cf. Արձանութիւն.
ԱՐՁԱՆՈՒԹԻՒՆ ԱՐՁԱՆՈՒՄՆ. στήλωμα columna (իբր condemnatio ) Հաստատութիւն իբր արձանի կառուցելոյ. ամրութիւն. եւ Կառուցումն. հաստատուն կանգնումն.
Զաւակն սուրբ արձանութիւն նորա. (Ես. ՟Զ 13։)
Իբրեւ կնքեալ էին արձանուեւիւնք վիմին, ել նա ի գերեզմանէ անտի. (Արզն. մտթ։)
Առ այս հայի նուիրական սեղանոյն արձանումն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Վիմածին.
Ունօղ յինքեան զարձան կամ զվէմ. վիմածին.
Լեառն արձանունակ երկրալիր վիմին. (Նար. կուս.։)
pitch-fork.
hoop-net, net, snare, toils.
• (սեռ. -ի, իսկ ՆՀԲ դնում է ի-ա հլ.), գրուած նաև արձուղ, արձող «ձկնորսի ուռկան, ցանց» Սեբեր. 59 (երեք անգամ), Ոսև. լհ. ա. 1. նոյն բառն է և արծուի «ծո-վու գործի կամ ցանկ» (իմա՛ ցանց) Բառ. երեմ. էջ 37։
Որպէս ձկնորսն սփռէ զարձոյլ, արկանէ զուռկանն։ Արձոյլն Աստուածեղէն բանին ի ծածուկ ոգիսն ձգիցի։ նայի ընդ գործս նրձոյլին. (Սեբեր. ՟Գ։)
ընդ ուռկանսն՝ ընդ արձոյլսն, կամ արձողսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1։)
cf. Կապար.
• (ըստ ՆՀԲ ո, ի հլ. առանց վկա-յութեան) «կապար» Մխ. այրիվ. էջ 10. Վրդ. առ. 341, Զքր. սարկ. բ. 55 (վերջին երկուսը սեռ. արճճոյ ձևով). Ոսկիփ. որից արհճա-փակ «կապարով փակուած» Միխ. աս. 272. արճճեայ Վստկ. 52. արճճակապ կամ արճի-ճակապ «կապարով կպցրած» Մարթին. (ՆՀԲ և ԱԲ արճին մեկնում են «կապար», ՋԲ մեկ-նում է արճիճ «անագ», սեաւ արճիճ «կա-պար». առաջինների կողմն են արդի բար-բառները, որոնց մէջ արճիճ նշանակում է «կապար կամ հրացանի կապարեայ գնդակ». իսկ երկրորդը հետևում է Ոսկիփորիկին, ուր ունինք «արճիճ սեաւ, որ է կապար». հմմտ նաև պարսկերէնը։
• դեռ մինչև այժմ մեզ հասած գրականութե-ան մէջ, բայց նրա գոյութիւնն է հաստա-տում հայերէնի հետ և պրս. [arabic word] arziz «ա-նագ», յատկապէս՝ սպիտակ arzīz «անագ» և սև arziz «կապար»։ Այս բառի ծագումը բոլորովին անյայտ է, որովհետև կապ չունի զնդ. arezaži-«դաշոյն» և ərəzata-=սանս. ralatá-«արծաթ» բառերի հետ (Horn § 68). Հայերէն բառը թէև աւանդուած է շատ ուշ, բայց իր ձևից դատելով շատ հին է և իխում է պահլաւերէնից։-Հիւրշ. 111։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ. Pictet 1, 158 պրս. բառը կցում է սանս. ralata «արծաթ» բառին, որ այստեղ գործ չունի։ Lagarde, Arm. Stud. § 262 պարսկերէնից է դնում նաև արաբ. [arabic word] ︎ rasas «անադ», կապար. այսպէս նաև Müller WZkM 20, 271, որոն» համաձայն չէ Հիւբշ. 511 անկանոն s-ի պատճառով, փոխանակ լինելու 1։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ղրբ. Տփ. արճին, Ագլ. Երև. Մկ. Ջղ. Սլմ. Վն. առճիճ, Ոզմ. արճէճ, Մղ. արջիջ, Տիգ. mրջիջ, Զթ. էռջիջ, բոլորն էլ նը-շանակում են «կապար. 2. հրացանի գըն-դակ». վերջին նշանակութիւնից լայնաբար Մրշ. «զէնք, հրացան»։ Նոր բառեր են արճը-ճել, արճճատուն (բոյս), արճճիկ «որսի հռա-սանի կապարեայ գնտիկ», արճճոտուն կամ արճինկապ «մէջը կապար լցրած (վէգ)»։
• ՓՈԽ.-Գնչ. arčiči կամ նաև artiči, arkiči «անագ, կլայեկ» կարող է հայերէնից լինել, բայց կարող է նաև ուղղակի պահլա-ւերէնից փոխառեալ լինել։
Արճիճ սեաւ, որ է կապար. (Ոսկիփոր.։)
Զրպարտութիւն ծանր է քան զարճիճ եւ քան զերկաթ։ Շալկեցի արճիճ եւ երկեթ. չէր ծանր քան զպարտքն. (Ոսկիփոր.։)
stump, root;
stem, set, block, chump;
առ արմամբ խլել, to eradicate;
առ արմին դնել, to place near the root.
• (սեռ.-ի) «արմատ» Լծ. նար. Տօնակ։ Բրս. ապաշխ. ոսկեդարեան հայերէնի մէջ գործածւում է արմն ձևով (սեռ. -մին, գրծ. -մամբ) Մտթ. գ. 10. Ղուկ. գ. 9. Կոչ. ածանց-ման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով. 1. Փրմ, Արմճ ձևից՝ արմնիլ «արմատ բռնել, հաս-տատուիլ» Ոսկ. ես. արմախարիսխ «հաս-տարմատ» Նար. խչ. յարմնիլ «հաստատուիլ մնաւ» Եփր. մն. 493. արմոջ «դեռ չհըն-ձուած, թարմ, արմատը վրան (խոտ)» Նար. երգ. 330 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. էջ 144)։-2. Արմաչ (ևառմուած -ատ մասնիկով), ո հլ. «ծառի արմատ. 2. ցեղ, զարմ. 3. հիմ, խարիսխ» ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ. (այժմ նաև բառի արմատը, այսինքն պարզագոյն սկզբնական ձևը). որից արմա-տեւ «արմատ բռնել» Ճառընտ. արմատագէտ Վեցօր. արմատախիլ Ոսկ. արմատակեր Բուզ. Ագաթ. արմատանալ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. բ. 8. արմատաքի ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. եր-կարմատեան Եզն. հաստարմատ Սղ. խէ. 2 խորարմատ Վեցօր. արմտիք ՍԳր. Եւս. ատմ կամ արմատիք Եփր. համաբ. իբր եզակի՝ արմտի Եփր. աւետ. որից արմտաժողով Մծբ. ժթ. նոր բառեր են արմատական, բա-յարմատ, արմատացեալ ևն. գաւառաևան-ների մէջ հետաքրքրական է կնիկարմատ կամ կինարմատ, որի հին վկայութիւնն ունի Վրք. հց. Ա. 694 կին արմատ։-3. Ջmւմ (կազմուած զնախդիրով), ի, ի-ա հլ2 «ցեղ, սերունդ» Սիր. խ. 15. Ես. ծդ. 22. Խոր. Կա-նռն. Պիտ. որից անզարմ «անզաւակ» Մագ. քաσացարմ Սկևռ. բարեզարմ Շնորհ. լուսա-զարմ Նար. կայսերազարմ Գնձ. զարմուհի «սերունդի համար պահուած էգ ձի» Վստկ. 197. (ցեղ ցուցնող բառերը առհասարակ կոճ-. ղի և արմատի են նմանեցրած. հմմտ. վերի արմատ բառի երկրորդական «ցեղ, զարմ» նշանակութիւնը, ինչպէս նաև ճիւղ, շառաւիղ՝ որոնք հաւասարապէս երկու նշանակութեւն, ներն էլ ունին)։-4. Արմաճալ «զարմացած մնալ» Բուզ. Փիլ. (հմմտ. աշխ. փայտ կտրիլ «սաստիկ զարմացած մնալ»). որից զ նախ-դիրով՝ զարմանալ ՍԳր. Կոչ. Եւագր. Ոսկ, (խոնարհման մէջ տարօրինակ է զարմա-նասցի Եփր. դատաս. 164). ընդ նախդիրով՝ ընդարմանալ «թմրիլ» ՍԳր. Բուզ. այս ձևե-րից են՝ արմանալի Փիլ. նխ. արմացումն Փիլ. արմացք Մխ. բժշ. զարմանագործ Վե-ցօր Սեբեր. Ոսկ. զարմանազան Ա. եզր. ա-Եզն. զարմանք ՍԳր. Եզն. Բուզ. զարմա-ցումն ՍԳր. ընդարմացուցանել ՍԳր. ըն-ռարմ Վրդն. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. լ-արմատից (մանրամասն տե՛ս յառնեմ)՝ -մ կամ -մև մասնիկով. մերձաւոր ցեղակիցներն են յն. ὄρμενος «ցօղուն, ընձիւղ, ծիլ, կաղամբի կուրծ», ὄραμνος «ճիւղ», ἔρνος «ծիլ, ճիւղ», հիսլ. renna «ծլիլ, աճիլ (բոյսի)», rani «ճիւղ» նորվ. runne, rune «ճիւղ», հբգ. rono «կոճղ, ծառի բուն», թերևս նաև պոնտ. armon «վայ-իի բողկ» (Pokorny 1, 137-9, Boisacq 713)։
• Pictet 1, 304 Պլինիոսի armon ձևը կցում է մեր բառին։ Տէրվիշ. Altarm 8 արմուկն բառի հետ նոյն ծագումից։ Canini, Et. êtym. էջ 127 յն. ϰορμός «ծառի կոճղ»։ Thomaschek. Deutsche Litteraturh. 1883, էջ 1254 չեչէն. օրում «արմատ» բառի հետ։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 18 լիւկ. Ἀρμόασις և նման յատուկ անունների մէջ։ Scheftelowitz BВ 29, 25 հհիւս. oromr, հբգ. drum, անգլ. thrum, յն. τέρμα ևն բառերի հետ, որոնց իմաստն է «ծայր, եզր»։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 57 sero «հոսիլ» ար-մատից է հանում։ Karst, Յուշարձան 104 սումեռ. erim, rim «հիմնարկու-թիւն»։-Մառ ИАН 1917, 444 ընդարմ և զարմանալ հանում է ահ, զարհ «վախ» արմատից։ Պատահական նմա-նութիւն ունին չեչէն. orum, arumeš «արմատ»։ արաբ. [arabic word] äruma «ար-մատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 391), ասոր. [syriac word] ︎ 'amrā «բոյս»։ Ուղիղ մեկնեց Persson. Beitr. 657։ Ernout-Meillet 810 լտ. ramus ձևի հետ։
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ, որ մէկ անգամ ունի Վանակ. վրդ. հրց. «Միկոնն ի՞նչ է.-Արմ ասեն, քան զզաֆրանն հով է և քան զսապռն տաք» (տե՛ս ՀԲուս. § 220)։ Ըստ իս այս բառը կարելի է հասկանալ «բոյս» և այս պարագային կնոյնանայ վե-րի արմ, արմն բառի հետ. իսկ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 72 մեկնում է «մեկոն, խաշխաշ»։
(ուստի Զարմ) Նոյն ընդ արմատ՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Տապար առ արմին ծառոց դնի. (Մտթ. ՟Գ 10։)
Առ արմամբ խլեցաւ այգին նոցա. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Տապար՝ որ է կացին, առ արմի, ի տակն, ի յարմատոց հատանել զոչ բարի գործողսն. (Լծ. նար.։)
Տապար ոչ զոստս եւ զշառաւիղս, այլեւ յարմին իսկ յապաւէ։ Բնաւին իսկ զարմն իսրայէլեան ցիր եւ ցան լինել ըստ չորս կողմն տիեզերաց. (Տօնակ.։)
Յաստոածազգեացն զձեզ վերառաքեսցուք ծաղկոցս, որ ազնուատունկ եւ անուշահոտ օդիցն են ժողովեալ արմք. (Բրս. ապաշխ.։)
to be benumbed;
to be stunned;
to be astonished.
cf. ԶԱՐՄԱՆԱՄ. որպէս եւ ԸՆԴԱՐՄԱՆԱԼ. θαυμάζω. miror եւ այլն.
Արմանայր՝ ընդարմանայր, ստրջացեալ ի միտ առնոյր զիրսն. (Բուզ. ՟Դ 15։)
Ոմանք ընդ պիտանացուն մարդկան արմանան, եւ ոմանք ընդ մարգարէութիւնս արմանան։ Զհրեշտակական մատակարարութիւնն արմանամ։ Արմանայ, եթէ եւ այլն։ Որոց զհետ են, եւ արմանան, որք առանց խրատու են (որպէս պչնուլ, յարիլ)։ Ահա արմացայ ընդ դէմս քո եւ ի վերայ բանիս աղսորիկ. (որպէս հայել յերեսս, ակն առնուլ). (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. լին.։)
root;
stump;
trunk, stem;
source, origin, cause;
—ս առնուլ, արձակել, to take root.
ῤίζα radix որ եւ ԱՐՄ. Ստորոտ բուսոց եւ անկոց՝ յերեսաց երկրէ մինչեւ ցխորս հողոյ հանդերձ մանր թելիւք. կոճղ կամ ստորին բունն, եւ մազմզուկքն կամ մղեղն.
Արձակեսէ արմատս ի խոնարհ, եւ պտուղս ի վեր։ արմատ ընդարձակեալ ի վերայ ջրոց։ արմատ նոցա իբրեւ զմղեղ եղիցի։ Եթէ ծերասցի յերկրի արմատ նորա։ Խլել զնա յարմատոց իւրոց։ Ոչ եթէ դու զարմատն ի վեր ունիս, այլ արմատն զքեզ.եւ այլն։
Գիտել զայլակերպութիւնս արմատոց (ի պէտս դեղոց). (Իմ. ՟Է 20։)
Վասն բժշկութեանդ՝ որ լինին ի ձեռն քո առանց դեղոց եւ արմատոց. (Խոր. ՟Բ 29։)
Արմատք բուսոց ի պէտս օգտակարութեան դեղոց. (Փարպ.։)
Ոմն ի սրբոցն ասէ. ծառք յարմատոց աճեն, եւ փառք ի հեզութենէ (Եղիշ. յեսայ.։)
Ծածկեցաւ մարմինն աստուածութեամբն, եւ ներկաւ անմահ արմատովն. (Սեբեր. ՟Զ։)
Իբր ի դառն արմատոց երկրի քաղցրաճաշակ պտուղ յայտնեցար. (Նար. կուս.։)
Ձիաւորեալ ոչ միայն ի վերայ բուսաբեր արմատոյն (այսինքն փայտի խաչին). (Շար ։)
ԱՐՄԱՏ. նմանութեամբ, Սկիզբն սերնդոց, ցեղ, ազգ, զարմ, յաջորդութիւն. եւ Ամենայն սկզբնապատճառ կամ առիթ.
Արմատ քո եւ ծնունդ քո յերկրէ քանանացւոց։ Յարմատոյն յեսսեայ։ Յարմատոյն դաւթի։ Ես արմատ եւ սեռ ի դաւթայ։ Արմատք արդարոց։ Մի՛ ոք իցէ ի ձէնջ արմատ ի վեր բուսեալ դառնութեան.եւ այլն։
Յաղագս արմատոյն հանուրց մարդկութեանս (այսինքն ադամայ). (Խոր. ՟Ա 3։)
Եթէ ոք զիւր սուրբ արմատն (սերնգեան) խառնակէ ընդ ուրուկս. (Կանոն.։)
Արմատ ամենայն չարեաց արծաթ սիրութիւն է։ Արմատ չարի.եւ այլն։
Աղբիւր մտաց սիրան է արմատ խորհրդոցն. (Սեբեր. ՟Բ։)
Արմատ բարեաց՝ սրբութիւնն է։ Հեզութիւն՝ արմատ խոնարհութեան. (Յճխ.։)
Հիմն եւ արմատ ամենայն բարութեան. (Պիտ.։)
Արմատ օրհնութեան։ Երանեցին զարմատ ամենայն բարութեան. (Պիտ.։)
Արմատ օրհնութեան։ Երանեցին զարմատդ եւ զպատճառ. (Նար.։)
Անաւատութիւնն (է) այսորիկ բարբառոյ արմատ. (Լմբ.։)
Մելքիսեդեկ արմատն (օրհնութեան) եբրայեցւոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ԱՐՄԱՏ. Վերջին ծայր եւ եզր ստորին, Խորք. խարիստ, հիմն (իրօք կամ նմանութեամբ). հետք.
Արմատ բանից դացուք ի նմա. (Յոբ. ՟Ժ՟Թ 28։)
Յարմատս ոտից իմոց հասեր. (Յոբ. ՟Ժ՟Գ 27։)
Յարմատս ոտից իմոց հասեր. (Յոբ. ՟Ժ՟Գ 27։)
Յարմատոյ երկաթոյն եղիցի ի նմա. (Դան. ՟Բ 4։)
Զի տացէ՛ արմատ բանի՝ ինձ ներսեսի անարժանի. (Շ. վիպ.։)
Տեսի զծովուն զարմատս, զանդնդոցն զունջ. (Փիլ. յովն.։)
Ի ձեւ սանդղոյ, որոյ արմատն յերկիր հաստատեալ էր, եւ գլուխն յերկիր հասանէր. (Աթ. խչ.։)
Հիմամբք եւ արմատովք հանդերձ զչարն կործանիցէ. (Ագաթ.։)
Թագաւորութիւն յանձն հարուածեալ՝ արմատովք իւրովք խլեսցի. (Նար. խչ.։)
Արմատ գրոյն երեւէր ի վերայ պիտակին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
ԿԻՆ ԱՐՄԱՏ. առաւել ռմկ. իբր Կին մարդ. զարմ կամ ազգ կանացի.
Զի այլ ոչ բնաւ եկեալ է աստ կին արմատ. (Վրք. հց. ՟Զ։) ուր յառաջն կոչի լոկ՝ կին, եւ կին մարդ։
botanist.
Գիտակ եւ տեղեակ զօրութեան արմատոց բուսոց եւ տնկոց.
Չիք ճարտարութիւն արմատաէտ, եւ ոչ փորձ իմաստնոց. (Վեցօր. ՟Թ։)
cf. Արմատախլեմ.
Յարմատոց խլեալ, եւ խլելով.
Լի՛ց զտեղի արմատախիլ անկոց. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Արմատախիլ զծառատունկս թշամւոյն կոտորեսցուք։ Խլեաց արմատախիլ. (Եղիշ. միանձն. եւ Եղիշ. խաչել.։)
ԱՐՄԱՏԱԽԻԼ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. προρίζων ἁναιρέω, ἁνασπάω evello, radicitus evello Արմատաքի խլել, խլիլ.
Զկործանմանն կարծիսս զայս արմատախիլ առնել. եւ ի բաց հանել։ Արմատախիլ արասցուք զնա։ Սաստկութիւն հողմոց հարկանելով զնա՝ ոչ կարէ արմատախիլ առնել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 38. եւ 37։ ՟Բ 9. եւ 8։)
Փոյթքն յառաքինութիւն արմատախիլ առնեն զամենայն. (Խոսր.։)
Փշաբերութիւնն արմատախիլ եղեւ. (ՃՃ.։)
to eradicate, to pull up, to extirpate.
որթն աւաղուկ արմատախլի յայգւոյ անտի. (Մեծբ. ՟Ժ՟Թ։)
radical.
that eats roots or herbs.
Կերօղ արմատոյ բուսոց եւ տնկոց.
Արմատակեր կենդանի (խոզ)։ Արմատակեր կնճիթք (խոզի). (Ոսկ. փիլիպ.։) (Ագաթ.։)
Եւ Խոտաճարակ. ընդակեր.
Ամրացեալք յայրս, զգաստացեալք, արմատակերք. (Բուզ. ՟Ե 15։)
to take root, to take hold, to grow.
ῤιζόομαι, ἑκρίζομαι radices ago, radicor Արմատս արձակել կամ ձկտել, կամ տարածանել, կամ առնել. հաստատիլ արմատովք. զօրանալ. ուռճանալ. (իրօք, կամ նմանութեամբ). արմատ կապել՝ բռնել.
Տնկեցեր զնոսա, եւ արմատացան։ Սիրով արմատացեալք, եւ հաստատեալք։ Արմատացեալք, եւ շինեալք ի նա. (Երեմ. ՟Ժ՟Բ 2։ Եփես. ՟Գ 18։ Կող. ՟Բ 7։ Արմատացայ ի փառաւոր ժողովրդեան. Սիր. ՟Ի՟Դ 16։)
Զարմատսն, որ արմատացեալ են ի ձեզ. (Ագաթ.։)
Յայգի աշխարհիս արմատացելոյ. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Արմատացաւ անկարգութիւն. (Խոր. ՟Գ 68։)
Քան զարմատանալն՝ բեւեռիլն առաւելագոյն է. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 8։)
Ե՛կ ծառ սաղարթաճեմ արմատացի՛ր ի բուրաստանս. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
extirpated.
ԱՐՄԱՏԱՋԻՆՋ ԱՌՆԵՄ. Արմատախիլ, եւ Բնաջինջ առնել.
Յաղագս արմատաջինջ առնելոյ. (Ճ. ՟Թ.։)
rootedly, radically;
— խլել, to pull up by the roots, to eradicate, to displant, to grub up;
— խլումն, eradication.
ԱՐՄԱՏԱՔԻ ԱՐՄԱՏԱՔԻՆ ὀλόριζος, προρρίζων, ῤίζαις αὑταῖς radicitus, radicibus ipsis Յարմատոց անտի. բովանդակ արմատովն. իսպառ. բոլորովին.
Արմատաքի խլեսցի, կամ խլեցան. (Իմ. ՟Դ 4։ Յոբ. ՟Դ 7։)
Արմատաքի խլել, կամ խլեաց, խլիցէ, խլեսցեն. (Ագաթ.։ Եղիշ. ի չարչարանս.։ Բուզ. ՟Դ 51։ Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
Արմատաքի ի վեր ձգեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 17։)
Արմատաքի ծառոցն ի վերուստ հրկէց եղելոց (ի սոգոմ). (Փիլ. իմաստն.։)
Յամենայնէ արմատաքի եղէ. (Ճ. ՟Ա.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, արմատախիլ։
Արմատաքին տակակտոր խլէ զծառն։ Արմատաքին խլեալ զամբարտաւանութիւնս ի մտաց լսողացն. (Ոսկ. մ. ՟Ա 1. 15։)
date;
date-tree;
phenix.
• . ռ. ու հլ. «արմաւ պտուղը, խուր-մա» Ագաթ. «արմաւի ողկոյզ» Բ. թագ. ժզ. 1 «արմաւենի» ՍԳր. «արմաւենու տերև» Վրք. հց. «մի տեսակ խոտ» Բժշ. «փիւնիկ թոռ-չունը» Կոչ. 404-5. Տօնակ. Բար. 146. Մխ. առ. (այս բոլոր նշանակութիւնները կազ-մուած են հետևողութեամբ յունարէնի, ուր თοῖνις նշանակում է «արմաւ, արմաւենի, արմաւենու տերև, փիւնիկ հաւ, մի տեսակ բոյս (lolium perenne L)»։ Շրջմամբ գրուած է ամրաւ Քուչ. 57, 59. ևբ ձայնի յաւելու-մով եղած է ամբրաւ Ոսկ. ես. Վրք. հց. Վստկ. 206, որ և գրւում է ամպրաւ Քուչ. 54 Սրանցից ածանցուած են արմաւաստան Ե-զեկ. խէ, 18, 19. արմաւենի «արմաւի ծառ, արմաւենու տերև, մի տեսակ զարդ (վեռօևն նշանակութեան համար հմմտ. յն. თահ «մի տեսակ զարդ») ՍԳր. արմաւաջուր Վրք. եւագրի. ամբրաւօղի Կանոն.։
• = Պհլ. *armav? ձևից, որի դէմ ունինք միայն պհլ. պազենդ. xurmā, պրս. [arabic word] xur-mā «արմաւ», xurmāstān «արմաւաստան»։ Այս ձևերը կարող էին յառաջանալ պհլ, *armav ձևից՝ նախաձայն x-ի յաւելումով և վերջաձայն v-ի անկումով։ Առաջին երևոյթի համար հմմտ. զնդ. arša-«արջ» =պրս. xirs զնդ. išthya=պրս. xišt «աղիւս», հպրս. Mška>պրս. xušk «չոր», զնդ. aešma-= պրս. xišm «ցասում»։ Երկրորդ երևոյթի համար հմմտ. հպրս. brūva-> պրս. abrū «յօնք», հպրս. yauviyā>պրս. j5 «ջրանցք», հին պրս. srva>պրս. seru «եղջիւր», սանս զնդ. grivā=պրս. girē «վիզ»։-Հիւբշ. 111
• Այս մեկնութիւնը տուաւ նախ Böttich Arica 73, 196, Lag. Urgesch. 821 ևն։ նոյնը ընդունում է Müller SWAW 66, 273, որ և WZKM 9, 79 արմաւ և xurmā դնում է ar-man-ձևից, իռռ = լտ. alimentum «սնունդ»։ Իրարից քիչ
• տարբրութեամբ նոյն ծագումը տալիս են Peterm. 52 և Հիւնք. առաջինը ար-մաւ համարում է յն. ἀμβοοτος «անմահ» բառից, մեր արմաւօղին դնելով իբր ἐμβροσια «նեկտար», իսկ Հիւնք. էջ 291 ամբրաւ համարում է բարդ բառ, իբր ամբը<յն. ἀμβροτος «անմահ» և աւ< հաւ, ուստի «ամբրաւ ստուգաբանի ան-մահ հաւ. քանզի հաւն արմաւ՝ որ և փիւնիկ հաւ, անմահ է, վերստին ծնա-նելովն ի մոխրոյն (ըստ առասպելաց)»։ ՀԲուս. § 221 արմաւ թռչունը ստուգա-բանում է «միթէ՞ արմ-հաւ?»։ Schef-telovitz BВ 29, 47 մերժելով պրս. xurmā, համեմատում է սանս. amra «մանգօ կոչված պտուղը»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ամբրավ, Մկ. ամբրmվ, Ագլ. Ոզմ. Վն. ամբրmվ, Տիգ. mմբրmբ. -Մխի-թար Աբբա, Դուռն քերականութեան, էջ 92 իբրև աշխարհիկ ձև դնում է ամրաւ։-Նոր բառ է Վն. ամբրբիկ «արմաւի ձևով շինուած մի տեսակ քաղցր խմորեղէն»։
δάκτυλος. dactylus, φοίνιξ. fructus palmae. Պտուղ քաղցահամ յոյժ մատնաձեւ՝ ցորենագոյն կարմիր. ամբրաւ, ամրաւ. խուրմա, թամր. (Գաղիան. եւ ի Բժշկարանս.) ուր յիշի եւ ԿՈՓ, ՍՐՓԱՆ, որպէս ազգ ազգ արմաւոյ.
Զարմաւն քաղցրահամ եւ գեղացկատեսիլ. (Ագաթ.։)
Ողկոյզ արմաւոյ.
Հարիւր չամչեայ եւ հարիւր արմաւոյ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ 1։)
Արմաւենի, տունկ արմաւոյ. φοίνιξ. palma, palmula.
Արմաւ եւ խնձոր, եւ ամենայն փայտ ագարակի։ Ոստս արմաւու։ Ծառ արմաւոյ. (Յովէլ. ՟Ա 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ 7։ Յոբ. ՟Ի՟Թ 18։)
Հիւսեալ տերեւ արմաւոյ։ Ծառք, արմաւ եւ թուրինջ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Զ։)
իբր Տերեւ արմաւենւոյ.
Ցօղեաց զարմաւն։ Ա՛ռ աստի զարմաւ քո, եւ գնա՛։ Հիւսէր զսիրայ արմաւոյն։ Առեալ զարմաւ՝ գործեմ. (Վրք. հց. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ե։)
Անուն մարդոյ. ըստ յն. ֆի՛նիքս. փիւնիկ.
Ամինտոռոս զԱրմաւ որդին իւր անիծեալ ցասմամբ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Անուն խոտոյ։ (Բժշկարան.։)
Անուն թռչնոյ. որ եւ ՓԻՒՆԻԿ ՀԱՒ. φοίνιξ. phoenix.
Հաւ մի՝ նրմաւ անուն ... Սքանչելի է հաւն արմաւ. եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Վասն արմաւ հաւուն աւելի է ինձ ասել. (Եպիփ. Ի յար. մեռ։)
Ինքն իսկ յինքենէ ծախեալ եւ ծնեալ փիւնիկն հաւ, որ է արմաւ. (Տօնակ.։)
Արամւ նոյն է ի ծախել եւ ի ծնանել. նշանակ է տեառն, զի նոյն է նախ քան զչարչարանս, եւ զկնի չարչարանաց. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Ծ՟Ա։)
արմաւ հաւ, զոր այլք փիւնիկ ասեն. (Մխ. ապար.։)
spot planted with palm-trees.
φοινικών palmetum Դրախհ կամ տեղի արմաւենեաց. որ եւ ՓԻՒՆԻԿԷ.
Յորդանան մեկնէ ընդ ծովակողմ արեւելից ընդ արմաւաստանն ... ի թեմանայ եւ յարմաւաստանէ. (Եզեկ. ՟Խ՟Է 18. 19։)
palm-tree, date-tree;
palm;
branch of a palm-tree, palm;
իւղ արմաւենւոյ, palm-oil.
φοίνιξ palma, palmula Ծառ արմաւոյ. ... ռմկ. գրի եւ ԱՄԲՐԱՒԵՆԻ.
Բնակեալ էր ընդ արմաւենեաւն։ նմանեցաւ մեծութիւն քո արմաւենւոյ. (Դտ. ՟Դ 5։ Երգ. ՟Է 7։)
Առին ոստս արմաւենեաց. (Յհ. ՟Ժ՟Բ 13։)
Քանցեալ ծառս արմաւենւոյ. (Նար. ՟Կ՟Է։ Տե՛ս եւ Պիտ. ՟Է. բարդատութիւն ընդ ձիթենի եւ ընդ արմաւենի։ Ասի եւ իբր ա.)
Ծառ արմաւենի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ԱՐՄԱՒԵՆԻ. որպէս Ոստ կամ տերեւ արմաւենւոյ.
Ոստովք արմաւենեօք. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ 51։ Շար.։)
Էառ զցուպն արմաւենի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Մատուցանէր նմապսակս ոսկիս, եւ արմաւենիս։ Արմաւենիս ի ձեռս իւրեանց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ 4։ Յայտ. ՟Է 9։)
Թրջէր զարմաւենին։ Ահա ես հիւսեմ զարմաւենիս զայս։ Զգեցեալ արմաւենեօք. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Է. ՟Ծ՟Ա։)
Եւ Զարդք կամ քանդակք ի ձեւ ոստոց արմաւենւոյ. ( ՟Գ. Թագ. ՟Զ 29։ Եզեկ. խ. 17. եւ այլն։)
cf. Արմ.
cf. ԱՐՄ. (որ է ուղղագոյն).
cf. Արմատանամ.
Արմատանալ. հաստատիլ յերկրի.
Մի՛ սերմանեսցեն, մի՛ տնկեսցեն, եւ մի՛ արմնեսցի յերկիր արմատ նորա. (Ոսկ. ես.։)
cf. Արմուկն.
ԱՐՄՈՒԿ կամ ԱՐՄՈՒԿՆ, ἁγκών cubitus, flexus brachii գրի եւ իբր ռմկ. ԱՐՄՈՒՆԿ. Յօգուած բազկի. եւ որ ինչ նման է նմին. ... (իսկ ա՛րմօս, ըստ յն. է յոդուած, զօդ. եւ ա՛ռմուս, ըստ լտ. բազուկ, թեւ)
Բազուկ իմ յարմկանէ իմմէ խորտակեսցի։ Ի ներքոյ ամենայն արմկան ձեռին. (Յոբ. ՟Լ՟Ա 22։ Եզեկ. ՟Ժ՟Գ 18։)
Ամաչեցէ՛ք ի հարկանելոյ զարմունկն ի հացս այլոց. (Սիր. ՟Խ՟Ա 24։)
Գեանաստորս ի գաւառին պրտուոյն՝ սակաւ մի վերամբարձեալ ընդ արմկամբքն, զի յայն յեցցին. (Փիլ. տեսական.։)
Արմկամբքն խթէին զթովմաս, եւ ակնարկէին աչօք. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Ոմն, եւ արմկունք իւր. (Նար. ՟Զ։)
Զուրարն կապեն վերոյ արմկանն. (Լմբ. պտրգ.։)
Հատան ձեռք նորա ի կրկնուած արմկացն (կան արմկանն)։ Զաջ բազուկ նորա հանդերձ արմկաւն։ Զգեցաւ մացեղէն փոքր մինչեւ յարմկունս. (ՃՃ.։)
Կանգունն է յարմնկէն մինչեւ ի ծայր մատանցն. (Մարթին.։)
Հազար ուռ բուսեալ, յւռն արմունկ ծընկեալ. հազար շիտակեալ, եւ ողկոյզ կախեալ. (Գանձ հոգ.։)
Կորցեսցէ զարմկունսն թեւօք հանդերձ. (Ղեւտ. ՟Ա 16.) այլք իմանան զխածին հանդերձ փետրովքն. ռմկ. կտնառք։
elbow;
fore-arm;
խթել արմկամբ, մղել, to elbow, to push or thrust with the elbow.
• (-մկան, -կամբ, -կունք, -կանց) «բազուկի ծալուած տեղը» ՍԳր. Փիլ, տեսակ. Ոսկ. նոր կիր. Նար. «որթի ճիւղ, բատ» եռեն. հերձ. 235. յետնաբար գրուած է նաև արմունկն Սիր. խա. 24. արմուկ (ի-ա հլ.) Ճառընտ. արմունկ (բց. յարմնկէն) Մար-թին. Գնձ. հոգ. (այս վերջինը «որթի ճիւղ, ոստ» նշանակութեամբ). որից արմնկաչափ «կանգուն, արշին» Մարթին. արմկցի (այն է արմկացի) «արմուկով» ԱԲ։
• = Հնխ. arm-արմատականից, որի վրայ հայերէնի մէջ աւելացել է -ուկ, ուկն մաս-նիկը. իր ցեղակիցներն են՝ սանս. irmá-«բազուկ, նախաբազուկ», զնդ. arəma «բա-զուկ», սոզդ. 'rm «թև», օսս. arm «ձեռքի ափ», զազա ērmé «ուս», լտ. armus «բա-զուկ, թիկունք», գոթ. arms, հբդ. aram, գերմ. Arm, անդլսք. earm, անգլ. arm, պրուս. irmo «բազուկ», հսլ. ramo, rame «ուս», հհիւս. armr «բազուկ» (տե՛ս Walde 62, Trautmann 13, Kluqe Etvmologisches Wár-terb, d. deutschen spr. էջ 23, Pokorny 1. z3, Ernout-Meillet 70)։-Հիւբշ. 425։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asia polygl. էջ 100, որ համեմատում է գերմ. arm։ ՆՀԲ յիշում է պրս. aran, aranj, arang (սրանք ըստ Horn § 14 կապ չունին այս արմատի հետ), յն, արմօս՛ «յօդուած, զօդ», լտ. armus։ Böttich. Arica 71, 160, Lag, Urge-schichte 685 սանս. aratni, պրս. aran, լտ. armus ևն։ Հիւնք. անկիւն բառից որովհետև յն. ἀγϰών «անկիւն և արմուկ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. արմունկ, Ալշ. Ակն. Ագլ. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Ջղ. Տփ. արմունգ, Վն. արմունգ, Շմ. արմունք, Տիգ. τորմուգ, Հճ. այմուգ, Մկ. էրմունգ՝, Սլմ. էրմիւնգ', Ասլ. արմիւյ, Ոզմ. յէրմօնկ։ Նոր բառ է արմնկցաւ «տկար՝ անվնաս ցաւ» (իբր թէ արմուկի ցաւ)։
ԱՐՄՈՒԿ կամ ԱՐՄՈՒԿՆ, գրի եւ իբր ռմկ. ԱՐՄՈՒՆԿ. Յօգուած բազկի. եւ որ ինչ նման է նմին.
Բազուկ իմ յարմկանէ իմմէ խորտակեսցի։ Ի ներքոյ ամենայն արմկան ձեռին. (Յոբ. ՟Լ՟Ա 22։ Եզեկ. ՟Ժ՟Գ 18։)
Ամաչեցէ՛ք ի հարկանելոյ զարմունկն ի հացս այլոց. (Սիր. ՟Խ՟Ա 24։)
Գեանաստորս ի գաւառին պրտուոյն՝ սակաւ մի վերամբարձեալ ընդ արմկամբքն, զի յայն յեցցին. (Փիլ. տեսական.։)
Արմկամբքն խթէին զթովմաս, եւ ակնարկէին աչօք. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Ոմն, եւ արմկունք իւր. (Նար. ՟Զ։)
Զուրարն կապեն վերոյ արմկանն. (Լմբ. պտրգ.։)
Հատան ձեռք նորա ի կրկնուած արմկացն (կան արմկանն)։ Զաջ բազուկ նորա հանդերձ արմկաւն։ Զգեցաւ մացեղէն փոքր մինչեւ յարմկունս. (ՃՃ.։)
Կանգունն է յարմնկէն մինչեւ ի ծայր մատանցն. (Մարթին.։)
Հազար ուռ բուսեալ, յւռն արմունկ ծընկեալ. հազար շիտակեալ, եւ ողկոյզ կախեալ. (Գանձ հոգ.։)
Կորցեսցէ զարմկունսն թեւօք հանդերձ. (Ղեւտ. ՟Ա 16.) այլք իմանան զխածին հանդերձ փետրովքն. ռմկ. կտնառք։
corn, corn-crops;
production, fruit, product.
• տե՛ս Արմ։
γέννημα productum, fructus Բերք ի գոյզն արմատոց ծնեալք. արդիւնք երկրի կամ բուսոց հանձելեաց, կամ հատից սերմանելեաց. որպէս ցորեան, գարի, ոսպն, եւ այլն. ունդք. ընդեղէնք.
Արմտիք երկրի։ Տօն արմտեաց։ Արարք արմտեաց.եւ այլն։
Եղեւ նորա անասուն, եւ արմտիք բազում. (Ծն. ՟Ի՟Զ. 14.) յն. երկրագործութիւն, կամ արաք։
Քանի՞ արմտեաց բարեաց եւ շինութեան արժանի եղեւ (Եւս.պտմ. ՟Ը 14։)
Ոչ վաստակեցի ի հունձս արմտեացն։ Բազմացեալ է արմտովք (իբր արմտեօք) գործոց բարեաց. (Նար. ՟Կ՟Ը եւ Նար. երգ.։)
Գտանի եւ յեզականն ԱՐՄՏԻ, որպէս Արմտիք, եւ Արմատ.
Մշակն լինի սերմ, եւ ստացողը՝ արմտի։ Որթն իբրեւ տնկի, ոչ եթէ յարմտիս նորա երթան բրել տեսանել եթէ գուցէ կռուեալ կցեալ իցէ. այլ առ ամին ցուցանէ վկայութիւն տերեւոյն ի ծայրս իւր. (Եփր. ասիտար։)
cf. Արշալոյս.
dawn, daybreak, twilight, aurora;
cf. Արշալուրշք.
• . ներկայ գրականի ընդունած ձևն է. հները աւանդում են շատ բազմազան ձևերով. ինչ. արշալուրշ, արշալուշ, աշալուրջ, աշալուրշ, աշալուջ, աշալուշ, աշալուշս, աշա-լուս, աշալոյս, արշալուս, աչալուրջ, որոնք ոսկեդարեան հայերէնի մէջ (ինչպէս նաև յետնաբար) գործածուած են միշտ անեզա-բար, ընդ նախդիրով և անհոլով. (միայն Խոր. բ. 39 ունի հոլովուած աչալրջացն, այլ ձ. աչալրջոցն, աշալրջոցն)։ Այսքան զանա-զան ձևերը բացատրելու համար պէտք է մեկնիլ հնագոյն *արշալուրջ բառից, որի յգ. հյց. հոլովն է *ընդ արշալուրջսն։ Սրա մէջ կրկին ր բաղաձայնները փոփոխակի կամ երբեմն էլ միանգամայն ընկնելով, ջ ձայ-նը յաջորդ բաղաձայնի պատճառով շ-ի վե-րածուելով և յետոյ էլ ջնջուելով, և ս արմա-տական կարծուելով ու լոյս բառի հետ շփո-թուելով՝ ձևացել են բոլոր վերի ձևերը։ *Ար-շալուրջք բառի հին նշանակութիւնն է «յետին պահ գիշերոյ՝ որում յաջորդեն նշոյլք լուսոյ առաւօտուն», իսկ արդի «aurora, արշալոյս, տճկ. շաֆախ» նշանակութիւնը յետին է։
• = Բարդ բառ է, որ կազմուած է արշ «ըս-կիզբ) (2) և լուրջ (լուրթ) «կիսամութ, կիսա-լոյս» բառերից (տե՛ս այս վերջինը)։-Աճ.
• ՀՀԲ աշալուրջք դնում է աշել «նայիլ» և լրջանալ բայերից։ Աւետիքեան, Բա-ցատր. շար. 325 «յորում լինի աշել կամ նայիլ, կամ յորում լրջանան աչք»։ ՆՀԲ աչք և լուրթ բառերից և ո՛չ թէ «արշք կամ առաջին և լոյս»։ ՋԲ աչք և լուրջ «զուարթ» բառերից (հմմտ. աչա-լուրջք բառի տակ տուած բառատռու թիւնը. «որ ծագմամբ լուսոյն զուարճա-զուցանէ զաչս»)։ Էմին, Վահագն Վի-շապաքաղ (Изслыд. 77) զանս. amš։ «արշալոյս»։ Lagarde, Arm. St. էջ 190
• արշ 2 և լոյս բառերից։ Տէրվ. Altarm. 5Ո համարում է արշա և լոյս բառերից կազմուած. արշա՝ իբրև նախաւոր վաշ-րա կամ աւշրա «երեկոյ» =լիթ. vaska-ras, հիռլ. fescor, յն. ἔ́σπερος, ւտ vesper, նոյն վաշրա-ից է դնում նաև աշուն, իբր «մութ, տխուր եղանակ»։ Նոյն, Նախալ. 103 դնում է արշա+լուրջ, որի մէջ արշա թողնում է առանց մեկ-նութեան, իսկ լուրշ՝ արմատակից է դնում լուրջ, լոյս բառերին։ Ալիշան, Հին հաւ. 145 զնդ. ուշահինա կամ օշէն «առաջին պահ աւուր»։ Հիւնք. հանում է արջ և լոյս բառերից. հին հայերը յն. λνϰαυγή։ «արշալոյս» բառի առաջին մասը λύϰη «աւգ» շփոթելով λύϰος «գայլ» բառի հետ, նրա տեղ դրել են արջ և թարգմա-Պաւտմ. ռեր. 213 առաջին և լոյս բառե-րից։ Patrubány ՀԱ 1908, 214 արշ-կը-ցում է արգել բառին։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. ruš, rus «փայլուն» բառի հիյր է համեմատում։
• ԳՒՌ.-Աշմուշ ձևով պահում են Չն. «լու-սանալու մօտ եղած մութը», Խն. Մշ. Զն. «ա-րևը մայր մտնելուց յետոյ պատած նօսո մաւ-թը, կիսաստուեր», որից աշմշիլ Զն. «լոյսի և մութի մէջտեղ, երբ դեռ մութը բոլորովին վերջացած չէ, լոյսի առաջին նշոյլներն սկը-սիլը».-Ախց. արշալուսին՝ ճիշտ արդի գրա-կանի նման «լոյսի նոր բացուել սկսելուն»։
ԱՐՇԱԼՈՅՍ կամ ԱՐՇԱԼՈՒՍ. իբր ռմկ. եւ ըստ յետնոց. cf. զյաջորդն.
course.
