդինոս «կոկորղիլոս» ևն։-Հիւբշ. 538։
billow, wave, swell, surge, breaker;
mountain, hill, height, eminence, rising ground;
փրփրադէզ —, foaming billows.
• , ի-ա հլ. (գրուած. նաև կոխակ) «մեծ ալիք» Յհ. կթ. Նար. Սարգ. Յս. որդի. «լեռնակ, բլուր» Յհ, կթ. 391. Արծր. էջ 254 Կղնկտ. Օրբել. արդի գրականի մէջ ընդու-նուած է միայն առաջին նշանակութեամբ, ինչպէս են նաև գրաբարի բոլոր ածանցեալ ձևերը. կոհակալիր Արծր. կոհակաւէտ Մագ կոհակումն Անան. եկեղ. կոհականք Լմբ. իմ. յոգնակոհակ Սկևռ. աղ. բազմակոհակ Նար. Լմբ. ժղ. Ճառընտ.
• = Պհլ. *kohak «լեռ. 2. ալիք» բառից։ Սրա արմատականն է հպրս. [other alphabet] kaufa-, զնդ. kaofa-, պլհ. ❇ջ kof, պազենդ. koh և պրս. օ koh, որոնք բոլոր նշանակում են «լեռ». (ծագում են հնխ. qeu-p ձևից, որ տե՛ս Pokorny 1, 372)։ Բառիս վրայ աւեւա-նալով -ak մասնիկը՝ ձևացել է պհլ. kofak, որի «լեռնակ և ալիք» նշանակութիւնները աւան-դուած չեն և կայ միայն «թամբ» նշանա-կութեամբ։ Այնուհետև պհլ. kofak դարձել է *kohak. այս յետին պհլ. ձևից փոխառեալ է հյ. կոհակ և նրա ժառանգներն են պրս. [arabic word] kōha «թամբի բարձը մասը, ևեն-դանիների՝ յատկապէս ուղտի սապատը, ծո-վի մեծ ալիք», [arabic word] kōhak «լեռնակ» (Horn § 875)։-Հիւբշ. 173։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ. էջ 672բ (սակայն ցանկի մէջ մոռացել է նշանակել)։ ՆՀԲ լծ. գահ «ռառ»։ Lag. Gesam. Abhd. 62 պրս. kōha «լեռ» բառից ձևաւորուած է դնում. (ծանօթ չէ հայերէնի «լեռնակ» և պարս-կերէնի «ալիք» նշանակութեանց)։ Տէրվ. Մասիս 1882 փետր. 27 և Հիւնք. պրս. քիւհէ։
chin;
cf. Սոսորդ.
• «կզակ, կլափ» Նիւս. կազմ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• Բառ. երեմ. էջ 166 մեկնում է «ի ստորոտ յորովայն տեղի է գոգաձև»։
worm, wood-fretter;
maggot;
rottenness, putridity, corruption.
• «փտութիւն. ցեց. ապա-կանութիւն» Ես. ժդ. 11. Ոսկ. ես. 371. Կոչ. 399. Փիլ. նխ. բ. 114. (Բառ. երեմ. էջ 210 դնում է «հուր կամ կայծակն»). որից մե-ցոտիլ «ցեցոտիլ, փտիլ, ապականիլ» Ագաթ. ցեցամէց Երզն. մտթ. 157 և կրկնութեամ) մեցամէց «ցեցակեր, որդնակեր» Ոսկ. մ. բ. 22 և Եփես. բ. կամ մեցամէս «նոյն նշ.» Ես. ծ. 9։-Կարելի էր կարծել թէ զեզ բառի կրկնութիւնն է. բայց առանձին բառ լինելու նշան է Ոսկ. ես. 371՝ Սիմաքոս մեց ասէր Թէոդիտոն՝ ցեց։
• Հներից Գէ. ես. մեցամէս մեկնում ե մէց «գիջութիւն» բառից՝ -ամէս յօդով կազմուած։ (Մէցն գիջութեան անուն է.. իսկ ամէսն թուի թէ իբրև յօդ իմն ըստ պատշաճի անուանցդ, որպէս յիմով-սանն և յիւրեանցայոցն)։ ՆՀԲ յիշում է յն. μόςα, լտ. mucus «խլինք, շողիք»։ Canini, Et. etym. 165 իտալ. mezzo «լխկած»։ Հիւնք. մեծ բառից։ Հացունի, Պատմ. տարազի 12 մեցամես դնում է
• մեց+ մեսել բայից։ [other alphabet] Pictet բ. տպ. Ա. 520 (գրուած met) կցում է սանս. mat. ka «մլուկ», պրս. mitah «որդ» ևն բա-ռերի հետ։
• ԳՒՌ.-Մշ. մեզ, ցեցումեց՝ «ցեց» իմաս-տով. իսկ Ախց. մէց «բրդի մէջ գտնուած կեղտեր և ոչխարի մորթի թեփեր, որ հե-ճինելով հանում են դուրս». որից և մեցոտ-
mosque.
• , ի-ա հլ. «մահմեդականների ա-ռօթատեղին» Լաստ. ժէ. տպ. 1844, էջ 76. Բրս. մրկ. 142. որ և մզգիթ, մանաւանդ մոքիթ Շնորհ. եդես. Ուռհ. Ճառընտ. Նեսս. մոկ. նոր գրականում ընդունուած ձևն է մզկիթ։
• = Պրս. [arabic word] mazgit, որ ծագած է ա-րաբ. [arabic word] masǰid հոմանիշից, իսկ այս էլ գալիս է [arabic word] sǰd «երկրպագել» արմա-
• Նախ ՆՀԲ և յետոյ Peterm. 18 դրին առաբերէնից։