• , արմատ, որ հների մօտ առանձին գործածուած չէ. յետնաբար միայն կայ Գր. տղ. յեմ. Մարթին. որից արշաւել «յարձա-կելու համար վրան վազել» ՍԳր. Ագաթ. Վե-ցօր. արշաւիլ Եզն. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. արշա-ւանք ՍԳր. Կոչ. Սեբեր. Ագաթ. ձիոյ արշա-ւանք «մէկ ասպարէզ» Ագաթ. արշաւահան-դէս Մծբ. յարշաւանի (կարդա՛ արշաւակի) Վեցօր. 129. արշաւասոյր Ագաթ. ձիարշաւ Մեսր. եր. Արծր. Գնձ. քաջարշաւ Խոր. կա-ռարշաւ Պիտ. ծովարշաւ ԱԲ. գրչագրի սխալ է շաւակի Բուզ. 182, որ պէտք է կարդալ արշաւակի։ Նոր բառեր են արշաւախումբ, սրարօաւ. նաւարշաւ, քառարշաւ ևն։
• = Պհլ. *aδšāv «արշաւ» բառից, որ կազ-մուած պիտի լինի ati, հպրս. atiy, զնդ. ai-ti, սանս. áti «մօտ, դէպի, վրան» (գործած-վում է շարժում ցոյց տուող բայերի հետ Böhtlingk, Sans. Wört. 1, 89) նախդիրով՝ զնդ. šav, šyav, հպրս šiyav «շաժուիլ, ցինւորական բանակով թշնամու վրայ գնալ», պրս. šudan «երթալ» բայից (ընդարձ ակ տե՛ս չու, հմմտ. նաև ապա-շաւ)։
• Տէրվ. Նախալ. 65 սանս. arš, aršāmi ձե-վի հետ՝ հնխ. ars «արշաւել, սահիլ, հո-նիլ» արմատից։ Հիւնք, արծուի բառից։ Մառ, Яфeт. cбoр. 1, 51 յաբեթական ras «ձի» բառից։ Ուղիղ մեկնեց Մարք-վարթ (նամակ 1926 յունվ.)։
Արմատ Արշաւելոյ՝ իբր արշաւան, ւանք. վազք. ընթացք.
Արշաւ եհաս ի մեծ դաշտին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Գնային իբր յարշաւս՝ շրջելով շուրջ զգաւառաւն։ Ձի պղնձի ձուլածու իբր ի յարշաւս. (Մարթին.։)
currently, rapidly.
Արշաւելով. յարշաւս. արագ ընթացիւք. թասելով. վազելով.
Որ յարշաւակի գայր յեդովմայ. (Միսայէլ խչ.։)
that runs, races;
olympic.
Արշաւօղ ի հանդիսի. ընթացօղ յասպարիզի կամ իտեսարանի.
Դուք էք արշաւահանդէսք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
course;
erruption, invasion, incursion, excursion, descent;
expedition;
—ք ձիոյ, league (four kilometres, two and a half English miles), cf. Ասպարէս.
ὀρμή, δρόμος, ἑπιδρομή, παραδρομή. impetus, cursus, incursus եւ այլն. որ եւ ԱՐՇԱՒՔ. Ընթացք. դիմեցումն. յարձակումն. ասպատակութիւն. վեզք՝ որպիսի եւ իցէ. եիւրիւյիւշ, սէյիրտիշ, րէվիշ.
Զի էր խորհուրդն այն եւ արշաւան նորին ընդունայն։ Վասն նիկանովրայ արշաւանին։ Զգայր զարշաւանն մակբէացւոց ի վերայ նորա։ Այն արշաւան ասպատակի թագաւորին այսպիսի դարձիւ վճարեցաւ. (՟Ա. Մակ. ՟Թ 68։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը 12։ ՟Ժ՟Բ 21։ ՟Ժ՟Գ 26։ ՟Ժ՟Դ 15։)
Յարշաւանաց ամպարշտաց ի վերայ եկելոց. (Առակ. ՟Գ 25։)
Ունի արշաւանս ընդ կամարաձեւ խորանն երկնից. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 34։)
Բարիոք է անդրէն դարձընթաց արշաւանին. իբր հարեւանցի ընթացք. (Կոչ ՟Ժ՟Զ։)
Արշաւանք բարբարոսաց, կամ հինից, կամ ասպատակողաց. (Սահմ. ՟Թ։ Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Ի հակառակամարտսն արշաւանք. (Պիտ.։)
Արշաւանօք ի միջոց աշխարհիս մերոյ հասանէին մեծաւ ամբոխիւ. (Խոր. ՟Գ 9։)
Եթող ի հրահանգս ասպարիսաց քոյոց արշաւանց. յն. եթող քումդ ընթացից. (Սեբեր. ՟Է։)
ԱՐՇԱՒԱՆՍ ԴՆԵԼ. իբր Արշաւեալ. դիմել. փութալ.
Ապրեալ ի ծփանաց՝ արշաւանբ դնեն յիւրաքանչիւր գաւառս. (Ագաթ.։)
Մօտ եղեն ի գետն եփրատ իբրեւ ձիոյ արշաւանօք երկու (կամ երեք). (Ագաթ.։)
that runs rapidly.
Որ արշաւէ սուրալով. քաջարշաւ. քաջընթաց. արագագոյն.
արշաւասոյր շարժմունք, կամ ալիք, կամ շլացութիւնք. (Արծր. յռջբ։ Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
to run;
to go quick and with impetuosity, to run as fast as possible;
to gallop;
to make an incursion or excursion, to pursue;
cf. Արշաւեմ.
τρέχω, ἑπιτίθεμαι, διώκω curro, invado, persaequor Ընթանալ. յարշաւս գնալ. արշաւանս դնել. խաղալ ի վերայ. յարձակիլ. դիմել. ասպատակել (որ է ձիով ընթանալ) պնդիլ զկնի. գրոհ տալ. վազել, վրայ վազել.
Արշաւել ի կողմանս հրէաստանի, կամ յերկիր նորա։ Արշաւեալս՝ յարձակեալս. (՟Ա. Մակ. ՟Դ 35։ ՟Թ 69։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե 2։)
Իբրեւ զձայն կառավար ձիոց բազմաց՝ որ արշաւեն ի պատերազմ. (Յայտ. ՟Թ 9։)
Իցէ՞ թէ արշաւեսցեն երիվարք ընդ վէոմս. (Ամովս. ՟Զ 12։)
Արշաւեցին այլազգիք, յերկիրս։ Որո՞ւմ կողման արշաւեցեր (կամ արշաւեցէք) այսօր. (՟Ա. թգ 27։ ՟Ի՟Է 10։)
Արշաւել ի կողմանս պասից, կամ ի հռովմայեցւոց տէրութիւն, կամ զհետ երամակաց ցռուց, կամ փութանակի ի տեղին. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ 62։ ՟Գ 55։ Փարպ.։)
Մինչդեռ արշաւեմբ, առ ի յետոյսն հակամիտեմ։ Մի՛ վախճանն անյարմար ի վերայ իմ արշաւեսցէ։ Արագ սուրհանդակք ընդ հեռաբնակ վայրս արշաւեցին. (Նար. ՟Հ՟Ա. ՟Ձ՟Բ. եւ Նար. առաք.։)
Ընդ հռւվմայեցւոց լեզուն խրոխտալով արշաւէ (այսինքն համարձակ խօսի)։ արտաքոյ արշաւել խորհրդոյս զօրութեան (արսինքն ի դուրս ելանել). (Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. ատ.։)
Ընդ ամենայն երկիւղ վաղվաղակի արշաւեցին. (որ եւ Վազել Զերկիւղիւ, այսինքն անցանել. Վրք. հց. ՟Դ։)
արշաւեմ եցի. cf. արշաւեցուցանեմ.
to gallop, to cause to gallop;
to make run;
to force one to make an excursion, invasion.
ԱՐՇԱՒԵՄ եցի. որ եւ ԱՐՇԱՒԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Ընթացուցանել.
Կէսք զերիվարս զայրացուցեալս արշաւեն յասպարիզի. (Վեցօր. ՟Դ։)
Ընդ չորս անկիւնս տիեզերաց արշաւեցուցանել. (Եզնիկ.։)
latten, brass.
• (սեռ. արուրի) «ոսկեպղինձ, դե-ռին պղինձ, ֆրանս. laiton, տճկ. փիրինճ» Ա. մնաց. իը. 2 (ուր յոյն և լատին թարգմա-նութեանց մէջ այս բառը չկայ). նորագիւտ Ա. մնաց. ժը. 8, իր. 2, Բ. մնաց. ա. 4 (միայն այստեղ ենք գտնում հոլովուած սեռ. արուրի ձեւը). որից արուրի «պղնձեայ» Եփր. ղևտ. էջ 220.-արոյրի նշանակութեան վրայ երկար խօսում է Հ. Ս. Երեմեան, Բազմ. 1899, էջ 102։
• = Հին պհլ. *rōδ բառից (հմմտ. բոյր< զնդ. baoiδi-), իբր հպրս. *rauδa, որոնց դեմ կենդանի են պհլ. rōd, rōi, պրս. [arabic word] roy «անագ, պղինձ», րելուճ. rōd և սոզդ. rōή «պղինձ» իրանեան ձևերը։ Սրանց հետ ցե-ղակից են սանս. lōha-«կարմիր մետաղ, պղինձ, երկաթ», հսլ. ruda «մետաղ», լատ. raudus, rodus, rudus «պղնձի կտոր», հբգ. aruzzi, erizzi, գերմ. Erz «անագապղինձ», անգլսք. lëad, հոլլ. lood «կապար» ևն, սրոնք հանւում են հնխ. reud, reudh կամ leud ձևերից (Walde, էջ 643, Horn § 635, այլ է Kluge 123)։ Եթէ այս բառը բնիկ հայերէն լիներ և ո՛չ փոխառեալ, պիտի ու-նենայինք *արոյտ, *արոյդ, *երոյտ, *երոյդ կամ *լոյտ ձևը։-Հնդևրոպական բառիս հետ նմանութիւն ունին նաև սումեր. urud ասառ-urudū «պղինձ»։-Հիւբշ. 111։
• ՆՀԲ լծ. լտ. aes, aeris, իտալ. rame «պղինձ»։ Lagarde, Arm. St. § 272 և էջ 188 լտ. raudus, կիմր. elydr ցեղա-ղակիցների հետ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Հիւբշ. ZDMG (1882) 36, 133։ Toma-schek Dertsche Litteraturz. 1883, էջ 1254 վրաց. rwali։ Հիւնք. պրս. rōy բառից։ Jensen, հայ և ասորեստանեան ձևերի միջնորդ է դնում հաթերէնը։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից առնուած է վրաց რვალი բվալի «պղինձ, արոյր», որի հին ձևը պիտի լինի *րվարի. հմմտ. Գրիգոր>վրաց. Գրիգոլի, մարգարիտ >մարգալիտի։
Պղինձ դեղին՝ մօտ ի գոյն ոսկւոյ. (լծ. լտ. էս, էրիս. իտալ. րա՛մէ. որ է առաւել հասարակ պղինձ. պագըր. իսկ արոյրն ի մեզ է որպէս թ. փիրինջ. իտալ. օդդօ՛նէ. որպէս յն. լտ ὁρείχαλκος aurichalcum
որպէս ի (Հին բռ.) դնի
Արոյր, ոսկէպղինձ.
Արծաթ, եւ պղինձ, եւ արոյր, եւ երկաթ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը 2։ (պակասի ի յն))
male.
• = Այր բառից՝ ու մասնիկով, տե՛ս այր։
• Հիւբշ. ZDMG 36, 121 արմատը ար-յն. ἂρ-σην, Scheftelowitz KZ 38, 263 և BВ 29, 45 զնդ. aurva «արագ, ու-
• ժով», վեդ. arvan, հսաքս. aru «արագ» ևն։ Meillet MSL 19, 124 լտ. aries, ոմբր. erie tu «խոյ» բառերի հետ։
ἅρρην, ἅρσεν, ἁρσενικός mas, masculus Արի եւ նախապատիւ եւ իշխանական սեռն կենդանւոյ. որպէս ի մարդիկ այր, եւ որձ յանասունս.
Արու եւ էգ արար զնոսա։ Զամենայ արու մանուկ (ռմկ. մանչ։) Ոչխար կատարեալ արու. եւ այլն։
Արու որդի։ Տղայոց. (Փարպ.։)
Համբակօք վեց արուօք. (Պիտ.։)
Մոռացան զկանացի տկարութիւնն, եւ եղեն արուք առաքինիք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յորժամ թիւ զաւակացն յակոբայ հաւասարեաց արու թուոյ կրկին եօթանասնեակ ամացն աբրահամու, եւ այլն. (Ոսկ. գծ.։)
Յարուց (որպէս յիգաց) ծնունդ պահանջել. (Մանդ. ՟Զ։)
ԱՐՈՒ. նմանութեամբ ասի (առաւել ռմկ) Ճանկաւոր ճարմանդ՝ որ մտանէ յօղ անդր.
Զժանկն ի նոցանէ արու կարասօք կոկէ կորզէ եւ մաքրէ. (Թղթ. բարուք. (յն. լոկ զժանկն ի բաց սրբէր։))
Արու արմաւենեացն հովան արարեալ իգիցն՝ պտղաբեր առնեն զնոսա. (Եփր. ի մարգարիտն.։)
sodomite.
ԱՐՈՒԱԳԷՏ կամ ԱՐՒԱԳԷՏ ἁρρενοκοίτης qui cum maribus concubit Գիտացօղ արուի. արուամոլ. առնամոլի. այր որ ընդ արուի խառնակի իբրեւ ընդ իգի.
Ոչ իգացեալք, ոչ արուադէտք։ Պոռնկաց, արուագիտաց. (՟Ա. Կոր. ՟Զ 10։ ՟Ա 10։)
Արուագետքն մահու մեռցին. (Նախ. ղեւտ.։)
sodomy.
παιδεραστία, παιδαφθορία obscoenus puerorum amor Մեղաք սոդոմական. խառնակութիւն արուի ընդ արուի. արուամոլութիւն. մանկատռփութիւն.
Վասն արուագիտութեան կործանումն սոդոմայ. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Վասն կախարդութեան, արուագիտութեան, եւ սպանութեան. (Ածազգ. ՟Ը։)
Արբեալն մտօք, որ զշնութիւնս գովէ, եւ զարուագի տութիւնն. (Առ որս. ՟Ա։)
Այր որ ննջիցէ ընդ կնոջ իւրում արուագիտութեամբ. (Կանոն.։ եւս եւ Մխ. դտ.։ Մեկն. ՟ա. կոր.։)
that chokes the males.
male, masculine.
ἁρσενικός masculinus Սեպհական արուաց կամ առն մարդոյ. արական։
Նմանութիւն արուական։ Պատկերս արուականս. (Օրին. ՟Դ 16։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ 17։)
Արուական բնութիւն, կամ անդամք, կամ բարբառ, կամ զօրութիւն, կամ զօրք, կամ բարեզարդութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։ Եզնիկ.։ Լծ. ածաբ.։ Միխ. ասոր.։ Ի գիրս խոսր.։)
Իգական բնութեան եւ արուական. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
cf. Արուագէտ.
cf. ԱՐՈՒԱԳԷՏ. գրի եւ ԱՐՒԱՄՈԼ.
Զպոռնկելոցն եւ զարուամոլացն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
Զոճրագործութիւն արուամոլիցն. (Տօնակ.։)
Արուամոլ եւ իգացեալ։ Արուամոլ գիջութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
arabian.
bordering, frontier, neighbouring.
πλησόχωρος, πλησίος confinis, finitimus, accola որ եւ ԱՐՈՒԱՐՁԱՆԵԱՑ. Սահմանակից, մերձաւոր բնակութեամբ կամ գաւառաւ, եւ որոշեալ արձանօք յորոշումն սահմանաց.
Որեստացւոց թագաւորին պատերազմ էր ընդ իւր արուարձականս, որ կոչին էորդացիք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զի մի՛ կարծիցեն, թէ յարուարձական ինչ գիւզիցն իցէ հացն բերեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ 28։)
cf. Արուարձական.
cf. ԱՐՈՒԱՐՁԱԿԱՆ. կամ Բնակեալն յարուարձանս արտաքոյ քան զբուն քաղաքն.
Յարաբացւոցն՝ որ նոցին արուարձայինք էին, այսինքն խորանաբնակք. որպէս սովոր են կալ արապիկդ ի բացի. (Ոսկ. ես.։)
suburb.
συγκυροῦν, συγκυρούσα, τὸ πλησιόν pertinentia, confinia, quae sunt prope Արձակավայրք կից ընդ քաղաքի՝ արտաքոյ պարսպաց կամ արձանաց. որ եւ ԲԱՑԱՏ ասի, եւ ԶԱՏՈՒՑԵԱԼՔ, եւ ԴՍՏԵՐՔ՝ իբր շինանիստ վայրք եւ աւանք քաղաքին.
Արուարձանք քաղաքացն, զորս տայցէք ղեւտացւոցն։ Զամենայն արուարձանս ձորոյն արբովկայ։ Ամենայն արուարձանք ազգարովդայ, եւ աւանք նոցա, եւ աւանք նոցա, եւ ագարակք նոցա. (Թուոց. ՟Լ՟Ե 4։ Օր. ՟Բ 37։ Յես. ՟Ժ՟Ե 46։)
որպէս առնապատկեր կռոց.
Մեղքոմայ արուարձանի. (Նար. կ.։)
inhabitants of a suburb;
outskirts, suburbs.
meager, thin, dry, barren.
• (գրուած նաև արուք) «նուազեալ, չորացած, տկար» Ոսկ. ես. 178 (Տեղին կոր-ծանեցաւ, այսուհետև երթեալ նստիցես ընր արուք հովանովք). «զուրկ, թափուր» Լաստ. ժ. «չոր, անպտուղ (ծառ)» Սարգ. յկ. ե. է» 68, Բ. պետր. ա (էջ 414). Գր. սքանչ. ծն քս. (Նոքա ընդ արուք ծառովն նստէին և հե-թանոսք ընդ ոստովք ծառոյն կենաց. ՀԱ 1912, 473). «ուժը կամ ներգործութիւնը կորցրած» Եղիշ. խաչել. 286 (Ի ծածկոյթ ա-րուգ սրբութեանցն՝ յորում ոչ ևս լիցին զօ-րութիւնք երկնաւորք)։
• Թաղիադեան, Առաջն. մանկ. էջ 47 հյ. առոյգ բառի հետ կցում է հնդ. ուգ «շա-քարեղէգի ծաղիկ» ձևին։ ՆՀԲ և Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 93 (ինչպէս նաև Հիւնք.) կցում են թրք. [arabic word] aruq, arəq «նիհար, ճռզած» բառին։ Karst, Յու-շարձ. 418 աւելացնում է նաև ույգուր. yerik «հիւանդ, հիւանդոտ», չաղաթայ. [arabic word] arg, arəγ, [arabic word] ariq «նիհար, ցանցառ, աղքատ», ալթայ. arə «յոգ-նեցնել, նիհարացնել», եաքութ. yari
• «հիւանդ», arittak «նուրբ»։ Մենք էլ կարող ենք աւելացնել դեռ կոյբալ. arak, կարագաս. arak «նիհար, ճռզած», բայց այս բոլորը պատահական նմա-նութիւն միայն ունին, որովհետև ծա-գում են aru-maq «նիհարիլ» արմատից (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 34)։
որ եւ գրի արուք. թ. արըգ. ἱσχνός macer, macilentus Նիհար. հիւծեալ. ազազուն. ... որ եւ նուաղեալ. Նիազ. ոսին. սին. անպտուղ.
Յամենայնէ թափուր եւ արուգ. (լաստ. ՟Ժ։)
Պատառեցաւ վարագոյն՝ ցուցանելով նոցա, եթէ այսուհետեւ ոչինչ եմ ես պիտոյ ի ծածկոյթ արուգ սրբութեանցն. (Եղիշ. խաչել.։)
Ընդ արուգ ծառով նստէին. (ՃՃ.։)
Ծառն եթէ անբաժ ի պտղոյն իցէ, արուգ է եւ անպիտան։ Յորժամ զպտուղն ոչ ունիցի, արուգ եւ անվայելուչ լինի. (Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Տեղին կործանեցաւ. այսուհետեւ երթեալ նստիցիս ըստ արուք հովանովք, որովք նախնիքն ինչոչ օգտեցան. (Ոսկ. ես.։)
art, trade, profession, study, condition, office;
artifice, expedient, means, invention, ingenuity;
sign, miracle;
գեղեցիկ ազատական մեքենական —ք, the liberal, mechanical, fine arts.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ. մէկ անգամ միայն Բուզ. դ. 20 ունի արուես-տաց) «ճարտարարութիւն, մտաւոր կամ ձե-ռական արհեստ» ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Բուզ. «ձեռագործ, ճարտար շինուած բան» ՍԳր. «հոաշք» ՍԳր. «հրէշ» Փիլ. ժ. բան. Յաւամ «խաբէական հնարք» Ոսկ. յհ. ա. 12. Լմբ. սղ. Սարգ. որից արուեստագէտ Երեմ. իդ. 1, իմ. ժե. 6. Եզն. արուեստագիւտ Վեցօր. ա-ռուեստագործել Ոսկ. մ. ա. 6. արուեստա-խառն Մծբ. արուեստական «ճարտար ա-ռուեստառէտ» Սեբեր. Ոսկ. ես. «առաքինի, բարեպաշտ» Կորիւն. «նենգաւոր» Մծբ. «ե-րաժշտութիւն, նուագարան, երաժիշտ» ՍԳր. արուեստանոց Ոսկ. անարուեստ Վեցօր. զրարուեստութիւն, չարարուեստութիւն Ոսկ. մ. բ. 27, արուեստակ «արհեստ» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 194. յետնաբար աաւում է նաև արհեստ Սահմ. Լմբ. Պղատ. օրին. որից անարհեստ Անյ. պորփ. Սամ. ե-րէց. (իսկ ՆՀԲ-ի յիշած անարհեստ բառը՝ Ոսկ. ես. պէտք է ուղղել անարահետ՝ ըստ Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 26), արհեստագէտ Լմբ. ևն։ Նոր գրականում տարբերւում են արուեստ «մտաւոր արուեստ, art» և արհեոտ «ձեռական արուեստ, mêtier»։ Նոր բառեր են գեղարուեստ, ճարտարարուեստ, գեղարուեո-տագէտ, արուեստակութիւն, արուեստահան-դէս, արհեստական, արհեստանոց, արհեո-տաւոր, արհեստապետ ևն։
• ՆՀԲ լծ. լատ. ars, artis «արուեստ» և և յն. ἔραστής «սիրահար, սիրող» (էջ a72ա)։ Հիւնք. հարուստ բառից։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 90 -եստ մասնիկով արու բառից, իբր թէ բառը նախապէս նշանակում էր «արութիւն, virtus». ւ-տոյ «ճարտարութիւն, virtuosité», Սան-տալճեան ՀԱ 1913, 401 խալդ. aris, ւա. ars ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. ա՛րհեստ, Ախց. արէստ, Խրբ. արհէստ, Շտ. արհուստ ևն։
ԱՐՈՒԵՍՏ τέχνη ars, τέχνημα opus arte confenctum գրի եւ ԱՐՒԵՍՏ, եւ ԱՐՀԵՍՏ. (լծչ լտ. ա՛րս, ա՛րդիս) Ճարտարո. եւ հնարք ի գործել ինչ յո՛ր եւ է կարգի՝ մեքենական կամ ազատական կամ բանական.
Եփեալ ըստ արուեստի իւղագործաց։ Լի արուեստիւ, եւ իմաստութեամբ, եւ գիտութեամբ։ Ամենայն ոք որ յօրժարեսցէ իմաստութեամբ ըստ համօրէն արուեստից։ Բռնադատեաց արուեստիւն ածել զնմանութիւնն ի գեղեցկութիւն։ Ի դիւթական արուեստի խաբէութիւնս անկանէին։ Էին խորանակարք արուեստիւ. (եւ այլն։ էՈր առ շինողական արհեստսն աշխատին ... իւրաքանչիւր ոք մի արհեստ ի քաղաքի ստանալով. Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Ընդունայն եւ վայրապար ոչ ստեղծիչն ստեղծ, ոչ բնութիւն, եւ ոչ արհեստ։ Քերականութիւն ընդ հանուր արհեստիւ է։ Իմաստասիրութիւն է արհեստ արհեստի։ Անբան արհեստք (ձեռաց)։ Բազում անգամ զանուն արհեստիդ եւ ի վերայ մակացութեան առնու. (Սահմ.։)
Մեռեալն լռէ յամենայն արուեստից։ Հնարք արուեստիցն. (Յճխ.։)
Նովին հոգեկրօն արհեստիւն հանեալ աւուրս բազումս յանապատ տեղի. (Ագաթ.։)
Յորժամ արուեստաւ ինչ գործիցէ։ Սարդ յոյժ արուեստաւ կազմէ. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. լիւս.։)
Արուեստաւն ներգործէ. (Նիւս. կազմ.։)
Զոր ի վաճառէ, կամ յարուեստաց ստացեալ է. (Իսիւք.։)
Զինուորական արուեստ. (Կորիւն.։)
Կուռ վառեալք, լի արութեան արուեստաց նահատակութեանն. (Բուզ. ՟Դ 20։ Արուեստիւ կարուակ. Սահմ.։)
Ի մեծամեծ արուեստից եւ գիտութեանց ունայնացեալք էին։ Հրաշալի արուեստիւ հելլեն գրչութեան. (Խոր. ՟Բ. 56։ ՟Գ. 33։)
Արուեստ մարգարեական, կամ մարգարէութեան, կամ աւետարանական, կամ դատաւորութեան. բանական, գործնական. աստուածային եւ մարդկային։ Արուեստ բարերարութեանն Աստուծոյ. (Ագաթ.։ Անան. նին.։ Կորիւն.։ Երզն. մտթ.։ Պիտ.։ Խոսր.։)
Ալէլու արուեստի. (Մաշտ. իբր ...)
նմանութեամբ եւ լայնաբար՝ Պատրանք. խաբ. նենգ. Մեքենայ. սատանութիւն։
Խաբէութիւն եւ արուեստք բանսարկուին են։ Զարուեստս դիւաց գիտէր։ Ի ծածուկ արուեստք։ Սարգ. (յկ. ՟Բ։ Լմբ. սղ.։)
Ո՛րչափ արուեստիւ ջանս դնէին զսքանդելիսն ծածկել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 12։)
τέρας prodigim, portentum, miraculum Նշան հիանալի. հրաշք. սքանչելիք. գործ ի վեր քան զբնութիւն.
Յաճախեցից զնշանս իմ եւ զարուեստս յերկրիդ եգիպտացւոց։ Նշանօք եւ արուեստիւք։ նշանք եւ արուեստք։ ետ զարուեստս իւր յարկիր քամայ։ Տալ նշանս եւ արուեստս լինելոյ ի ձեռս։ զօրութեամբ նշանաց, եւ արուեստս լինելոյ ի ձեռս։ Զօրութեամբ նշանաց, եւ արուեստից։ Նշանօք եւ արուեստիւք ստովք.եւ այլն։
Արուեստս եւ նշանս. Արուեստ ասի, որ ձեռս դնելով իցէ, որպէս կաւով ծեփելն տեառն զաչս կուրին. (Ոսկ. գծ.։)
τέρας monstrum Հրէշք.
Մոլեալ ի գազանս, յորոց ծնանել տրորեստք օտարակերպք այլանդակատեսիլք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Փոխանակ Աստուածոյ՝ արուեստից երկիր պագանես. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ա.։)
ἑμμελέτημα, ἑπιτήδευμα opus elaboratum, institutum, studium Գործ արուե ստաւոր կամ ճարտար, եւ գիւտ.
Զձեռագործս ոարդկան, զոսկի եւ զարծաթ, զճարտարութեան արուեստս. (Իմ. ՟Ժ՟Գ 10։)
Աստուած պատրաստեաց զարուեստս իւր. (՟Ա. Թագ. ՟Բ 3։)
Ոչ ի բաց ընկեցին զարուեստս իւրեանց (զկուռս կամ զպաշտօն կռոց). (Դտ. ՟Բ 19։)
Ոմն արուեստս բերէ յառաջ շինողութեամբ. (Խոսր.)
Արուեստդ հրաշեց (սուրբ խաչն). (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Ի տեսանելն զայլ արհեստ գործեալ կարէ ի վերայ հայել, եւ զչափ արհեստաւորին զթերին եւ զառաւելն յարհեստն տեսանել. (Լմբ. առ ոսկան.։)
Սնուցանէ յինքան երկիրն ջրով արուեստիւք եւ զառաւելութիւն հաւուցն. (Փարպ.) իմա՛ ջրոցն արուեստիւք, կամ արուեստական ջրովք։
artistically.
ԱՐՈՒԵՍՏԱԲԱՐ կամ ԱՐՀԵՍՏԱԲԱՐ. τεχνικῶς artificiose, ἑντέχνως solerter Արուեստիւք. ըստ արուեստի. ճերտարութեամբ. հնարիւք. քաջ.
Որ զտէրունեան խորանն արուեստաբար կազմէ բեսելիէլ. (Փիլ. լին. ՟Ա. 80։)
Զխառնեալ ընդ ցորենոյ զյարդն արուեստաբար զատուցանեն. (Նիւս. կուս.։)
Հիւսեաց արուեստաբար (կամ արհեստաբար) զհերբ նորա. (Եփր. ի յհ. մկ.։)
Ոչ ձգեմ զսա (զուռկանս) արուեստաբար, այլ հաւատով. (Ոսկ. ղկ.։)
Զաստուած ծանեաք, եւ զգեղեցկութիւն արարածոց արուեստաբար ուսանիմք ի ձեռա նոցունց (մտաց եւ բանի). (Բրս. գոհ.։)
artisan, artist, master, author.
τεχνίτης, τεχνιτεύων artifiex, opifex Գիտակ արուեստի. ճարտարապեստ. վարպետ.
Զիշխանս յուդայ, եւ զարուեստագէտս. (Երեմ. ՟Ի՟Դ. 1։)
Առաւել քան զարուեստագէտսն. (Եզնիկ.։)
Վաճառականաց, եւարոեստագիտաց. (Շ. ընդհանր.։ եւ Փիլ. ստէպ։)
Արհեստագէտք էք գրոց սրբոց. (Լմբ. առ ոսկան.։)
Քաջ եւ առաքինի արուեստագէտի (աստուած). (Նիւս. կամզ. ՟Ե։) յն. մի բառ ἁριστοτέχνης
Եւ Զակատեալ զհետ իրաց ինչ. մէկ բանին խենդը. ... յն. առփեալ ἑραστής amator, amasius
Չարեաց արուեստագէտք արժանի այնպիսի յուսոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 6. (ընդ հյ. արուեստ)։)
Իբր Արուեստագիտական.
ըստ ձերում արոեստագէտ վսեմական վերտառութեանդ. (Սիւն. առ գերմ.։)
knowledge of arts;
state of one skilled in the arts;
qualification to become rmyster, skil-fulness.
Զի յարարչէն երեւեսցի արուեստագիտութիւն. (Վեցօր. ՟Բ։)
Վասն արուեստագիտութեան քաղդէացւոց ասաց։ Ոչ են կատարելապէս ուսեալ զարուեստագիտութիւն նորա. (Եփր. համաբ.։)
thickness, density;
close, dense, thick, serried;
compact, dense;
crowded, numerous, frequent;
full;
—, — առ, — ընդ —, thickly, densely;
frequently, often, much;
— առ — հարուածք, repeated blows.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «հոծ, կուռ, կողք կողքի լիուլի սեղմուած» Եզեկ. լա. 3. Պիտ. Խոր. «լա-ճախ, ստէպ» Նիւս. բն. Փիլ. որից խիտ առ խիտ Ա. մկ. ժբ. 28. Եղիշ. խիտ ընդ խիտ «ստէպ ստէպ» Լմբ. Վրք. հց. խտութիւն Փիլ. Պիտ. Նիւս. բն. խտանալ Եղիշ. Պիտ. Արծր. (գրուած խթացեալ Եղիշ. այլակ. էջ 227) խտացուցանել «շատացնել» Խոր. Սամ. եր. խտաբար Բրս. թղթ. թանձրախիտ Իմ. ժէ. 12 Ոսկ. ես. տերևախիտ Ղևտ. իգ. 30 բազմախիտ Եփր. թգ. ոստախիտ Սիր. ժգ. 19. Ոսև. կողոս. թաւախիտ Երզն. լս. անտա-ռախիտ ՍԳր. Եզն. Կոչ. խտաչափ (նոր բառ), առանց սղման՝ խիտամայրի, խիտասա-ղարթ ԱԲ։
• Հ. Ն. Անդրիկեան, Բազմ. 1905, 512 համառում է հոծ բառի կրկնակը։ Meil-let. Dial. indo-eur. էջ 57 սանս. khidá-ti «պատառել, սեղմել»?
πυκνός densus συνεχής continuus, perpetuus. Հոծ սեղմ. թաւ. խուռն. կուռ. ատոք. լիուլի. շարունակ. յաճախ եւ ստէպ մերձ եւ կից յիրեարս գտեալ.
Իբր զարտեւանանց խիտ եւ գեղեցիկ ծիր. (Խոր. ՟Բ. 39։)
Խիտ բարշ, կամ խուշք. (Պիտ.։)
Երկիր սեղմ եւ սերտ եւ խիտ եւ կուռ լինելովն. (Խոսր.։)
զօրէն խիտ ամպոյ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Հոծ եւ խիտ շտեմարանք, կամ մարդիկ, կամ բազմութիւն մարդոյ անասնոյ. (Պիտ.։)
Լինիցին պահք հանգիստ ի խիտ եւ ի հոծ աշխատութեանցն. (Բրս. պհ.։)
Յերկար առնել զպատմութիւն՝ ճշմարիտ ասացուածովք հոծ եւ խիտ. (Խոր. ՟Բ. 64։)
Վասն խիտ եւ բազմակերպ դիմաց բանին. (Նախ. առակ.։)
Խիտ հայեցուածով հային ի քրիստոս. (Լմբ. սղ.։)
Խիտ եւ անհատ ճաշակմամբ. (Վրդն. սղ.։)
Մաղեմ խիտ իմն քննութեամբ զորակս մասանց. (Երզն. քեր.։)
ԽԻՏ. մ. κύκνως, πυκνόν dense, crebro συνεχή jugis Խտութեամբ. հոծութեամբ. ստէպ. յաճախ. որ եւ ԽԻՏ ԱՌ ԽԻՏ.
Փոքր եւ խիտ զնչիմք. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Է։)
Որպէս զի խիտ եւ աննուազ լինել զարօթսն ի կեանս քո. (Բրս. յուդիտ.։)
Մինչ անկելոցն ի հանդիսին դիաթաւալ խիտ խաղային. (Ներս. մոկ.։)
ԽԻՏ ԱՌ ԽԻՏ. մ. նոյն ընդ վ. որպէս Կից իրերաց. եւ Յաճախ. ստէպ ստէպ.
Խիտ առ խիտ խարոյկս վառեցին ընդ ամենայն տեղիս. յն. ի բանակի. կամ շուրջանակի. (՟Ա. Մակ. 28։)
Խիտ առ խիտ մի զմիով կուտակեալ իբր զծովական ալիս. (Սկեւռ. աղ.։)
Խիտ առ խիտ թանձրացոյց զպաշտօնն պղծութեան. (Եղիշ. ՟Ա։)
Որ ի հնից թշնամացն պրծեալ զերծանին, խիտ առ խիտ սարկաւագին, թէ զտէր աղաչեսցուք. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ի չար կապարճացն խիտ առ խիտ նետովք խորհրդոցն խոցոտեն։ Խոնարհեցուցիչ աստուծոյ խիտ առ խիտ ապացուցէ ճշմարտութեանն բուռն հարկանել. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Խիտ ընդ խիտ կոչելն զնոյն անուն, յիշատակել զնոյն, կամ խոսակզիլ ընդ աստուծոյ, կամ տրտմիլ. (Լմբ. իմաստ. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
Ի կաթիլ աստուածային բանից խիտ ընդ խիտի նոցա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
closing or shutting;
cork, stopper, bung, plug;
valve;
— արկանել, to cork, to bung, to dam, to stop;
to hinder, to oppose.
• «տակառի ծակը կամ շիշի բերանը փակող բան». այս իմաստով գործածական է միայն արդի գրականում. հնից ունինք ո-ճով խից արկանել «փակել» Եզեկ. իա. 32. լա. 15. Ղևոնդ. այս արմատից են խցումն Ոսկ. յհ. բ. 28. խցանել Ոսկ. յհ. բ. խցել Մեսր. եր. Մագ. խցական Գնձ. խնուլ «փա-կել» (կտր. խցի, հրմ. խի՛ց) ՍԳր. Եզն. զու-գախնուլ «լաւ փակել» (յունաբան ոճով) Պղատ. տիմ. ունկնախից Նար. 128. Լմբ. խցկուկ «խցան, прoбкa» (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկտպետ. 1788, էջ 59) նոր բառեր են խցան, խցհան, խզահան. Տե՛-նաև խծկել։
• Հիւնք. հանում է խոց բառից։ Patru-bány SA 2, 242 նոյն է դնում խուղ և խուց բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 426 գոցել բառի հետ թթր. sus, sus «կենալ, մնալ»։
• ՓՈԽ -Հայերէնի՞ց է արդեօք թրք. [arabic word] xərčən, աղաւ. xərčəl «անընտել, անմար-
• ԳՒՌ.-Առհասարակ խցկել ձևից են, որի վրայ տե՛ս խծկել.-նոր բառ է խցբնուիլ Սվ. «խցուիլ, պապանձիլ, ախորժակը փա-կուիլ»։
χάραξ (լծ. հյ. խարձ) agger, vallum. բայիւ κωλύω prohibeo. (ի հր. բայիս Խնուլ) որպէս Խցումն. ուստի
ԽԻՑ ԱՐԿԱՆԵԼ՝ է Խցանել զմուտս. արգելս դնել. որմարգելս՝ պատնէշս կանգնել.
Արկանել խից ի վերայդրանց նորա։ Խից արկի ջրուց բացմաց. (Եզնիկ. ՟Ի՟Ա. 32։ ՟Լ՟Ա. 15։)
Խից արկեալ ճանապարհաց նոցա. (Ղեւոնդ.։)
ulceration, suppuration, pus, purulent matter;
hypocrisy;
—ք երկրի, earth-worms;
—ք խոտոց, liquid refuse from putrid vegetation.
• , ի հլ. «վէրքի ու-ռեցք» Ոսկ. հռովմ. 319. «վերքի թարախ» Յհ. կթ. «խոտի փտած հիւթը, արտաթորու-թիւն, որդ» Նար. մծբ. 450. «փխբ. հպար-տութեան փուքը» Ոսկ. հռովմ. 320, 397. «կեղծիք, խարդախութիւն» Ոսկ. Բ. կոր. ո-րից խղխայթիլ կամ խխայթիլ «թարախո-տիլ» Ես. ա. 6. Սարգ. յկ. դ. էջ 40. Յհ. կթ. խղխայթել «թշնամութիւնը ծածկել» Առակ. իզ. 26. (որ Լմբ. սխալմամբ մեկնում է «քրքրել, գրգռել»). խղխայթումն «թարախո-տիլը» Ոսկ. հռովմ. 386. բազմախղխայթ կամ բազմախխայթ Ոսկիփ. Ճառընտ։
• ՆՀԲ խիղ «գարշ, զազիր» բառից։ Հիւնք. խայթ բառից։
ԽՂԽԱՅԹ կամ ԽԽԱՅԹ. Խիղ՝ այսինքն գարշ եւ փուտ հիւթ (որպէս խլինք) խայթուածոյ. Փտութիւն վիրաց. չարաւ. Երր. նիւթ ծորեալ ուստի՛ եւ է. իրին.
Ողբալ ուսուսցէ զխղխայթս մերձաւոր հարուածոյս բարկութեան եւ խրատու տեառն. (Յհ. կթ.։)
Կամ Որդն եռացեալ. ճճի.
Ի խղխայթից խոտոց արմատոց որդան կարմրութիւն։ Իբր զճճիս զեռունս բազմոտանիս խխայթից երկրի. (Նար. մծբ. եւ ՟Է։)
նմանութեամբ Կեղծիք. խարդախանք.
Ողջոյն տուք միմեանց ի սէրսրբւթեան. մի՛ խղխայթիւ եւ նենգութեամբ որպէս յուդայն զՔս. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
care, attention, solicitude;
nursing, attendance, duty, task;
mindfulness, diligence, assiduity;
—ով, carefully, mindfully, attentively;
— ածել՝ ունել՝ տանել, to take care of, to be mindful of, to look after;
to nurse, to tend, to attend;
to provide, to procure;
զամենայն փոյթ եւ զ— ունել զումեքէ, to take every care of;
to take great pains with;
տարածել ի վերայ ուրուք քլխնամս իւր՝ զգութ խնամոց, to surround with loving cares or kind offices, to be particularly attentive to, to wait assiduously upon;
հաստատեալ ի խնամս չարին, prone to evil.
• , ո հլ. «հոգատարութիւն, հոգազո-ղութիւն, ջանադրութիւն» ՍԳր. որից խնա-մով Ծն. զ. 5. Առակ. ժգ. 24. խնամել Ա մակ. ժզ. 14. Ոսկ. յհ. բ. 10, 39. խնամոտ Բ մաև. ժդ. 37. Ոսկ. անխնամ Բ. մակ. ե 5. Ոսկ. բ. տիմ. ա. խնամարկել Ծն. խդ. 21. Խնամատարութիւն Ոսկ. լհ. բ. 24, 26. 30 խնամակալ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Ագաթ. խնամա-գութ Մծբ. խնամած Ոսկ. ես. բարեխնամու թիւն Ոսկ. յհ. ա. 37. բազմախնամ Յհ. գառն. ժոռովրդախնամ Փիլ. նխ. բ. նախախնամու-բիւն Փիլ. վերնախնամ Ոսկ. յհ. ա. 33. այս-տեղ է պատկանում նաև խնամի «ամուսնու-թեամբ ազգական դարձած» Խոր. բ. 8 կամ խնամունի Վրդն. ղևտ. որից խնամութիւն ՍԳր. Ոսկ. խնամենալ Խոր. խնամեխօս Արշ. Ոսկիփ. խնամիաբար, խնամիական (նոր բառեր) ևն։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. բարեկամ, որ ժողովրդական լեզուի մէջ ունի «ազգական» նշանակութիւնը, և յատկապէս յն. ϰηδεμων «խնամող, հսկող և պաշտպան. 2. խնամի, խնամութեամբ ազդական դարձած»։
• Պատկ. Изcлeд. էջ 6 լծորդ է դնում
• խնայել բառի հետ. հմմտ. անզգամ և ան-զգայ։ Հիւնք. նոյնպէս խնայել բա-յից։ Paturubány SA 2, 242 նոյն է դը-նում խուղ, խուց բառերի հետ։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. էջ 80 խնայել բառի հետ մեասին կցում է լտ. conor «ջա-նալ, փորձել» բառին, խնամ և խնայ ձևերին համապատասխան դնելով cona-mei, conātus։-Այս մեկնութիւնը մեր-ժում է Walde, էջ 187։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. խնամի, Ղրբ. խնա՛-մըէ, Ոզմ. խնամէ, Զթ. Մկ. Մրղ. խնամը՛. Հմշ. խնօմի։ Նոր բառեր են խնամաթոռ, խը-նամականչ, խնամապատիւ, խճամահարս, խնամապաչ, խնամաքար, խնամեհարկ, խը-նամտուք ևն։-Սղմամբ լինումէ խնա՛մ «ա՛յ խնամի»։
• ՓՈԽ.-Գն, խոնամի, ն. ասոր. xənami «խնամի», քրդ. [arabic word] xanemiyan «ազ-գականներ» (յոգնակիի մասնիկով), թրք. այլևայլ բարբառներով hənamə «խնամի». որի համեմատ է և էնկիւրիի թրքախօս հա-յոց բարբառով hənamə «խնամի». hənamos «խնամխօս» (Բիւր. 1898 թ., էջ 865)։
φροντίς, μελέτη, ἑπιμέλεια cura, diligentia πρόνοια providentia, prudentia. Հոգ զգուշութեան. հոգաբարձութիւն. նախահայեաց հոգողութիւն. խորհուրդ կամ մտածութիւն եւ փոյթ վասն կարեւոր իրաց. պատրաստութիւն պիտոյից. պահպանութիւն հովանաւորութիւն. դարման. ջան մտադիր. գութ. սէր. մտմտուք, պէտ.
Ի տեառնէն վարձք նոցա, եւ խնամ նոցա ի բարձրելոյն։ Խնամ խրատու՝ սէր։ Որ յուսացեալ է ի տէր, ընդ խնամով կեցցէ։ Բազում խաղաղութիւն գտեալ՝ քո խնամով.եւ այլն։
Զմի օրինակ խնամ ունի (կամ տանի) ամենեցուն։ Խնա՛մ մի՛ տանիք ի ցանկութիւն։ Ընտանեաց խնամ ոչ տանիցի.եւ այլն։
Որբոց եւ այրեաց խնամ ածեալ։ Մագ. (ոտ. խչ.։)
Սիրեա՛ բոլոր սրտիւ զաստուած, եւ օրինաց նորա խնա՛մ ած. (Շ. այբուբ.։)
Խնամ տարեալ հոգացայ ամենայնի. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Չափաւորութեան բանիս խնամ տարաք. (Դիոն. երկն.։)
Յորժամ խնամ տանի աւետարանիչս կարգին եւ ժամանակին. (Երզն. մտթ.։)
ԽՆԱՄՈՎ. մ. ἑπιμελῶς diligenter, accurate. Փութով պնդութեան. ջանիւ. կամակար. մտադիր.
Որսիրէն (զորդի իւր)՝ խնամով խրատէ. (Առակ. ՟Ժ՟Գ. 24։)
Ամենայն ոք խորհէր ի սրտի իւրում խնամով ի չարիս. յն. բայիւ, διανοέω. (Ծն. ՟Զ. 5։)
Խրատու նորա զունկն մատուցանէր խնամով նորա զունկնմատուցանէր խնամով. (Յհ. կթ.։)
cf. Շնջրի.
• «շնջրի, ջրշուն» Երզն. քեր. ո. րիշ վկայութիւն չկայ։
• = Արաբ. [arabic word] qunduz «կուղբ». աղաւ-թրք. և ռմկ. հայ արտասանութեամբ xunduz։
Երկակենցաղք են կոկորդիլոսք եւ խնտուզք. (Երզն. քեր.։)
boar, sow;
pig, hog, swine;
—ք, spoke of a wheel;
scrofula, king's evil;
— մատակ, sow;
— մալեալ, hog;
— ծովային, sea-hog;
ցնկնիլ —ի, to farrow, to pig;
ծնունդք —ի, litter of pigs;
— խանչէ՝ բոհբոհէ՝ կնչէ՝ գրդայ՝ կռնչէ, the hog grunts.
• , ի, ի-ա հլ. «խոզ անասունը» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 3. Ագաթ. «մի աստղի անուն է» Շիր. 73. որից խոզանալ Ոսկ. մ. բ. 3. խո-ղացեալ Ագաթ. խոզութիւն Ոսկ. մ. ա. 23. խոզեան Ղկ. ը. 33. խոզենի ՍԳր. Փարպ. խոզամիտ Ոսկ. մտթ. խոզագնաց Ագաթ. խո-զարած ՍԳր. խոզուկ «փոքր ոզնի» Գաղիան. խոզատանձ Գաղիան. խոզտի «խոզի եղ» Վստկ. 168. խոզք «պարանոցի գեղձերի այ-տում, scrofule» Բժշ. (միջին հյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 438բ). հմմտ. ռուս. cвинья «խոզ» և «վզի ուռեցք» (որ նորերը թարգմանել են խոզուկ), արաբ. da-al-xa-nāzir։ Այստեղ պիտի աւելազնեւ նաև Բառ. երեմ. էջ 142 խոզիտ (կամ խոզիա?) «գարշ» (տիպն անորոշ է)։
• Հներից Վրդն. ծն. հանում է խուզել բայից. «խոզն՝ ի խուզողութենէն»։ Այս-պէս նաև Տաթև. հարց. էջ 220։ Klap-roth, Asia polyg. 354 Bhagalpur-ի լեզւով kis, էջ 105 բրըտ. guis, յն. υς «խոզ»։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 խ բնաձայնից։ Peterm. 22, 27, 38 լն. us. լտ. sus, պրս. [arabic word] xōk հոմանիշների հետ։-Böttich. Arica 66, 74 պրս. xok և օսս. xv։ Lag. Urgesch. 821, Pictet 1, 370, Lag. Beitr. baktr. Lex. 15 պրս. xok «խոզ»։ Մ. Մսեր, Ճռաքաղ 1861, 346 հետևելով Վարդանին՝ հա-
• նում է խուզել բայից։ Պատկ. Изслед. էջ 9 պրս. xōk և քրդ. xoz հոմանիշների հետ։ Բառիս վրայ խօսում է նաև Տէրվ. Երկրագունտ 1884, էջ 54-55։ Հիւնք. բոզ բառից։ Հիւբշ. 160 ասում է թե ո՛չ իբր բնիկ և ո՛չ իբր փոխառեալ կարող է կապուիլ պրս. xuk «խոզ» բառի հետ։ Patrubány SA 1, 190 փոխառեալ է դնում պհլ. xuk «խոզ» բառից, որի վեր-ջաձայնը ազդուել է հայ. եզն բառից։ Նոյն, ՀԱ 1908, էջ 275 սանս. khyā «խօ-սիլ, պատմել» բառի հետ։ Մառ ЗВO 19, 0158 հյ. կինճ, վրաց. ղորի, լազ. մինգր. ղեջի հոմանիշների հետ յաբե-թական արմատէ։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kis «խոզ» բառի հետ։ Պա-տահական նմանութիւն ունի չէրքէզ. öuo «խոզ»։ Pictet, բ. տպ. Ա. 460 զնդ. hu, պրս. xuk, յն. σῦς ևն բառերի հետ. իսկ էջ 464 պրս. kas «արու խոզ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. խոզ (սեռ. Վն. խուզու), Ախց. Գոր. Երև. Կր. Խրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. խօզ, Ագլ. Մկ, Ոզմ. Տիգ. Տփ. խուզ, Մրղ. խուքզ, Հմշ. Ղրբ. Սեբ. խէօզ, Ասլ. խէօ՞զ, Զթ. խիւզ։ Նոր բա-ռեր են խոզաբուն, խոզագի, խոզախոզի. իւոզամորթ անել, խոզակաշի, խոզակեր, խո-զակոխ, խոզամազ, խոզանոց, խոզապան, խոզապառկուկ, խոզարան, խոզկաղնի։
• ՓՈԽ.-Զազա ❇ xoz «խոզ» (Հիւբշ. էջ 160 դնում է փոխառեալ հայերէնից. պրս. Հևն է xuk, զնդ. hu, քրդ. xü, օսս. xui (Horn § 510), որոնք ցույց են տալիս՝ որ արմատն է xu, իսկ k վերջաւորութիւն կամ մասնիկ է)։
• , ի հլ. «կամուրջի երկաթէ կապերը» Պտմ. աղէքս. 90=Կեչառ. աղէքս։ Ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։
• ՆՀԲ համեմատում է պրս. խուզէ (որ անյայտ է) և հյ. խեց, հեց «անուի շըր-ջանակ»։ Պատահական նմանութիւն ու-նի չէչէն. huoz «տակառի շրջանաև»։
χοῖρος, σῦς, ugr-SmCi;
ς porcus, sus. Չորքոտանի խանչօղ՝ կարծրաթել ստեւով, եւ կնճթաւ բրօղ երկրի, խուզօղ արմատոց եւ տղմասէր. cf. ԿԻՆՃ, եւ cf. ՎԱՐԱԶ. որ են խոզ վայրանի. Խոզ.
Խոզ զի թաթահերձ է, եւ կճղակս ունի, եւ որոճոյ ոչ, պիղծ իցէ. (Ղեւտ. ԺԱ. 7։)
Մի՛ արկանէք զմարգարիտ ձեր առաջի խոզաց։ Երամակ մի խոզից արօտական. (Մտթ. Ե. 6։ Ը. 30։)
Ի խոզացն մահուանէ յայտնի լինէր. (Ոսկ. մ. Բ. 3.) (այլուր խոզից։)
Որպէս դեւքն ի ծովակն խոզիւք. (Յճխ. Զ։)
Ի նմանութիւն վայրենի խոզաց։ Աղբեւայոյզն խոզաց. (Ագաթ.։)
Կատուն ի տանն կալոյն, խոզն ի խուղողութենէն. (Վրդն. ծն.։)
ԽՈԶԻ ԿԱՇԻ. Ի բառս Գաղիան. դնի որպէս յն. կինինա, այսինքն շան կաշի։
ԽՈԶԻ ՓՈՒՇ. Նզգ փշոց. յն. անա՛ղիռօս. (Բժշկարան.։)
ԽՈԶ 2 որպէս պ. խուզէ. եւ հյ. խեց կամ հեց. այսինքն Շրջանակ կամ շաւիղ անուոյ եւ կամարի.
Կամրջեալ (զգետն) կամարօք եւ երկաթիխոզիւք. (Պտմ. աղեքս.։)
Տեսեալ զկամուրջն, զի կամարօք երկաթի խոզիւք հաստեալ էր. (Կեչառ. աղեքս.։)
fruit of cypress, plane-tree;
— շերամոյ, cocoon.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «նոճիի, սօսիի և նման ծա-ռերի պտուղը» Մխ. առակ. «բամբակի գը-լուխը» Բառ. երեմ. էջ 165։
• = Թրք. [arabic word] qozaq «շոճիի խոզակ», [arabic word] qoza «շերամի խոզակ, բոժոժ, ըն-կոյզ», [arabic word] qozalaq «նոճիի խոզակ». որ ծագում է պրս. [arabic word] γōza (կամ აკა︎ γōža) «բամբակի կամ նոճիի խոզակ» ձե-վից. ունինք նաև պրս. [arabic word] gōza «բամ-բակի, խաշխաշի, ապրշումի խոզակ», քրդ. [arabic word] koze «շերամի բոժոժ». պարսկերէ-նից է արաբացեալ [arabic word] ǰavzaq «բամ-բակի խոզակ» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 878)։
• Նախ Schroder, Thesaur. 46 գրելով գոզակ՝ կցում է արաբ. ǰavzaq և լտ. qossipium բառերին։ ԳԴ դնում է պրս. ղուզէ։-ՆՀԲ «նոյն ընդ ռմկ. գօզալագ.. թերևս ճարակ խոզաց կամ ընկուզա-ձև»։ Lag. Arm. Stud. § 506 պրս. goza բառի պհլ. ձևից։ ՀԲուս. § 1442 հիմ-նուելով Շրէօդէրի վրայ՝ դնում է առան ձին կոզակ բոյսը՝ որ յայտնապէս սխալ է։ Հիւնք. պրս. քիուզէ «բժոժ»։
• ԳՒՌ.-Երև. ղօզա, Սեբ. ղօզախ, Ոզմ. կո-զակ «բամբակի խոզակ» (նոր փոխառու-թեամբ թուրքերէնից)։
Նոյն ընդ ռմկ. գօզալագ. Անպիտան պտուղ նոճւոյ, սօսւոյ, եւ նմանեաց նորին. (թերեւս ճարակ խոզաց կամ ընկուզաձեւ)
thought;
thoughtful, discreet, prudent;
ի — արկանել, to think, to consider, to ruminate;
— ի միտս կայր նորա, he had the intention to, he intended to.
• , ի-ա հլ. «խորհուրդ, մտածութիւն, լի-շողութիւն» Ոսկ. մ. բ. 18, 28. «մտածող, հանճարեղ, բանադատ» Եղիշ. մատն. 241. Երզն. քեր. որից խոկումն Նխ. ժղ. Սահմ. Մագ. խոկասէր ԱԲ. նախախոկումն Ճառոնա խոկալ «մտածել, խորհիլ» ՍԳր. նշանակում է նաև «կարդալ». հմմտ. Վրք. հց. Բ. 512 «Տո՛ւր նմա գրկունս զի խոկասցի»։ Նոյն բայը գտնում ենք նաև Առակ. բ. 7 «Հճշմար-տութիւն խոկասցէ կոկորդ իմ», ուր խոկալ պիտի նշանակէր «խօսիլ», ինչպէս ունի և անգլ. թարգմանութիւնը. mν mouth shall speak truth. -բնագիրն ունի [other alphabet] hāga «մտածել. 2. խօսիլ». բայց որովհետև յու-նարենն ունի μελετήσει «հոգ տանիլ», ուս-տի և հայերէնն էլ պէտք է հասկանալ «մտա-ծել» իմաստով և ո՛չ թէ «խօսիլ»։
• ՆՀԲ լծ. խոհ, խորհ և լտ. coquo «ե-փել», իբր «հնարել, մեքենայել»։-Տէրվ. Altarm. 103 և Նախալ. 72 սանս çank «երկմտիլ, հոգս քաշել», լտ. conc-tari «յամել», գոթ. háhjan «երկբայիլ» ձևերի հետ հնխ. çak «տատամտիլ, տա-րակուսիլ, խորհիլ» ձևից։ Հիւնք. խոհ բառից։ Անդրիկեան, Բազմ. 1905, 512 հոգ բառից։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 հոս, հոգի, ջանք, ուշ բառերի հետ ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան, էջ 416 մոնգոլ. oǰun, əin, բուրյաթ. oi, oin, կալմուկ. onik «միտք», թունգուզ. oitji «իմաստուն», 419 ույգուր. ok «միտք», 428 թթր. ok, og, ong, oǰ «միտք», 430 թթր. kok «փչել»։
• ԳՒՌ.-Նոյն է Ջղ. խոկալ, Երև. Ղրբ. խօ՛-կալ «գանիլ, զզուիլ». երկուսի միջին իմաս-տըն է ներկայացնում Զքր. սարկ. Ա. 33. որ գործածում է «քաշուիլ, ամաչելուց հեռռւ կենալ» նշանակութեամբ. «Բազումք ցանկան ռեսանել զերես թագաւորի և ոչ կառեն. և ղու տեսանես և խոկա՛ս»։
(Արմատ Խոկալոյ՝ լծ. ընդ խոհ, խորհ) որպէս Խորհուրդ. մտածութիւն. երկք կամ երկունք մտաց. եւ Փոյթ կամ յօժարութիւն կամաց.
Զյարութեան ճառն ի խոկ արկեալ՝ կրթէր։ Դեռ տակաւին հրէական սրբութեանց խոկ կայր ի մտի, եւ կերակրոցնքտրութիւնքն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18. 28։)
ԽՈԿ. ա. որպէս Խոկացօղ. խոհական. հանճարեղ խուզարկու. դատօղ, եւ ընտրօղ, կամ կշռադատօղ.
Քննել զպատճառսն որ ի սմա զհոմերոսին, ինձ փոքր խոկիս։ Ազգականն ճոխաց։ Ինքնադիր առածութեամբ զարդարեալ ունի զկարօղսն խոկաց։ Նախակրթութեանցն սեղան, եւ խոկանցն բաժակ, եւ կարողացն ճոխութիւն. (Երզն. քեր.։)
zool, ram;
Aries, -;
battering -;
windlass, capstan;
ջրաբաշխական —, hydraulic -.
• , ի, ո հլ. (մէկ անգամ յգ. գրծ. խո-յօգ Ս. Գրքի մէջ) «անմալ արու ոչխար» ՍԳր. նմանութեամբ «խոյի աստեղատունը» Եզն. Պիտ. Շիր. «մի տեսակ պատերազմա-կան մեքենայ» Բ. մկ. ժբ. 15 (ուր գրուած է նաև հոյ)։ Սրանից խոյակ «սիւնագլուխ» ՍԳր. Ագաթ. «նման մի զարդ դռան կամ վա-րագոյրի վրայ» ՍԳր. խոյակաւոր Ճառընտ. խոյօղ «ճարմանդ, մի տեսակ զարդ (խոյա-ձև օղ)» ՍԳր. խռյանալ «յարձակիլ, խոյի պէս վրայ վազել» Օր. իը. 49. Ագաթ. Մծբ. եզնախոյ «եզան և խոյի նման մտացածին մի կենդանի» Պտմ. աղէքս. խոյեանք կամ խոյանք «խոյեր» Մխ. ապար. խոյաքիթ կամ խուաքիթ «մեծ կամ ոչխարի նման քիթ ու-նեցող» ԱԲ. խոյեղջիւր «խոյի եղջիւր ունե-ցող» ԱԲ։
• ՆՀԲ (ոչխար բառի տակ) լծ. թրք. qօ-yun «ոչխար»։ Մորթման ZDMG 26, 563 իրար է կցում բևեռ. huzi, հյ. խոյ, ոչ-խար, թրք. qoc «խոյ» և quzu «գա-ռըն»։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 94 արևել. թրք. և չաղաթ. [arabic word] qoy «ոչ-խար»։ Տէրվ. Altarm. 104 խոյանալ համեմատում է զնդ. su «արագել» ձևի հետ։ Մասեաց աղաւնի 1864, էջ 29 խոյ ռառը xoy հնչել համարում է ռամիկ և պահանջում է նոյ, գոյ, հաճոյ են ձևե-
• րի համեմատ կարդալ խօ։ Հիւնք. խոհ «կերակուր» բառից։ Jensen IF Anz. 14, 51 հաթ. x, xa (=xoli)։ Pedersen տե՛ս տակը ՓՈԽ։-Karst, Յուշարձան 419 և 427 թրք. qoy, qoč, qoyun, Մարտիրո-սեան ՀԱ 1926, 374 խոյանալ=կամիս. huij -a-mi «խոյանալ, վազել» բառի հիյ։
• ԳՒՌ.-Ամէն տեղ ջնջուելով՝ փոխանա-կուել է թրք. [arabic word] qoc(խոչ, ղոչ) հոմանի-շով. պահում են միայն Մկ. Ոզմ. խու «խոյ», որից ածանցուած է խոձագ Սս. «երկամեայ արու ոչխար» (իբրև խոյ-ձագ)։
• ՓՈԽ.-Lag. Urgesch. 734 համարում է թէ Թալմուդի մէջ մտած եբր. [hebrew word] kōy օտա-րազգի բառը հայերէնից է։ Նոյնը կրկը-նում են նաև Lag. Arm. Stud. § 1002 և -իւբշ. 305։-Pedersen KZ 40, 200, ZDMG 57(1903), էջ 561 և Հայ. դր. լեզ. էջ 179-185 մի ընդարձակ քննութիւն ունի բառիս փոխառեալ ձևերի վրայ։ Pedersen նախ հայ բառը համեմատելով իռլ. cit, cetnait «ոչ-խար» բառի հետ՝ հանում է հնխ. qhoti ձե-վից։ Խոյ անցել է թուրք լեզուներին՝ ուղ. *koli և հյց. *kolin ձևերով. առաջինից լա-ռաջացած է Օրխանեան արձանագրութեան koi «ոչխար» բառը, իսկ երկրորդից՝ օսմ. qoуun «ոչխար», որից էլ մոնգոլ. xoni, xo-nin, մանչու. honin, թունգուզ. koγin. (Бy-дaговъ 2, 97 դնում է մոնգոլ. xoy «ոչ-խար»)։ Հնխ. qhoti ձևի մօտ կար նաև qho-tlu ձևը, որից յառաջացաւ հյ. *խոչ, որ յե-տոյ կորաւ։ Այս *խոչ բառից են փոխառեալ օսմ. qoc «խոյ», տրից էլ մոնգոլ. xuca, ման-չու. kóča, թունգուզ. kuca։ Հայ. *խոչ ստա-նալով ն յօդը և սրա առաջ չ ձայնը կակղե-լով՝ ձևացաւ խաշն<*խաչն. իսկ խ և ար մասնիկներով *խոչխար>*հոչխար>ոչխար. Կորած *խոչխար ձևից են փոխառեալ չաղա-թայ. kočkar և արևել. թրք. [arabic word] qočqar «խոյ»։ Կովկասեաններից աւար. kul, կազի-կում. ku «ոչխար» (աւելացնենք նաև կու-մուկ. koi «մաքի») կա՛մ ուղղակի հայերէ-նից են և կամ թուրքերէնի միջնորդութեամբ։ -Ըստ իս մատնանշուած բառերի մեծագոյն մասը պատահական նմանութիւն միայն ու-նի. հյ. ոչխար բառը կովկասեաններից փո-խառեալ լինելով՝ ինքնին ջնջւում են սրա վրայ հիմնուած ենթադրութիւնները և qoč-qar ևն ձևերի փոխառութեան տեսութիւնը։ Բրք. qoyun «ոչխար» բառի համար էլ հմմտ. չին. ❇ kao'-уang2 որ է «ռառնուկ»։
κριός aries τράγος hircus. Արուոչխար՝ ոչ մալեալ, առաջնորդ հօտի. որպէս նոխազն՝ այծեաց. գոչ. (որ եւ քօչ)
Քաղք, եւ խոյք ելանէին ի վերայ մաքեաց եւ այծից։ Քաւեսցէ ի նմանէ քահանայն խոյիւն։ Զմիսխոյին։ Առցես ի խոյէ անտի։ Ի շիկակարմիր մորթոյ խոյոց։ Երկուս տասանորդս առ խոյ մի՝ երկոցունց խոյոցն։ Զուարակօքյարջառոց, եւ եօթն խոյօք։ Խոյովք եւ խնկովք.եւ այլն։
ԽՈՅ. Նմանութեամբ Առաջինն ի կենդանակերպից, յոր մտանէ արեգակն ի մուտս գարնանոյ.
Ըստ դիպելոյ պատճառաւորաց աստեղացն մինչ դեռ խոյն է, եւ այլն. (Եզնիկ.։)
Ի խոյն կոչեցեալ դարձի կենդակ։ Ի գլուխ կենդանաբար խոյին. (Պիտ.։)
Զխոյէ ասեն, թէ գլուխ է աստեղատանց. (Շիր.։)
ԽՈՅ. որ եւ ՀՈՅ. նմանութեամբ Մեքենայ պատերազմական.
Առանցհոյոյ (կամ խոյոյ) մանդղոնից մեքենայից զերիքովն կործանեաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 15։)
search, inquisition, inquest, perquisition, research, examination;
— եւ խնդիր, strict inquiry;
— արկանել, ի— եւ ի խնդիր արկանել, ի— եւ ի խնդիր լինել, — եւ խնդիր առնել, to search, to examine, to inquire strictly, to pry into;
— եւ խնդիր առնել ումեք, to be in search of, to trace, to follow the tracks.
• , ի հլ. «փնտռտուք, որոնում, զննու-թիւն» Ագաթ. Ոսկ. Սեբեր. որից խուզել «ո-րոնել, փնտռել, պրպտել» ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. «արծարծել, գրգռել» Մեսր. եր. Նար. խու-զակ Ոսկ. մ. բ. 7. խուզական Սեբեր. խու-զարկ Ոսկ. եբր. ժա. խուզարկու Դատ. ե. 14. խուզումն Ոսկ. յհ. բ. 39. հետախոյզ Պղատ. փիլ. մանրախոյզ Նար. մանրախուզիւ Խոր. դատարկախոյզ Սամ. եր. բազմախոյզ Ասկ. հռ. և ա. կոր. ընդվայրախոյզ Ոսկ. ես ժամանակախոյզ Օրբել. իրախոյզ Պիտ. լեռ-նախոյզ Փարպ. խուզախնդիր Լծ. պրպմ 627. նոր գրականի մէջ խուզարկել, խուզար-կիչ, խուզարկութիւն, հետախուզութիւն ևն։
• ՆՀԲ լծ. յն. ἐšέ́τασις, լտ. quaestio, inauisitio։-Brosset JAs. 1834. 369-405 լծ. խէժ, խոյզ, հոյզ։ Հիւնք. յոյզ բառից։ Karst, Յուշարձ. էջ 428 թթր. is, ez, az «հետք, որոնում», 430 թթր. kóz, gōz «տեսնել, փնտռել»։
ἑξέτασις quaestio, inquisitio (որ են լծ. ընդ հյ) կամ բայիւ ἑξετάζω exploro. Յոյզ խնդիր. որոնումն. քննութիւն. զննութիւն. հարց ու փորձ. փնտռտելը, փնտռուիլը.
Եւ մեզ խոյզ խնդրոյս առաջի արկանել. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Եկն եհաս խոյզ խնդրոյ քոյ. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
Ոչինչ բառնալ թողուլ առանց խուսի եւ հարցմանց. (Նիւս. կազմ.։)
Շատ խուղիւ, եւ բազում քննութեամբ հարցեալ. (Փարպ.։)
Ամենայն խուզիւ խնդրեալ. (Բրս. հց.։)
Մի՛ ի ընտրութեան կոչեր դատաւորաբար։ Չտան ընդունայն յածել ի ծուփս ընդ վայրաքննին խուզից. (Նար. ՟Ի՟Գ. եւ երգ։)
Ի խնդիր եղեալ, եւխուզիւքն ի մէջ բերեալ զկարգս պատմութեան. (Ագաթ.։)
Ի զանազան կարծիս եւ յերեւմունս բարժանեալս խուզիւք եւ խնդրովք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Ստէպ վարի առընթեր այլոց բայից, որպէս Խուզել. խուզարկել. զոր օրինակ,
Խույզ արկանել։ Խույզ եւ խնդիր առնել։ Ի խոյզ եւ ի քնին արկանել։ Ի խոյզ ելանել կամ արկանիլ, կամ Ի խոյզ եւ ի խնդիր լինել. (Լաստ. ՟Դ։ Լմբ. իմ.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Ոսկ. մտթ. հռ։ Սեբեր. ՟Է։ Պիտ.։ Մագ. ՟Է։ Լմբ. ժղ.։ Մխ. երեմ.։ ՃՃ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. ես.։)
hour;
time, moment;
proper time, precise time;
loisure-time, opportunity, occasion;
canonical hours, divine service;
season;
horoscope, nativity, ascendant;
*church;
Վրան or Խորան ժամու, Tabernacle;
միջին —, mean -;
աստեղական —, sideral —;
արեւային —, solar -;
ճշմարիտ —, true -;
հնչել երկրորդ —ու, to strike two;
քանի՞ են —ք, what o'clock is it ? what's o'clock ? — է երկրորդ, it is two o'clock;
—ք երկու եւ վայրկեանք տասն, it is ten minutes past two (o'clock);
երկու —ք եւ քառորդ մի, it is a quarter past two;
—ք երկու եւ վայկեանք քսան, twenty minutes past two;
—ք երկու եւ կէս, half past two;
—ք երկու քառորդաւ ընդհատ, a quarter to three;
—ք երկու եւ վայրկեանք քառասուն, twenty minutes to three;
զերրորդ —ու, about three o'clock;
առաջին — եւ կէս, an hour & a half;
կէս —, half an hour;
քառորդ մի —ու, a quarter of an hour;
ի վեցերորդ —ու առաւօտուն, at six (o'clock) in the morning, or at six AM.;
յեօթն —ու յետ միջօրէի, at seven in the afternoon, or at seven PM.;
ի սմին իսկ —ու or պահու, just now, now;
յամենայն —ու, յորում եւ է —ու, every hour in the day, at every moment;
ի նշանակեալ —ու or պահու, at the appointed time;
ամենայն —ուց են նորա գործք, every hour of his time has its appointed task;
ի —ս պարապոյ իմոյ, in my leisure hours;
— առնուլ, գտանել, to take occasion, to find time, or opportunity;
— բարեպատեհ, favorable moment;
—ու, ի —ու, ի դէպ —ու, in time, in good time, at the proper time;
— առնել, դնել, տալ, to appoint an hour, a time, to fix a day, cf. Ժամադրեմ;
յորժամ — լինիցի, when the opportunity arrives;
— է, it is time, it is the fitting moment;
այլում —ու եւ ժամանակի սպասել, to wait better times, or for a more favorable occasion;
զում —ս ընդ իմն հանել, to stay some hours with;
— հարկանել, to ring the bell;
— առնել, to pray;
to say the mass;
յամենայն —, at all times, always;
— ի —, from hour to hour;
— ի — առնել, սահմանել, to put off from time to time, to spin out, to prolong;
— ի —է, —է ի —, at every moment, hourly, from hour to hour;
առ — մի, ընդ —ս, առ —ս, at present, for the moment, now, provisionally;
—ս —ս, ընդ —ս —ս, —ս ընդ —ս, from time to time, now and then, sometimes;
յառաջ քան զ—ն, out of time, before the time, too soon;
եկեալ հասանէր —ն, the moment had arrived;
— ճաշոյն, dinner-time, the dinner hour;
— ճաշոյն է, it is dinner-time;
ըստ —ուն պիտոյից, according to circumstances, seasonableness;
զօգուտ —ս, ի բազում —ս, —ս ձիգս, ցմեծ —ս, for hours together, whole hours, hours at a time, a long time;
ի —ու եւ տարաժամու, seasonably and unseasonably;
հասանել —ու կնոջ, to be near delivery or childbirth;
to be near her time;
յետին —, dying hour, hour of death, last moments;
time.
• . ոնդարձակ մշակութիւն կրած բառ է։ Ներկայանում է հետևեալ ձևերով և նշանակութիւներով. 1. Ժամ, ու հլ. (բացի սե-ռականից՝ միւսները նաև ի-ա հլ.) «մի ժամ, օրուայ 1/2։ մասը» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. «որո-շուած ժամանակ» ՍԳր. Եղիշ. «իւրաքանչիւր կենդանակերպի 1800-երորդ մասը՝ որով աստղաբաշխներն ու ախտարագէտները մար-ղու բախտն են որոշում» Վեցօր. Շիր. «կար-գաւորութիւն ժամուց ի պաշտամունս եկեղեց-ւոյ. ժամասացութիւն» Սեբ. էջ 29. Յհ. կթ. Մաշտ. այս իմաստներից ածանցուած են ժամաբաշխ Վեցօր. ժամադէտ Շիր. ժամա-ղիր Գ. մակ. գ. 14. Վեցօր. Կորիւն. Բուզ. Ա-գաթ. ժամադրել Ագաթ. ժամադրութիւն ՍԳր. ժամակալ Բ. մակ. ժբ. 7. Բուզ. ժամալար Ոսկ. յհ. ա. 3. ժամապահ Վեցօր. ժամակոչ Ճշ. 198 բ. յայնժամ ՍԳր. Ոսկ. ցայնժամ Նեեմ. զ. 1. յորժամ ՍԳր. Ոսկ. Եռն. առմա-ίայն Սգր. Ոսկ. Կորիւն. Կոչ. նոյնժամայն ՍԳր. տօթաժամ Բ. թգ. դ. 5. Եւս. պտմ. գի-շերաժամ Յայսմ. տարաժամ ՍԳը. Ոսկ. Եօն. դատարկաժամ Ոսկ. յհ. ա. 3. բարեժամ Առ որս. մահտարաժամ Ճառընտ. ապաժամեան «մատառատի» Լաստ. իա. նոր բառեր են առժամապէս, ժամանց, ժամագործ ևն. (իսկ այժմ բառի վրայ տե՛ս առանձին)։-Ժամ բա-ռի «եկեղեցական ժամասացութիւն» նշանա-կութիւնից է ծագած ռմկ. ժամ «եկեղեցի». որին նպաստել են նաև ժամագիրք ժմ. Յի-շատ. ժամակարգութիւն Յհ. իմ. Յհ. կթ. ժա-մահար Յհ. իմ. եկեղ. ժամամուտ Տօնաց Յիշատ. ևն բառերը։ Սրանք ծագած են ժամ «ժամանակ» նշանակութիւնից. բայց յատ-կապէս եկեղեցական գործերում գործածուե լու պատճառաւ՝ միացել են «եկեղեցի» գա-ղափարին։ Այսպէս՝ օրինակ ժամահար՝ որ նշանակում է «ժամը՝ ժամանակը զարնող», գործածուելով յատկապէս «եկեղեցու ժամը զարնող» նշանակութեամբ, մտածուած է թէ ժամ նշանակում է «եկեղեցի»։ Նոյնը իմանալ նաև միւսների համար։ Բացի սրանից՝ մինչև այժմ էլ յետամնաց տեղերում ժամանակր որոշւում է մասնաւորապէս եկեղեցու արա-րողութեամբ. ասում են օրինակ՝ «Դեռ ժամէն չելան, դեռ ժամը չզարկաւ, ժամուն այս չափ մնաց» ևն, որոնց մէջ «եկեղեցի» և «ժամա-նակ» գաղափարները զոյգ են ընթանում։ (Այս մասին տե՛ս նաև ատեան)։ Մինչև ան-գամ մահմետականների եզանի համար կայ ռործածուած ժամ ձևը՝ Գիրք թղ. էջ 526 «Հանին զիս ի մնարայն՝ տալ զառաջին ժա-մոն մեր»։-Ժամ «եկեղեցի» իմաստից են կազմուած ժամատուն Լաստ. ժամատեղի Գնձ Ուրհ. ժամանոզ «փոքրիկ անօթք գին-ւու և ջրոյ ի սպաս ժամու պատարագի» Մաշտ. Կանոն. ժամասացութիւն, ժամասէր. ժամասիրութիւն (նոր բառեր)։-Սակայն ժամ «եկեղեցի» նշանակութեան հետ կապ չունին խորան ժամու նորագիւտ Ա. մնաց. իա 29 և նորագիւտ Բ. մնաց. ա. 3, 5, 66 (որոնց դէմ միւս թարգմանութիւնը ունի միայն խորան. կամ խորան վկայութեան Եփր. հտ. Ա. էջ 195, 293, 424, 477, Մծբ. էջ 345 և մրան ժա-մու Բ. մակ. բ. 4. Եբր. ը. 5. Եփր. հտ. Ա. էջ 152, 206, 221, 360, 477, 480, Գ. էջ 214, 215. 216, Վեցօր. էջ 10, 23, Կոչ. 34, 358, որոնք նը-շանակում են «Մովսէսի վկայութեան խորա-նը», և, ինչպէս Մառ, Иппoл. 55 և Վարդա-նեան ՀԱ 1913, 132 ցոյց են տալիս, թարգմա-նօրէն կազմուած են ասոր. [syriac word] meš-kan zbanā «առժամանակեայ վրան» ձևից. հմմտ. Մծբ. էջ 260 «Կոչեցաւ սա վրան ժամու, զի փոքր ժամանակ պաշտեցաւ»։-2. Ժամաճ «փութկոտ, ժամանակին պատրաստ» Ոսկ. մ. բ. 26, որից ժաման առնել «հասցնել» Սղ. ի. 4. Մծբ. ժամանել «հասնիլ» ՍԳր. Ոսկ. «ա-ռաջ հասնիլ, կանխել» ՍԳր. «ժամանակ ու-նենալ, բաւել» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. ժամանե-ցուցանել Եզն. կանխաժաման Սամ. երէց. ապաժաման «յետնեալ, խեղճ» Սիր. ժա. 12. ժգ. 5. Ոսկ. մ. ա. 3, 18, 23. ապաժամանու-թիւն Ոսկ. մ. ա. 23. ապաժամանեալ «ի Վարղանեան ՀԱ 1913, 559). բարեժամանու-թիւն Բրս. պհ. ևն։-3. Ժամաճակ, ի-ա հլ. «ատեն, վախտ» (բայց նաև՝ տարի, դարա-շրջան, հասակ, օրհաս, կեանք, տարուայ եղանակ, յարմար առիթ ևն) ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. որից ժամանակագիր Բուզ. ժամանա-կակից Եզն. Եւս. քր. ժամանակաչափ Ագաթ. ժամանակեան Եզն. Ոսկ. Եփր. ծն. Ագաթ ժամանակել ՍԳր. առժամանակեալ Ուե. գաղ. Փարպ. բազմաժամանակեայ Իմ. բ. 10 Յոբ. լբ. 9. Ոսկ. ես. Եւս. քր. երկայնժամա-նակեան Ոսկ. մ. ա. 11. փոքրժամանակեան Եփր. աւետ. 263, 302 (չունի ՆՀԲ). տօթաժա-մանակաւորապէս, ժամանակամիջոց ևն (նոր բառեր)։-4. Ժում «անգամ, հեղ»՝ որ ժամ բառի յետին ձևափոխութիւնն է (ա դարձած ու՝ ռնգականի մօտ). սրա հնագոյն գործա-ծութիւնը զտնում ենք Շնորհ. առակ. որից ժման ժմուն «պատշաճ ժամանակ, յարմար ատեն» Գնձ.-նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ժամ «անգամ, հեղ». «Եկեր երեք ժամ հաց» Ոսկիփ։-Յայտնի չէ թէ ի՛նչ ևապ ունի սրա հետ ծուկ «ժամանակ», ոռ սովորական է արդի բարբառներում և որի հնագոյն վկայութիւնն ունի Շապհ. 46։
• = Պհլ. (հիւս. արևմտ. բարբառով) ža-mān, zamānak, մանիք. [arabic word] žmnv «ժա-մանակ» ИАН 1907, 541, պհլ. [syriac word] za-mān, zamānak, պազենդ. zamān, zamana, սոգդ. žamanū «ժամանակ», պրս. [arabic word] za-mān, [arabic word] zamāna «ժամանակ», որոնցից փոխառեալ են քրդ. թրք. zeman «ժամանակ, ռար, պատեհ ժամանակ» ևն։ Նոյն բառերը գտնում ենք նաև սեմական լեզուների մէջ. այսպէս՝ արաբ. [arabic word] zaman, [arabic word] zamān, եբր. [hebrew word] zəmān, արամ. zəmān, zəman, ասոր. [syriac word] zman, եթովպ. zaman։ Յայտնի չէ թէ ի՛նչ է այս երկու լեզուախմբերի կապր։-Möldeke Mandaische Gram. 152 սեմական ձևեոր փոխառեալ է դնում հպրս. zrvan, zr-vāna «ժամանակ, դար» բառից. ընդհակա-ռաևո Zimmern Die Keilinschriften und das Alte Testament 650 համարում է ասուր. simānu «ժամանակ» ձևից ծագած։ Սակայն ինչ որ էլ լինի սրանց ծագումը, հյ. ժամա-նակ գալիս է պհլ. žamānak ձևից և ժաման՝ պհլ. žamān ձևից. (սեմական ձևերից փո-խառութեան պարագային՝ հյ. բառերը պիտի ունենային զ և ո՛չ ժ՝ որ պահլաւ է)։ Գալով ժամ բառին, այս էլ հայկական կառուցուածք է. ժաման բառի մէջ ան մասնիկ է կարծուել, որով և յարմարեցրած է արմատական ժամ ձևը։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան, Քե-րակ. 1815, էջ 315, որ ցեղակից է դնում տճկ. (իմա՛ պրս.) զեման բառին։ Klap-roth, Asia polygl. էջ 106 և ԳԴ նոյնպէս պրս. zamān բառի հետ։ Brosset JAs. 1834, 383 ևն եբր. [hebrew word] yōm «օր», վրաց. ժամ, խան, պրս. zamān։ ՆՀԲ լծ. արաբ. պրս. թրք. զաման, զեմն, զէմանէ, վրաց. ժա՛մի։ Peterm. 22 պրս. žaman (?) ա-րաբ. zamān, քաղդ. zəmān։ Windisch 21 սանս. vama (triyāma բառի մէջ) համեմատում է մեր ժամ բառի հետ։ Boрp. Abhd. d. Ak. d. Wiss. zu Ber-lin, 1846, 329 ժամ և ժամանակ= պրս. zamān, սնս. yāmmi «գիշեր»։ Նոյն, Gram. comp. I, 417 սանս. yama «օրու-այ 1/2 մասը, 3 ժամու պահ», Müller SW-AW 38, 575 և 44, 565 սանս. yama։ Böttich. Arica 77, 285, Lag. Urgesch. 872 ևն պրս. zamān։ Canini. Ft étvm 199 ժամ դնում է ամ բառից։ Հիւնք. ա-րաբերէնից է հանում։ Հիւբշ. 156 թէև ժամանակ դնում է պհլ. zamānak ձե-ւից, բայց անորոշ է գտնում ժամանակ, ժամանել, ժամ և ամանակ բառերի կա-պը։ (Սրանցից ամանակ տե՛ս իր տեղը, իսկ ժամ և ժաման տե՛ս վերը՝ մեր տուած մեկնութիւնը)։ Patrubány SA 1, 311 ժամ հանում է ժամանակ բառից. -ան կարծուած է բայական յօդ։ Նոյնը ՀԱ 1908, 152 իբր բնիկ հտյ կցում է հյ. ձը, մեռն, լտ. hiems ևն բառերին, իբրև «ձը-մեռ ժամանակ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 161 բոլորովին մերժելով փոխառու-թեան հանգամանքը, համարում է սւմ բառից կազմուած՝ զ, ի նախդիրներով։ Վ'apaя, Oбъ отнощ. aбхазcк. яз. էջ 46
• մեր բառը գտնում է ափխազ. ašež «ա-ռաւօտ» բառի վերջաձայնի մէջ։ Հ. Գր. Սարդսեան, Բաղմ. 1927, 181 առառ. [arabic word] ǰami' «մզկիթ» բառից (անհեթեթ մեկնութիւն1)։
• ԳՒՌ.-ժամ «ժամ, սահաթ» բառն ունի Ակն. ժամ, սեռ. ժմու. իսկ «եկեղեցի» նշա-նակութեամբ ունին Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տփ. ժամ, Մկ. Ոզմ. Վն. Տիգ. dmմ, Հմշ. ժօմ, Հճ. իժօմ, Զթ. իժօմ, իժոմ, Յղ. ժէօմ, Ագլ. ժում։-«Ժամանակ, անգամ» նշանակութեամբ ունինք Ագլ. Ալշ. Ախց. Երև. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ժում, Ակն. ժում, ժիւմ, Ասլ. ժիւմ, Գոր. Ղրբ. ժէմ։-Ժամանակ բառը գիտեն (գրականից փոխառութեա՞մբ) Ախց. Երև. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ժամանակ. Ակն. Մշ. Սչ. ժամանագ (Ակն. սեռ. ժամնգու), Ագլ. Ղրբ. ժմա՛նակ, Ասլ. ժամանայ, Զթ. Հճ. ժա-մանօգ, Մկ. ժmմmնակ։-Նոր բառեր են՝ ժա-մաժամք, ժամահազ, ժամաշապիկ, ժամա-սէր, ժամատեղ, ժամատուն, ժամաւոր, ժա-մաքար, ժամբակ, ժամզարկոզ, ժամհար, ժամուց, ժմնել, ժմնցնել, անժում, իժում ևն.-Ժամակոչ «ժամ կանչող» բառը դարձեր Լ նախ ժամկոչ, յետոյ ժողովրդական ստաւ-գաբանութեամբ (իբր թէ ժամի դուռը գոցե-լու իմաստով)՝ ժամգոց. նոյնը Սչ. դարձրել է ժանգօչ։
• ՓՈԽ.-ժամ բառը հայկական կազմութիւն լինելով՝ մեզանից են փոխառեալ հետևեալ բառերը. -թուշ. žam «ժամ», մինգ. ყამი ժամի «ժամ, ժամանակ», վրաց. ყამი ժա-մի «ժամանակ, ժամացոյց, ճօճանաև. ժա-մանց, երջանկութիւն», მეეამნე մեժամնե «ժամագործ», ყამად ժամադ «էր երբեմն, ժամանակաւ», ამ-ჟამად ամ-ժամադ «այ-ժըմ», ყამადი ժամադի «ժամանակաւոր». ეამად ყამად ժամադ ժամադ «ընդ ժամա-նակս ժամանակս, երբեմն երբեմն», ყამითο-ყამად ժամիթի-ժամադ «մերթ ընդ մերթ», უჟამო ուժամո «անժամանակ», საჟამო սա-ժամո «ժամացոյց», ყამი ժամի, ყამობა ժա-մոբա «ժանտամահ, մահտարաժամ», მეეა-მეობა մեժամեոբա «հողը ժամանակաւորա-պէս վարձող անձ», მოჟამება մոժամեբտ «պայմանաժամի լրացում»։ «Եկեղեցի» նշա-նակութիւնը պահել են յատկապէս վրաց. ეამნე ժամնե «պաշտօնակարգութեան ժամա-նակ կարդալ ժամագիրքը», ყამის-წარვა ժամիս-ծարվա «պատարագ, արարողութիւն». ყამნ-ვულანი ժամն-գուլանի «երգարան, շարական», ყამი ժամի, ყამნ-კანონი ժամն. կանոնի «ժամագիրք», მოეამნე մոժամնե «փոխասաց», საჟამნე սաժամնե «ժամա-գիրք»։ Այսպէս է նաև գնչ. žam «մաղթանք, բարեմաղթութիւն»։ Ստարախօս հայերը պա-հած են այս բառը. ինչ. Արմաւիրի չերքեզա-հայերը zam, Սղերդի արաբախօս քրիստո-նեաները žam, «պատարագ» (Բիւր. 1899, 116), էնկիւրիի թրքախօս հայերը՝ǰam «եկե-ղեցի», ǰamaser «ժամասեր», ǰamgos «ժամ-կոչ», ǰamos «ժամուց», axšam žamə «իրի-կուայ մօտ խմելը» (Բիւր. 1898, 789, 865)։ Սրանց միջոցով էլ բառս անցել է նաև օտար-ներին. այսպէս՝ էնկիւրիի թուրքերն ու յոյ-ներն էլ ունին axšam zamə, Եւդ. թրք. գւռ. [arabic word] zámgōc «ժամկոչ» (Յուշարձան 330 ա), Տ. թրք. գւռ. ženkos «ժամկոչ» (Բիւր. 1899, 798). նոյն իսկ Պօլսի մէջ օտարները, մասնաւորապէս հայոց հետ խօսակցութեան ժամանակ, գործածում են ժամ «եկեղեցի» բառը՝ թուրքերը žam, յոյները ǰam ձևով։ Ուտ. ժամուկալ «ժամասաց», ժամհար «ժամ-հար», իսկ zamanag «ժամանակ» ուղղակի իրանեանից է։
ὤρα hora. Արմատ ժամանակ բառին. Չափ շարժման արեւու՝ որպէս մասնիկ ամանակի՝ բաղկացեալ ի վաթսուն րոպէից. իսկ ՟Ժ՟Բ ժամք կացուցանեն զօր, այսինքն զտիւ. եւ ՟Ի՟Դ ժամք զօր ամբողջ՝ զտիւ եւ զգիշեր.
Ո՞չ երկոտասան ժամ է աւուր։ Ելեալ զերրորդ ժամու, զվեց ժամու, եւ զինն ժամու։ Զինն ժամաւն գոչեաց յիսուս.եւ այլն։
Առնէ կատարումն աւուր քսան եւ չորիւք ժամուք տիւընջեան եւ գիշերոյ. (Վեցօր. ՟Բ։)
Չափ է, եւ թիւ ժամաց, աւուրց, եւ ամենայն ըստ մեզ ժամանակի՝ լոյսն. (Դիոն. ածայ.։)
Թեպետեւ ժամս տարաժամ է, այլ չէ ինչ ընդ ժամօք՝ որ ընդ ձեզդ խօսի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
ԺԱՄ. որպէս ժամանակին ինչ նշանակեալ, դիպօղ. ատեն .... յն. պէսպէս. ὤρα hora χρόνος tempus εὑκαιρία opportunitas եւ այլն. եւ այլն.
Որ զպտուղ իւր ի ժամու տացէ։ Իշխանք քո ի ժամու ուտեն։ Տալ նոցա կերակուր ի ժամու։ Յորժամ ժամ լինիցի, կոչեցից զքեզ։ Յորժամ ժամ առից, ես ուղիղ դատեցայց։ Կին յորժամ ծնանիցի, տրտմութիւն է նմա, զի հասեալ է ժամ նորա։ Ամենայնի ժամանակ է, եւ ժամ ամենայն իրաց։ Չեւ եւս է ժամ խաշանցդ ժողովելոյ։ Զայն ժամու զմեռեալ մարդն՝ այժմ իբրեւ զաստուած պատուեաց.եւ այլն։
Խորհուրդ գողոց է ի ժամէ զժամ գողանալ ի մէնջ. (Կլիմաք.։)
Ի ժամ փրկելոյ զժողովուրդն՝ միջնորդ եղեւ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Լուսաւորք են յաշխարհի կարգեալ թագաւոր ժամուց. (Շ. բարձր.։)
Ի դէպ ժամու ինքն իւրովի տայ զպտուղն։ Իսկ ի ժամ հնձոցն սա ամաչէ։ Գարնանային ժամքըն հասան, յամպոյս քաղցրիկ ցող հոսեցան. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ. եւ ներբ. Շ։)
Գտեալ ժամ պատեհ։ Ժամ գտեալ՝ յատենի կացուցանէր. (Խոր.։ ՃՃ.։)
ԺԱՄ. ըստ ախտարաց՝ Դիտելի մասն րոպէի ի կենդանակերպս, եւ յասեղատունս վասն գուշակելոյ, կամ Վայրկեանն ծննդեան ուրուք. որ է մտացածին. ὦρος, ὄρος, ὠροσκότος tempus, terminus, momentum եւ այլն.
Երկոտասան մասն (կենդանակերպի) յերեսուն մասն բաժանի, եւ զմի մի յերեսուն մասանցն ի վաթսուն ժամս կոտորեն։ Այսու անճառ ժամուք՝ անհամար րոպէիւք սահմանեցին։ Ո՛րչափ ժամս վայրկենից եւ րոպէից համարիցի անցեալ։ Առ ի գիտել զժամ մանկանն՝ որ ծնաւ։ Յորո՛ւմ մասանց յերկոտասանից աստեղատանցն երեւեցաւ ժամն նորա։ Ոչ ոք երբէք ի թագաւորաց պահեաց գտանել զժամս որդւոյ իւրոյ աստեղօքն տեսանել. (Վեցօր. ՟Զ. յորմէ եւ Շիր.։)
ԺԱՄ. ըստ տոմարագիտաց՝ Բաժանումն րոպէից ի սկզբան տուընջեան եւ գիշերոյ, յառանձին անուանս յորջորջելով ըստ կամի, զորս եւ մեկնաբանելն է ըստ հաճոյս վերծանողաց.
Ժամքն (լուսանալոյ տուընջեան) են այսոքիկ. Այգն, ծայգն, զայրացեալն, ճառագայթեալն, շառաւեղեալն, երկրատեսն, շանթակողն, հրակաթն, հուր փայլեալն, թաղանթեալն, առաւօտն, արփողն։ Ժամք գիշերոյն. Խաւարակն, աղջամուղջն, մթացեալն, շաղաւօտն, կամաւօտն, բաւականն, խօթափեալն, գիզակն, լուսաճեմն, առաւօտն, լուսափայլն, փայլածուն. (Տօմար.։)
ԺԱՄ. Կարգաւորութիւն ժամուց ի պաշտամունս եկեղեցւոյ. ժամասացութիւն. (ուստի եւ ռմկ. եկեղեցին ժամ ասի. )
Տայ եկեղեցւոյ զբովանդակ կարգաւորութիւն պաշտաման ժամուց. (Յհ. կթ.։)
Սպասաւորեն մինչեւ ի կատարել կարգաց ժամուցն ամենայնի. (Լմբ. պտրգ.։)
Եւ մտանեն ի ժամ ճաշոյ. (որում յաջորդէ պատարագն) եւ մարմնոյ եւ արեան տեառն հաղորդեսցի. (Մաշտ.։)
եւ զի երեկոյ էր, մտանէ ի ժամ գիշերապաշտամանն. (ՃՃ.։)
Եւ ապա սկսանին ժամ. խոնարհեցո՜, եւ ապրեցո՜. (Ոսկիփոր.։ եւ Տօնակ.։ Եւ Տօնաց.։)
Ուստի ԺԱՄ ԱՌՆԵԼ, որպէս Պատարագմատուցանել զկնի ճաշոյ ասելոյ.
Տե՜ս, զի ո՜չ ասէ, թէ տո՜ւր՝ զի քեզ ժամ առնէ. (Լմբ. պտրգ.։)
ՎՐԱՆ ԺԱՄՈՒ, կամ ԽՈՐԱՆ ԺԱՄՈՒ կոչի ի մեզ խորանն վկայութեան իբրու նախագիծ օրինակ տաճարի, ուր ըստ յն. լոկ Տաղաւար կամ խորան ասի. σκηνή tabernaculum.
Զվրան ժամուն, եւ զտապանակ կտակարանացն ընդ իւրեանս շրջեցուցանել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. ։)
Որպէս եւ հրամայեցաւ մովսեսի, յորժամ գործելոց էր զվրան ժամուն. (Եբր. ՟Ը. 5։)
Յորժամ առ հրաման կազմել զվրան ժամուցն. (Զքր. կթ.։)
Կամ իբր մի բառ ասի անսովոր ոճով.
Ի սպաս պաշտաման խորանժամուն։ Ի սրահի անդ վրանժամու։ Պաշտել զպաշտօն վրանժամուն. (Եփր. ղեւտ.։)
Անսովոր է եւ ասելն.
Հրամայէ եպիսկոպոսաց զխորհրդածութեան ժամսն հայրապետութեան կատարել ի վերայ պրոկղի. այսինքն զգործ ձեռնադրութեան ի պատարագի. (Սոկր.։)
ԺԱՄ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. է Բախել զժամահար կամ զկոչնակ, կամ զզանգակ առ ի ժողովիլ յեկեղեցի.
Տայ ցսպասաւորս եկեղեցւոյն (զժամահարն)՝ հարկանել ժամ. (Մաշտ.)
Եւ հրամայեաց ժամ հարկանել, զի ժողովեսցին եղբարքն ամենայն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ԺԱՄ ԴՆԵԼ, կամ ՏԱԼ, կամ ԱՌՆԵԼ. Սահմանել կարգել՝ ժամ եւ ժամանակ.
Ժա՜մ դիր ինձ, առ ե՞րբ արարից աղօթս վասն քո. (Ել. ՟Ը. 9։)
Ժամ եդեալ նմա օր մի՝ եկին ի վանսն առ նա բազումք. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 23։)
Դնէր նմա ժամ՝ առ վաղիւ. (Եփր. ել.։)
Ժամ եդեալ եւ իւրն գալ արեօք ի միւս կողմանէ. (Խոր. ՟Բ. 81։)
Փոքր ինչ աւուրս ժամ եդեալ՝ յանձն առնոյր արձակել ի կապարանէն. (Յհ. կթ.։)
Ժամետուն, կազմեցան պատրաստեցան. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 52։)
Ժամ տուեալ որսոյ ամենայն զօրացն. (Ագաթ.։)
Եթե կամիս դու ուսանել, ժա՜մ տուր, եւ լուր. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
Ժամ արարեալ՝ յանդիման լինէր թագաւորին. (Փարպ.։)
Ժա՛մ է պաշտել զտէր. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 126։)
Ժամ է այսուհետեւ ասել, կամ ձգել զսուր. (Պիտ.։)
Ժամ է ասել դէմ յանդիման, պատմել բանիւ ողբերգական. (Շ. եդես.։)
ԱՌ ԺԱՄ ՄԻ. ԸՆԴ ԺԱՄՍ մ. Առ այժմ. հիմակու հիմա. .... տե՛ս եւ ի կարգի բառիդ ԱՌ։
Բանիւք կամակորացն վարիմք առ ժամ մի. (Վեցօր.։)
Ես ընդ ժամս զեգիպտացին հաճեցայ. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Բայց առ այն ժամ նոքա ոչինչ իմացան։ Ոչ էառ յանձն առ այն ժամու, զի մի՛ մեծամտեսցին. (Երզն. մտթ.։)
Ոչինչ կարացին ի ժամուն վճարել. (Եղիշ. ՟Է։)
Որ ի ժամուն մարզպանն էր հայոց։ Անպատրաստ տեսանէր զիւր գունդն ի ժամուն. (Փարպ.։)
Զկատարեալսն հասակաւ յետ ժամանակի ինչ մկրտեցէ՛ք. եւ որք տղայք են եւ մանկունք, զնոսա ի ժամն մկրտեցէ՛ք. (Շ. թղթ.։)
Հաս ի վերայ՝ ժամու, եւ տարաժամու. (՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 2։)
Լինի մահ ի ժամու եւ տարաժամու. (Գէ. ես.։)
Այլ գործ խոհեմութեան է յիշելն ի ժամու հմտութեամբ զպիտանացուսն. (Արիստ. առաք.։)
ԺԱՄ Ի ԺԱՄ ԺԱՄԷ Ի ԺԱՄ. մ. Հետզհետէ, յայլ եւ յայ՝ նուագս. ... եւ Մերթ ընդ մերթ, կամ անընդհատ. ատեն ատեն, պահ պահ, կամ շարունակ.
Հրէայքն ժամ ի ժամ անցեալ զօրհասաւն. յն. զօրհասական ժամաւն անցեալ. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 13։)
Քսան սիկղ յաւուր՝ ժամէ ի ժամ կերիջիր անտի։ Զվեցերորդ մասն դորակի միոյ ժամէ ի ժամ արբջիր. յն. ի ժամանակէ ի ժամանակ. (Եզեկ. ՟Դ. 10. 11։)
Հրամայէր վեց առն երկու քաշկէնս ժամէ ի ժամ, եւ դորակ եւ կէս ջուր. (Եղիշ. ՟Է։)
Ո՞ ոչ գիտէ, զի ժամ քան զժամ այնպիսեացն նորոգին կիրք. (Պիտ.։)
Օրըստօրէ լինի, եւ ժամ ընդ ժամ. (Կանոն.։)
Իսկ (Ոսկիփոր.) ռամկական ոճով ասի.
Ժամ ժամ հազ գայ, մարմանջումն ոսկերացն կրէ. իբր ատեն ատեն։
ԺԱՄ Ի ԺԱՄ ՍԱՀՄԱՆԵԼ. ԺԱՄԷ Ի ԺԱՄ ԱՌՆԵԼ. մ. Յապաղել. յերկարաձգել.
Ամ յամ առնելով, եւ ժամ ի ժամ սահմանելով գործել զբարին։ Ժամէ ի ժամ առնելով՝ զժամանակ ապաշխարութեանն կորուսանէր. (Մանդ. ՟Ա եւ ՟Բ։)
ԺԱՄՍ ԺԱՄՍ. ԸՆԴ ԺԱՄՍ ԺԱՄՍ. մ. Երբեմն երբեմն. ընդ պահս պահս, պահ պահ.
երթայր առ նա ընդ ժամս ժամս եղբայր ոմն ի խոստովանութիւն. (Վրք. հց. ՟Ծ։)
Փոքր մի յառաջ ժամու ասացաք մեք վասն նորա. իմա՛ ժամաւ կամ ի ժամու. պահ մը առաջ. (Եւս. պտմ.։)
ԺԱՄՍ ՁԻԳՍ. ԶՕԳՈՒՏ ԺԱՄՍ. Տե՛ս ի յարակից բառսն։
ԺԱՄ որպէս ռմկ. ժում. Նուագ. անգամ. որոշեալ ժամանակ յաւուր.
Եկեր երեք ժամ հաց. միւս օրն եկեր մի ժամ հաց։ Երեք ժամ ուտելն՝ անասնոց գործ. երկու ուտելն մարդկան. միանգամ ուտելն՝ հրեշտակաց, այս է կուսակրօն աբեղայից, որ հրեշտակաց կարգ ունին. (Ոսկիփոր.։)
tuks, teeth of wild beasts;
the molars, or grinding teeth;
face, wry face, look;
— փղաց, elephants tusks, ivory;
—ս արկանել յոք, to seize with the teeth, to force ones teeth into, to bite.
• «ռառանի սուր ատամ». սովորա-բար անեզական է (-նեաց, -նեօք). ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. եզակի գործածութեամբ ունի Շնորհ. յս. որդի. սրանից են կազմուած՝ ժա-նեղ Տօնակ. ժանևոր Սարգ. ա. պ. Վրդն. ծն. ժանէհետ «ժանիքի հետք՝ նշան» ԱԲ ժանաթուակ Շիր. բռնաժանի Պտմ. ա-ղեքս. Թէոփիլ. պհ. երեքժանի «երեք ճիւղով, երեքարձէն» Ա. թագ. բ. 13. Եփր. թգ. 359, երեքժանեայ Յայսմ. եռաժանի Շիր. քառա-ժանի Շիր. չարաժանի Եփր. աղ. 249. Մանդ. ժանեկոտոր առնել «ժանիքներով կոտորել» Վրդն. այգեկ. 85. ժայնաւոր (այսպէ՛ս) Մագ. նոր գրականի մէջ էլ ժանեակ՝ որ յարմարեց-րած է ֆրանս. dentelle հոմանիշից թարգ-մանաբար։
• ՆՀԲ դնում է պրս. ժէնէ, զանի (որոնք գոյութիւն չունին), տէնտան, շանէ «սանտր և հեծանոց»։ Müller SWAW 42, 253 հսլ. zabu, յն. γαμφαί «անասու-նի ծնօտ»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] šang «փղի կնճիթ»։
• ԳՒՌ.-Կր. Սեբ. ժանիք՝ որոնք գործածա-կան են միայն «ժանիքը լարել (քիթը կա-խել), շան ժանիք, շան ժանիք կնմանի» դարձուածների մէջ.-նոյնպէս նաև Արբ. Պլ. Ռ. ժանիք, Ասլ. ժանիք, ժանի* «դէմքի դառ-նութիւն, խոժոռութիւն, քիթը կախելը», ո-րոնք դործածւում են հետևեալ ձևերով միայն. մանիքը կախել, ժանիք ընել «խոժոռիլ, դէմ-քը թթուեցնել», ժանիքը բացուիլ «խոժոռու-թիւնը անցնիլ, ուրախ դէմք ստանալ», ժա-նիքոտ «խոժոռ, թթուած դէմքով»։ Արմատն ունի Ղզ. ժէն «ակռայ, ատամ», յգ. ժէնէր, որի հետ հմմտ. Մագ. ժայնաւոր։
Այլ մանրեցաւ ծախող ժանին՝ իբր ի պըղինձ կամ յերկեթն։ Զորոյ անրեա մանր ըզժանին, եւ զիս կառո՛ յոստըս ծառին. (Յիսուս որդի.։)
ԺԱՆԻՔ, նեաց, նեօք. գ. ὁδούς, ὁδόντες dens, dentes μύλη, μύλαι dentes molares Ատամն, ատամունք, մանաւանդ սու՛ր, սեպհական գազանաց. եւ Որ ինչ է որպէս զսրածայր ճանկս. կեռիք, գազանի ակռաներ՝ ճանկի պէս. (պ. ժէնէ, վզանէ, զէնտան. իսկ ժանէ ՝ սանտր, եւ ժանեւոր հեծանոց).
Ժանեաց փղաց։ Ժանեօք փղոսկրէիւք. (՟Գ. Թագ. էժ. 22։ Եզեկ. ՟Ի ՟Է. 15։)
Իբրեւ զսուսեր ունի զատամունս իւր, զժանիս իւր իբրեւ զկտրոցս. (Առակ. լ. 14։)
Ատամունք նորա ատամունք առիւծու. (Յովէլ. ՟Ա. 16։)
Զժանիս առիւծուց խորտակեաց տէր։ Ի միջոյ ժանեաց զայն ի դուրս կորսեցից. (Սղ. ՟Ծ՟Է. 7։ ՟Կ՟Է. 23։)
Ժանիք նորա երկաթիք.. . ուտէր եւ մանրէր. (Դան. ՟Ե. 7։)
Գազանեաց մանրեալ ժանեօք՝ հաց սուրբ գտայց աստուծոյ. (Շար. ըստ թղթ. ածազգ.։)
Սու՛ր էին ատամունքն (աղեքսանդրի) իբրեւ զժանիք. (Պտմ. աղեքս.) յն. πασσαλίσκον (իբրեւ սեպ) claviculus, paxillus.
Ժանիքն (կամ ժանեւք. ժանեօք) եխած զաղախինն քրիստոսի. (Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Գ.։)
Ի վիրաց՝ զոր ժանիք մեղացն հարին յանձինս մեզ. (Ոսկ. յհ.։)
Չարախանձ ժանեօք ի կորստեանն յուղարկիք խորխորատ. (Պետ.։)
Դու միայն բաւական ես կորզել ի ժանեա սատակման. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
Արտաքս կորզեալ եհան ի ժանից (կամ ի ժնեաց) վիշապին. (Յհ. կթ.։)
heir, successor;
owner, possessor;
beneficed clergyman;
cf. Ժառանգութիւն;
արժանաւոր — հայրենականացն առաքինութեանց, worthy inheritor of his fathers virtues.
• , ի-ա հլ. «այն անձը՝ որին է ընկ-նում մէկի հարստութիւնը» ՍԳր. «ժառանգու-թիւն» Սեբեր. «եկեղեցական, կղեր» Շնորհ. թղթ. որից ժառանգել ՍԳր. Ագաթ. ժառան-գեցուցանել ՍԳր. Ագաթ. ժառանգութիւն ՍԳր. ժառանգակից ՍԳր. ժառանգաւոր «ժա-ռանգ» ՍԳր. Ագաթ. «կղերիկոս, կրօնաւոր» Յճխ. Յհ. կթ. (ըստ յն. ϰληρος «վիճակ, ժա-ռանգութիւն, իւրաքանչիւր եկեղեցու բաժին ընկած տեղը, եկեղեցականութիւն»). անժա-ռանգ Եւս. քր. Ոսկ. ես. թագաժառանգ Նար. Տօնակ. գեհենաժառանգ Անան. եկեղ. երկ-նաժառանգ Նար. Մծբ. ժառանգական, ժա-ռանգականութիւն (նոր բառեր)։
• Հիւնք. առևանգել բառից։ Patrubá-ny ՀԱ 1908, 213 հնխ. g'hēi «դատարկ
• լինել»+հյ. անգանիլ։ Pictet, բ. տպ. ժ. 114 սանս. hārin «առնող», ւտ. heradirem «ժառանգութիւն», յն. χήρα «ծնողազուրկ, այրի» ևն բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Գոր. Երև. Մշ. ժառանգ, Ջղ. Սչ. ժառանգ՝, Ալշ. Ախց. Կր. Սեբ. ժառանք, Ագլ. Ղրբ. Մկ. Սլմ. dmռmնգ՝, Ոզմ. ժmռանգ', Ննխ. ժառանքէլ։
κληρονόμος haeres. որ եւ ԺԱՌԱՆԳԱԿԱԼ, ԺԱՌԱՆԳԱՒՈՐ. Օրինաւոր որդի, կամ որդեգիր, որում անկ են ինչք ծնողին.
Եթէ որդի, ապա եւ ժառանգ. (Հռ. ՟Ը. 17։)
Խօսեցաւ ընդ մեզ որդւովն, զոր եդ ժառանգ ամենայնի. (Եբր. ՟Ա. 2։)
Սա է ժառանգն, եկա՛յք սպանցուք զսա, եւ կալցուք զժառանութիւն սորա. (Մտթ. ՟Ի՟Ա. 38։)
Տաց զագարակս նոցա օտար ժառանգանաց. (Երեմ. ՟Ը. 10։)
Իւրովք հարազատ ժառանգօք ընկալեալ զզարմանալի ծածկոյթ թաղմանն. (Պիտ.։)
երանի քեզ սիմոն ժառանգ յոնանու. (Նար. առաք.։)
Լայնաբար ասի.
Արժանաւոր ժառանգ հյրենականացն առաքինութեանց. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Ժառանգ էիք արքայութեան, արդ անձամբ զանձինս արարէք ժառանգ գեհենին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Յորոց տիրեցայ ժառանգս մահու. (Նար. ՟Լ՟Ը։)
Միայն կրտսերն՝ զհրամանն արար, եւ զտէրութեան ժառանգն էառ. (Կրպտ. ոտ.։)
Բաժին ժառանգութեան իմոյ.. . բաւանդակ զօրութիւն բաժին եւ ժառանգ կոչեսցի. (Սեբեր. ՟Է։)
ԺԱՌԱՆԳ. յեկեղեցական կարգի՝ Վիճակաւոր. Ժառանգաւոր. կղերիկոս.
assemblage, collection;
heap;
assembly, levy;
company, convention, college;
chapter, congregation;
council, synod, consistory;
session, sitting;
meeting, assembly, conference, club;
crowd, multitude, people;
solemnity;
synagogue;
assembled, reunited;
պատկառելի —, honorable assembly;
— հաւատացելոց, assembly of the faithful, church, solemnity;
— վանական, chapter, congregation;
— եղբարց, convent, monastery;
— հայրապետաց, council, synod;
— տիեզերական or ընդհանրական, oecumenical council;
— քահանայապետական, consistory;
— դեսպանաց, congress;
— ծերակուտի, աւադանւոյ or պաշտօնէից տէրութեան, Parliament;
diet;
գումարումն —ոյ ծերակուտին, meeting of Parliament;
— յանձնարարական, committee;
— հերետիկոսաց, հերձուածողաց, conventicle;
—, ակումբ երեկոյին or գիշերական, evening party;
— ջուրց, mass of water;
— առնել, ի — գումարել, to unite in council, in sitting, to hold an assembly, to convoke;
արձակել զ—, to dismiss an assembly;
— լինել, to be convoked, or convened in council;
—ս ժողովել, to excite to rebellion;
—ս ժողովել ի վերայ տան ուրուք, to bring down a tempest of misfortune on one's family;
—ս կուտել ի վերայ ուրուք, to revolt against;
ի —ս մեծամեծաց յաճախել, to frequent fashionable society, or high life.
• , ո հլ. «հաւաքում, հաւաքոյթ (մարդոց, անասունների և իրերի)» ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. և քր. Ագաթ. Կոչ. «աղմուկ, կռիւ» ՍԳր. «եկեղեցի» Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 1. «ևռօնա-կան միաբանութիւն» Վրք. հց. «տօնախմբու-թիւն» Ոսկ. մ. ա. 2. «ժողովարան» Գծ. ժե 21. «ամփոփ. կծկուած» Նիւս. բն. որից ժողովել ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Վեցօր. Եւս. պտմ. ժողովուրդ ՍԳր. Կոչ. չժողովուրդ ա. պետ. բ. 10. ժողովրդանոց Ղկ. է. 5. ժգ. 10. ժողովա-րան Ագաթ. Ոսկ. ժողովտեղ Գծ. ժը. 7. ժո-ղութիւն Լծ. պրպմ. էջ 720. բազմաժողով Ողբ. ա. 1. Ագաթ. Եւս. պտ. Մծբ. զօրաժողով ՍԳր. Բուզ. Կոչ. Եա. քր. դրամաժողով Բ. մակ. ժա. 3. քաղաքաժողով Գ. մակ. գ. 1. ըն-չաժողով Բրս. ապաշխ. թրքաժողով Վրդն. պտմ. Սամ. եր. յոգնաժողով Պիտ. նոր բա-ռեր են ժողովակ «ապօրինի ժողով», ժողո-վըրդականանալ, ժողովրդականութիւն ևն. Ոսկեդարեան բարդութիւն է ժանտաժող «ժանտութեամբ լի (գրուածք)» Գիրք թղ. էջ 7, որ ենթադրում է թէ բառի արմատն է *ժող. բայց Վարդանեան, ՀԱ 1921, 24 յոյն բնագրի համեմատութեամբ ուղղում է բառա ժանտալժուտ։
• ՆՀԲ լծ. յոլով, ծով։ Lag. Urgesch. 1057 պրս. zulf «մազեր», սանս. jala։ Müller SWAW 41, 12 փոխառեալ ա-րամ. [hebrew word] zrbā «բազմութիւն, ամ-բոխ» բառից, որ ըստ Laq. Arm. Stud. § 883 սխալ ընթերցուած է։ Տէրվ. A'-tarm. 106 կապում է կողով, գերփել, գաղափար բառերի հետ։ Սողոմոն Ֆր. 3. Մուրատեան, Մասիս 1883 սեպտ" 24 արմատը համարում է ժող, բայց առանց ապացոյցի։ Հիւնք. զովող բառից։ Pe-dersen, Նպստ. էջ 23 յոլով բառից զ մասնիկով. ըստ իրեն՝ զ+յ տալիս է մ։ Մառ. Ocнов. табл. 9 համեմատում է եբր. [hebrew word] xrf «պտուղ քաղել», [hebrew word] xoref «աշուն», արաբ. ❇xarīf «ա-շուն», վրաց. ցուրեվա «պտուղ քաղել» բառերի հետ. սրանց արմատն է սեմա-կան xrp՝ յաբեթական ցրվ. հայերէնը ներկայացնում է žrv, yrb, yrv արմատ-ները. առաջինից է *ժորով>ժողով, երկրորդի հետ հմմտ. եբր. [hebrew word] rōb «խումբ, ամբոխ, մեծութիւն», իսկ եր-ռորդից է յոլով։ Նոյն ЗВО 22, 74 ելամ. sarappa «ժողովեցան», վրաց. կրեբայ «ժողովել», կրեփայ «քաղել», լազ. oko-robu «հաւաքել»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Սլմ. Վն. ժօղվել, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ժօղվէլ, Ակն. Խրբ. Մկ. Ոռմ. Տիգ. ժօղվիլ, Ասլ. ժէօղվէ՛լ, Հմշ. ժօղ-վուշ, Զթ. ժէօղէօվք.-հետաքրքրական ձև է նորամուտ Պլ. ժօղվօխք «ժողով»։-Ղ ձայնը կորցրած են Մրղ. ժօղէլ, Ննխ. ժօղօդէլ, ծი-ղօդանք, ժօղօդվիլ, թէև Մրղ. ժօղօվըրթ, ժօ-ղօվըիրթ պահում է։-Կովկասահայ բարբառ-ներում ջնջուած է բառս և գործածւում է հա-ւաքել։-Ժողվել բառի գրչութեան վրայ խօ-սած է Մասեաց Աղաւնի, 1863, էջ 79, ուր ժո-ռուել համարւում է սխալ գրութիւն և ցոյց է տրւում թէ ուղիղն է ժողվել։-Նոր բառեր են ժողովքարար, ժողվածուրիկ, ժողվուիլ, ժռղ-վըտել, ժողվոտել, ժողվտուիլ, ժողվռտուիլ, ժողվրթուիլ, ժողնոտել, ժողնկուիլ, ժողնուիլ, ժողվտմնի, ժողվտուք ևն։
• ՓՈԽ.-Անցուած է Ս. Գրքի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ. «Քօ մալա էքէ լը ժողովարանէ զmլըգի պու» (Որոյ ապարանքն էին մերձի ժողովետղն) Գծ. ժը. 7։ Ուտ. žogov «ժո-ղով», žoγovaran «ժողովարան», žogovurt, «ժողովուրդ»։
(լծ. յոլով, ծով). συναγωγή, συλλογή, σύστημα congregatio, collectio, compositio եւ այլն. Հաւաքումն բազմութեան. եւ բազմութիւն հաւաքեալ՝ յո՛ր եւ է կարգի. շատւոր միատեղ.
ԺՈՂՈՎ. որպէս Ժողովումն կամ հավաքումն մարդկան եւ իրաց. Եըզըն.
Ժողով լինէր առ նոսա բազում իրաց. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 42։)
Յառաջին աշտարակէն ցրուումն եղեւ, իսկ ի խաչէս ժողով. (Ագաթ.։)
Հադերձ ժողովն (պատմութեան) վկայիցն, զոր ժողովեցաք մեք. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 4։)
Զսերմանց եւ զպտղոց ժողովս ցուցանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
հերաց եւ մորթոց եւ ոսկերաց ժողով է գլուխ. (Փիլ.։)
ԺՈՂՈՎ. իբր Կոյտ իրաց. գումար, կուտակ.
Ժողովեսցին ջուրքդ ի ժողով մի։ Զժողովս ջուրիցն կոչեաց ծովս։ Ցամաքեսցին ամենայն ժողովք ջուրց։ Աւերեցից զամենայն ժողովս ջուրց.եւ այլն։
Սրբութիւն անձին ասէ զանենայն ժողովս առաքինութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
ԺՈՂՈՎ ԱՆԲԱՆԻՑ. Ջոկ. երամ. հոյլք.
Ի ժողովս զուարակաց, եւ ի դասս երնջոց. (Սղ. ՟Կ՟Է. 31։)
ԺՈՂՈՎ ՄԱՐԴԿԱՆ. Ժողովուրդ. ամբոխ. բազմութիւն.
Ժողովք մարցկան մեղաւորաց։ Ժողովք ժողովրդոց շուրջ եղիցին զքեւ։ Պատեցից զքեզ ժողովովք զօրաց իմոց։ Ի ժողովս հսկայից։ Ժողովք անօրինաց։ Ժողովք բազում յոյժ յոյժ.եւ այլն։
իբրեւ ետէս յիսուս ըզժողովսն, ել ի լեառնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15. եւ այլն։)
Գումարեալ ժողովք որսորդացն. (Պիտ.։)
նդ ժողով կուսանաց, եւ դասք ճգնաւորաց։ Ուր ժողովք են սրբոցն ի խաղաղութեան. (Շ. մտթ.։ Շար.։)
Ուսուցանէր իւր ժողովին՝ գործել ըզնոյն ըզպղծալին. (Շ. եդես.։)
ԺՈՂՈՎ. Համախոհութիւն. աղմուկ. վըրդով. συστροφή, ἑπισύστασις conversio, contorsio, conspiratio, seditio.
Ծածկեսցես զիս ի ժողովոց չարաց։ Ժողովել ժողովս յերկրի նորա առանց նորա։ Ժողովս կուտէ ի վերայ քո ամովս ի մէջ տանս իսրայէլի։ Ոչ կարասցուք պատասխանի տալ վասն ժողովոյս այսորիկ։ Եւ զայս ասացեալ արձակեաց ժողովսն։ Արարեալ ժողովն հրէիցն՝ նզովեցին զանձինս։ Ժողովս արարեալ բազմաց.եւ այլն։
ԺՈՂՈՎ. Միաբանութիւն կրօնաւորաց. կեանք միաբանակեցաց. եղբայրութիւն. վանք. κοινόβιον coenobium συναγωγή congregatio συνουσία conventus
Եղբայր ոմն բնակէր ի մէջ ժողովոց։ Ո՛չ ի միայնակեցանոցս բնակել թոյլ տային, այլ ի ժողովս եղբարցն հրամայէին կեալ. (Վրք. հց. ՟Գ. ՟Ե. եւ այլն։)
ԺՈՂՈՎ. Հաւաքումն ի խորհուրդ. συναγωγή, συνέδριον consessio, concilium
Ի ժողովս նոցա ոչ հաճեսցին միտք իմ։ Խորհին ի ժողովս իւրեանց։ Յօրինաւոր ժողովսն վճարեսցեն։ Խնդրեաց ի նոցանէ թուղթս ի դամասկոս առ ժողովս (կամ առ ժողովուրդսն։ Ասէին զինքեանս հրէայս գոլ, եւ չէին ինչ, այլ՝ ժողով սատանայի.եւ այլն։
ԺՈՂՈՎ. Գումարումն առաջնորդաց ի խնդիր հաւատոյ, եւ կարգաց եկեղեցւոյ. սիւնհոդոս. σύνοδος synodus, concilium
Ժողով լինել բազմութեան եպիսկոպոսաց ի նիկիա բիւթանացւոց. (Խոր. ՟Բ. 86։)
Ի ձեռն տիեզերական ժողովոյն նիկիայ. (Լմբ. ատ.։)
Յերջանիկ ընտրեալ սրբոյ հայրապետացն ժողովոց. (Շար.։)
ԺՈՂՈՎ ՀԱՒԱՏԱՑԵԼՈՑ՝ ի հին եւ ի նոր օրէնս. որ եւ ԵԿԵՂԵՑԻ ասի. մանաւանդ Հաւաքումն յեկեղեցի՝ յաղօթս, եւ ի պատարագ եւ ի հաղորդութիւն, եւ ի քարոզ. ἑκκλησία ecclesia σύαξις synaxis, conventus, concio, coetus եւ այլն.
Խօսեցաւ ընդ ձեզ տէր յաւուր ժողովացն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Ելանել յաւուր կիւրակէի ի ժողովս կատարեմք, տեսանեմ զամենայն եկեղեցիս իբրեւ զհուր. (Վրք. հց. ձ։)
Ի ժողովի կատարմանց։ Քան զայլսն սրբազանսնկատարողութիւնս զսա դնէ վեհագոյն, եւ միեղտաբար հաղորդութիւն անուանէ, եւ ժողով. (Դիոն. եկեղ.։)
Սակաւ ինչ է ժամանակ, որ ընդ մէջ է միւսոցն ժողովոց (ի լուր քարոզի)։ Այսպէս պատրաստեալ՝ յայս տեղի ժողովոյ հասցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Սա տօնից մեզ տօն, եղբարք, ժողովից ժողով. (Շ. տաղ.։)
Տարեւորականօք պատուէք զնա պատուովք, եւ ժողովովք. (Ածաբ. կիպր.։)
Ժողովք տօնից հրեշտակաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
ԺՈՂՈՎ. որպէս Ժողովարան, ժողովրդանոց. սինովա. συναγωγή synagoga.
Մովսէս ըստ քաղաքաց զքարոզիչսն իւր ունի ի ժողովսն ըստ ամենայն շաբաթուց ընթերցեալ. (Գծ. ՟Ժ՟Ե. 21։)
Եկն ի քաղաք իւր նազարէթ, օր շաբաթուն ի ժողովն երթ. (Շ. խոստ.։)
Ժողովն եւ հեծատեսակն շունչ՝ որ ի մեծիցն տրտմութեանց լինի. (Նիւս. բն.։)
patience, long-suffering;
power, strength;
hardihood, boldness;
— ունել, առնել, to be patient, to endure suffering, to tolerate, to sustain, to bear, to suffer, to support;
— ունել արտասուաց, to withhold one's tears;
— ունել պաշարման, to sustain a siege;
մեզ առ նոսա մերձենալ ոչ գոյր —, it was impossible for us to approach them;
ոչ ունիմ — ի նայելոյ, I cannot refrain from looking at, or contemplating him;
չկալան — ճշմարտութեան, they could not endure or suffer the truth.
• «տոկալու՝ համբերելու ուժ, կարո-ղութիւն» Վրք. հց. Ճառընտ. հների մէջ ու-նինք միայն ոճով ժոյժ ունել «համբերել, առևաւ» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Մտթ. Եւս. քր. ո-րից ժուժալ Եզն. Ոսկ. մ. ա. 22. Ագաթ. ժու-ժել Տոբ. ժա. 13. Սեբեր. ժուժկալ ՍԳո. եւ։ պտմ. Սեբեր. Բուզ. Ոսկ. ա. թես. ժուժ. կալել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. անժոյժ ՍԳր. Ադաթ. անժուժիլ Եփր. Բ. կոր. 110. դժուա-բաժուժալի Փիլ. իմաստ. Պիտ. պարաժոյժ (կարդա տարաժոյժ?) «տկար, անզօր, ւռև-մացող» Եփր. վկ. արև. 17. տե՛ս նաև ապա-4ուժ.-գրուած է ժուժ ունել Կոչ. 305. -ժո-ղովրդական սիրուն մի բառ է երևում չեմ-ժուժուկ «վատուժ, տկար» նորագիւտը՝ սր մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Բառ. երեմ. էջ 297 վատուժ բառի բացատրութեան մէջ։ (Եթէ միայն պէտք չէ կարդալ չիմ ժու-ժուկ. տպագիրը անորոշ է)։
• = Կազմուած է ոյժ փոխառեալ բառից՝ զ զօրացուցիչ նախդիրով, որ յետոյ՝ բառա-վերջի ժ-ի ազդեցութեամբ դարձել է ժ. այս է պատճառը՝ որ հին հայերէնի մէջ ժոյժ չի գործածւում առանձին, այլ ասւում է միայն ժոյժ ունել՝ իբր զոյժ ունել։ Աննախդիր ձևով ունինք ուժել «տոկալ, դիմանալ» Եփր. աւետ. Իտիւք։
• ՆՀԲ «ոլժ տոկալոյ»։ Հիւնք. հանում է ոյժ բառից։ Տէրվ. Altarm. 53, 55 յոգ-նել, յօժար, յոյժ ևն ձևերի հետ հնխ. yug «կապել, կցել» արմատից։ Վերի մեկնութիւնը տւաւ Meillet, Բանաս. 1900 թ., էջ 105։
Որպէս թէ Ոյժ տոկալոյ. Հանդուրժելն. համբերութիւն. կար. զորութիւն. բաւ.
Ժոյժ սնափառի. (Վրք. հց. ՟Բ. հին թրգ.) որ հստ ետնոյն ասի.
Սնափառի համբերութիւն։
հանդերձ նոքօք համբարձաւ ի գերեզմանէն. եւ մեզ առ նոսա մերձենալ ոչ գոյր ժոյժ. (ՃՃ. ի յար.։)
ԺՈՅԺ ՈՒՆԵԼ. ἁνέχω, ἑγκρατεύομαι, ὐφίσταμαι contineo me, subsisto, sustineo եւ այլն. Տոկալ. ժուժել. ժուժկալել. համբերալ. հանդուրժել. հանդարտել. տանել. զդեմ ունել. զինքը բռնել, դիմանալ.
Ոչ կարաց յովսէփ ժոյժ ունել առաջի ամենեցուն. (Ծն. ՟Խ՟Ե. 1։ Առն նեղասրտի ո՞վ ունիցի ժոյժ. Առակ. ՟Ժ՟Ը. 14։)
Գիտաց՝ թէ ոչ կարամ ժոյժ ունել նմա. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 25։)
Եթէ ոչ ունիցին ժոյժ, ամուսնասցին. (՟Ա. Կոր. ՟Ե. 9։)
Չկալան հրէայքն ժոյժ ճշմարտութեանն. (Սեբեր. ՟Դ։)
Ոչ ունիցի ժոյժ ի նայելոյ։ Զտասն օր թէ ժոյժ ունիցիս, գաս յուղղութիւն. (Ոսկ. մտթ.։)
Ոչ ունէր ժոյժ եկնել ի նանէ։ Վասն մեծի խնդութեան ոչ կալան ժոյժ մնալ ի նմին. (Իգն.։)
Անասունս եւ գազանս՝ որ կարիցեն այսմ օդոյ ժոյժ ունել։ Իբրեւ չունէր ժոյժ պաշարմանն, ձեռս տայր ի նա. (Եւս. քր. ՟Ա։)
smile;
laugh, grin, simper;
— ժանտ՝ երգիծական՝ քաղցր ախորժ՝ չարիմաց դժնդակ, malicions, mocking, affected laugh;
sweet, sardonic smile;
— ելանել ումեք, to wish to laugh.
• «քմծիծաղ» Կանոն. որից ժպտիլ «կէս ծիծաղիլ» Սիր. իա. 23. Նար. Լմբ. Վրք. հց. ժպտումն Խոր. Արծր. ժպտական Գնձ անժպիտ Իմ. ժե. 4. սրա հետ նոյն է ժմիտ ԱԲ, որից ժմտիլ Փիլ. իմաստ. Ճառընտ. Պտմ. աղէքս. բարեժմիտ Արծր. ունինք նաև ժմբո-տիլ Կնիք հաւ. էջ 307. նոր բառեր են ժպտա-լից, ժպտուն ևն։
• Տէրվ. Altarm. 49 և Նախալ. 51, 115 զմայլիլ բառի հետ՝ հնխ. smi, smid արմատից. հմմտ. յն. μειδάω, լիթ. smaidit, սանս. smi, անգլ. smile ևն։-Հիւնք. միտք բառից հանում է ժմտիլ, իսկ ժպիրհ բառից ժպտիլ։
• ԳՒՌ.-Երև. ժըպըտէլ, Մկ. Սլմ. Տփ. ժըմ-տալ, Ալշ. ժմդալ, Կիւր. ժմնիլ։
Արմատ Ժպտելոյ, որպէս Ժպտումն. թեթեւ ծաղր. քմծիծաղ
Յօր չարչարանաց տեառն՝ անդադար աղօթեսցեն, եւ ժպիտ մի՛ ումեք ելցէ յայնմ աւուրսն. (Կանոն.։)
desire, wish, will;
prayer;
avidity, eagerness;
magician, sorcerer, foreteller of events;
guessing, divination, prophecy;
— լինել, to wish for, to envy, to covet, to desire eagerly, to burn with envy, with impatience, cf. Փափագեմ;
— առնել, cf. Աղօթեմ;
լնուլ զիղձս իւր, to satisfy one's desire, one's curiosity.
• , ի հլ. «փափագ, բաղձանք» Պիտ. Ե-ղիշ. Խոր. «աղօթք» Արիստ. աշխ. «հմայող, վհուկ, կախարդ» Ա. թագ. զ. 2. Միք. գ. 7. Դան. բ. 27. Եւս. քր. որից իղձ լինել «սաս-տիկ փափագիլ» Եղիշ. ըղձիկ լինել ԱԲ. ըղ-ձալ, ըղձանալ «փափագիլ, աղօթել» Եբր. զ. I1. Գծ. իէ. 29. Ոսկ. ես. «հմայել» Եզեկ. ժգ, 23, իբ. 28. ըղձապատում «կախարդ, վհուկ» Չաք. ժ. 2. Երեմ. կթ. թ. ըղձական «կախար-դական» Ոսկ. ես. ըղձութիւն «փափագ» Նար. Մշկ. «հմայութիւն» Սգր. ըղձակերտ «սրբա-զան, պատուական» Հռ. ժե. 16. նախիղձիկք Եւս. քր. նախաձայնի յապաւումով ունինք նաև ղձալ, ղձանալ, ղձալի, ղձութիւն, ղձու-մըն ևն գրչութիւնները՝ զանազան ձեռագրե-րում։
• Տէրվ. Նախալ. 60 հյ. բաղձ, լատ. e-geo «կարօտիլ», յն. ιχαναν, սնս. ih ձե-ւերի հետ՝ հնխ. agh, igh արմատից։ Հիւնք. աղցք բառից։ Patrubány ՀԱ 1906, 344 յն. ἐλάω «մղել», լտ. aia-cer «շուտ», գոթ. aljan, գերմ. eiicii «շտապել» բառերի հետ։ Karst. Յու-շարձան 419 թթր. dilek «իղձ», 427 til, dil «լեզու, բառ»։ Petersson. Ar ս Arm. Stud. 129 դնում է արմատը *իղ-, որ կցում է սանս. isáti «փափագիլ», ičchá«փափագ», հբգ. eisca «պա-հանջ» բառերին և նախաձևը համարում է հնխ. is-lo-. կամ միացնում է յն. ἀχήν «կարօտ», ἠχήνες «աղքատ», ήχάνω «մուրալ», զնդ. āzi-«ագահութեան դե-վը», պրս. āz «ագահութիւն». սանս īhate «փափագիլ» բառերին և արմատը դնում է հնխ. ig'h, որ պիտի տար հյ. *իձ.-երկու դեպքում էլ (իղ-կամ իձ-) ազդուելով գեղձ բառից՝ դարձել են իղձ։-Մառ ИАН 1914, 363 վրաց. մղդելի «քահանայ» բառի հետ.
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է արդէօք իղձոտվիլ Ղրբ. «մեկի դէմ նեղանալ, բարկանալ»։
πόθος desiderium εὑχή votum ἑμπαθής, πάθος affectus, affectio Բաղձանք. ցանկութիւն. տենչ. փափաք. յօժարութիւն. բերումն սրտի. կիրք. կարիք. արղու. ... եւ այլն.
Զպասքումնն, եւ զիղձս ջրոյն, եւ զարբումն. (Խոր. ՟Ա. 17։)
Հասուցանէ զբնաւս յիւրաքանչիւր իղձս բաղձանաց. (Պիտ.։)
Իղձ բաղձանացն ծնանի զբանս, առ որ եւ ոչ զօրաւոր մեկնօղ կարէ հասանել։ Յաճախէ զիղձս փափաքանաց՝ որ առ աստուած. (Լմբ.։)
Ճմլեցուցանեն զաղէտս կարեացն սըրտին ըղձից առ արտասուացն բղխմունս. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
Թոյլ ետ մարմնոյն շարժիլ ըստ հարկաւորն իւր ըղձի. (Լմբ. ստիպ.։)
ԻՂՁ. Ըստ համաձայնութեան յունին εὑχή , եդեալ որպէս Աղօթք. oratio, preces, votum.
Որ իղձիւք արդարոց ապրեալ լինէր. (Նիւս. թէոդոր.։)
ամենայն մարդիկ իղձք առնելով՝ զձեռսն յերկինս վերաձգեն. (Արիստ. աշխ.։)
Իղձք լինէին վաղվաղակի զհրամանն կատարեալ. (Եղիշ. ՟Բ։)
ԻՂՁ, ըղձի, ձիւ կամ ձաւ, ձից. գ.ա. μάντης vates, hariolus Ըղձապատում. հարձուկ. սուտ գուշակ. դիւթ, այր կամ կին.
Կոչեցին այլազգիքն զքուրմսն եւ զիղձսն զգէտս իւրեանց. (՟Ա. Թագ. ՟Զ. 2։)
Ամաչեսցեն երազատեսքն, եւ ծաղր կացցեն իղձքն. (Միք. ՟Գ. 7։ Իղձքկիւսոյ հմայից դիւթութեան յարուցանեն զսամուէլ. Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
Ոչ է իմաստնոց եւ մոգուց եւ գիտաց ըղձից պատմել առաջի արքայի. (Դան. ՟Բ. 27։)
մեդիա կողքեցի կին մի իղձ։ Դոգով նէասաւ ըղձաւ վարէին յոյք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բայց յըղձից եւ ի կախարդութենէ որ մարց առ մանկունս. (Շ. բարձր.։)
պակուցանես զդիւափազանգ դիցն կայս ... զքաղդէական մոխրապաշտութեանցն զիղձս. (Անան. եկեղ։)
Օտարութիւն է այնուամենայնիւ դիցն դրօշելոց ... քակտումն է յայտնապէս ուրուական ըղձիցն անտառաց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
full;
superabundant, copious;
fully, completely, thoroughly, entirely;
perfectly;
լի առնել, to fill, to load, to heap;
զբազում լսելիս լի արար բանն, many have heard him;
լի լինել, cf. Լիանամ;
լի եւ լի, cf. Լիուլի;
լի ափով, ձեռօք, by handsful, profusely, generously;
լի աւաբաւ, loaded with booty;
լի փառօք, covered with glory;
լի աւուրք, full of years, old;
լի մտօք, sensible, judicious, wise;
լի երախտագիտութեամբ, full of gratitude, of affection, of faults;
զաւուրս տասն լի, ten entire days;
լի կատարեալ, բովանդակ, perfectly full, entire, complete, perfect, cf. Լիակատար;
լուսին լիով լուսով նկարեալ, full moon;
բաժակ գինի լի արկանել, a glass of wine full to the brim;
լի զհասակ մարմնոյն ունել, to be adult, to arrive at man's estate;
լի են բերանք նոցա ծաղու, they are full of laughter, of merriment;
լի ասացեր, you are quite right.
• , ո հլ. «լցուած» ՍԳը. «անպակաս, լրիւ, ամբողջ» Հռութ. ա. 21. Ա. մակ. ժբ. 9 որից լի կատարեալ Սղ. հբ. 10. Եւս. պտմ. լի առնել «լցնել» Գ. մակ. զ. 15. Ագաթ. լիա-բերան Եփր. ա. թգ. լիաձիգ Սղ. ի). 9. Ոսկ. ես. լիագիրկ Ոսկ. ես. լիակատար Եւագր. լիամագիլ Եզեկ. ժէ. 3. լիևլի Կոչ. Եւս. պտմ. լիուլի Եփր. կող. Ոսկ. Եւս. պտմ. լիութիւն ՍԳր. լիանալ (որից գւռ. լենալ) Յհ. իմ. եկեղ. լիացուցանել (որից գւռ. լեցնել) Ոսև. հ. ա 26. նենգալի Մծբ. պաստառալի Մծբ. պտղա-լի Եփր. ծն. գանալի Ճառընտ. դառնալի Մծբ. Յհ. կթ. թիւնալի Ճառընտ. այստեղ է պատ-կանում նաև լման «ամբողջ, ի լի» Մեծոփ. Տօնաց. Տաթև. ամ. 318 գաւառական ձևը որից ածանցուած է լմնել «կատարել, գոր-ծադրել» Վրդն. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 158 (=Էմ. էջ 208)։ Նոր բառեր են լիազօր, լիա-զօրագիր, լիազօրութիւն, լիազօրել, լիաթո-շակ, լիաթոք, լիայոյս, լիաշոգի, լիասիրտ, տրկածալի, արհաւրալի ևն։ Արմատը ներկա-յանում է նաև հետևեալ ձևերով.-լճուլ «լցնել» ՍԳր. Ոսկ. կոչ. =փխ. *լինուլ, լից. ս-րից լցուցանել ՍԳր. լցիչ Վեցօր. հացալից Երեմ. խդ. 17. Ղկ. ժե. 17. ջրալից Ես. ծը. 11. թերալից Գ. մակ. դ. 5. գիջալից Մծբ. գանա-լից Բ. մակ. գ. 38. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 9. Սեբեր. եռանդնալից Եւս. պտմ. թարախալից Ոսկ. մ. բ. 3. խոտալից Ոսկ. ես. ծխալից Եփր. ել. կարգալից Ոսկ. ես. թշնամանալից Իմ. ժէ. 7. ժանգալից Մծբ. բովանդակալից (նո-րակերտ).-լիր, ի հլ. «լրումն, բովանդակու-թիւն» Սղ. իգ. 1. Երեմ. ը. 16. Ոսկ. յհ. բ. 34 որից լիր արկանել «խրամը՝ փոսը՝ ձորր լըց-նելով բարձրացնել» Եւս. քր. ա. 175. Կիր. էջ 50. լրութիւն «ամբողջութիւն» ՍԳր. «յագուրդ. առատօրէն ուտելով կշտանալը» Առակ. իդ. 15. Կող. բ. 23. «աւարտումն» Եզեկ. ե. 2. «համօրէն բազմութիւն» Ոսկ. յհ. ա. 13. լը-րումն ԱԳր. ւրանալ Բրս. մրկ. լրիւ ՍԳը. Ոսկ. ծայրալիր Եղիշ. բերանալիր Ես. թ. 12. Եզեկ. իա. 22. Կորիւն. բռնալիր Մրկ. է. 3. ծորալիր Ես. լ. 28. պաստառալիր Առակ. է 16. այստեղ է պատկանում նաև քարինս լրի (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր մնաց. գրոց մէջ, էջ 15)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. plē-արմատից. հմմտ. սանս. prā, piparti, prnáti, prnoti «լցնել, յագեցնել, ճոխացնել, լիացնել», pur-há-, prāna-«լի», հպրս. paru-«շատ», զնդ. nar «լցնել», pərəna «լի», pouru-«շատ», frana «ւրութիւն», պհլ. պրս. քրդ. աֆղան բելուճ. ❇ pur, զազա piru «լի», հին-դուստ. pura «լի», գնչ. perdo «լի», perava «լցնել», բոշա por, p'or «լի», յն. πλήρης «լի», πίμ-πλημι «լնուլ» (կտր. πλησε), πληρόω «լցնել, լրացնել», πλέως «լի», πολυς «շատ», հոմեր. πλεῖος «լի», լտ. plēnus «լի», plēri-que «մեծամասնութիւնը», pleo «լըց-նել», ex-ple-nu-nt «լնուն», հիռլ. iI «շատ», lia «շատերը», lān «լի», linaim «լնում», lo-ur «բաւական», կիմր. llw-r «ամբողջ, բոլո-րովին», llawer «շատ», հիսլ. fleiri «շատ», գոթ. հբգ. filu «շատ», գերմ. fullen «լցնել». ❇iel «շատ», voll «լի», լիթ. pilnas, pilus «լի», հպրուս. pilnan «բոլորովին», հսլ. plunū, ռուս. полно, полныи «լի», ալբան. pl'ot «լի» ևն (Walde 592, Boisacq 783, 795, Trautmann 218, Horn § 294 ևն, Po-korny 2, 63-65, Ernout-Meillet 743)։ Այս բոլորի հնխ. արմատներն էին pel, pol, pl, երկավանկ pelē-, ple-«լցնել, լնուլ»։ Մեր բա-ռը ծագում է ստորին ձայնդարձի plēyo-ձեից (>հոմեր. πλεῖος «լի»), p նախաձայնի սո-վորական անկումով, որ տեղի է ունեցել նաև ուրիշ լեզուներում. ինչ. հիռլ. il, lia, līnaim, կիմր. llwyr, ինչպէս նաև սպան. lleno «լի», llenar «լնուլ», որոնք ճիշտ մեր աստիճանին ևն հասած։ Մասնիկների կողմից հայ բա-ռերին համապատասխան են յն. πλήρης, լտ. plērus, կիմր. llwyr=հյ. լիր, զնդ. pə-rəna, սանս. prānā-, լտ. plīnus=հյ. լնուլ ևն։ Հնխ. միւս արմատաձևերի ածանցներն ևն հայերէնի մէջ՝ յղի, յոլով, հոյլ. տե՛ս նաև հեղուլ, հալել, ողողել։-Հիւբշ. 452.
• Առաջին ուղիղ համեմատութիւնները տուաւ ՆՀԲ, յետոյ Peterm. 29, Win-discb. 17. Gosche 68, 141, Böttich. ZDMG 1850, 355, 108, Arica 81, 361, Lag. Urgesch. 268-9, Müller SWAW 38, 589, Justi Zendsp. 193, Տէրվ. Մա-սիս 1881 մայ" 5 և Նախալ. 92 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 492 բևեռ. liab lie, 502 liue «լի»։ Հիւնք. յղի բառից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. լի, Վն. իլին (հին ի լի ձևից. նախդիրի ձուլմամբ), Ալշ. Մշ. լիգ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Տփ. լիքը, Ջղ. լիքն, Սլմ. լի, լինքը, Սչ. լինքը, Մրղ. լի՛նք'm, Մկ. լիկ, Շմ. լի՛գնի, Ոզմ. լէգն, Ղրբ. լի՛գը, լի՛յնը, Ննխ. Պլ. իլինք, Սեբ. իլլիք, Զթ. իլ-լէնքը, Տիգ. ըլլինք. (այս բոլորը ձևացած են լի արմատից՝ ք կամ քն, նք ածանցիչների յաւելմամբ, իբր լիք, լիքն, լինք, որոնցից՝ ք ձայնը կակղելով յառաջացած են միւս ձևերը. ոմանք էլ ունին թէ՛ նախդիրը և թէ ածան-ցիչները միասին)։ -Լիանալ ձևից է կազմու-ած Պլ. լէնալ (իա>ե) և ի նախդիրով՝ Սեբ. իլլէնալ «լցուիլ»։ -Լից արմատականից են յառաջանում Սլմ. Վն. լցել, Մրղ. լցէլ, Մկ. յցիլ, Ագլ. լვցիլ, Զթ. լը ցվըլ, Սչ. լըցընել, Ակն. լըցընիլ, Ջղ. լըցցընե՝լ, Գոր. Ղրբ. լըս-նէլ, Շմ. լիւցիւնիլ, Պլ. լէցունէլ, Ռ. լէցընէլ, Հճ. լmցնել, Խրբ. լէցընիլ, Ասլ. լէցընէլ (վերջին հինգ ձևերը ազդուած լենալ բայի ձայնաւորից).-լիք ձևիցն են Տփ. լքցնիլ, Մշ. լքծուն, Ննխ. իլինքցնէլ։-Ուրիշ բայա-ձևեր են Ախց. Կր. Սեբ. լլէլ, Հմշ. լլուշ, Արբ. լլալ, Ալշ. լլնել, Ալշ. Բլ. Մշ. «րլնալ, Ննխ. լնէլ, ըլէլ, ուլէլ, Սվ. ըլլուլ (<բլնուլ<ի լը-նուլ), Տիգ. ըլլէլ (կտ. լցցի), Հճ. նը'նուլ (<լնուլ)։-Նոր բառեր են Պլ. Ռ. լման «ամ-բողջ», Սչ. լման «ճշմարիտ», լմանութիւն «իրաւունք»։ (Կազմուած է լի արմատից -ման մասնիկով. պէտք չէ շփոթել նման բա-ռի հետ), Խրբ. Պլ. լէցունգ, լէցուն, Ռ. լէ-ցունգ, Ակն. լէցիւն, Ասլ. լէցիւնգ, լէցիւ (-ունկ մասնիկի համար հմմտ. խորունկ). Ասլ. Պլ. լըմընցընէլ, լըմըննալ, Սչ. լըմընցը-նել (3 վանկ), Ոզմ. Սչ. լըմընալ (<լման ձևից), ըլորդ Սվ., լցկուն, լցուկ, լցման, լըց-մուն, լքցուիլ, լքցոտել, լիցք (Սչ. լիցգ՝ «տոլմա»), լիցուելից, փորլից։
πλήρης, μέστος, γέμων plenus. (լծ. յն. բլի՛րիս. լտ. բլէնուս. դղմ. բօ՛լնի. որպէս եւ լիու, է լնում) ռմկ. լիք, լեցուն. թ. տօլու, պօլ ). Ունօղ ի մէջ իւր՝ որչափ ինչ կարէ տանել. լցեալ. զեղուն. առատ. անթերի. ամբողջ. կատարեալ. ճոխ եւ յագեալ.
Լցէ՛ք լի չափով։ Լի տամբ իւրով արծաթ եւ ոսկի։ Եօթն հասկ՝ լիք եւ գեղեցիկք։ Իբրեւ զհոտ անդոյ լիոյ։ Ժողովուրդ՝ որ լի է մեղօք։ Տուփ լի խնկով։ Տունս լի ամենայն բարութեամբք։ Վիճակ անդի լի ոստամբ։ Եւ ահա լեառն լի էր ձիովք։ ամենայն ճանապարհն լի էր հանդերձիւ եւ կահիւ։ սեղան քո լի պարարտութեամբ։ Բաժակ՝ գինի լի։ Շտեմարանք նոցա լի են։ Լի հաւատովք։ Լի էին ի բակրութենէ տեառն։ Ճշմարտութեամբ, եւ լի սրտիւ։ Սիրտն ասայի եղեւ լի։ Զօրացուցանել յամենայն լի սրտից զնա.եւ այլն։
Որ լին է մտօք. այսինքն առաւելեալ հանճարով. (Սիր. ՟Ժ՟Թ. 20։)
Որ լին անճառ խնդութեամբ։ Որ լին է երանութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ։)
Լի բոլոր համարձակութեամբ։ Լի չարեօք. (Պիտ.։)
Որոց լի են բերանք նոցա ծաղու։ Առ յաճախութիւնն զեղուն, առ անբաւութիւնն՝ լի։ Փարթամքն ընչիւք ոչ դեգերին առ դուռս լիոցն. (Նար. ՟Զ. ՟Խ՟Դ. ՟Ծ՟Թ։)
Յագին եւ լիքն՝ կարօտութեամբ նուաղեալ. (Համամ առակ.։)
որ զամենայն լնուս, եւ դու լի մնաս. (Ճ. ՟Ժ.։)
ԼԻ ԱՒՈՒՐԲՔ. այսինքն Ծերացեալ, կամ լցեալ զժամանակ բազմամեայ։ Ծն. ՟Ի՟Ե. 8. եւ այլն։
Բարիոք եւ լի (աւուրբք) գնացին աստի, եւ ոչ հասին ի տարեկան փրկութեանն. (Համամ առակ.։)
ԼԻ. Ի ԼԻ. մ. Լի գոլով. լիութեամբ. լրիւ. անպակաս. ամենայնիւ. իսպառ. տիրապէս. լեցուն, լման.
Լի չոքոյ, եւ ունայն դարձոյց զիս տէր. (Հռութ. ՟Ա. 21։)
Լի գեր ի վերոյ համարեալ է ախորժակ. (Պիտ.։)
Լի, եւ ոչ կարօտեալ մխիթարեցաք ձերովք հրովարտակօք. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 9։)
Այս իյոբ օրինակ, բայց ի քրիստոս լի՛ բովանդակի. (Տօնակ.։)
Լի՛ քարշէ պինդ զլայնալիճն. այսինքն որչափ կարէր ձգտիլ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Զամենայն զոր ասացեր, որպէս վայել է քում իմաստութեան. (Փարպ.։)
Լի՛ զօրէնսն եւ զպատուիրանս կատարեցի. (Վանակ. յոբ.։)
Լի արժանաւ որապէս նմա արասցուք զաշխարհագովութեանցն տալ մրցանակ։ Փութանակի եւ լի ամենայն ճեպով. (Պիտ.։)
որպէս այգի ողկուզալի, կամ ձիթենի պտղով ի լի. (Շ. եդես.։)
Եւ էր հասակ սրբոյ կուսին՝ երկայն, սպիտակ, շնորհիւ ի լին։ Որպէս ծընունդ հրնշիւք կուսին, նոյնպէս սնունդն բարեօք ի լին. (Ներս. մոկ.։)
ԼԻ ԿԱՏԱՐԵԱԼ. ԼԻ ԲՈՎԱՆԴԱԿ. ա.մ. ռմկ. լեփ լեցուն, կատարեալ, բոլոր բովանդակ.
Աւուրք իմ ի կատարեալ գտցին ի նոսա. (Սղ. ՟Հ՟Բ. 10։)
Բանն աստուած լի կատարեալ ստեղծ ինքեան մարմին՝ բովանդակ հոգւով մտօք, եւ ամենայնիւ որ ինչ է ի մարդ, բայց ի մեղաց. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)
Ի լի կատարեալ կամաց մերոց խորհեցաք տալ նոցա թողութիւն։ Ի լի կատարեալ կամօք զգեցաւ զբնութիւնս մեր։ Օգտեցան լի կատարեալ. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 17։ ՟Թ. 7։ ՟Ժ. 4։)
Թէպէտ եւ խափանեցաւ թագաւորութիւնն, սակայն լի կատարեալ որպէս եւ այսօր՝ ոչ երբէք։ Ոչ լի կատարեալ տրտմեցաւ։ Ոչ լի կատարեալ սրբէին նոքա։ Ամենայն օրէնքն լի կատարեալ տուան օրհնութեամբք եւ անիծիւք։ Ոչ կարէ զերկոսին լի կատարեալ ատել. զի ացն՝ որ ոչն լի կատարեալ ատեցաւ, ոչ կարէ լի կատարեալ օրէնք. (Մծբ. ՟Բ։)
Լի բովանդակ զպարտսն հատուցաք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Զպատմութին սքանչելեաց նորա լի բովանդակ լսելի առնել ացլոց. (Լմբ. սղ.։)
Ժառանգեցոյց նոցա զերկիրն, այլ ոչ հանգեանի նմա լի բովանդակ, որպէս աստուածն զի հանգեաւ ի գործոց անտի իւրոց լի բովանդակ. (Եփր. եբր.։)
Լցին զզօրսն խռովութեամբ, եւ լի արարին ահիւ եւ դողութեամբ. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 15։)
Մնչեւ ի ծագս երկրի լի առնել զքարոզութիւն բանին կենաց։ Մինչեւ ի լիւրիկիա ինձ եհաս լի առնել զաւետարանն ՟Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Ըստ իւրեքանչիւր վիճակեցելումն աշխարհաց, ուր հրամայեցաւ նոցա լի առնել զաւետարանն քրիստոսի. (Եղիշ. յառաքեալս.։)
Լիուլի. լի կատարեալ. լի բովանդակ. ընդարձակ լիակատար. անթերի ամենայնիւ. առաւել քան զառաւել. իսպառ. լեփ լեցուն.
Տեսանե՞ս զմարդասիրութիւնն աստուծոյ լի եւ լի (յն. զմարդասիրութեանն աստուծոյ լայնութիւն). հարիւր ամ ձգեց զժամանակն. (Կոչ. ՟Բ։)
Մինչեւ ի կողմանս լիւրիկեցւոց լի եւ լի առնէր զաւետարանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Լի եւ լի կատարեալ ի գլուխ եհան. (Լմբ. սղ.։)
Լի եւ լի պարսպաւորէ անմերձենալի ամրութեամբ. (Արծր.։)
Իբրեւ օտարք եւ խոտեալք ... լի եւ լի հրաժարեսցուք ի նոցանէ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 25։)
յիշխանացն լի եւ լի հարկանի. զի սովորութիւն է իշխանաց՝ վասն սակաւ՝ սխալանց մեծ պատուհաս ածել. (Լմբ. առակ.։)
frank-incense;
cf. Կնդրուկ.
• «մի տեսակ կնդրուկ՝ որ յեռա-նոս ծառի խէժն է». Նէեմ. ժգ. 5, 9. եռևուսն էլ եզ. հյց. (տային զմաննայն և զլիբանոն), զրուած է նաև լէբանան, լիբանօն, լիբանան Վրք. և վկ. Ա. 657։
• = Յն.. λίβανον ձևից տառադարձուած, որ եզ. հայցականն է λίβανος հոմանիշի. այս բառն էլ փոխառեալ է եբր. [hebrew word] ləbōna «խունկ» բառից. հմմտ. արաբ. [arabic word] lu-bān «խունկ», ասոր. [syriac word] lbūnta, ասուր. lubānu, (սեմական արմատն է lbn «սպիտակ»)։-Հիւբշ. 352։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ դրին եբր։
λίβανον, -νός thus. Եբր. լիպօնա. Խիժ լիբանոս ծառոյ. այն է կնդրուկ.
lake, mere, pool, pond;
— լուսոյ or արտասուաց, lake of tears, eye;
— հրոյ, lake of fire, hell.
• «ճորտ, աւատական իշխանութեան մի աստեճան՝ որ ենթարկւում է պարոնին» Բ. Թղ. ման. առ շնորհ. (տե՛ս Շնորհ. ընդհ. տպ, Եէմ. էջ 155), Անսիզք 3, 9. Սմբ. պատ. էջ 104. որից լճութիւն «ճորտութիւն» Անսիզք 9. անլիճ «որ ճորտ չէ» Անսիզք 27. գրուած է նաև լեն Լմբ. առ լև. 1865, էջ 240. դարձեալ նոյն բառն է լիզիոն «ճորտ» Վրք. շնորհ. Սո-փերք ԺԴ. էջ 76. Ա. Թղ. ման. առ շնորհ. (տե՛ս Շնորհ. ընդհ. տպ. Եէմ. էջ 144. միև-նոյն անձի համար մի անգամ լին է գրուած և մի անգամ լիզիոն)։
• = Հ. ֆրանս. lige «պարոնին հաւատարիմ ենթակայ աւատական աստիճանաւոր», որից ligence, ligeauté «աւատ, վասալութիւն». ծագում է լտ. ligium ձևից, որի յետին յոյն տառադարձութիւնն է λίζιον և սրանից էլ հյ. լիզիոն։-Հիւբշ. 391։
• Ուռիղ մեկնեց նախ Էմին, Iepeвoды (1865), էջ 180, յետոյ Ալիշան, Շնորհ. և պրգյ. էջ 419, որից յետոյ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 748բ։ Սոփերքի հրատա-րակիչը (հտ. ԺԴ, ծան. 11) համարում է ըստ «յունական ձայնին՝ Լուծիչ, այսին-քըն մեկնիչ և լուծիչ խնդրոց բանից», ինչ որ սխալ է։
διώρυξ fossa λίμνη lacus. Ծովակ անոյշ ջրոյ. Ժողով ջուրց. փոս ջրալից. ասի եւ ԼԻԿ. կէօլ. լտ. լա՛գուս. արաբ. լիւճճ, լիւճճէ. որ եւ ԽՈՐՔ ԾՈՎՈՒ.
Ի վերայ գետոց նոցա, եւ ի վերայ լճաց նոցա. (Ել. ՟Է. 19։)
Լինել զօրէն լճաց ինչ. (Պիտ.։)
Զլիճ մի ծովուց. (Նար. ՟Թ։)
Տապանայր ծովն սառնապատ լճիւն. (Շար.։)
Լիճ հրոյ. (Յայտ. ՟Ժ՟Թ. 20։ ՟Ի. 14։) (դժողք)։
Զլիճ լուսոյս արտասուօք լցեալ. (Նար.) (աչք)։
Ի լիճս աղեղանց եւ նիզակաց ձերբակալ արարեալ զոմանս. (Արծր. ՟Դ. 7.) (Միջոց աղեղան լարելոյ. ուստի եւ Լայնալիճ)։
lemon, citron;
օշարակ —ի, or —աջուր, lemonade.
• «լիմոն» Բժշ. Վստկ. գրուած է նաև լիմաւն, լեմոն (ըստ Բառ. երեմ. յաւել. 567 լէիմօն). որից լիմոնի «ծառը» Վստկ, 42, 154. այժմ աւելի ընտիր ձև է համարւում (գոնէ արևմտեան գրականում) լեմոն, լեմո-նի. նոր բառեր են, լեմոնաջուր, լեմոնագոյն։
• = Յն. λιμόνι, λιμόνιον, λεμόνι, որ տո-րածուած է բազմաթիւ լեզուների մէջ. ինչ-պէս՝ ֆրանս. սպան. limon, գերմ. իտալ. limone. անգլ. lemon, ռուս. лимопъ. հունո. lémonya, պորտ. limāo, վրաց. ლიმონი լի-մոնի, թրք. limon, ilimon, թուշ. լիմո, քրդ. lmō, մինչև անգամ չին. [other alphabet] nin-mou. բոլորի աղբիւրն է պրս. ❇ līmun և արաբ. laimūn (Berneker 722, Klu-ge 306)։-Հիւբշ. 352։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. լիմոն, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. լիմօն, Ոզմ. լիմուն, Գոր. լէ՛մուն, Ղրբ. լէ՛մուն, լի՛մօն, Տիգ. լէյմուն, Պլ. Ռ. իլիմօն, Ասլ. իլիմ.ր ևն։
Պտուղ մշտադալար տնկոյ՝ ձուաձեւ, դեղին, թթու ախորժ, որոյ խոշորն կոչի կիտր կամ կիտրոն. իլիմոն, լիմուն. յն. լտ. լիմօնիօն, լիմօնիում։ (Բժշկարան.։ Վստկ.։)
sole, alone, only, simple;
empty, desert;
deprived of;
— օր, work-day;
— մնալ ի մարդկանէ, to be, or to remain unpeopled;
— եւ մերկ ի սփոփութենէ, disconsolate, very sad;
— or — ի լոկոյ, only, simply;
բանիւ լոկով, with the word alone.
• , ո հլ. «սոսկ, միակ, պարզ» Ղուկ. իդ. 12. Կոչ. 26, 56 (գրծ. լոկօք), 106 (գրծ. լո-նովք), Կիւրղ. և Եփր. թգ. Ոսկ. յհ. ա. 9-11. «զուրկ, մերկացեալ, թափուր» Ոսկ. մտթ. և ես. Կող. գ. «միայն, ևեթ» Ա. մակ. բ. 37. ո-րից լոկ օր «լուր օր» Շնորհ. թղթ. լոկ ի լո-կոյ Եփր. թգ. 421. լոկաբար Եփր. թգ. լոկիլ «զրկուիլ, թափուր մնալ» Եւս. պտմ. 1Ո8. լոկաւոր «չքաւոր» Ոսկ. պօղ. ա. 339. լոկու-բիւն «չքաւորութիւն» Եւս. պտմ. գրուած է նաև լուկ «հազիւ» Զենոբ. էջ 13, լուք «իսկոյն ևեթ» Նոր վկ. էջ 342-3, լօք Քուչ. 44, 45.
• Հիւնք. պրս. [arabic word] luč «մերկ» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի յն. ὄλίγος «քիչ, փոքր», որի ցեղակիցն է հյ աղքատ։
• ԳՒՌ.-Մշ. Ջղ. լոկ, Ախց. լօկ, Ալշ. լոգ, Ննխ. լօգ «միայն, ցամաք» (գործածւում է միայն հետևեալ դարձուածներով. Լոկ թեյ խմեց (առանց հացի). Լոկ ջուր ևն).-Ալշ. լոգ, Սեբ. լէօգ «անժուր, առանց իւղի (միս. ապուր ևն)». Վն. լոկ «թանի երեսի աննիւթ ջուրը. 2. մերկ». որից Խտջ. Հմշ. լօգօր «հենց հիմայ, մի քիչ առաջ միայն, հազիւ թէ».-Ակնայ բարբառում դարձել է բայերի վերջը կցւող թարմատար մասնիկ. ինչ. Ուշը կմնամ լի՛ւկ (արտասանւում է լիւգ). նոյնը Մշ. լուկ։ երև. լօք «առանց հացի և ուրիշ ուտելիքի». սրինակ լօք չայ։
• ՓՈԽ.-Գնչ. loko «թեթև», lak, loko «քիչ, սակաւ» (Paspati), loko «կամաց, քիչ», l koro «մի քիչ, կամացուկ» (Vaillant). -այս բառերը Paspati կցում է սանս. laghu «թե-թև», սլ. legok «թեթև», բուլգար. lek «թեթև» բառերին։
μόνος, -ον, ψιλός, -όν solus, -um;
nudus, merus. Սոսկ. միայն. մերկ. սին սոսկ. պարզ.
Պարիսպք քաղաքին երիքովի ձայնիւ լոկով անկեալ կործանեցաւ. (Եղիշ. ՟Է։)
Մի՛ իբրեւ ի լոկ ինչ հաց հայեսցիս. (Մանդ. ՟Ա։)
Զի միանգամ զպիղծն փոխանակ անպիտան ասելոյ կրէին. եւ ամենեւին միտք այս են, թէ չիք աստ հաց լոկ. (Կիւրղ. թագ.։)
Երկիր պագանէին նմա ոչ իբրեւ մարդոյ լոկոյ, այլ իբրեւ աստուծոյ ճշմարտի. (Շ. մտթ.։)
Ոչ լոկոյն մարդոյ երկիր պագանել արժան է, եւ ոչ աստուած լոկ ասել առանց մարդկութեան բարի ինչ է. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի հրամանս լոկոց բանից։ Լոկովք մարմնովք մնացեալք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9. 10։)
Սիրեցեալ յաչս, եւ ոչ ի սիրտս. յաչս՝ վասն լոկոյն, եւ ոչ կամօք. (Համամ առակ.։)
Զմերկ եւ զլոկ եւ զարհամարեալ ագանելիս. (Կանոն.։)
Ոչ կամեցաւ ցուցանել ի լոկ ոք զառաքինութիւն քաջութեան իւրոյ. (Եփր. թագ.։)
κενός, ἕρημος vacuus. Սին. թափուր. ունայն. անապատ. անմասն. անբաժ. մերկեալ.
Լոկ մնաց գերազմանն, յորում յառաջագոյն տեսին զնա եդեալ. (Ոսկ. մտթ. Բրսղ. մրկ.։)
Մկրտութիւնն այն յովաննու յայսպիսի բիւրապատիկ պարգեւաց լոկ էր. (Ոսկ. գծ.։)
Որ լոկ են ի ստացուածոց, եւ սոսկ ի մամոնայէ. (Կանոն.։)
Լոկ եւ մերկ էր ի սփոփութենէ։ Թէպէտեւ զայլ ժամանակսն լոկ ի շնորհաց իցիմք, այլ ոչ եթէ եւ այժմ։ Ոչ արդարն առանց մեղաց ազատ է, եւ ոչ մեղաւորնյամենայն բարեաց լոկ եւ սոսկ գտանիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։ Ոսկ. կող. ՟Գ. եւ Ոսկ. ղկ.։)
Քաղաքն ... լոկ ի մարդկանէ. (Ոսկ. ես.։)
ԼՈԿ ՕՐ. Օր գործոյ. լուր օր.
Ոչ ի լոկ աւուրսն երգեմք, այլ ի կիւրակէս միայն. (Շ. թղթ.։)
Բայց միայն լոկ զմիմեանս քաջալերէին. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 37։)
Լոկ աղօթս առնելով վախճան իւրումն հայցէր ծնողի։ Լոկ փութացուցանէ կրթել ի հանդէս շահից. (Պիտ.։)
Ոչ լոկ ասէ, թէ տու՛ր մեզ տէ՛ր. (Խոսր.։)
Դու՝ ասէ, լոկ հաւատաս. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Մինչ լոկ որ զքիթն կտրեաց. (Մամիկ.։)
Ընդէ՞ր խնդրեցեր նորա կին միայն լոկ ի լոկոյ. (Եփր. թագ.։)
liquid, fluid;
loose, free;
soft, mellow, tender;
— որովայն, open, easy in the bowels;
— լինել բնութեան, to be easy in the bowels;
to have the diarrhoea, flux, looseness;
— հանդերձք, immodest dress;
— կեանք, debauchery, dissolute life.
• «հալուկ, հեղկային, հալհլուկ, չրջրկոտ, կակուղ» Եզն. Վեցօր. 165. Մծբ. Փարպ. որից լուծանել «քանդել, արձակել». գործածւում է նաև բազմաթիվ երկրորդա-կան իմաստներով. ինչ. մեղքերից արձակել, հանելուկ լուծել, պասը՝ ծոմը բաց անել, եր-դումը՝ կանոնը աւրել, մարմինը քայքայել, սառը կակղեցնել, հալեցնել. կրաւորականով՝ մի տեղ իջնել, գիշերել, պաշտօնից վտա-րուիլ, մեռնիլ ևն. իմաստի զարռառման հա-մար հմմտ. արաբ. [arabic word] hall «լուծել, քանդել, իջևանիլ, գիշերել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 180) ՍԳր. Եզն. Ոսկ. լուծումն Կոչ. Վեցօր. լուծութիւն «հեղուկ վիճակը» Վեցօր. «թուլու-թիւն» Եւս. պտմ. «հաւատքի մէջ տկարու-թիւն» Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. լուծանք «վը-նաս» Փիլ. անլոյծ Իմ. ժէ. 16. դժուարալոյծ Ոսկ. ես. գօտելոյծ Լմբ. պտրգ. անդամալոյծ ՍԳր. դիւրալոյծ Եփր. աւետ. անլուծակի «անքակտելի կերպով» Կնիք հաւ. 26. լու-ծողական, լուծարք, անլուծելի (նոր բառեր) իչ,
• -Բնիզ հայ բառ՝ հնխ. leu-կամ lou-ար-մատից՝ որ աճել է մեր մէջ -g*/︎ մասնիկով. -արմատի պարզ ձևը ցոյց են տալիս յն-λόω «լուծել, արձակել, հալեցնել, վերլու-ծել», λύσις «լուծումն», λύτρον «փրկանք», սաւնս. lunáti «կտրել հեռացնել», lavi-«մանռաղ», lūna-«կտրած», լտ. luō «վճա-րել, հատուցանել», re-luō «լուծել», so-lvo «լուծել, բաժանել», luēs «լուծոյթ, անմա-քուր հեղուկ, հալած ձիւն ևն», իռլ. lun «ոչ-խար» (կտրելու բուրդն ի նկատի ունենալով), անգլսք. álynnan «արձակել», գոթ. luna «փրկանք».-նոյն արմատից՝ -s-աճականով՝ զոթ. lausjan «արձակել, ազատել», fra liusan «կորցնել», laus «ունայն», հհիւս. lauss «ազատ, թոյլ, տկար», հբգ. far-lio-san «կորցնել», lōs «ազատ, զերծ», lōsjan, loson «արձակել, ազատել», գերմ. lósen «լու-ծել», los «ազատ, որ չունի», անգլսք. léas «ազատ, զերծ», անգլ. loose «արձակել, քանդել, բանալ», -less «զերծ, որ չունի» ևն (Boisacq 593, Walde 447, Kluge 310, 507, Pokorny 2, 407, Ernout-Meillet 538)։
• ՆՀԲ առաջին անգամ տուաւ ուղիռ մեկնութիւնը՝ լծորդ դնելով յն. λόω, λ︎. τος, λύσις և լտ. solvo, solutus ձևերը։ Windisch. I7 յն. λύω, ἐλευϑ-ερος, լտ. liber, գոթ. liusan, laus «ազատ»։ Böt-tich ZDMG 1850, 355 և Arica 81. 362 սանս. pluta=լոյծ։ Müller SWAW 38, 578 սանս. ruյ։-Հիւբշ. KZ 23, 395 կա-պում է նոյն սանսկրիտ բառին, հայր հա-նելով եւրոպական lug ձևից։ Տէրվ. Նա-խալ. 103 սանս. ruǰ, լատ. lugere «սգալ» ձևերի հետ՝ հնխ. rug «բեկանել, վշտաց-նել» արմատից։ Meillet MSL 7, 57 յն λόγος «ճկուն, մատղաշ ճիւղ», λυγόω. λυγίζω «ճկել, ծռել, կորացնել ևն», լիթ. lugnas «ճկուն»։ (Նոյնը հաստատում է Boisacq 589 ծան. լատ. luxus «պաշտօ-նից վտարեալ» ձևի միջոցով)։ Հիւբշ. 454 չի ընդունում այս մեկնութիւնը՝ նը-շանակութեան տարբերութեան պատճա-ռաւ, մերժում է նաև յն. λύω «լուծել» համեմատութիւնը՝ ձևի անճամաձայ-նութեան պատճառաւ։ Հիւնք. ծոյլ բա-ռից կամ յն. λόω, λόσω։ Meillet, De indeur. rdmen, էջ 24 լիթ. láuži «կոտրել», հբգ. liohhan «քաշել փրցը-նեւ». լատ. lugeo «լալ, սգալ» ևն ոնտա-նիքին է կցում, որ մերժում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 45՝ նշանակութեան տարբերու-Դեան պատճառաւ։ Pedersen Հայ. դը. լեզ. 44 գոթ. lukan «փակել»։ Patrubá-ny, Monde Orient. 2, 220 և ՀԱ 1908. 274 սանս. klidyati, յն. πλάδος «խո-նաւութիւն», հանգլ. hlaud «մէզ» ևն։ Վերջին անգամ Meillet BSL ж 79, էջ 4 տռուաւ վերի մեկնութիւնը։
• ԳՒՌ.-Ջղ. լուծել, Ախց. Երև. լուծէլ (փո-րի համար).-թրքախօս հայոց մէջ կայ լու-ծել օլմաք «ջուրի մէջ հալիլ» Ատն. (Արևելք 1888 նոյ. 8-9)։
(նրմատ Լուծանոյ. լծ. եւ յն. լի՛օ, լիդօ՛ս, լի՛սիս. լտ. սօ՛լուօ, սօլո՛ւդուս) Լուծեալ կամ լուծանելի, ըստ որում ծորելի. հեղուկ. հոսանուտ. հալեալ. ցնդելի. Սփիռ. անգայտ. անօսր. թոյլ. մեղմ. մեղկ. ῤοώδης, ῤυτός fluidus ἕκλυτος solutilis. ջրօտ, ջրջրկած, վաղուկ, հալած. թուլ, բարակ, նօսր.
Լոյծ բնութիւն ջրոց։ Ի վերայ լոյծ մկանացն ճանապարհորդել։ Լոյծդ մածուած։ Կարծրըն քեզ հոսանուտ է, եւ լոյծն քեզ պընդակազմ. (Եզնիկ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Ժ՟Գ։)
Զիա՛րդ կայ մնայ լոյծն (ջուր ծովու) իւրոց սահմանացն ի ներքոյ. (Առ որս. ՟Լ՟Դ։)
Խաղան յօդս, եւ այսր անդր թեւեն՝ պատառեն զլոյծ եւ զտարած բնութիւնն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Որք կէին լոյծ կրօնիւք։ լոյծ եւ զմեղկ կեանս սիրեն. (Փարպ.։ Խոսր.։)
mute, silent, taciturn;
— բերանով, in silence;
լուռ հաւատք, absolute, blind faith;
լուռ լինել՝ կալ, to be silent, to keep silence, to remain mute, cf. Լռեմ;
լուռ լինել ի թշնամութենէ, to cease from being enemies;
to conceal enmity;
լուռ լինել յաստիճանէ, to be deprived of, to be degraded, deposed;
լուռ լե՛ր, silence! hush! hold your tongue! ի լուռ լե՛ր, do not celebrate;
չկարէր լուռ կալ, he could not refrain from speaking.
• , ի-ա հլ. «անխօս, լռած, սուս» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. որից լուռ լուռ Առակ, ժը. 18. Եւագր. լուռ մուռ Ոսկ. Ճառ ապշխ. էջ 47 (տե՛ս և մուռ). լռել «լուռ մնալ, չխօսիլ. 2. հանդարտիլ, դադրիլ, կենալ, կանգ առնել» ՍԳր. Եւս. պտմ. լռելեայն ՍԳր. Ոսկ. ես լոասէր Եւագր. լռութիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1. Եւս. պտմ. լռեցուցանել ՍԳր. լռուն Վեցօր. 63. լռիկ Ա. մակ. ժա. 5. Ողբ. գ. 28. լռակա-ցութիւն «լուռ մնալը (նորագիւտ բառ) Ճշ 199 ա ևն։
• = Բնիկ հայ բառ. նշանակում էր նախա-աէս «լսող, միտ դնող, ականջ դնող, հլու» և պատկանում է լու, լուր արմատին (տե՛ս լսել բառի տակ), իբր հնխ. k'lus-ri-։ Նշանակու-թեան նոյնպիսի զարգացում ներկայացնում են գոթ. hliuϑ «լսել, ուշադրութիւն, լռու-թիւն», նբգ. hore dochi «լտի՛ր» կամ նաև «լռի՛ր», aufhoren «դադարիլ, կանգ առնել, վերջացնել», հիսլ. hljoδ «լսել, լռել», hljoδr «յուռ, լռիկ»։-Հիւբշ. 454։
• Canini. Et. čtym. 142 գաէլ. lur «ա-ղաղակ»։ Հիւնք. լռել հանում է լսեւ ռա-յից. իսկ լուռ մուռ կրկնականի վերջին մասը կցում է մրմռալ բային։ Վերի մեկնութիւնը տուին A. Torp և Bugge KZ 32, 9։ Հիւբշ. Arm. Gram. 454 կաս-կածով էր վերաբերւում, սակայն յետոյ, իբր ստոյգ ընդունեց (անձնական)։
• ԳՒՌ.-Ախց. լուռ ու մունճ, Տփ. լուր. որից Խրբ. լռանք «համբերութիւն», Զթ. լը'ռիլ «լը-ռել». նոր բառեր են անլռտի «շատախօս», լոուիլ, լոկուիլ «պապանձիլ»։
Ի բայես լսեմ, լուայ. որ եւ ԼՈՒՐ. վարի ընդ բայս։
ԼՈՒ ԱՌՆԵԼ. Տալ լսել. լուր հասուցանել. ազդել. լսելի առնել. ἁκουστόν ποιέω auditum facio.
պատմեցէք յազգս, եւ լու արարէք. (Երեմ. Ծ. 2։)
ԼՈՒ ԼԻՆԵԼ. լսելի լինել. հռչակիլ. Հասնել լրոյ. լսուիլ. լավ կամ խապէր օլմագ. ἡκούσθη, ἡκούσθησαν auditum fuit, audita fuerunt.
Յորժամ լու եղեւ հրաման թագաւորին։ Լու եղեւ վաճառականաց աշխարհին։ Լու եղեն բանքն, զոր խօսեցաւ դաւիթ. (Եսթ. Բ. 8։ Ա. Մակ. Գ. 41։ Ա. Թագ. ԺԷ. 31։)
ԼՍԻ Ւ ԼՈՒ. նխ. ἁκουόντος, ἁκουόντων audiente, audientibus. Ի լուր լսելեաց. լսելով. լսելի լինելով.
Եւ ասէ՝ լու ի լու որդւոցն քետայ։ Պատմեցից ձեզ լու ի լու։ Եւ ասէ ցնոսա՝ ինձ լու ի լու. (Ծն. ԻԳ. 10։)
հրեշտակն ասէ ցայնոսիկ՝ որ շուրջն կային, լու ի լու բանսարկուին. (Սարգ. յուդ. Բ։)
ԼՈՒ Ի ԼՈՒ. cf. ԼՈՒ։ ԼՈՒ 2 (լուոյ, ոց.) ψύλλος pulex. Աղկաղկ եւ չնչին կենդանի առանին՝ սեաւ, կըծանօղ կնճթաւ զմարմինս, եւ ոստոստօղորպէս զմարախ. եբր. փարէզ.
Նաեւ չքոտեօքն զկծեցուցանէ զմեզ, որպէս լուովն եւ ճանճիւ. (Եզնիկ.։)
Լուոյս ջախջախելոյ. (Նար. ԿՂ։)
Որ շուն մեռեալ զինքն, եւ լու ոչ պատկառէր ասել. (Մագ. ԼԱ։)
Սաստիկ նեղեցաւ ի լուէ, եւ արուեստիւ կալաւ զնա. (Վրդն. առակ.։)
ἠσυχάζων, σιώπων, σίγων silens, tacitus. Արմատ Լռելոյ. որպէս Լռեալ. լռիկ. անխօս. անբարբառ. հանդարտ (անձն, կամ բերան). սու՛ս.
Իբրեւ լուռ էր ինքն՝ արար զջուրսն գինի. (Եփր. համաբ.։)
Եթէ լուռ, զխօսելն եւ զայլս ուղղել խրատուն եւ այլն. (Լմբ. սղ.։)
Նոցա գոլ բանիւ լռացն՝ բնախօսութիւն է սիրելութիւն. (Պիտ.։)
հաւատացէ՛ք յերրորդութիւնն՝ լուռ հաւատով. (Ագաթ.։)
Փառաւորէ զաստուած լուռ բերանով. (Ճ. ՟Գ.)
Յորժամ միայն իցէ ճարտարն, լուռ բերանով կազմէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Զիա՞րդ զմեծն հրաժարեցուցեալ՝ զփոքրն լու՛ռ անց եկաց. (Բրս. թղթ.) (իբր մ. այսինքն լռութեամբ)։
ԼՈՒՌ ԼԻՆԵԼ. ԼՈՒՌ ԿԱԼ. ἠσυχάζω, σιωπάω taceo, quiesco. Լռել. անբարբառ կալ. հանդարտել.
Մեղաւոր, լու՛ռ լեր։ Լուռ լեր ... դու լու՛ռ լեր։ Լու՛ռ լեր, եւ լու՛ իսրայէլ։ Լուռ եղէ։ Լուռ եղեն, եւ ոչ ինչ ետուն պատասխանի։ Եւ նոքա լուռ լինէին։ Եւ այրն միտ դնէր նմա, եւ լուռ կայր։ Եւ նա լուռ եւեթ կայր.եւ այլն։
Մինչ լուռն կայր, զմարմինս նոցա բժշկէր. (Շ. մտթ.։)
Գիտաց, եթէնմալուռ ոչ կայ երանելին կոստանդիանոս. (Խոր. ՟Բ. 85։)
Ի լու՛ռ լինէր երեսուն ամ. (Ոսկիփոր.։)
Զմանկունս լուռ լուռ ուսուցանիջի՛ր. (Եւագր. ՟Ժ՟Է։)
Շրջէր կայէն զօրէն շնչաւորի իբրեւ զարձան գնայուն լուռ մուռ. յն. լռեալ. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Բ։)
prince, sovereign, despot;
minister;
magistrate;
ruler, governor, chief, commander;
—աց —, — աշխարհի, the sovereign, the king;
prince, crown-prince, heir-apparent;
— զօրուն, general of the army;
—երգոց, cf. Դասապետ;
—ք, the authorities;
— լինել, to rule, to command, to be in power, in authority;
— առնել զոք, to give power to some one;
— էր իւրոց ախտից, he was master of himself, or his own master;
քում գլխոյդ չես —, you are not lord of your own life;
չէ —, he cannot, he is not authorised to;
cf. Թեկն.
• , ի-ա հլ. «իշխող, տէր, մեծ, զօրա-ւոր» ՍԳր. Կոչ. իշխանական Ագաթ. Վեցօր. Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. բ. 3. իշխանաբար Ոսկ. լհ, ա. 18. իշխանակին Կորիւն. իշխանութիւն ՍԳր. անիշխանութիւն Ոսկ. եբր. Եւս. քր. անձնիշխան Ա. Եզր. դ. 8. Ագաթ. Եզն. ինքն-իշխան Ագաթ. Կոչ. հոմիշխան Խոր. սակաւ-իշխանական Փիլ. անիշխանական, իշխանա-վայել (նոր բառեր)։
• -Իրան. xšāna-ձևից. հմմտ. սոգդ. 'γšwn (կարդա՛ axšāvan) «թագաւոր» =բուդ. սոգդ. γšуwn (կարդա՛ axšēvan). հայերէնը այս axšāvan ձևից կրճատված չէ, այլ ենթա-դրում է *xšāna, որի յարաբերութիւնը նոյն է, ինչ որ զնդ. -pāna, -pāvan։ Ըստ այսմ բա-Հանում ենք իշխել բայից, որ է xšayami։ -յաւելվածը š-ի կամ s-ի մօտ հիւս. պահ-լաւական է (Benvenist REA ❇ (1929), էջ 8)։ Ատուգաբանութեանց պատմութիւնը տե՛ս իշխել բառի տակ։
իշխօղ ոք. տիրօղ. տէր հպատակաց. պետ. նահապետ. գըլուխ. առաջնորդ. զօրաւար. նախարար. դատաւոր. աւագանի. վերակացու եւ գլխաւոր ինչ եւ է կարգի. տէր, պարոն, մենծը, գլուխը, աղա, սահապ. որպէս ἅρχων princeps յոքն. ἅρχοντες principes, et magistratus. ... Երկոտասան իշխանք նոցա ըստ ազգաց իւրոց։ Երկիր պագցեն քեզ իշխանք։ Սիւքեմ, որ իշխանն էր երկրին։ Երէց տան իւրոյ՝ իշխան երկրին։ Կացո՛ նոսա իշխանս ի վերայ իմոց խաչանց։ Յանդիման եղեն թագաւորք երկրի, եւ իշխանք ժողովեցան ի միասին։ Իշխան մի մատուցեալ երկիրպագանէր։ Եկն յիսուս ի տուն իշխանին։ Միթէ ոք յիշխանաց հաւատա՞ցի նա։ Իշխանք ազգաց տիրեն նոցա։ Իշխան զօրուն լինիցիս։ Իշխանք ղեւտացւոց։ Իշխան Երգոց (եւ երգչաց)։ Իշխանաւն դիւաց հանէ դա զդեւս. եւ այլն։
Զասացեալսն իսկ իշխանս՝ այժմ պաշտօնեայս օրինաց կոչեցի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Իշխանք ոչ են յերկիւղ բարեագործոց, այլ չարաց. (Հռ. ՟Ժ՟Գ. 3։)
Եւ կամ յիգականն. ἁρχούσα . որ եւ Տիկին.
Ասացեր, յաւիտեան կացից իշխան։ Իշխան աշխարհին եղեւ հարկատու։ Ամենայի իշխանքն՝ արք եւ կանայք. (Ես. ՟Խ՟Է. 7։ ողբ. ՟Ա. 1։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Ե. 25։)
Կամ ἁρχή . որ է Սկիզբն, եւ գլուխ.
Զի քո զօրութիւնդ իշխան է արդարութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 16։)
Եւ որպէս δυνάστης dynasta, potens հզօր.
Խօսեցաւ յովսէփ ընդ իշխանսն փարաւոնի։ Ոչ նենգել զարդարն՝ իշխանաց յիրաւանց վերոյ։ Տուրք մարդոյ ընդ իշխանս նստուցանեն զնա։ Վա՛յ իշխանացդ՝ որ խառնեն զցքին։ Զիշխանս յուդայ, եւ զիշխանս երուսաղէմի.եւ այլն։
Որպէս ἠγεμών, ἠγούμενος dux. որ եւ ԶՕՐԱՎԱՐ. ԱՌԱՋՆՈՐԴ.
Սոքա են իշխանք՝ որդիք եսաւայ։ Իշխան թեման, իշխան ովմար եւ այլն։ Առ իշխանս արքային բաբելազւոց։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Եւ գոյ դոցա իշխան. դարձի իւրաքանչիւր ոք ի տուն իւր։ Ի քէն ելցէ ինձ իշխան. եւ այլն։
Բաժանեցաւ երկիր իշխանաց ժողովրդովք։ Լե՛ր մեր իշխան։ Ոչ եղեց ձեզ իշխան։ Իշխանաց զօրուն։ իշխան տանց տոհմիցն իւրեանց։ Աբեսսա էր իշխան երիցն.եւ այլն։
Գորգոնոս իշխան հետեւակ զօրուն. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Որպէս ἑξουσιαστής, ἑξουσιάζων potestatem habens. կարօղ. ունօղ զիշխանութիւն. գատըր.
Աստուած, հզօր, իշխան։ ոչ է մարդ իշխան որդւոյ արգելուլ զոգի։ Իշխան եղեւ մարդն ի վերայ մարդոյ չարչարել զնա։ Իշխան արար զնա ուտել ի նոցանէ։ Ոչ առնիցէ զնա աստուած իշխան ուտել ի նմանէ.եւ այլն։
Եթէ քում գլխոյդ չես իշխան, զիա՞րդ ընկերին լինիցիս. (Մանդ. ՟Բ։)
Յորքան իշխան էր իւրոցն ախտից. (Նիւս. բն.։)
Իշխան արար զնա դնել զանունս (կենդանեաց). (Եփր. ծն.։)
Կամ κύριος dominus. Տէր
Յազգ օտար չէ՛ իշխան վաճառել. (Ել. ՟Ի՟Ա. 8։)
Իշխանք ձեր սրով անկցին. (Ես. ՟Գ. 25։)
Տեսանեմ զոմանս իշխան գոլ, որպէս աստուածայինն. եւ զոմանս իշխան՝ եւ ընդ իշխանութեամբ, որպէս զմարդկայինս. (Սահմ. ՟Ժ։)
Հասարակաց ամենայն մարդկան իշխանաց եւ իշխեցելոց. (Պիտ. Իսկ Ղեւտ. ՟Ի. 3. եւ 4.) ուր ըստ յն. եւ հյ. է իշխան, ի լտ. դնի՝ մողոք, կամ չաստուած մողոքայ։
ԻՇԽԱՆԱՑ ԻՇԽԱՆ. Այն որ մեծ է եւ ի վեր քան զայլ իշխանս պետութեանն.
Յորժամ իշխանաց իշխան ասեմք, յայտ ամնեմք զթագաւոր. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։)
Փեսեյացեալ էր աշոտոյ իշխանաց իշխանի. (Յհ. կթ.)
ԻՇԽԱՆ ԼԻՆԵԼ. ἅρχω impero τολμάω audeo եւ այլն. որպէս իշխանկարգիլ, ունել իշխանութիւն. կարօղ լինել. եւ Իշխել, համարձակիլ. տե՛ս եւ ի նախադրեալ բանս.
թողեալ զքաղցրութիւն իմ՝ երթայցեմ իշխա՞ն լինել փայտից. (Դտ. ՟Թ. 13։)
Իշխան լիցի արկանել ծիրանիս։ Իշխան լիցիս հատանել առանձինն դահեկան. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 43։ ՟Ժ՟Ե. 6։)
Մի՛ ոք իշխան լիցի յանդիման պաշտել զաստուած ի կամս իւր ածէ յառնել զբարին. (Յճխ.։)
Չէ նա իշխան երդնուլ. քանզի քրիստոնեայ է. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 5։)
Յառաջ քան զմկրտութիւն ընդ զօրս թշնամւոյն մարտնչել իշխան մի՛ լինիր. (Կոչ. ՟Գ։)
oil olive-oil;
butter;
ointment, salve, ungnent;
pomatum;
essence, essential oil;
perfume;
—ք անուշունք, անուշից, perfumery;
— օծութեան, extreme unction;
holy oil;
chrism;
— ողորմութեան, alms, charity;
օծանել զերեսս անոյշ —ով, to anoint one's face with precious ointment;
առնուլ զհոտ —ոյ, to smell of oil;
զտել զ—, to clarify oil;
խանութ —ոյ, oil-shop;
հնձան —ոյ, oil-press;
վաճառականութիւն —ոյ, the oil-trade;
շիշ —ոյ, oil-bottle, or cruet;
— սեղանոց, salad-oil.
• , ո հլ. «եղ, ընդհանուր առմամբ պարարտութիւն, մասնաւորապէս՝ ձեթ, կա-րագ, եկեղեցական միւռոն» ՍԳր. Ոսկ. որից ունինք՝ ծառ իւղոյ «մի տեսակ ծառ. eleag-nus angustifolius L» (ըստ Արթինեան. Ածա-շունչի տունկերը, էջ 158) Ես. խա. 19. իւղա-գործ ՍԳր. իւղաթուրմ Գ. մակ. դ. 6. իւղեալ Ոսկ. ես. իւղիկ Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. իւղեփեաց ՍԳր. ևն։ Գրուած է նաև եւղ կամ եղ. վերջի-նը գաւառական մի ձև է, որի հոլովական ձե-ւերն են՝ սեռ. եղու Շնորհ. առ միք. պտր. (տե՛ս Շնորհ. ընդհ. տպ. Եմ. 162), բց. լե-ղոյն Կոստ. երզն. 79, որից եղագլխութիւն Վահր. յար. եղաման Եղիշ. երէց. եղարկել «օծել» Լմբ. պտրգ. եղենի «ձիթենի» Վստկ։ Նոր բառեր են իւղաներկ, իւղանկար, իւղա-նկարիչ ևն։ Եղեցան «իւղ սրսկելու գործիք». ունի Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 257 (ըստ Թոփ-չեան, Mitteilungen des Seminars fur Ori. ent Spr. Berlin 1904, էջ 145)։
• = Փոխառեալ է Միջերկրեան կորած մի լե-զուից, որից են նաև յն. ἔλαιον «իւղ», ελαια «ձիթենի» (հին ձևերն են ἐλαιfον, ἐλαίfα). յունարէնից են ծագում լտ. oleum, olivum «իւղ», olea, oliva «ձիթենի». և սրանցից՝ ուղղակի կամ անուղղակի փոխառութեամբ՝ հֆրանս. oil, ֆրանս. huile, իտալ. olio, սպան. oleo, ռում. oleǰ, գոթ. alēw, հբգ. olei, oli, հոլլ. olie, անգլսք. ele, գերմ. öl, անգլ. oli, հսլ. olèǰ, ռուս. eleù, սերբ. olaǰ, չեխ. լեհ. oleǰ, լիթ. alēǰus, հին կիմր. oleu, ալբան. uli, հունգար. olaǰ ևն հոմանիշները (Walde 538, Boisacq 237, Berneker 264, Kluge 355)։-Հիւբշ. 393։
• ՆՀԲ թրք. yaγ, յն. ἐλαιον, լատ. ole-um ձևերի հետ։ Այս յն. և լտ. բառերի հետ են դնում նաև Peterm. 29, 39 Windisch, 17, Lag. Urgesch. 907։ Իսկ Müller SWAW 41, 10 և Bugge, Btrg. 16 դնում են ուղղակի փոխառեալ յունա-րէնից։ Մորթման ZDMG 24, 80 ևն ցե-ղակից! է դնում թրք. yaγ բառին։ Bug-ge, Etrusk. u. Arm. 94 ետր. elealieϑi-իւղալի։ Հիւնք. յն. ὄγρός «թոյլ, կակուղ» բառից։ Սանտալճ. L'idiome 14 ռևեռ ülini։ Պատահական նմանութիւն ունի հնխ. selp «իւղ, պարարտութիւն», որ կա-րող էր տալ ճիշտ հյ. եւղ. հմմտ. լն. ἔλπος «իւղ», կիպր. ἔλգος «կարագ». սանս. sarpi-«մաքուր կարագ», անգլսք. sealf, հբգ. salba «սպեղանի» (Boisaq 246, Kluge 406)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. եղ, Ագլ. Ակն. Զթ. Մկ. էղ, Սլմ. Վն. յեղ, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ոզմ. Պլ. Ռ. Սեբ. յէղ, Սչ. յէխ, սեռ. յէղի, Ասլ. յէ'ղ, Տփ. յիղ, Տիգ. յըղ. -այս բոլորը գալիս են եղ ձևից. իսկ բուն իւղ ձևի ներկայացուցիչն է Ջղ. ուղ։ -Նոր բառեր են եղով, եղուիլ, եղտես, եղօշ-նակ, եղաթաթախ, եղալաւաշ, եղակալել, ե-ղաձու, եղաման, եղաշոռ, եղասրոց, եղեղէն, եղոտիլ ևն։-Հետաքրքրական բառ է իւղա-հալ, եղահալ «մէջը իւղ հալեցնելու փոքր ա-ման». որ ձայնական փոփոխութիւններով ղարձել է եղհալ Երև. Բբ., էխալ Ակն. Սեբ., ուխալ Բլ. Խն. Մշ. -այս վերջինների մէջ խ ներկայացնում է ղհ (տե՛ս Լումայ 1898, Բ գիրք, էջ 147) և ըստ այսմ պատահական նմանութիւն ունի մեր բառի հետ սանս. iikha «պտուկ, սան»։
• ՓՈԽ.-Գւռ. եղ (yeγ) ձևը փոխառութեամի մտած է գրեթէ բոլոր թաթարական լեզուների մէջ. բայց որովհետև թաթարականում դ ձայնը ծանր բաղաձայն (saqil) է համար-ւում և չի կարող հետևաբար e ձայնաւորի մօտ գտնուիլ, այլ a (հմմտ. օսմ. aγlamaq «լալ», aγəl «փարախ», yaγmur «անձրև», уaγəт «կեղ», yaγəž «գորշագոյն», ayaγəm «ոտքս» ևն), ուստի գւռ. yeγ ձևը դարձել է yaγ, այսպէս՝ ունինք օսմ. [arabic word] ︎ yaγ «իւղ, ճարպ», [arabic word] yaγlə կամ [arabic word] yaγlu «իւ-ղոտ, պարարտ, կեղտոտ», [arabic word] yaγǰə «իւղավաճառ, իւղարար», [arabic word] yaγla-maq «իւղոտել, իւղել», [arabic word] yaγləq «թաշ-կինակ» (նախնաբար «կերակրի ճենճը սրբե-լու շոր». օսմ. այս բառից փոխառութեամբ ձևացած են Պլ. յաղլըխ, յալլըխ, Սչ. Ռմ. լա-լեխ, Ղրբ. յա՛լլուխ, յա՛լլըխ «թաշկինակ»). [arabic word] yaγlanmaq «իւղոտուիլ», [arabic word] ič̌ yaγə կամ [arabic word] don yaγə «ճրագու», [arabic word] tere yaγə «կարագ» ևն (տես Մ. Ա-ռևևեան. Ընռարձակ բառ. տճկ. հայ. գաղ. Պօլիս 1888), արևել. թրք. [arabic word] ︎ yaγ «ճարպ, կարագ, իւղ», [arabic word] yaγčamur «տաք հաց, որ կարագով շաղախում և քաղցր գի-նիով ուտում են» (հմմտ. գւռ. ճմուռ, եղաճը-նուռ), [arabic word] yaγəqmaq «գիրանաւ». ❇ [arabic word] ︎ yaγlaγu «սպեղանի», [arabic word] su-уaγə «սև կարագ» (տե՛ս Pü de Courteille Dict.
• lurk-orient. Paris 1870), Կաշգարի և Եար-խանդի բարբառով՝ [arabic word] ︎ yaγ «ճարպ, իւղ», [arabic word] ︎ yaγlanmaq «գիրանալ», [arabic word] уaγlamaq «իւղոտել», [arabic word] yaγləq «իւղ սրբելու շոր» (տե՛ս R. B. Shaw, A Sketch of tbe turki language as spoken in eastern Turkistan, Kashghar and Varkand, Calcut-ta 1880), չաղաթ. ❇ կամ [arabic word] ︎ yāγ «իւղ, ճաոա», [arabic word] yaγlik «ճաշից յետոյ ձեռք սրբելու թաշկինակ» (տե՛ս Vambery, caga-taische Sprachstudien, Leipzig 1867). ույ-գուր. [arabic word] ︎ уax, կիրգիզ. [arabic word] ǰau (այս լեզուի մէջ բառասկզբի y դառնում է միշտ ǰ. ինչ. պրս. yabān «աւերակ, անշէն» և yar «բարե-կամ, սիրելի»>կիրգիզ. ❇ jaban., [arabic word] jar), ալթայ. yu, կարագաս dyaz, կոյբալ. tyak, սոյոթ. tyax, կանդակով tyag, եաքուդ. aga «իւղ, ճարպ»։ (Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. [other alphabet] yu2 «իւղ, պարարտու-թիւն, կարագ»)։-Այս բոլոր բառերը ժԳ դա-րուն՝ թաթարական տիրապետութեան ժամա-նակ՝ անցել են թաթարներին։ Հայերը կարա-գի պատրաստութեան համար առանձին մի ձև ունին. փոխանակ կաթից կամ սերից հանելու կարագը, ձձումով կամ խնոցիով մածունից են հանում։ Թաթարները Հալաս-տանի մէջ սովորելով հայերից կարագի պատրաստութեան այս եղանակը, տարին և տարածեցին Թաթարիստանում, նիւթի հետ բառն էլ փոխ առնելով։ Իւղի բնիկ թաթարա-կան բառերն են՝ թաթար. šalγan, կոյբալ-կարագաս. salgan, արևել. թրք. tosum, մոն-գոլ. [hebrew word] tosun «կարագ, իւղ», եա-կուտ. səa կամ sāl, չուվաշ. sǰu, չաղաթ. may «իւղ, ճարպ», maxlik «իւղոտ», may-lamaq «կեղտոտել», ույգուր. mayunmaq «կեղտոտիլ», խըրղըզ. mayluq «թաշկինակ անձեռոց», հունգար. vay «կարագ» ևն։ Vam-bery (Etymologisches Worterbuch der Turko-tatarischen Sprachen, Leipz. 1878) հայերէն ձևին ծանօթ չլինելով՝ չէ կարոռա-ցել ուղիղ մեկնութիւն տալ յիշեալ թաթարա-կան ձևերին.-էջ 109, ❇ 120 jag, ag դրել է իբրև բնիկ բառ, իսկ էջ 213, N 231 դրել է maǰ, jagh արմատը և այս երկուսը ուզում է իրար կապել հունգար. vaǰ «կարագ» բառի միջնորդութեամբ, առանց մտածելու թէ may և yaγ ձևերը միևնոյն լեզուի մէջ և միև-նոյն ժամանակ գտնւում են կողք կողքի և հետևաբար չեն կարող իրարից յառաջացած լինել։-Օսմանեան թուրքերէնից փոխ առ-նուած ւենելով՝ անուղղակի մեզանից են փո-խառեալ սերբ. jag «իւղ, ճարպ», jaglek «թաշկինակ», քրդ. [arabic word] ︎ yaγ «կարագ», kere-yaγi «կարագ-եղ», լազ. yaγi «իւղ», վրաս. იაღლუ իաղլու «մի տեսակ խմորեղէն, аладья», იაღლავამი իաղլավաշի «իւղով ու խմորով շինուած խառնուրդ՝ որ վէրքի վրայ են դնում կամ ուռեցքի» (հյ. իւղալա-ւաշ ձևից)։-Սակայն ուղղակի հյ. իւղ ձևից է վրաց. იუღი իուղի «իւղ» (ըստ Մառ, Teкe-ть и paзcк. IV յաւել.)։
ἕλαιον oleum. որ եւ ստէպ գրի ԵՒՂ (նովին հնչմամբ, իբր եո՛ւղ. ռմկ. եղ. թ. եաղ. յն. է՛լէօն. լտ. օ՛լեում) Ձէթ. պարարտութիւն մզեալ ի պտղոյ ձիթենւոյ, յուտեստ, եւ ի լոյս ճրագի եւ այլն.
Պանս բաղարջս օծեալ իւղով։ Իւղ լուսոյ։ Իւղ օծման։ Տու՛ք մեզ յիւղոյդ ձերմէ. զի ահա շիջանին լապտերքս մեր։ Իւղով սրբով իմով օծի զնա։ Օծանէին իւղով զհիւանդս։ Օծցեն իւղով յանուն տեառն. եւ այլն։
Որ եւ նմանութեամբ ձայնի եւ խորհրոյ՝ ըստ յն. եւ հյ. ստէպ դնի որպէս նշանակ ողորմութեան.
Իւղ ողորմութեան. (Նար. ՟Կ՟Ը։ Ոսկ. ստէպ։)
ԻՒՂ. βούτυρον butyrum. Կոգի. կարագ. թէրէ եաղը.
Իւղ եւ մեղր կերիցէ։ Ի բազմութենէ կաթինն կերիցէ իւղ. (Ես. ՟Է. 15. 22։)
ԻՒՂ կամ ԻՒՂ ԱՆՈՅՇ. ԻՒՂՔ ԱՆՈՒՇՈՒՆՔ. μύρον unguentum. ըստ յն. ասի Մի՛ռօն. որ եւ ի՛ մեզ ՄԻՒՌՈՆ, ՄԵՌՈՆ.(յորմէ մէռհէմ, մէլղէմ, որ եւ ռուղէն, կիւլ եաղը, միսկ եաղը եւն) Այն է իւղ օծման անուշահոտ ի պէսպէս ծաղկանց եւ ի խնկենեաց հանդերձ այլ եւ այլ խառնուծովք եւ հանդերձանօք ըստ օրինի իւղագործաց. Տե՛ս (Երգ. ՟ա. 2. եւ 3։ ՟բ. 5։ ՟դ. 14։ Ել. լ. 25։ Սղ. ՟ճլբ. 2։ Առակ. ՟իե. 9. եւ այլն։ Ղկ. ՟Ե. 46. եւ այլն։ Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Լ՟Ա. ՟Լ՟Գ։ Մագ. ՟Ա։ Շար.։)
Այնու իւղով անուշանայցեմք. յն. ἅρωμα , որ ի սուրբ գիրս դնի Խունկ։
mountain;
— տեառն, — սուրբ, heaven, paradise;
լիրինք յաւիտենից, յաւիտենական or մշտնջենաւոր, the angels, the prophets, the apostles;
արտեւան, գագաթն, կատար լերանց, the summit, the ridge of the mountain;
կապան, կիրճ լերանց, strait, defile, pass;
գօտի, շղթայ, պար լերանց, chain, ridges of mountains;
հրաբուղխ լեառն, volcano, a burning mountain;
սառնատափ լերինք, glaciers;
լուղական լերինք, iceberg;
մոլորակային, լուսնային լերինք, the planetary, the lunar mountains;
զլեառն լեռնայն գնալ, to go from mountain to mountain, or by mountain paths;
լեառն Սինա, Մասիս, mount Sinai, Ararat;
իբրեւ զլերինս ելանէին բարձրանային փրփրադէզ ալիքն, the foaming waves ran mountains high;
եւ լեառն մուկն ծնաւ, the mountain brought forth a mouse.
• , ն հլ. (լերին, -ռնէ, -րամբ, -րինք, -րանց. յետնաբար՝ յգ. լեռունս Անկ. գիրք հին կտ. 301) «լեռ, սար» ՍԳր. ածանցման մէջ երևան է գալիս սովորաբար սղեալ լեռն-ձևով. ինչ. լեռնաբերձ Եզն. լեռնական ՍԳր. Ագաթ. լեռնակեաց Կորիւն. լեռնակողմն ՍԳր. լեռնաձև Եզն. Ագաթ. լեռնային ՍԳր. լեռնասէր Վեցօր. լեռնոտն Յուդթ. զ. 9, է. 9 լեռնանալ «ամառանոցի համար լեռը բարձ-րանալ» (այս նշանակութիւնը չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Բ. 129. բայց ունինք նաև առանց սըղ-ման՝ լեառնական Բուզ. լեառնանալ Ա-գաթ. -սեռ. լերին ձևից է լերինաթինդ Նար. տաղ. իսկ լերանց ձևից՝ լերանցամէջ Վեց-օր.-նոր բառեր են լեռնաշղթայ, լեռնոտ ևն։
• Peterm. 29, 30, 42 սանց. σiri հոմա-նիշի հետ։ Gosche 34 սանս. giri, զնդ. gairi, հպրս. *Ἀρταγῆραι։ Böttich. ZD-MG 1850, 355 սանս. և զնդ. ձևերը։ Müller SWAW 38, 588 նաև աֆղան. [arabic word] γar։ Տէրվիշ. Altarm. 26 և Մասիս 1881 մայ" 6 սանս. և զնդ. ձևերի հետ նաև հսլ. gora «լեռ»։ Bugge, Beitr. 8 ւտ. clivus «բլուր», հհիւս. hlaiva, գոթ. hlaiw, անգսք. hlāw, հբգ. hlēo «գերեզ-
• ման», յն. ϰλιτύς «բլուր», իռլ. sliab «սար», լիթ. szlaītas «լեռան լանջ, դար» ևն ձևերի հետ. հայր դնում է հնխ։ k'leivar-ձևից՝ ն յաւելուածով (հմմտ. Bartholomae, Stud. II 27 ծան)։ Մառ. Արաքս 1890 Ա. 111 մերժելով այս՝ հյ. վեր և գեր-ձևերի հետ միասին կցում է զնդ. gairi բառին։ Հիւբշ. 451 անապա-հով է համարում Bugge-ի մեկնութիւնը։ Հիւնք. լեառն ուղղականը տեառն բա-ռից, իսկ լերին և միւս հոլովները՝ լինիմ բայի հրամայականից։ Յ. Գ. Մ. Պատմ գրակ. 15 եբր. հար «տար» ռառե հետ։ Fneйe, Cбор. мат. Kавк. 31, 5 յն. λέπος «ժայռ» բառի հետ. վերջաւորութեւ-նը համարում է մասնիկ, ինչ. ամ-առն. ձմ-եռն։ Scheftelowitz BВ 28 292 և 29 59 գոթ. hleira«վրան»=հբգ. leitara։ Walde 170 և Boisacq 471 դնում են Bugge-ի մեկնութիւնը, Walde 171 նաև վերջինը։ Պատահական նմանութիւն ու-նին խունսագ. mer, աւար. ջար. անցուգ. mēr, սամոյ. mari, մոկշա mar «սար»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. լեռ, Ակն. Զթ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. լէռ, Հճ. լէր, Ասլ. Խրբ. Սեբ. լmռ. միւս-ները գործածում են սար հոմանիշը. -Երև. լէռ կայ միայն «պինդ քար» իմաստով։-Նոր բառեր են լեռլանջ, լեռուոր, լեռնցի, լեռ-նախնձոր։
ὅρος mons Բարձր մասն երկրի հաստահիմն եւ լայնանիստ՝ ի բնէ ի վեր կուտակեալ, եւ որպէս կոհակ կամ բլուր մեծ դիզացեալ. լեռ, սոր. սանս. կիրի. յն. օ՛ռոս (որ եւ սահման՝ իբրուեզր տեսութեան).
Լեառն աստւծոյ, լեառն պարարտ։ Ի գլուխ լերին։ Լերինք բարձունք։ Բարձրութիւնք լերանց։ Լերանցն մշտնջենաւորաց կամ յաւիտենից։ Ի լերինս արարադայ. եւ այլն։
Նմանութեամբ ասի զերկնից, զեկեղեցւոյ, զհրեշտակաց եւ զմարդկանէ, զառաքելոց եւ զմարգարէից. որպէս յայտ է յամենայն գրոց։
ԶԼԵԱՌՆ ԼԵՌՆԱՅՆ. մ. ԶԼԵՌՆ ԼԵՌՆԱՅՆ. εἱς τὴν ὁρεινήν in montanam παρὰ τὸ ὅρος τὸ ὅρος a monte montem. Լեռնէ ի լեառն. զլեառն ի լեռնէ. ընդ լեռնայն այրս. լեռնէ լեռ.
indigo;
գործատուն լեղաի, indigo manufactory.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ կապոյտ ներ-կանիւթ. 2. նոյնը արտադրող բոյսը» Գա-ղիան. Վստկ. 203. Բժշ. որից լեղկի հունտ Բժշ. (իբրև թրգմ. արաբ. ❇ habb-ál-nil «convolvulus Nil» բառի, որ տար-բեր բոյս է. տե՛ս Կամոա, թրք. թրգմ. Գ. 370).-Կամրկապցին սխալ կարդալով Գա-ղիանոսի ձեռագիրը՝ գրում է լելեղակ, որ նոր վրիպակով ՀԲուս. § 896 շինում է լելե-զակ «եղիճ» (տե՛ս Նորայր ՀԱ 1922, 396)։
• = Պհլ. *lelak բառից։ Ինչպէս բոյսի և ներ-կանիւթի, նոյնպէս և բառիս ծագումը հըն-դիկ է. հմմտ. սանս. [other alphabet] nīla, հինդուստ. [arabic word] nil «կապոյտ. 2. լեղակ», [arabic word] lil «լե-ղակ», գնչ. nilé, nili. «կապոյտ». -սրանցից փոխառեալ են պրս. [arabic word] nēl «լեղակ», [arabic word] nēla կամ [arabic word] nēlī «կապոյտ գոյն». պարս-կերէնից փոխառեալ են արաբ. [arabic word] nil «լե-ղակ (բոյսը)», [arabic word] nilaǰ «լեղակ (նիւթը)». որոնք անցնելով Եւրոպա, տուել են սպան. añll añir. պորտ. anil, հին ֆրանս. anil «լեղակաբոյս», որից aniline քիմիական մարմինը։ Հայ բառը ծագում է պհլ. *lēlak ձևից, որի պրս. [arabic word] *lēla ձևից են յառաջա-ցած վրաց. ლილა լիլա և նոր յն. λουλάϰη «լեղակ»։-Հիւբշ.
• Ուղիղ մեկնեց նախ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 660, որ մոռացել է յիշել Arm. Gram.
• ԳՒՌ.-Ջղ. լեղակ, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. լէղակ, Ալշ. Ննխ. լէղագ, Տփ. լի՛ղակ, Զթ. լէղօգ, լէղոգ, Մկ. Սլմ. լօղակ, Մշ. լօղագ։-Նոր բառեր են լեղակաջուր, լե-ղակշրել, լեղկապոյտ։
ἱνδικόν indicum. իտ. indaco. Ներկ երկնագոյն կամ կաթնագոյն. որ եւ ասի ՄՇԿԱՆ ԵՂԻՃ, եւ ՀՆԴԻԿՈՆ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
gall;
bile;
gall, spleen, rancour, malice, wrath, choler;
bitter;
պարկ լեղւոյ, gallbladder.
• (-ղւոյ, -ղեաւ) «լեարդի լեղին» ՍԳր. Ագաթ. «դառն» Ոսկիփ. գրուած է նաև ղեղի (այսպէս օր. կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձ. էջ 107, Եփր. ղևտ. էջ 214), լեղ՝ որ բուն արմա-տական ձևն է, և որից կազմուած են լեղա-նամ Կոչ. 260 (տպ. լեղեհամ), լեղախառն Մծբ. լեղութիւն Ոսկիփ. Վստկ. նաև ղեղա-ման «լեղիի պարկը» Կալիսթ. 172. ղեղաւոր Յճխ. առաջին ձևից է մեծալեղի Ոսկիփ։
• Peterm. 29 լտ. fel, bilis, հմմտ. յն. χόλος «լեղի, մաղձ»։ Տէրվ. Altarm. 26 հգերմ. gallan-, գերմ. Galle, հսլ. žluti, փարս. zāra, յն. χόλος, γολή, լտ. fel, fellis ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. γλυϰύς «քաղցր, նշանակէ և երբեմն լեղի»։ Pat-rubány ՀԱ 1908, 246 լտ. lascīvus «խօլ, խենթուկ, աշխոյժ» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Վն. լեղի, Ջղ. լեղին, Ոզմ. լէղէ՝, Ագլ. Ալշ. Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սլմ. Սչ. Տիգ. լէղի, Զթ. լէղը՝, Ասլ. լէ՛ղի, Սեբ. լmղի, Տփ. լի՛ղի, Շմ. լըղի, Մրղ. լէօղիւ, լեղու, Մկ. լէղը, Ղրբ. լը-ղէ. բոլորն էլ ունին թէ՛ «լեղապարկ, մաղձ» և թէ «դառն» նշանակութիւնները. միայն Խրբ. տարբերում է լէղի «դառն» (ած.) և լէ-ղունցք «լեղի» (գոյ.), Շմ. լրղի (գոյ.) և ա-կու-լըղի (ած.), Տիգ. լէղի (ած.) և լէղmգ (զոյ.), Ղրբ. լղէ (գոյ.) և աղու (ած.)։ Նոր բառեր են լեղաճաք, լեղապատառ, լեղակը-տուր, լեղանալ, լեղուանալ, լեղաքամ, լեղի-մարխ, լեղնտրուկ, լեղուիլ, լեղվռթայ, անլե-ղի, յատկապէս յիշելի է լեղիճ Սվ. «լեղա-պարկ»։
որ գրի եւ ՂԵՂԻ. χολή fel, bilis Հիւթ կանաչ եւ ամենադառն ի փոքրիկ քսակ մաշկեղէն ընդ լերդիւ կենդանւոյ. cf. ՄԱՂՁ.
Լեղի իժի ի փորի իւրում։ Զլեղիս ձկանս։ Ետւն նմա ըմպել գինի ընդ լեղի խառնեալ. (Յոբ. ՟Ի. 14Մ Տոբ. ՟Զ. 7։ Մտթ.։ ՟Ի՟Է. 34։)
Իսկ (Օր. ՟Լ՟Բ. 32։)
Խաղող նոցա խաղող լեղի. իմա իբրեւ զլեղի, եւ կամ լեղւոյն դառնութեան։ Զողկոյզ դառնութեան լեղւոյ. (Նար. ՟Հ՟Ե։ Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
Ետուն պէտս ըմպելոյ, այլ կերակրելոյ. (Ոսկիփոր.։)
bran;
— ձկանց, scale;
— գլխոյ, scurf of the head, dandruff;
քերել զ—ս ձկան, to scale.
• , ո հլ. «մաշկաձև կեղևանք ցորենի» Բարուք. զ. 42. Եփր. Գ. կոր. 122. Մանդ, «ձկան թեփը» ՍԳր. Կոչ. 39. «մարդու մար-մընի և գլխի թեփ» (գաւառականների և նոր գրականի մէջ). որից թեփամորթ Վեցօր. 132 թեփուկ «մարմնի ճերմակ քոս» Ղևտ. ժգ. 39. թեփոտ Վրդ. ծն. թեփոտեալ Բրս. թղթ. թե-փակեր Պատմ. սհմ. էջ 26։
• ԳՒՌ.-Այշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. թեփ, Սչ. թեփ (ցորենի), թէփուգ (գլխի). Ննխ. թէփ (ցորենի), թէփուգ (գլխի). Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. թէփ, Ասլ. թէ՝փ, Ագլ. Զթ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Տիգ. Տփ. թիփ, Նզմ. թիփ (ցորենի). թէփօր, թէփօկ (ձկան). -նոր բառեր են՝ թեփոտիլ, թեփակալել, թե-փահանել, թեփնել, թեփանք, թեփուկ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. თებო թեբո «գլխի թեփ». (բուն վրացական բառն է კერტლი քերտլի. հայերէնից փոխառեալ լինելու ապացոյց է այն՝ որ բառս բոլորովին առանձին մնացած մի ձև է և ո՛չ մի ածանց չունի. վերջաձայն -ո (փխ. -ի) ներկայացնում է հայերէնի ո բունը)։-Թերևս հյ. թեփուկ ձևից է տճկ. [arabic word] kepek «ցորենի թեփ» (նախաձայն k յառա-ջացած վերջաձայնի նմանութեամբ). Будa-говь չունի այս բառը, որից երևում է որ ընդհանուր ալթայական բառ չէ։ Սակայն թրք. -թթր. ❇ kebek ձևն ունի արդէն Էբն-ի Բատուտա, հտ. Բ. էջ 392 (գրուած է b, իմա p, որովհետև արաբերէն լեզւում չկայ p ձայնը)։
λεπίς, λέπος cortex, squama, lamina Մաշկաձեւ կեղեւ ցորենոյ.
Թեփ ցորենոյ. (Եփր. եւ Մանդ.։)
Դարմանէր զինքն թեփով. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Նաշհով. յորում անիրաւութեան թեփն ոչ է, այլ իբր զնաշիհ մաղեալ եւ մաքրեալ. (Լծ. կոչ.։)
Յառնեն սերմանիքն, ոչ թեփովն՝ որ էջ ընդ նմա յերկիր, այլ բազմապատիկ տոհմականօք կանգնեալ. եւ օրհնէ, եւ զարդարեալ թեփովք, եւ ցօղնով, եւ քստով. (Եփր. ՟գ. կոր.։)
ԹԵՓ. Արտաքին կեղեւանք մարմնոյ ձկանց դիւրաթափ, որպէս փողոշուկ կամ թիթեղն բոլորշի. փուլ, փուլէք.
Որոյ իցեն թեւք եւ թեփք. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 9. 10։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 9. 10։)
Ոչ բարձցեն թեփ մի ի տտնոյ նորա. (Յոբ. ՟Խ. 26։)
Իբրեւ թեփոյ իմն առանցութեամբ, որ մերձ ի պարանոցն է խաղճախուղճն, զձայն արգելեալ. (Նիւս. կազմ.։)
span;
palm;
թզաւ յերկայնութիւն, a palm's length;
թանձրութիւն նորա թզաւ, four inches thick.
• , ի-ա հլ. «լիաբաց ձեռքի վրայ բոյթ մատի ծայրից մինչև ճկոյթի ծայրը եղած տարածութիւնը (մօտ 24 սանտիմետը) կամ բստ երկրաչափների՝ ուղուկ, չորս մատնա-չափ» ՍԳր. Կիւրղ. գնձ.-արդի լեզուի մէջ էլ ընդունուած է թիզ «բթամատից մինչև ճկոյ-թը» և քիլ «բթամատից մինչև ցուցամատը՝ որ է մօտ 18 սանտիմետը». (այսպէս է նաև Խտջ. որ պահում է յիշեալ երկու բառերն էլ)։ -Բայց Եզնիկի մէջ՝ էջ 214 կարդում ենք. «Ո՛չ աւելի զթիզն քան զքիլն գտանեմք», ո-րից երևում է որ թիզը քիլից փոքր (կամ հա-ւասա՞ր) է։ Սրան համապատասխան է գա-լիս Ղրբ. կէղ (=քիլ), որ նշանակում է «թիզ, բթամատից մինչև ճկոյթը»։-Թիզ բառից ու-նինք թզեան «մէկ թիզ երկարութեամբ» Կիւրղ. դտ. Ոսկ. հերոդ. թզաչափ Յալսմ. թզաչափաբար Անյ. պորփ. թզուկ «խիստ կարճահասակ, գաճաճ» Ոսկ. ա. տիմ. էջ 155, Խոր. աշխ. Վրք. հց. թզահասակ «թզուկ» ԱԲ. երեքթզեան Եւս. քր. իննթզեան Երզն. լս։
• Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 87, յետոյ ԳԴ, համեմատում են պրս. [arabic word] dist «թիզ». (այս բառի նախաձե-ւը պիտի լինի կա՛մ զնդ. dišti «տասր մատնաչափ» և կամ պրս. [arabic word] dast «ձեռօ». երկուսն էլ անյարմար են ձաւ-նական տեսակէտով)։ Հիւնք. թուզ բա-ռից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 133-4 նկատելով որ զանազան լեզուների մէջ «թիզ, տարածել և կտաւ գործել» բառե-որ նոյն ծագումն ունին (հմմտ. գերմ. Spanne «թիզ», spinen «գործել», span-nen «լարել, տարածել», հսլ. pedī «թիզ», péna «լարել», լիթ. pinü «հիւ-սել»), ուստի հետևցնտւմ է, որ հյ. թիզ և թեզան նոյնարմատ են և ծագում են հնխ. teg'h-«լարել, տարածել» արմա-տից, որի գոյութիւնը սակայն այլուստ չի կարողանում հաստատել։ (Այս պարա-գային համեմատելի էր հնխ. tek «հիւ-սել», որի վրայ ընդարձակ տե՛ս թեքել,։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խտջ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Մրղ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սլ. Վն. Տիգ. Տփ. թիզ, Ոզմ. թէ՛զ, Զթ. թը'զ, զարմա-նալի ձև է Արբ. թիլ «բթամատից մինչև ցու-ցամատը», որ անշուշտ թիզ և քիլ բառերի խաչաձևման արդիւնքն է։ -Նոր բառեր են թզանոց, թզիկ «կարճ», թզել «թիզով չա-փել»։
σπιθαμή palmus (major), dodrans Չափ ձեռին բացելոյ՝ ի ծագէ բոյթ մատին ցծագ ճկութիւն. այլ ըստ երկրաչափից է Ուղկեան, կամ ուղուկ. այսինքն չորս մատնաչափ. այն է չափ լայնութեան ափոյ. παλαιστής, -τή palmus (minor)
Թզաւ յերկայնութիւն, եւ թզաւ ի լայնութիւն։ Վեց կանգուն, եւ թզաւ։ Թզաւ մի։ Ո՞ չափեաց ափով իւրով զջուրս, եւ զերկինս թզաւ, եւ զերկիր ամենայն քլաւ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 16։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 4։ Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 13։ Ես. ՟Խ. 12։)
Ի վեր քան զթիզ յարեաւ ողն սրբոյ վկային. (Ճ. ՟Ա.։)
Պատասխանի տայցեն մեզ, որք թզաւն ձեռնարկեն չափել զերկին. (Կիւրղ. գանձ.։)
Իսկ իբր Ուղուկ. (տե՛ս Եզեկ. ՟Խ. 5։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 26. մկ. ՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 5։)
number;
enumeration;
list, order, rank;
quantity;
era, epoch;
number of chapters (in a book);
—ք, arithmetic;
վերացեալ —, abstract number;
—ք or Գիրք Թուոց, Book of Numbers;
ոչ էր or ոչ գոյ նոցա —, բազում էին քան զ—, their multitude was innumerable;
թուով ամք, մարդիկ, few years;
few men, persons;
թուով են առաքինիք, virtuous people are rare;
ի թուոյ փախչել, to be innumerable, numberless;
անցուցանել ընդ —, ի — արկանել or — համարոյ առնել, to number, to count, to calculate;
to range, to set in order;
ի — արկանել զզօրս, — համարոյ առնել զօրաց, to review the troops;
ի — or ընդ — մտանել, ի — անկանել, to be of, or among the number;
կարգել ի — այլոց, to reckon or rank among;
կարգել զոք ի — սրբոց, to canonize, to number among the saints;
ի — ասել, to recite;
ի — գիտեմ, ուսեալ եմ, I know by heart, memory or rote;
— համարուց, — համարոյ ամենայնի, the detail;
the sum total;
cf. Ոսկեթիւ.
number.
• ո հլ. «համրանք», ՍԳր. «թուանշան» Փիլ. Սահմ. «թուաբանութիւն» Փիլ. ել. «տա-բեթիւ, թուական» Շնորհ. «գրքի գլուխ» Խոր. որից ի թիւ ասել «առանց եղանակի կարղալ (սաղմոս ևն)» Յհ. իմ. ի թիւ ուսանիլ, գիտել «բերան իմանալ» Վրք. հց. ընդ թիւ մտա-նել «համարուիլ» ՍԳր. թուել «համրել, հա-շուել» ՍԳր. Վեցօր. թուիլ «համարուիլ, կար-ծեւիլ» (հմմտ. համար, համարել և համրել). մհյ. թվենալ «հաւանիլ» Անսիզք 79. թուե-գուցանել Ոսկ. ես. թուիք «կարծիք» Յհ. կթ թուական Սահմ. տոհմաթիւ Ա. տիմ. ա. 4. Տիտ. գ. 9. բազմաթիւ Եդիշ. Մանդ. կապ-հաթիւ Եղիշ. մարդաթիւ ել. ժբ. 4. մեծաթի Բ. մակ. բ. 25. եղբայրաթիւ «եղբայր համա-րուած» Եփր. ել. քոյրաթիւ Եփր. ծն. երկ-թուեան Ագաթ. § 656. թուով «քիչ, սակաւ» (և ո՛չ թէ «շատ»). Փարպ. էջ 12, 63, 133, 144, 152, 157, 168 (ըստ դիտողութեան Թ. Աւդալ-բեգեանի, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 59). նոր բա-ռեր են թուաբան, թուաբանութիւն, թուաբա-նական, թուահամար, թուանշան, թուարկել, թուարկութիւն ևն։ Այստեղ է պատևանում վերջապէս թուելեաց երգ Խոր. որ ծագում է թուել «ասել, պատմել» բայից (ըստ Մ. Ա-բեղեան, Հայ ժողովրդական առասպելները 1901, էջ 67-68= Արրտ. 1899, 141). հմմտ. յն. λεγω «ասել, պատմել, կարդալ, թուել, համարել», լտ. computare «թուել, հաշուել, ծանր արտասանել», ֆրանս. compter «թուեւ-հաշուել, համրել» և čonter «պատմել», comp-te «հաշիւ» և conte «վէպ», գեռմ. Zahl «թիւ», zählen «թուել, համրել» և erzáhlen «պատմել», անգլ. to tell «թուել, համարել, ասել, պատմել»։ Այս նշանակութեան հա-մար հմմտ. յատկապէս հետևեալ վկայու-թիւնները (ըստ Անդրիկեան, Բազմ. 1906, 107). «Քրիստոս արտաքս ընկեցեալ (հա-րուստների տներից) և պառաւն մտեալ՝ թուէ առասպելս» (հեքիաթ է պատմում). Ոսև մեկն. կողոս. ճառ 8, հտ. Ա. էջ 619. «Ջի եթէ միոյն (աւետարանչի) զամենայն էր ա-սացեալ, ապա աւելորդ էր և այլոցն ևս թիւ» («պատմութիւնը, պատմելը»). Ոսկ. մտթ. Ա. «Զի թէ միայն զամենայն ինչ ասացեալ էր՝
• լորդ էր այլոցն թիւ»։ Boрp, Gram. comp. IV 365 համեմա-տում է վեդ. tuvi «շատ», távas «ուժ», tu «մեծանալ», լտ. tumulus «բլուր», կելտ. tywu «մեծանալ» ևն բառերի հետ։ Müller, Armen. VI յն. στῖφος «կոյտ, խումբ»։ Հիւնք. պրս. du, լտ. duo, յն. ბόο «երկու» բառից։ Patrubány SA 1, 211 սանս. tu, taviti «ուժ, արժանիք ունենալ»։ Մառ. ЗВO 22, 94 ելամ. itu, լազ. թութա, վրաց. թթուե «լուսին, ամիս »բառերի հետ՝ իբր յաբեթական ձև։ Petersson, Ar. u. Arrn. Stud. էջ 135 ռուս. за-тeвать, зa-тeять «հնարել, մտքումը մի գաղափար յղա-նալ» = ուկր. vyt'ivaty, յն. τημέλη. τημέλεια «խնամք, ուշադրութիւն» են բառերի հետ հնխ. tē, tēi, tēv, tēm ար-մատից։ Պատահական նմանութիւն ու-նին վրաց. თვლა թվլա, თულა թուլա «համարել, համրանք», թթր. [arabic word] too «թիւ, համրանք, պատիւ», [arabic word] too-lo «թուել, համրել» (որովհետև գտնւում է նաև մոնղոլերէնում՝ ըստ Будaговъ 1, 808)։-Թուելեաց երգի համար տրու-ած բացատրութիւններն են. Էմին, Վեպք հնոյն Հյստ. 20 «ժամանակագրական երգ», Դիւլորիէ JAs. 1852, 27 «չափա-կան երգ», Մխիթարեանք՝ lomaseo-ի թարգմանութեան մէջ (էջ 82 ծան.) «յանգական երգ, rimato od in versi». բնագրում թարգմանուած է «canta del-la tradizioni, աւանդական երգ». Նաւա-սարդեան, Մուրճ 1894, 443 հասկանում է «գիշերային հսկման երգ», հանելով թևել «հսկել, գիշերը հսկել» բայից (հմմտ. գւռ. թև տալ «հօտի շները պա-հապան նշանակել» և վրաց. თევა թե-վա «գիշերային հսկում»). Խալաթեան, Aрм. ənocъ, էջ 197 «այլաբանական եոգ», իբր թուիլ «երևալ» բայից. Մառ. ЗВО 11, 300-2 հանում է թովել բա-յից. հմմտ. պրս. [arabic word] afsāīdan «թովել» և [arabic word] afsāna «պատմութիւն,
• առասաէլ». ուդիզ մեկնութիւնը, որ տուե։ էր Աբեզեան (տե՛ս վերը), կրկնում է 3. Թոֆճեան, Նոր-Դար 1903, л 101, ոբի պատասխանը տալիս է Z, Նոր-Դևի 1903, ❇ 111։ Բ. եպս. Գէտրգեան, Հովիւ 19Ո6 134 վերի բոչոր տեզերում թուել մեկնում է «շարել»։ Յիշեցնում է եգիպտ. tnw «հաշուել», tnwt «թեւ»։
• ԳՒՌ.-Հմշ. թիվ «հատ» (օր. Քանի՞ թի։ հաւ ունիս). Ախց. Երև. Ղրբ. Մկ. Շմ։ թիվ «թւական, տարեթիւ», Սլմ. թիվ «անգիր, գոց, բերան արած» (օր. Դանդ թիւ ասա՛), Գոր. Կր. Ղրբ. թվալ, Սչ. ութֆէնալ «թուիլ, երևալ»։ Անգորայի թրքախօս կաթոլիկ հա-յերն էլ ունին tiyγ badarak «թիւ պատա-րագ». օր. böyun tiyγ badarak górdum «այսօր թիւ պատարագ տեսայ» (Բիւր. 1898, 789)։ ❇
ἁριθμός numerus Չափ տարորոշ քանակի. բազմութիւն միութեանց. հաշիւ. գումար իրաց եւ ժամանակաց. համրանք, սեպ. ... Ստէպ վարի որպէս թիւ թուեալ. այսինքն ասի զիրաց ի թիւ արկելոց.
Ըստ թուոյ անձանց կամ արանց, անուանց, աւուրց, ամաց։ Սակաւաւոր կամ սակաւք թուով։ Քառասուն կամ բազմաւոր թուով։ Թիւ համարոյ կամ համարուցն։ Բազում եղեն քան զթիւ։ Որոյ ոչ էր նոցա թիւ։ Ոչ գոյր թիւ։ Զամենայն չափով եւ թուով եւ կշռով կարգեցեր.եւ այլն։
Հովանի ունիցի ամպն զաւուրս թուով ի վերայ խորանին. (Թուոց. ՟Թ. 20։)
Թուով բերէին զսպասսն, եւ թուով տանէին. (՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 28։)
Ամք թուով տուեալ են հզօրի։ Ամք թուով հասին ինձ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 20։ ՟Ժ՟Զ. 23։)
Բարկութիւն ի վերայ ամենայն թուոց նոցա. այսինքն բազմութեան զօրաց. (Ես. ՟Լ՟Դ. 2։)
Դաւթի ի միտ արկ Աստուած անցուցանել ընդ թիւ զժողովուրդն, զի թուոյն պատճառանօք սատակեսցէ զյանցաւորսն. (Կիւրղ. ել.։)
Թերեւս թիւ ամենայն ումեք դիւրին է առնել, բայց նշանս եւ սքանչելիս դժուարին է գործել. (Եփր. ել.։)
Իսկ իբրեւ Թիւ թուօղ.
Եօթներեակն ի թիւսն կոյս է. գոլով անկատար եւ կոյս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Լմբ. սղ.։)
Ի թուոցն ոմանք կատարեալք գոն, եւ ոմանք անկատարք. (Սահմ. ՟Ե։)
ԹԻՒՔ. իբր Թուաբանութիւն.
Լոյս է իմաստութիւն. իսկ ձէթն նիւթ եւ պատրաստութիւն է իմաստութեան. եւ սա է թիւք, երկրաչափութիւն, եւ այլն. (Փիլ. ել.։)
ԹԻՒՔ. Անուն միոյ ի հինգ գրոցն Մովսէսի, որ եւ ԳԻՐՔ ԹՈՒՈՑ.
Որպէս որ նախ քան զթիւսս նախակարգեալ մատեանքս, այսպէս եւ թիւքս յիրէն ընկալաւ զանուն. զի հրամայեաց Աստուած թուել զժողովուրդն։ Ունի գիրք թուոցս պատմութիւն ժամանակի ՟Լ՟Թ. ամաց. (Նախ. թուոց.։)
Որպէս ի թիւսն եւ ի յոլով տեղիս գտանելի է. (Վահր. յար.։)
ԹԻՒ. ըստ քերականաց՝ է Յայտարար եզական կամ յոքնական գոլոյ. զոր օրինակ բան, բանք. ես, մեք. կոփեմ, կոփեմք։ Թո՛ղ զերկականն ըստ յն. եւ եբր. արաբ։ (Թր. քեր. եւ այլն։)
ԹԻՒ. իբր Գլուխ գրոց ըստ կարգի.
Գտցես յառաջին հագներգութեանն յերեքտասաներորդ թուին. (Խոր. ՟Բ. 9։)
ԹԻՒ. իբր Թուական.
Ի հինգ հարիւր թիւ կատարեալ, եօթանասնիցն ի նոյն յարեալ. եւ այլն. այսինքն ի թուականութեան հայոց ՟Շ՟Հ. (Շ. վիպ.։)
Ի թուիս մերում։ Ի թուին հայոց։ Ի թվին։ Թվին. (Յիշատ. եւ Արձանագր։)
Ի ԹԻՒ ԱՍԵԼ. իբր Առանց եղանակի երգոց.
Ասել զչորեսին սաղմոսսն միաբանութեամբ ի թիւ խոնարհ ձայնիւ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Առաջի բեմբին սաղմոս ՟Ձ՟Գ. ի թիւ, Իբրեւ սիրելի. ապա ի ձայն։ Դարձեալ ի թիւ երիցս. (Ի գիրս խոսր.։)
Ի ԹԻՒ ՈՒՍԱՆԵԼ, ԳԻՏԵԼ. իբր Սերտ ի բերան. բերնուց.
Զհին եւ զնոր կտակարանաց գիրս ուսեալ եմ ի թիւ։ Գիրս չորեքտասան գիտեմ ի թիւ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Ի ԹԻՒ կամ ԹԻՒ ԱՐԿԱՆԵԼ, ԲԵՐԵԼ, կամ ԹԻՒ ՀԱՄԱՐՈՑ ԱՌՆԵԼ, եւ այլն. ն. Ի ԹԻՒ կամ ԸՆԴ ԹԻՒ ՄՏԱՆԵԼ, եւ այլն. չ. որպէս Թուել, իլ. հաշուել, իլ.
Արկ ի թիւ զժողովուրդն. (Շ. բարձր.։)
Ո՞վ կարէ զմարդկան՝ որ ի կենցաղս՝ զգայթագղութիւնս ի թիւ արկանել։ Զորոց ո՞ր բան ի թիւ կարէ զնեղելն բերել. (Լմբ. սղ.։)
Թիւ համարոյ եւս առնէր. (Եղիշ. ՟Զ։)
Մտին ի թիւն յերեսնամենից եւ ի վեր։ Որ մտեալ էր ի թիւ ղեւտացւոցն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 3։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Ա. 19։)
Պակասեալն ոչ կարասցէ ի թիւ անկանել. (Ժղ. ՟Ա. 15։)
ԿԱՐԳԵԼ Ի ԹԻՒ. Դասել. համարել ընդ այլս. սեպել.
Կարգէ ի թիւ նախարարութեան ազգաց, կամ ի թիւ նախարարութեանց. (Խոր. ՟Բ. 7. եւ 87։)
Կարգեա՛ զսա ի թիւ սրբոց. (Շար.։)
ԹՈՒՈՎ ՏԱՐԲԵՐԻԼ. այսինքն ըստ անհատի կամ եզականութեան։ (Պորփ.։)
Ի ԹՈՒՈՅ ՓԱԽՉԵԼ. Չանկանել ընդ թուով. անհամար լինել. (ոճ յն) διαφεύγω ἅριθμον nummerum effugio
Այսչափ են բազմութիւնք, իբր զի ի թուոյ փախչին. (Բրս. հց.։)
hem, border;
the privy parts;
prepuce;
— ածել, to border, to hem;
to ornament, to trim, to embellish;
— ածեալ պաճուճել զանառս արտեւանանց, to tint the eye-lashes carefully.
• «օձիքի և գրպանի եզերքին՝ ամրու-թեան կամ զարդի համար կարուած երիզ» Փիլ. ել. 545. «թարթիչների տակ ծարիրով քաշուած աղեղ» Մծբ. 356 (Թլիփ ածեալ (ծարրով) պաճուճեաց զանտառս արտեւա-նանց)։ Այս վերջին օրինակից հետևցնելով Հին բռ. =Բառ. երեմ. էջ 120 գրում է «թլիփ. զարդ», որին հետևում է նաև ՀՀԲ՝ դնելով «թլիփ. զարդ կամ պաճուճանք»։ Բայց իրա-պէս թլիփ բառի բուն նշանակութիւնն է «ե-ղերք, ծայր, մանաւանդ շրջաբոլոր ծաւր». և այս իմաստից է թլփատել «անդամի ծայրը շրջաբոլոր կտրել» (ըստ հրէական և իսլա-մական ծիսի) ՍԳր. թլփատութիւն ՍԳր. (հմմտ. յն. περιτέμνν և լտ. circumcido, որոնք բուն նշանակում են «շրջահատել»)։ Յետինները սխալ ստուգաբանելով բառս՝ են-թադրել են թլփատ «ծածուկ անդամ» Մամիկ, էջ 23, 24, 25, 48, թլիփ «ծածուկ անդամ» ԱԲ կամ «ծածուկ անդամի ծայրի կաշին» (ըստ արդի հայկաբանների)։
περιστόμιον, περιστώα ora, limbus Սպառուած բոլորակ. շրջաբոլոր վերջք, որպէս յօձիս, եւ ի գրապանս.
Առբերանեայն ի նմին իսկ ի պճղնաւորէն ի միջին թլիփ ունի, զի մի՛ պատառեսցի. զի թլիփն անկուած խիտ եւ հոծ, եւ կարի յոյժ թաղկեալ է. (Փիլ. ել. ՟Բ. 118։)
Յեզաբէլ թլիփ ածեալ (ծարրով) պաճուճեաց զանտառս արտեւանանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
Թլիփ. զարդ։
drum;
big drum, kettledrum;
side drum;
tambourine, tabor;
childs rattle;
— ականջաց, drum, tympanum;
դափել, հարկանել —, to drum, to beat the drum;
— ի գումար զօրաց, to beat the tattoo or evening retreat;
դափիչ թմբկի, drum-stick;
մորթ թմբկի, drum-head;
թմբուկ քողապատ, muffled drum;
ի ձայն թմբկի, to the sound of drums, drums beating.
• , ի-ա հլ. «թմբուկ» ՍԳը. «ական-ջի թրթռուն մաշկը» Նար. «կնիք կուսութեան» Աասն. 30. որից թմբկահար Բուզ. ե. 32, թմբկահարութիւն Թէոդ. Կոյսն. թմբկահարիկ Տաղ։
• = Պհլ. *tumbuk ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] tanbūk, [arabic word] tunbak, tanbak «թմբուկ», [arabic word] ubank «փոքր թմբուկ». հայերէն բառո ծագում է հնագոյն *թումբուկ ձևից։ Պրս. բա-ռը անցել է նաև ուրիշ զանազան լեզուների ինչ. արևել. թրք. [arabic word] tunbek, [arabic word] dum. baq, օսմ. [arabic word] dumbelek «փոքր թմբուկ», քրդ. [arabic word] dunbek, գնչ. թամբօշ, գերմա-նական գնչ. tambuk ևն։-Հիւբշ. 154։
• Առաջին անգամ ԳԴ դրաւ պրս. tubank ձևից։ ՆՀԲ յն. τύμπανον, լատ. tympa-num ձևերի հետ է կցում։ Հիւնք. թմբիր բառից է հանում։ Տէրվ. Altarm. 41 կցում է յն. τύμτανον «թմբուկ». τττεν «բաղխել», սանս. stump «ծեծել, բաղխել» հյ. թոպել, տոփել ձևերին։ Վե-րի ձևով ունի Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 245։ Չուր է կարծում Ս. Մխիթարեան, Բիւր. 1898, 865 որ էնկիւրիի թրքախօս հայոց
• dombek հոմանիշը հյ. թմբուկ բառից լինի ձևացած. dömbek զուտ թրքական փոխառութիւն է։ Նախ Justi, Kurd. oram. 65 համեմատեց պրս. [arabic word] dunbak հոմանիշի հետ։ Pictet, բ. տպ. Բ. 302 պրս. tumbak ևն ձևերի հետ։
որ եւ յն. լտ. τύμπανον tympanum Բախողական նուագարան մորթապատ, կամ ի միոյ կողմանէ՝ ի ձեւ մաղի, եւ կամ յերկուց կողմանց՝ ի ձեւ գլանի. եբր. թօֆ, տէֆ, տիւֆֆ, տայրէ, եւ տավուլ, տէհիլ, թապլ, տիւմպէլէք, նազարա։ տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Ա. 27։ Ել. ՟Ժ՟Ե. 20։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ. 5։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 39։)
Բախեալ զթմբուկն յաղթութեան. (Կամրջ.։)
Նմանութեամբ՝ Թրթռուն թիթեղն ականջաց. տե՛ս (Նար. ՟Ղ՟Գ.) ուր զիրական թմբուկն նմանեցուցանէ գործարանաց լսելեաց։
(Իսկ ըստ յն. Թմբուկ ասի եւ բիրն, որով հարկանի մեծ թմբուկն. այն է ըստ հյ. Թմբիչ. եւ լայնաբար ամենայն հարուած. եւ պրկոց տանջանաց. վասն որոյ ի մեզ թարգմանի Տանջանք. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 19. եւ 28))։
enemy, foe, adversary, opponent, antagonist;
աներեւոյթ or հասարակաց —, the devil, the invisible enemy of mankind, demon;
— լինել, cf. Թշնամանամ;
լինել ումեք ի — յաւիտենից, to be one's eternal enemy;
—ս յարուցանել, to raise up enemies;
—ք առն ընտանիք իւր, a man's foes shall be they of his own household;
cf. Ընտանի.
• (-մւոյ, -մեաց) «ոսոխ, հակա-ռակորդ, չարակամ» ՍԳր. որից թշնամենալ կամ թշնամիլ ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 2. թշնամու-թիւն ՍԳր. թշնամաբար Փարպ. կամ թշնա-մեբար Պղատ. տիմ. թշնամական Պիտ. ևն.
• = Պհւ. [arabic word] dušman, dušmen (Sale-mann. Man. Stud. ЗAH 8, 67), պազենդ. dušman, պրս. [arabic word] dušman «թշնամի». [arabic word] dušmani «թշնամութիւն», զնդ. dusmainyu-«թշնամի», dušmanah-«չարա-խոհ, չարախորհուրդ»։ Այս բառերը ծագում են duš «վատ» և mainyu, manaնh «հոգի, միտք» բառերից, և նշանակում են բուն «չա-րամիտ, չարահոգի»։ Պրս. բառը տարածուած է ամբողջ Արևելքում. այսպէս՝ օսմ. düsmen. disman. լազ. düšmeni, dusmani, ն. ասոր. dižmin, գնչ. dušman, ավար, չերեմիս. tuš-man, ուտ. dušman, չուվաշ. ալթալ. tuš, man, խըրղըզ. tuspan, մորդվին. dušman (այս վերջինը ստացել է «վիշապ, կախարդ» նշանակութիւնները), ռուման. dusman, բուլգ. սերբ. dusman (Berneker, էջ 239,, բոլորն էլ «թշնամի»։ Vambéry, Etym. Wört. էջ 189 չուվաշ. ալթայ. և խրղըզ. ձևերը հանում է բնիկ թուրք արմատից, ինչ որ յայտ-նի սխալ է։ Հայերէն բառը նախապէս եղել է դշման, ուր դ՝ ազդուելով յաջորդ շ-ից, դար-ձել է *թշման. և այս բառն էլ (ըստ Meillet, Bevue critique 1896, էջ 423) ազդուելով վե-րի թշնամ, թշնամանել բառից, դարձել է *թշնամ և ի մասնիկով՝ թշնամի։-Հիւբշ. էջ 154, 512։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ դնում է թրք! տիւշմէն, տիւշման, յն. δντμενή = Peterm. 21 դնում է պրս. ձևը։ Lag. Urgesch. 948 պրս. և յն. ձևերի հետ։ Spiegel, Huzw. Gram. 189, 190 պարս-կերէնից։ Հիւնք. պրս. տիւշմէն և հյ. թըշ-նամանք ձևերից։
• ԳՒՌ.-Առլ. Ախց. Երև. Զթ. Կր. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. թշնամի, Մրղ. թշնամը. (Ագլ. շեշ-աւում է երկու ձևով՝ թշնա՛մի և թշնամի).-իմաստի փոփոխմամբ՝ Մկ. թշնամը՝, Ոզմ. թշնամէ «սատանայ». հմմտ. Եզն. 53 «Սա-տանաւ լեբրայեցւոց և յԱսորւոց լեզուէ խո-տորեալ թարգմանի... և ի թշնամութենէ ընդ մարդոյն ունելոյ՝ իւրն կամօք եղև բանսար-կու»։
ἑχθρός, δυσμενής inimicus, hostis, malevolus. թ. տիւզմէն, տիւզման. (յն. տիսմէնի՛ս) Ոսոխ. հակառակորդ. չարակամ. ատելի. դժկամակ. դժնեայ.
Մատնեաց ի ձեռս քո զթշնամիս քո։ Ձեռն քո ի վերայ թիկանց թշնամեաց քոց։ Սիրեցէ՛ք զթշնամիս ձեր. եւ այլն։ (Միք. ՟Է. 8. 11.) յն. թշնամուհի. ἕχθρα inimica. Եւ ԹՇՆԱՄԻ ԼԻՆԵԼ, իբր Թշնամենալ. ἑχθραίνω, ἑχθραίω. (Ել. ՟Ի՟Գ. 22։ Թուոց. ՟Ի՟Ե. 18. ՟Լ՟Գ. 55։)
Իբրեւ ոչ գտանի արտաքին թշնամի, ընդ անձինս իւրեանց մարտ եդեալ կռուին. (Եղիշ. ՟Ա։)
Մի՛ տար գիտել թշնամւոյն, թէ ի խռովութեան է ընդ քեզ պահապանն քո. (Խոսր.։)
Փրկեա՛ զմեզ յերեւելի եւ յաներեւոյթ թշնամւոյն. (Ժմ.։) Ուստի դեւն պարզապէս կոչի եւ է Թշնամի հասարակաց. որ եւ Սատանայ, այսինքն հակառակորդ։
young one, little one;
— արջոյ, bear's cub;
cf. Կորիւն.
• «արջի ձագ» Եզն. էջ 69. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Անշուշտ նոյն է քրդ. toeža, toezang «գազանի կամ թռչունի ձագ» բառի հետ. բայց չդիտեմ թէ ի՛նչպէս պէտք է կապել այս ևոկու բառերն իրար հետ։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. թրք. tosun «հորթ», իտալ tozzo «տխմար կամ տղայ»։ Հիւնք. թրք. tosun «հորթ»։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 354 երկուսը միասին իրան. tauk-«ծնա-նիլ, սերունդ յառաջ բերել» արմատից. որոնց կցում է նաև թրք. [arabic word] foγ-maq «ծնիլ»!
(լծ. ռմկ. թօսուն. որպէս եւ իտ. tozzo է տխմար, կամ տղայ) Ձագ չորքոտանեաց. կորիւն.
Եւ այլ ոք զարջոյ թոժիւն սնուցեալ՝ կաքաւիչս ուսուցանէ. (Եզնիկ.։)
poison, venom;
spite, virulency, venom;
թափել զ—, to remove or extract the venom, to give antidotes;
թափել զ—ս յոք, to give vent to one's anger, rage, malice, to grow fierce or ferocious;
cf. Թափեմ;
— առնուլ, to take poison;
— մահացու, mortal poison;
— մահու արբուցանել, to cause one's to drink a mortal poison;
— դառնութեան, bitter poison.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար ի հլ. ՆՀԲ ղնում է նաև ո հլ. բայց առանց վկայութեան) «մահադեղ» ՍԳր. Եփր. ծն. էջ 19. որից թաւ-նաւոր Իմ. ժզ. 10. Եփր. վկ. արև. թունել «թունաւորել» Խոր. թունալից Յհ. իմ. երև. ապաթոյն Նար. կգ. 160. դառնաթոյն Վեցօր. 196. չարաթոյն Ագաթ. իժաթոյն Յհ. կթ. հրաթոյն Բենիկ. թունամուխ Եփր. վկ. արև 21. անթոյն Եղիշ. խաչել. հակաթոյն (նոր բառ). գրուած է նաև թիւն, որից թիւնաւոր Կոչ. թիւնաբեր, թիւնաբուխ, եռաթիւնեալ Շնոր. վիպ. ևն. հմմտ. անդոյր և անդիւր գրչութիւնները։
• Canini. Et. étym. էջ 56 և 228 կիմը. ton «թոյն»։ Հիւնք. պրս. թինիյն «օձ, վի-շապ», թաուն «ժանտամահ, սրածու-
• թիւն»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 հնխ. teur «ուժ ունենալ, այտնուլ» արմատից։
• ԳՒՌ.-Կայ միայն Մշ. թուն. իսկ Զթ. ա-նէծքների մէջ գործածական է թունաթափել բայը։
ԹՈՅՆ որ եւ ԹԻՒՆ, թիւնի, ից. ἱός, φάρμακον, τοξικόν venenum, toxicum Դեղ մահու. մահադեղ. դեղ. ժահր. աղու.
Թոյնք իժից։ Իբրեւ իժի թոյնք. (Սղ. ՟Ժ՟Գ. 3։ ՟Ճ՟Լ՟Թ. 4։ Առակ. ՟Ի՟Գ. 31։)
Լի թունօք մահաբերին. (Յկ. ՟Գ. 8։)
Խառնեաց զթոյն (կամ զթիւն) մահաբեր. (Ճ. ՟Գ.։)
Զամենայն մթերեալ թոյնսն թափեաց ի բաց։ Յանձն իւր տարաբերէր, թէ յո՞ թափեցից զթոյնս. (Եղիշ. ՟Ա։)
Մահուան թունիւք. (Արշ.։)
Ի խածանօղ սողնոց թունից։ Ի թունից վիշապին. (Շար.։)
Դառն եւ լի թիւնօք իրք. (Փարպ.։)
Ի ձեռս ետ ստուգութիւնն զթոյլ գարշապարսն թունաց. (Եփր. ծն.։)
provision;
viaticum;
pay, wages, hire, salary, stipend;
pension;
— եկեզեցական, benefice;
ուսանել —աւ, to be in a boarding-school;
— յետին, վերջին, viaticum;
տալ, պաշտել ումեք զյետին —, to administer the viaticum.
• , ի-ա հլ. «ճամբի պաշար, պա-րէն» Յուդթ. բ. 9. Տոբ. ե. 22. «ռոճիկ, ամ-սաևան» ՍԳր. «կերակուր» Պղատ. փոխաբե-րաբար՝ թոշակ յետին կամ թոշակ վերջին «հիւանդին տալու հաղորդութիւն» Ղևոնդ. Յհ. կթ. որից թոշակել Եփր. դտ. 338 և թգ. 381 թոշակատար Փարպ. թոշակակեր Նոնն. ևն գրուած է նաև թօշակ, թորշակ ձևերով.-նոր բառեր են՝ թոշակաւոր, թոշակադրամ, թոշա-կարկղ, թոշակառու, թոշակատու ևն։
• = Պհլ. [arabic word] tošak բառից, որի ներկայա-ցուցիչն է պրս. [arabic word] toša «սնունդ, պարէն, ուտելիք, ճամբի պաշար». արմատը [arabic word] toš «ոյժ, կարողութիւն, ուտելիք, պաշար», որից էլ [arabic word] t'ošdān «պաշար դնելու ա-ման», պարսկերէնից փոխառեալ են նաև բե-լուճ. tošag և t'ošaγ ձևերը։-Հիւբշ. 155։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. նոյնը նաև Lag. Urgesch. 962, Spiegel, Huzw. Gram. 164, Muller SWAW 38, 572, WZKM 7, 372, ուր իրանեան բառը հա-նում է tuš «ուրախանալ, գոհ լինել» ար-մատից, կցելով սանս. toša «գոհութիւն, ուրախութիւն» բառի հետ և ենթադրելով զնդ. taōša «աղանդեր» ձևը։
• ԳՒՌ.-Սրանի՞ց է Ղզ. թշկօն «ապրուստի վերջին միջոցը»։
ԹՈՇԱԿ գրի եւ ԹՕՇԱԿ. պ. թուշէ, թուսէ՛ի ռահ. ἑφόδιον, ἑπισιτισμός commeatus, cibaria Պաշար. պարէն ճանապարհի. կերակուր ի պէտս ուղւոյ. խումանիա.
Տայր ամենայնի նոցա թոշակ ի ճանապարհ. (Յուդթ. ՟Բ. 9։)
Պատրաստեաց մանուկն զթոշակ ճանապարհին. (Տոբ. ՟Ե. 22։)
Թոշակ մարդկային մարմնական կենաց, եւ այլն. (Նար.։)
Կամ Ո՛ր եւ է եփեալ կերակուր. եփոյ. ὅψον cibus. Հց. Որո՞ց են յաղագս թոշակի կազմութեանցն շարագրութիւնքն եւ օրինականքն։ պխ. խոհակերացն. (Պղատ. մինովս.։)
Նմանութեամբ՝ Հոգեւոր պէտք եւ պարէնք.
Ոչ ունիս թոշակ երկայն ճանապարհին (երկնից). (Մաշկ.։)
Ոչ կազմեցի թոշակ փրկութեան վարուց մաքրութեան։ Թոշակաւն շնորհաց կամ ապաշաւանաց. (Նար.։)
(Աղօթքն՝ եւ փառք ի բարձունսն են) ննջեցելոց թոշակ կենաց։ Թոշակ ելից մերոց յերկինս. (Ի գիրս խոսր.։)
ԹՈՇԱԿ. ὁψώνιον opsonium, stipendium Ռոճիկ զօրաց, կամ վարձ, եթէ՛ ի բանակի, եւ եթէ ի քաղաքի, տուեալ ի սահմանեալ ժամանակի. ... (եւ գաթըգ, ուտելի ինչ ընդ հացի)
Շա՛տ լիցին ձեզ թոշակքն ձեր։ Ո՞ ոք զինուորիցի իւրովք թոշակօք. (Ղկ. ՟Գ. 4։ ՟Ա. Կոր. ՟Թ. 7։)
Կուտեաց նա համբարս եւ թոշակս զօրականին. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 32։)
Զամենեցուն զկարգեալ թոշակն նուազեցուցանէին։ Զկարգեալ ռոճիկ նոցա յարքունուստ ամ յամէ թոշակ առնէին, եւ տային տանել նոցա. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Թոշակն մեղաց՝ մահ է. (Հռ. ՟Զ. 23.) այսինքն վարձ, պտուղ։
Առեալ զգինսն՝ մտանէր ի դպրոց՝ ուսանել թոշակաւն. այսինքն իւրովք ծախիւք. (Ճ. ՟Բ.։)
ԹՈՇԱԿ ՅԵՏԻՆ կամ ՎԵՐՋԻՆ. viaticum Սուրբ հաղորդութիւն տալի մերձ եղելոց ի մահ՝ որպէս կենսառիթ պաշար չուոյ ի յերկինս.
Հաղորդէին մարմնոյ եւ արեանն տեառն՝ իբրեւ յետին թոշակ զայն համարեալ անձանց. (Ղեւոնդ.։)
Զփրկութենագործ մարմին եւ զարիւն տեառն՝ թոշակ յետին առ ի նմանէն իւր ընկալեալ։ Զխորհուրդն փրկական մարդկան բաշխէր առ հասարակ՝ ըստ սակի յետին թոշակի. (Յհ. կթ.։)
Յելս անձին զյետին թոշակն առցեն։ Ի յետին թոշակէն մի՛ զրկեսցին. (Կանոն.։)
Այնպիսւոյն վասն ողորմութեանն Աստուծոյ տացի թոշակն վերջին. (Շ. ընդհ.։)
Միայն զհաւատ շնորհաց քոյին, եւ ըզթոշակ կենաց վերջին. (Յս. որդի.։)
cf. Թոնիր;
kitchen stove with a frying-pan.
• (գրուած նաև թւայ) «մի տեսակ թոնիր կամ վառարան» Վրդն. ել. և ղևտ.
• = Պրս. [arabic word] tāb «տաքութիւն» բառեռ. ո-րի հին հյ. ներկայացուցիչն է տապ (տե՛ս այս բառը). սակայն թուայ յառաջանում է ո՛չ թէ ուղղակի tāb ձևից, այլ նորագոյն պրս. [arabic word] lāv հոմանիշից. հմմտ. [arabic word] tā̄vidan «տաքանալ, տաքացնել», [hebrew word] ta-va «տապակ», [arabic word] tāvxā̄na «բաղանիք. 2 ամարայնըը, ևն։ -Աճ.
• ԳՒՌ.-Սս. թվա «չորս քար դարսելով շի-նււած օջախ՝ հողի երեսին», յգ. թվէք. -նոյն է նաև Ակն. թուակ (հնչւում է թվագ) «ი-ջախ»։
որ գրի եւ ԹՒԱՅ. Բառ ռմկ. թավա. որ է Տապակ. եւս եւ Կասկարայ, եւ Պոյտն, եւ այլն. իբր աման կամ տեղի եփելոյ. որ եւ թոնթրուք ասի.
Մտանելով ի թոնիրս եւ ի թուայս։ Ի յարելն թոնրոց եւ թուայից։ Կասկար է ակութ, որ թւայ ասի. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. ղեւտ.։)
mulberry;
սպիտակ կամ սեաւ —, white or black -;
թթոյ օշարակ, a drink made from mulberies;
ծառ թթոյ, cf. ԹԹենի;
—ք, piles, hemorrhoides.
• , ո հլ. «թութ պտուղը» Ամովս. Լ. 14. Ագաթ. Մծբ. 197. նմանութեամբ՝ «երաս-տանի ախտ, արիւներթութիւն, մայասըլ» (հմմտ. վերը՝ թուզ բառի կրկին նշանակու-թիւնները և գւռ. թութ «լեզուի ծայրին վէրք. 2. ձեռքի վրայ գորտնուկ»). որից թթենի «թութի ծառ» նորագիւտ Բ. մնաց. ա. 15. Ղուկ. ժե. 6. Վեցօր. 92. թթաքաղ Սիմ. ա-պար. 103 (չունի ԱԲ)։
• = Փոխառեալ բառ, որ գտնւում է նաև բազմաթիւ լեզուների մէջ. բոլորի մայրն է ասոր. արամ. [hebrew word] tutā̄, որից փոխա-ռեալ են ն. ասոր. t'uit'ə, արաբ. [arabic word] tut կամ [arabic word] tūt, պհլ. tūt, պրս. [arabic word] tut, [arabic word] tuq ) tūδ, ուտ. թութ. -հայերէնը կարող է գալ թէ՛ ուղղակի արամերէնից և թէ պարսկերէնի մի-ջոցով. վերջինը աւելի հաւանական է։-Պարս-կերէնից են փոխառեալ նաև արևել. թրք [arabic word] tut, թրք. [arabic word] tut, [arabic word] tut, [arabic word] dut, թուշ. թութ, վրաց. თუთა թութա, օսս. թութա, չեչէն. dət, ինգուշ. dət, կումիկ. և լեզգ. թութ, եաքութ. tīt, հինդուստ. tut, tuta, գնչ. dut, tu, բոհեմ. dut, քրդ. tu, բոշա յութ (Հնութիւնք Ակնայ, էջ 62),-իսկ թուր-քերէնի միջոցով են ռուս. тутъ, սերբ. բուլ-գար. dud (Berneker 233). նյն. τοῦτια, լազ. մդութի, բոլորն էլ «թութ» նշանակու-թեամբ։-Հիւբշ. 155։
• Առաջին անգամ ԳԴ դրաւ պրս. tut բառի համեմատութիւնը։ Պրս. արաբ. և թրք. բառերի նոյնութիւնը յիշում է ՆՀԲ։-Lag. Urgesch. 822 պրս. բառի հետ։ Ղ. Աղայեան, Աղբիւր 1890, 275 ծառն ու բառը Չինաստանից տար-ծուած և Պարսկաստանի վրայով անցած հայոց։ Հիւնք. թութ դնում է թուզ բա-ռից, իսկ թրք. թութ փոխառեալ է հայե-րէնից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Մրղ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Տիգ. թութ, Տփ. թութը (սեռ. թթան), Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. թօթ, Ասլ. Սլմ. Վն. թիւթ։ Նոր բառեր են՝ թութահաց, թութխոտ, թթալիւր, թթահոտ, թթաչիր, թթի, թթուտ։
• նոռառիւտ անստոյգ բառ, որ մի անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ամ էջ 264 «Ասէ ի Մակաբայեցւոց թէ յորժամ գնաց Յուդա ի պատերազմ և ունէին բազում փիղս և ի վերայ շինեալ աշտարակ. յայնժամ ցուցին զարիւն փղիցն, այսինքն զարիւն թթոյն, արիացան ի պատերազմ»։
μόρος morum. թութ ասի եւ ար. պրս. թ. Պտուղ թթենւոյ. սպիտակն քաղցր յոյժ, եւ սեւագոյնն՝ թթուաշ համեղ. իբրու խոշոր պտուղ մորենւոյ. (որպէս եւ թութն ըստ յն. է մօ՛ռօն, մօ՛ռ գունով)։ (Գաղիան.։)
Հովիւ էի, եւ թութ քաղէի. (Ամովս. ՟Է. 14.) յն. որ է մոլաթուզ. եւ պտուղ մորենւոյ.
Նուռն եւ թութ, դեղձ եւ յունապ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Փեղքն տեսանելով զարիւն, նաեւ զարիւն խաղողոյ, եւ կամ սեաւ թըթոյ, քաջալերէին ի պատերազմ. (Մխ. ապար.։)
ՕՇԱՐԱԿ ԹԹՈՅ, որ գրի եւ եւ ԹԹՈՒ ՕՇԱՐԱԿ, կամ ԹԹՒՕՇԱՐԱԿ. յն. διαμόρων diamoron, rob ex moris paratum թութ շարապը կամ շիրօպու։ (Գաղիան.։)
ԹՈՒԹ կամ ԹՈՒԹՔ ասի ռամկօրէն իւիք նմանութեամբ Ախտն երաստանաց։
letter, epistle, missive;
թուղթ գրել, to write a letter;
թուղթ առաքել, to send a letter;
թուղթ ընդունել, to receive a letter;
թուղթ աղաչանաց, written entreaty, petition;
paper;
պատառ մի թուղթ, կոտորոկ թղթոյ, a bit of paper;
շրջշրջել զթուղթս գրոց, to turn over the leaves of a book;
ծրարել ի թուղթ, to put in paper;
տոգորել, արատել զթուղթ, to blot, to waste paper;
դանակ, հատիչ թղթոյ, paper-cutter or paper-knife;
թուղթ գրութեան, writing paper;
թուղթ նամակի, letter-paper;
թուղթ տոմսակի, note-paper;
թուղթ ուրուագրութեան, drawing-paper;
ծծուն թուղթ, blotting or bibulous paper;
թաւ թուղթ, pasteboard;
թուղթ ծրարի, wrapping or packing paper;
թուղթ յոռի, անպիտան, waste, paper, old papers;
մածուցիկ թուղթ, sized paper;
թուղթ տպագրութեան, printing paper;
թուղթ մագաղաթեայ, parchment, vellum;
թուղթ ճենաց, India paper;
թուղթ ծրահանելոյ, tracing paper;
թուղթ ապիկեալ, զմռնիտեալ, emery-paper, glass-paper, sand-paper;
թուղթ մզելոյ, filtering-paper;
թուղթ գունաւոր, coloured paper;
թուղթ կճեայ, marbled or stained paper;
թուղթ սեկանման, morocco paper;
թուղթ դրոշմեալ, stamped paper;
թուղթ արծնելոյ, smoothing paper;
թուղթ ձիւթեղէն, brown paper, tar paper;
թուղթ մեքենական, machine paper;
թուղթ տաշտական՝կազմ, vat-paper, handmade paper;
թուղթ գաղափարեալ, laid paper;
bills.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «թուղթ» Վրք. հց. «նամակ, գրուածք» ՍԳր. Եփր. Եբր. Փարպ. գրուած է մհյ. թուխթ Ան-նիզք 39, 47. որից թղթաբեր Ոսկ. Եփես Փարպ. թղթել Նխ. ա. մկ. թղթատար Պամ աղէքս. թղթապահ Յայսմ. թղթեան Փարպ. ևն. նոր բառեր են՝ թղթադրամ, թղթատա-րութիւն, թղթատարական, թղթակից, թղթակ-ցիլ, թղթակցութիւն, թղթախաղ, խաղա-թուղթ, դրոշմաթուղթ, արժեթուղթ, թղթա-պատ, թղթապանակ, թղթակազմ ևն։
• Հիւնք. հյ. տախտակ բառի հետ յն. δέλτος-ից։ Անդրիկեան, Բզմվ. 1905, 512 թերթ բառից է հանում։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին չէրքէզ. t'xət «գիրք» և t'xitpə «թուղթ»։
• ԳՒՌ.-Զթ. Մկ. Սչ. Վն. թուխթ, Ալշ. Ախց. Երև. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Սլմ. Տփ. թուխտ, Պլ. Սեբ. թուխդ, Ակն. թուխդ, թիւխդ, Աղլ. Ոզմ. թօխթ, Գոր. Ղրբ. թօխտ, Ասլ. թիւխ՝ Շտ. տուխտ.-նոր բառեր են՝ թուղթգիր, թղթարաց, թղթաբացին, թուղթպակաս, թըղ-թաշոր, թղթատել ևն։
• ՓՈԽ.-Ատանայի թուրքերն ու թրքախօս յոյները տեղացի հայերից փոխ առնելով ու-նին թղթապացին «հնաւուրց աման մը, որուն չորս կողմը թուրքերէն գրեր կան և որուն մէջ մայրերը կը լուան իրենց հիւանդ ու նիհար տղաբը՝ առողջութիւն գտնելու համար» (Արե-վելք 1888 թ. նոյ" 8-9)։ Բոշ. նուխտ (ըստ Finck, Die p. d. arm. Zigeuner, ЗAH 1907, էջ 57)։
χάρτης charta Թերթ բարակ, յորոյ վերայ դրոշմին տառք. երբեմն կեղեւ եւ տերեւ ծառոց, կամ պրտու, կնիւն. ապա մագաղաթ ի մորթոյ գառանց. յետոյ ծեծածն բամբակի, լաւ եւս՝ կտաւոյ կամ վշոյ.
Եղբարքն՝ որ գիտէին գործել թուղթ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)
ԹՈՒՂԹ. ἑπιστολή epistolae, litterae Գիր ողջունի. քարտէս. նամակ. հրովարտակ. տե՛ս (՟Բ. Եզր. ՟Դ. 6. 8։ Նեեմ. ՟Բ. 7։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ. 1. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 14։ Ես. ՟Ժ՟Ը. 2։ Գծ. ՟Թ. 2։ Հռ. ՟Ժ՟Զ. 22։ ՟Ա. Կոր. ՟Ե. 9. ՟Ժ՟Զ. 3։)
Ետ տանել նմա թուղթ աղաչանաց։ Դարձան հանդերձ թղթով այսպիսեաւ. (Խոր. ՟Բ. 29։ ՟Գ. 57։)
Թուղթս ողջունացոյցս յղէիք։ Գրեալ էր ի թղթին։ Պատասխանի թղթին. (Փարպ.։)
Ոչ հնազանդեսցի թղթիս այսմիկ։ Ի սկզբան թղթին եւ ի կատարումն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Պատճառ թղթիս այս է։ Ի ձեռն թղթիս։ Եւ է պատճառ թղթիս այս. (Նախ. ՟բ. յհ.։ եւ Նախ. ՟ա. կոր. եւ այլն։)
Ի կատարածի թղթիս այսորիկ. (Եփր. եբր.։)
grapes;
պտուղ —ոյ՝ —ապտուղ, a grape;
կուտ —ոյ, grape-stone;
խակ —, աղոխ, sour -;
կթել զ—, to gather -;
արիւն —ոյ, wine.
• (եզ. սեռ. -ոյ, յգ. սեռ. -աց) փխաղող» ՍԳր. Կոչ. որից խաղողադառն Մծբ. խաղողեփեաց «մի տեսակ միջատ» Վե-ցօր. 162. խաղողաբեր Ոսկ. յհ. մկ. Արծր. խաղողենի Ոսկիփ. խաղողիկ «մանր խա-ղող» Գաղիան. «լեզուակ, մակալեզու» (հե-տևողութեամբ յունարէնի) Գաղիան. շնխա-ղող «մի տեսակ վայրի պտուղ» Վստկ. բժշ, (ճիշտ նոյն կազմութիւնն ունին պրս. [arabic word] sag-angūr և լազ. ջողոր-ղ'ուրձենի «շնխա-ղող»)։
• ՆՀԲ օղ որ խաղայ (Թաղիադեան, Ա-ռաջն. մանկանց, էջ 68 «յողի իւրում խաղ(աց)ող կամ սողալով աճող»։ Lag. Arm. Stud. § 960 յիշում է խպտ. aloli «խաղող», ոռի համար ասում է՝ թէ այնքան նման է հայերէնի, որ մին միւ-սի մայրը պէտք է որ լինի։ Հիւնք կա-կուղ բառից։ Յ. Արշէզ ՀԱ 1896, 270 և Բազմ. 1897, 50 հին եգիպտ. արէր «խաղող», ուարէր «որթ», խպտ. ալօլի, հալօլի «խաղող», սանս. հալա, հալալա «գինի» (սրանց մասին տե՛ս և գինի բառի տակ)։ Patrubány SA 1, 198 սանս. kalilās «լի» բառի հետ։ Մառ ИАН 1915, 940 մինգ. վրաց. լազ. ղ'ուրձենի «խաղող» բառի հետ ցեղա-կից։
• ԳՒՌ.-Մշ. խաղող, Մկ. Ոզմ. խաղուղ, Գոր. Ղրբ. Տփ. խա՛ղուղ, հա՛ղուղ, Ալշ. հա-ղող, Ախց. հաղօղ, Ագլ. Շմ. հաղուղ, Զթ. խmղիւղ, խmղ, Սեբ. հաղէօղ, Հճ. Ջղ. Սլմ. Վն. խավող, Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. խավօղ, Այն. խավօխ (Բիւր. 1900, 671), Սչ. խավօխ՝, Տիգ. խmվուխ, Ակն. խավօղ, խավէղ, Մրղ. խավուէղ, խավըէղ, Երև. Պրտ. Ննխ. հավօղ. Հմշ. հավէօղ, Ասլ. հավէ՝օղ։-Շատ հետա-քըրքրական ձև է Ղրբ. սեռ. խըղվին «խա-ղողին»։-Նոր բառեր են խաղողագող, խա-ղողածառ, խաղողաքաղ, խաղողօրհնէք (= Մրղ. խավուէխնէք)։
(որպէս օղ՝ որ խաղայ) σταφυλή uva. Պտուղ որթոյ բազմահատ, նիւթ գինոյ. Խաւօղ, հաղօղ. իւզիւմ, եիւզիւմ.
Ողկոյզ մի խաղողոյ։ Զիք խաղող յայգիս նոցա։ Զարիւն խաղողոյ ըմպէին գինի.եւ այլն։
ՊՏՈՒՂ ԽԱՂՈՂՈՅ, կամ ԽԱՂՈՂ ՊՏՈՒՂ. իբր Հատ խաղողոյ. ῤάξ, ῤάγος acinus. իւզիւմ բանէսի։ (Գաղիան.։)
covered with disgrace, loaded with shame, infamous, ignominious, disgraceful, shameful;
cf. Խայտառակաբար.
• ԳՒՌ.-Ոզմ. Մրղ. խայտառակ. Վն, խախք-խայտառակ, Ննխ. խայտառագ, Զթ. խայդառոգ։
ἁσχημόνων, ἁσχημονοῦσα turpis, indecore se gerens παράδειγμα exemplar, -plum Առակելի կամ առակեալ՝ խաղ առնելով. առակ նշաւակի. ծանակ. ծաղածանակ. ամաչեցեալ մերկութեան առարկանաց. նշաւակեալ. այպն եղեալ. տձեւ. մերկ. խաղք ու խաւէր.
Արարից զքեզ խայտառակ. Խայտառակ աղիցին ընդ երեսս երկրի։ Եւ դու էիր մերկ եւ խայտառակ. նաւում. (՟Գ. 6։ Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 4։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 7.)
Սովալլուկ, մերկ եւ խայտառակ շրջեսցի. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Մերկնցեալ յաստուածային շնորհէն՝ խայտառակ գտաք. (Իգն.։)
Մերկ խայտառակ եղեալ յիշխանութենէդ՝ նշաւակիս։ Հանդիսացան նորա հրապարակի խայտառակ մերկանալն. (Լմբ. համբ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Մերկացուցանել, եւ խայտառակ ձաղանօք շրջեցուցանել. (Ճ. ՟Ա.։)
deceit, fraud, cheating, knavery;
fraudulent, deceitful;
deceived, cheated, defrauded, duped;
— գործել, տալ, to cheat, to defraud, to dupe, to swindle;
ի —ս անկանել, to be deceived, to fall into error;
ի —ս ինչ լինել, to be in fault;
ընդ —ս գտանել, to detect in fraud;
ընդ խաբս, ընդ խաբ, fraudulently, deceitfully, knavishly, roguishly;
cunningly, astutely;
— շրթանց, the spell of eloquence;
գուցէ ընդ —ս ինչ իցէ, perhaps it was done by mistake.
• «կաթի փոխատւութիւն՝ որոշեալ չա-փով կամ ամանով». որից ի խար տալ (գըր-ուած նաև խապ, խափ) «կաթ փոխ տալ» Վրդն. առ. 238-9։
• = Թրք. [arabic word] qab «աման» բառից՝ որ ռմկ. արտասանութեամբ հնչւում է խաբ. (այսպէս նաև վրաց. ვაბი ղ'աբի «ափսէ»). իմաստի զարգացման համար հմմտ. գրբ. յանօթ տալ «փոխ տալ» Ոսկ. մ. գ. 24՝ անօթ «աման» բառիցս
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որից առնե-լով Մառ, Վրդն. առ. 1, էջ 55։
• ԳՒՌ.-Ախց. խապ, Սեբ. խափ. այսպէս և ուրիշ շատ գաւառականներում, ինչպէս Ալքս. Ախք. Ակն. Բբ. Կիւր. Կյ. Հմշ. Ննխ. Շիր. Զն. նոր բառեր են՝ խաբւոր, խաբկից, խաբու-խաս, խաբխաչ։
• , ի հլ. «խաբէութիւն, սխալանք» Ոսկ. ես. Մանդ. որից խաբ գործել «նենգութեամբ դարան լարել» Եւս. քր. ա. 241, 345. ընդ խաբս «սխալմամբ» ծն. խգ. 12. Ոսկ. մ. բ. 5. Ոսկ. ես. 72 (տպ. ընդ խափս). խաբել «խաբել. 2. ծաղրել» ՍԳր. Եզն. խաբանք Դ բագ. ժ. 19. Յուդթ. թ. 15. խաբեայ «ռաւա-ճան» Եփր. Գ. կոր. Ոսկ. գաղ. «խաբէական, կեղծ» Ոսկ. ա. տիմ. 160. խաբեբայ Ես. գ. 4. Ոսկ. եբր. (գրուած է խաբեբեայ Եփր. Բ թես. Ոսկ. կողոս), խաբեութիւն (արմատը *խաբեայ) ՍԳր. խաբկանք Ոսկ. ես. և կող. խաբկիլ Փիլ. լին. խաբկոտ Իրեն. 10. խաբու Վեցօր. 184. խաբուսիկ Կոչ. 135. խաբողիկ Կոչ. անխաբ «ամուր, անառիկ» Բ. մակ. գ. 12 արառախաբիկ Ոսկ. ես. մտախաբ Տիտ ա. 11. Ոսկ. մ. բ. 12. Բուզ. ճարտարախաբ *Լանակ. հց. որսորդախաբ Վեցօր. 163. զրա-խաբ Գնձ. դիւախաբ Գե. ես. դիւրախաբող մանդ. են.
• =Բառիս հետ շատ նման են հնչում արաբ. [arabic word] xabb «խաբեբայ», xibb «խաբեբայ լինել», [arabic word] taxbīb «խաբել խաբխբել» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 115-6). բայց այս բառերը պատահական պէտք է համարել, ցորչափ գտնոսած չեն ասորերէնի մէջ։ Այս-պլէս նաև պրս. ❇ xab «խարդախութիւն, մեղմեխանք», որի ծագումը անյայտ է։-Հիւբշ. 267։
• Առաջին անգամ Շրէօդէր, Thes. 46 արաբ. xabb ձևից։ Պատկ. Mamep. I. 10 պրս. xab։ Canini, Et. etym, 127 սանս. kapat'a «խաբէութիւն»։ Մառ ЗВO 7, 73 զնդ. dab, dav «խաբել» բա-ռից։ Հիւնք. պրս. խէպ, արաբ. խապ-պուզ։ Patrubány SA 1, 312 հունգ. ká-bit «թմրեցնել, շշմեցնել» բառի հետ։ Մառ ЗВО 22, 45 վրաց. ցբիերի «խա-բուսիկ» բառի հետ. արմատը ցբ։ Leyy KZ 52 (1924), 310 հսլ. chabiti «ապա-կանել, փճացնել» բառի հետ, որի ծա-գումը անյայտ է համարում Berneker 380-381։
• ԳՒՌ.-Ջղ. խաբ'ել, Խրբ. Ոզմ. խաբ'իլ, Ագլ. խm՛բիլ, Վն. Ալշ. Մշ. խապել, Մկ. խա-պլիլ, Հճ. Սլմ. Սչ. խափել, Ախց. Երև. Կր. ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. խափէլ, Մրղ. խափը-tլ, Զթ. Գոր. Ղրբ. Շմ. Տփ. խափիլ, Հմշ. խա-վուշ, Ասլ. ղաբ'է՝լ։-Ունինք նաև Ասլ. Խրբ. խաբ'էբ'ա, Պլ. Շմ. Սչ. խափէփա, Ոզմ. խապըբ'ան «խաբեբայ», Տփ. խափս ընկնել «խաբիլ յերազի»։ Նոր բառեր են՝ խաբան, սուտխաբան, խաբես-խուբես, խաբլուկ, խաբլութիւն, խաբլաճնճուղ, խաբլապուզիկ, խաբլբել, խաբլբորել, խաբխբել, խաբխբորել, խաբռտել, խաբխբուկ, խաբ-խաբխտուք, խաբով, խաբնով, խաբսով, խաբս տալ, խա-բըս ընկնել, խաբչիկ։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] xabe «խաբէութիւն», [arabic word] xapandin «խաբել, խարդաւա։ նել», [arabic word] xapxapuk «խաբուսիկ». [arabic word] xapuk «խաբող, խաբեբայս, [arabic word] xapiyan «խաբուիլ», խաբխաբօք «աատ-րանք» Մրկ. դ. 19, պը խափինըն «մոլորե-ցուցանիցեն» Մտթ. իդ. 5.-Սղերդի արա-բախօս քրիստոնէից բարբառով՝ xanen «խաբել», xapisox «խաբեցող»։
ԽԱԲ. ἁπάτη deceptio. որ եւ ԽԱԲԱՆՔ, ԽԱԲԷՈՒԹԻՒՆ. (շփոթի ի գրչաց եւ ընդ Խաղբք. cf. ՀԱՂԲՔ. Պատրանք. նենգ. դաւ. եւ Վրիպումն. սխալանք.
Այլ ն՝որքանս խաբն. (Պերիարմ.։)
Խաբն, իբր այն թէ պատրանք։ Զնոյն յայտնեաց՝ ասելով, եթե խաբն է. Զի ապրեսցիս ի չար խաբից նորա։ Անկան ի խաբս կորստեան։ Հեռի արա զնորա խաբսն ի մէնջ. (Մանդ ՟Ի՟Գ։ Լծ. կոչ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Եթէ թմբրութեամբ խաբից խաբից խաւարից գործոց իցէ ոք վնասեալ. (Նար. ՟Գ։)
Փախիցէ յամենայն խաբից նորա. (Մաշտ.։)
Զմիանձնացեալսն ապրեցուցանել ի խաբից թշնամւոյն. (Բրս. քրզ.։)
Յետ յաստուծոյ՝ ի խաբից կանանցն. (Վրդն. երգ.։)
Լոյծ զամենայն կնճիռն անիրաւութեանգ քանզի արդարեւ կնճիռն իմն դժուարալոյծ է, զոր իմաստունն խաբ կոչէ. (Ոսկ. ես.։)
ԽԱԲ ԳՈՐԾԵԼ կամ ՏԱԼ, է Խաբել, դաւել. դարան գործել.
Սա կամէր խաբ գործել. (Ասող. ՟Ա. 5։)
Գաղտնաբար դարձաւ բուրսուխն այլազգի՝ (իբր ի փախուստ), խաբ տալով զօրացն ֆռանկաց. (Ուռհ.։)
ԸՆԴ ԽԱԲՍ կամ ԸՆԴ ԽԱԲ. մ. Յանգէտս. վրիպակաւ. կամ Պատրանօք.
Այլ չգիտեմ, զիարդ վայրապար ընդ խաբս եկի յայսպիսի բանքս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
Ընդ խաբս գտեալ սմբատայ զմար ոմն տղայ։ Որպէս թէ ընդ խաբս վրիպանօք՝ էրէոյ կամելով ձգել՝ նմա պատահեալ նետն. (Խոր. ՟Բ. 35։ ՟Գ. 23։)
Զտէրն ընդ խաբ խաչեցաք. (Երզն. մտթ.։)
Յայտ է ի բերանոյ բառբառոյ քո, թէ խաբ եղար, եւ ոչ կրօնաւոր, միայն մորթով ոչխարաց զմարդիկ պատրել. (Լմբ. պտրգ.) (այսինքն չեղեր աբեղայ, որ է հայր, այլ որպէս թէ ասէիր՝ խաբ եղայ. cf. ԽԱԲԵՂԱՅ.։
play, game;
recreation, pastime, amusement, sport;
fun, joke, raillery, pleasantery, mockery;
mummery, foolery;
games;
scene, stage, theatre;
*song, air;
սէր խաղուց, gambling, gaming;
խաղք Ողոմպիայ, Olympic games;
խաղք ըմբշամարտից, wrestling;
գնդակ խաղ, the game of tennis;
խաղ կճեայ գնդակաց, game of marbles;
խաղ նարտի, backgammon;
խաղ աղիւսակի, draughts;
խաղ սատրնջոյ, chess;
խաղ աչկապուկի, blind man's buff;
խաղ թղթոյ, card-playing;
cf. Թուղթ;
խաղ բախտի, game of chance;
խաղ բառից, a pun, play upon words;
չլինել կամակ ի խաղ, to be in no mood for sport, not to be in a sporting mood;
ի խաղ հատանիլ, զակատիլ ի խաղս, to abandon oneself to amusements;
ի խաղ մտանե, to join a game;
to sit down to play;
լինել յաջողակ ի խաղի, to have a good game;
to hare a good-hand (cards), to be a lucky player;
լինել դժբաղդ ի խաղի, to have ill luck at play;
կորուսանել ի խաղի, to play or to gamble away;
վատնել զամենայն ի խաղի, to gamble away one's fortune, to lose ones' fortune by gambling;
դադարել ի խաղի, to leave off playing;
խաղ համարել, to take as a joke;
չեն ինչ խաղոյ, it is not to be trifled with, it is no joke;
— խաղ առնել զոք, ընդ խաղ արկանել, to ridicule, to deride, to mock, to make sport or mockery of, to laugh at a person;
ընդ խաղ առնել, to rally, to joke with, to jest with;
to turn to ridicule;
ընդ խաղ, ընդ խաղս, for fun, in jest, for a joke, jestingly;
ո՛րչափ խաղացի ընդ նոսա, how many tricks I played on them ! թո՛յլ տուր անդ զխաղդ, թո՛ղ զխաղդ, joking apart, in good earnest;
խաղ կանչել, to sing a song.
a note.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ու, ի հլ.) «երախայի, լարախաղացի, ծաղրածուի ևն խաղ, ծաղր, կատակ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. ա. 1 Եփո. ռ. տիմ. Մծբ. Կոչ. «թատրոն» Առ որս. «երաժշտական մի ձայնանիշ» ԱԲ. որից խաղ առնել «ծաղրել» ՍԳր. Կոչ. խա-ղալ «խաղ խաղալ, ծաղրել, ծիծաղի առար-կայ դարձնել, ուրախութիւնից խայտալ, ցըն-ծալ, շարժիլ, երթալ, վազել, արշաւել» ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Ագաթ. Սեբեր. խաղալիկ «պա-րող» ՍԳր. «մանկական խաղալիք. խաղալու բան» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 25. Եզն. «ափը թե-ւին միացնող յօդը՝ դաստակի սկիզբը» Տա-թև. հարց. 241. խաղալիք «մարմնի յօդերը, խաղերը» ՍԳր. (այս նշանակութեան համար հմմտ. թրք. oynamaq «խաղալ» և oynaq «յօդակապ»). «խաղ» Պղատ. օրին. խաղա-րար «պարող, կաքաւող, խաղաղող» Շապհ. 40. խաղագլոր Ոսկ. փիլիպ. խաղակատակ Բուզ. խաղաց «երթալը, վազելը» Եւս. քր. Եզն. Վեցօր. «վազուն» Վեցօր. ել. 17. Սեբեր. խաղացուցանել ՍԳր. խաղացական Եզն. ա-րագախաղաց Վեցօր. երագախաղաց Մծբ. ծանրախաղաց Վեցօր. չխաղոյք Ոսկ. եբր. բազմախաղ Ոսկ. ննջ. զօրախաղաց Պտմ. առէքս. թատերախաղք Ոսկիփ. լարախաղա-ցութիւն Սահմ. խաղիչ «կողմնացոյցի սլա-քը» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 458. նոր բա-ռեր են խաղագնդակ, խաղաթուղթ, թղթա-խաղ, խաղամոլ, խաղասրահ, խաղատոմս, խաղարկութիւն, նարտախաղ ևն։
• ՆՀԲ հայերէնից է դնում յն. խալքի՛ն-տա, խալքիսմօ՜ս «ազգ ինչ խաղու»։ Peterm. 27, 34 պրս. bāxtan «խաղալ,
• ցատկել»։ Böttich. Arica 8 սանս. kal «շարժել»։ Այվազովսքի, Յաղագս հընչ-ման, էջ 15 նոյն ընդ ծաղր, յն. γελος։ Տէրվ. Altarm. 28, Նախալ. 112 սանս. khal կամ skhal «դեդևիլ, ճօճիլ, երե-րալ», skhalita «կեցած, մնացած, պա-կաս», յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել» ձևերի հետ հնխ. skar «դեդևիլ, շարժիլ, երթալ, կենալ» արմատից. -այստեղ է պատկանում նաև խաղ «կեցած ջուր»։ Müller, Armen. VI յն. ϰελευϑος և լիթ. kolias «ճանապարհ», յն. ϰελις «ար-շաւակի» բառերի հետ։ Canini, Et. é-tym. 187 յն. ϰαγχάςω, լտ. cachinnus «բարձրաձայն ծիծաղ»։ Bugge, Beitr. 19 յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել», մբգ. scharz «ցատկտելը», scherzen «կայ-թել» բառերի հետ։ Նոյն, KZ 32, 41 մերժելով սրանք՝ դնում է յն. ἀλλομαί «աչքը շարժել, սիրտը թրթռալ», լտ. salio «զատկել, կայտռել», սանս. sá-rati «հոսիլ», հմմտ. նաև սանս. sáras «լիճ, ծով» =խաղ «ճահիճ»։ Հիւնք. խա-ղաղութիւն բառից է հանում։ Patrubány SA 1, 194 յն. ϰελομαι, լատ. colo, լիթ. keliu, kélti «բարձրացնել, կրել» ևն։ Karst, Յուշարձան 401, 404 սումեր. q'al «հոսիլ, շտապել, գահավիժիլ» ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. խաղ, Գոր. Ղրբ. Տփ. խաղ, հաղ, Տիգ. խmղ, Զթ. խօղ, խող, Հճ. խօղ, Ագլ. Երև. Շմ. հաղ։ Գաւառականներում խաղ բա-ռը նշանակում է նաև «երգ» (բայց միայն աշխարհական երգ), որի համար աւելի հնից ունինք խաղ «երգ» Առաք. պտմ. 64. է՛լ ա-ւելի հին է խաղտետր (ուրիշ է խազտետր) «երգարան» Յիշատ. երգ. ժմ. հմմտ. նաև խաղ, վերնախաղ (ლ) ներքնախաղ (ν ձայնանիշների անունները։-Գւռ. խաղք (Ակն. Ասլ. Պլ. խախգ) «խայտառակ» ձևի հա-մար հմմտ. Ոսկիփ. «Խաղք և խայտառակ ևա-ցուցանէ զսատանայ ապաշխարութիւնն». (սխալ է գրել խախկ, խախք, ինչպէս ցոյց է տալիս և Մաս. աղաւ. 1863, 202)։ Նոր բառեր են խաղախնդում, խաղահան, խաղա-մէջ, խաղատեղ, խաղացք, խաղացուածք, խաղընկեր, խաղլեղ, խաղկլիկ, խաղկտալ, խաղոց, խաղքռել, խաղքութիւն, խաղալացաւ, խաղալացաւօտ, խաղքռիճ, խաղտուն ևն։
• , ի հլ. «ճահիճ, ծանծաղ՝ կանգնած ջուր» ՍԳր. Ոսկ. ես. թերևս նոյն բառն է, ինչ որ նախորդը, թէև բուները տարբեր են։
• Ստուգաբանութեանց պատմութիւնը տե՛ս նախորդ բառի տակ։
(յորմէ յն. խալքինտա, խալքիսմոս, ազգ ինչ խաղու.) παιδιά . (որպէս թէ մանկութիւն). παίγνιον ludus, lusus ἁθύρματα crepundia եւ այլն. Զբօսանք տղայոց եւ երիտասարդաց՝ ճարտար ձգմամբ իրաց, կամ ընթացիւք յասպարիզի, կամ ոստմամբք, կամ ծաղրաշարժ հնարիւք, եւ այլն. որ եւ ԽԱՂԱԼԻԿՔ.
Խաղ համարեցան զկենդանութիւն մեր. (Իմ. ԺԵ. 12։)
Մանր մնկթտւոյ խաղ։ Իբրեւ զմանկտւոյ խաղ համարին։ Մանկտւոյ իմն խաղ եւ խնճոյ։ Չեն ինչ խաղոյ. մանականդ թէ սա խաղոյ իցէ, եւ հանդերձեալքն ո՝չ խաղոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ այլն։)
Մարտիկք ոք՝որ ի խաղ մտանէ, ոչ մարթ է պսակ գտանել, եթէ ոչ ըստ օրինաց խաղուն մարտիցէ. (Եփր. բ. տիմ.։)
Զդիւականսն քակտեալ խաղս. (Պրպմ. ԼԷ։)
Յորում փառս ոլոմպիայ խաղուն (կամ ոլոմպիախաղուն) հանդիսի ըմբշամարտացն երեւի. (Խոր. Գ. 48։)
Մի՜ թողուցուս խաղալ նովին, որպէս մանկանց գընդակ խաղին։ Դստերըք քո պաճուճալի՝ յերգ եւ քընար միշտ ի խաղի. (Յիսուս որդի.։ Շ. եդես.։)
Նա անկեալ դնի, եւ դու որպէս ի խաղու կաս. (Ոսկ. համբեր.։)
Խաղովք սաստիցն ոչ խրատեցան (եգիպտացիք). (Իմ. ԺԲ. 26։)
Բռնաւորք խաղալիք նորագ եւ ստեղծեր զիս յանդիմանել զխաղ նորա. (Ամբ. Ա. 12։)
ԽԱՂ ասի եւ Տեսարանն կամ տաղաւարն խաղացողաց σκηνή scena (լծ. հյ. շէնք.)
Փոքր մի եւս ինչ՝ ժամանակն (յն. աշխարհ) անցանէ, եւ խաղն լուծանի. (Առ որս. ԺԱ։)
ԽԱՂ. ἑμπαιγμός, παίζων եւ այլն. illusio, ludificatio. Ծաղր. կատակ. այպն. ծիծաղ. պ. խա, խանտիլ.
Մեք ընդ խաղ արարաք. (Առակ. ԻԶ. 19։)
Իբրեւ անխօսուն մանկանց դատաստան ընդ խաղ արձակեցեր. (Իմ. ԺԲ. 25։)
Թո՜յլ տուր անդր զխաղդ. (Վրք. հց. ԻԶ։)
Զխաղու եւ զծաղու բանս բարբառէ. (Ճ. Ա.։)
Կատակեցաւ ... ընդ խաղ երկրպագութեամբն. (Խոսր. պտրգ.։)
Ի խաղս այպանման ծաղու ըմպահկեն. (Նար. մծբ.։)
Թողու զնա ի խաղ եւ ծաղր տեսողաց. (Սարգ. ա. պետր. ԺԲ։)
Մկրտեցին ընդ խաղս զպորփիւրոս. (Հ=Յ. նոյ. Ե.։)
ԸՆԴ ԽԱՂ՝ կամ ԽԱՂ ԱՐԿԱՆԵԼ. որ եւ ԽԱՂԱԼ. իբր ծաղր առնել. այպն առնել. ծաղրել. կատակել.
Ած մեզ ծառայ եբրայեցի, խաղ առնել զմեզ, կամ խաղ առնել զիս։ Խաղ արարեր զիս։ Խաղ առնէին զմարգարէսն. (Ծն. ԼԹ. 14. 17։ Թմուոց. ԻԲ. 19։ Բ. Մնաց. ԼԶ. 16։)
Երկնաւոր թագաւորիդ ի ծունր իջեալ խաղ առնէին. (Շար.։)
Խաղ առնէին զնա, եւ լինէր խաղ տէրն երկնի. (Կոչ. ԺԳ։)
Պարտ էր նմա խաղ լինել. (Ճ. Գ.) (յորմէ ռմկ. խաղք, խախք ըլլալ )։
Ընդ խաղ արկեալ՝ ասէին, եթէ քաղցուալից իցեն. (Գծ. Բ. 13։)
Եւ ոչ ընդ խաղ արկանելն երեսս փոխեցեր. (Նար. ՀԵ։)
Մի՜ ընդ խաղ արկցի առ նոսա հոգւոյն աստուծոյ ազդումն. (Լմբ. ատ.։)
ՈՐՄԶԴԱՊԷՍ ԽԱՂ. Խաղ որպէս ի պատիւ արամազդայ.
Զինուք որմզդապէս խաղս հանդերձ արեամբ. (Սարկ. պատկ.։)
ԽԱՂ 2 (ի, ից.) գ. ἔλος palus (paludis) ὅχθη ripa. Խաղաղ եւ ծանծաղ ջուր. իրարբի տեղի. ճահիճք. աղտիւր. եղտիւր. խորշ մի գետոյ կամ ծովու առ ափամբ, ուր խաղայ ջուր խաղաղ.
Ի գետոյ անտի ելանէին եօթն երինջք, եւ արածէին ի խաղի անդ։ Ընկէց զայն ի մի առ ափն գետոյ։ Ի վերայ ջրադարձից եւ խաղից։ Անդ մարգագետինք եւ խաղք։ Եդից զգետս ի կղզիս , եւ զխաղս ցամաքեցուցից. (Ծն. ԽԱ. 2. 18։ Ել. Բ. 3. 5։ Ե. 19։ Ը. 5։ Ես. ԼԵ. 7։ ԽԲ. 15։)
Կամ ջուր ի զովացումն, կամ խաղ երիվարաց. (Յհ. կթ.։)
Ոչ եթէ ի կղզեաց ի կղզիս դիմեմք երթալ, ո՜չ ի խաղս, եւ ոչ ի նաւահանգիստս. (Ոսկ. ես.) ուր յն. նաւակայանք ἑπίνοιον navalia, statio navium. ։
calm, tranquil, serene, peaceful, undisturbed, quiet;
— միտք, serene mind;
—, —աբար, placidly, peacefully, calmly, quietly, serenely.
• «հանդարտ, հանգիստ» Ես. ը. 6. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. որից խաղաղանալ ՍԳո-Ադաթ. խաղաղիլ ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. լհ. ա-28, մ. բ. 23. խաղաղագոյն Գ. մակ. գ. 12 խաղաղական ՍԳր. խաղաղակոյտ Մծբ. Կոչ. 388. խաղաղարար ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 36. խաղաղիկ Եզն. խաղաղութիւն ՍԳը. հետա-սաղաղ Բ. մկ. ա. 19. Մծբ. հողմախաղաղ Ագաթ։
• ՆՀԲ լծ. յն. γα'ήνως «խաղաղ»։ Տէրվ. Altarm. 28 և Նախալ. 112 համարում է կրկնուած խաղ բառից, որ նոյն է ռնում խաղ «ճահիճ», խաղալ «շարժիւ» ևն ձևերի հետ։ Müller, Armen. VI յն. ϰη-λέω «խաղաղացնել» բայի հետ։-Հիւնք. յն. γαλὴνως «խաղաղ»։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233 համարում է նոյնպէս կըրկ-նական։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Խրռ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Սեբ. Սչ. խաղաղ, Տիգ. խmղmղ, Երև. Տփ. նաղաղ։-Պլ. կայ միայն խաղաղգիլ «հան-դարտիլ»։ Առանձնապէս կարևոր են խաղա-կանջ (իմա՛ խաղաղականջ) «հանդարտ, հանգիստ, անվրդով», խաղուել, խաղուեցնել Սվ., խաղուիլ Ակն. (փխ. խաղաղուիլ ևն). հմմտ. խաղվեցնել «խաղաղել, հանգստաց-նել» Քուչ. 75։
(լծ. յն. ղալի՛նիօս). γαλήνιος, γαληνός, ἠσυχός, ἠσύχιος (յորմէ սուքիաս) tranquillus, quietus, placidus Հանդարտ. անդորր. անքոյթ. անխռով. պարզ.
անքոյթ նաւահանգիստ՝ խաղաղ ի հողմոց եւ ի մրկաց. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Խաղաղ ի մրկէ. (Բրսղ. մրկ.։)
Խաղաղ մանկասնութիւնն զարգանան. (Պիտ.։)
ԽԱՂԱՂ. մ. ԽԱՂԱՂԱԲԱՐ. ἠσυχῆ quiete, placide Խաղաղութեամբ. հանդարտաբար. հանդարտիկ. հեզիկ. մեղմով.
Զջուրն սելովայ որ գնայ խաղաղ. (Ես. ՟Ը. 6։)
Զմկանուսն պի ներքոյ նաւացն խաղաղաբար տարածելով։ Խաղաղաբար պատասխանեալ ասէր. (ՃՃ.։)
he;
she;
self;
ես —, myself;
դու —, thyself;
նա —, himself, herself;
ընդ — բարբառել, to say to one's self, to talk with one's self;
յ— գալ, գալ — առ —, to come to one's self, cf. Զգաստանամ;
յ— ամփոփիլ մտաց, to concentrate one's ideas, to collect one's thoughts;
յ— արկանել, to attract, to win, to allure, to draw on, to entice, to gain;
յ— հանել, to snatch away, to possess one's self of, to appropriate;
ինքեան զօրութեամբ, by one's own power or force;
ըստ ինքեան, of oneself.
• (ինքեան կամ ընքեան, ինքեամբ. ինքեանք, ինքեանց) «ինքը» ՍԳր. Եզն. Վեց-օր. զանազան դարձուածներով և ոճերով՝ ըստ ինքեան, այսինքն, ինքն ըստ ինքեան, ինքն առ-ինքն. ինքն յինքն, ինքն իսկ ևն. ո-րից ինքնին ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. Ագաթ. ինքնեակ Ղևտ. իե. 5, 11. դ. թագ. ժթ. 29, ինքնեկ Ա. մակ. ե. 19. ինքնանեռել «ոռնա դատել» Եփր. մատ. բ. 221. ինքնակալ Ա-գաթ. ինքնաբուղխ Վեցօր. ինքնակամ ՍԳր. Ոսկ. ինքնակաց Ոսկ. ես. Սեբեր. Եզն. ինք-նամատոյց Կոչ. ինքնատես Ագաթ. Կորիւն, ինքնիշխան Կոչ. յինքնաքարշումն Եփր. դտ. ևն. (ԱԲ ունի 231 ածանց՝ ինքն բառով)։ Յե-տին գրչութեամբ ինք ձևն ունին Խոսրովիկ, Արծր. Լմբ. Նչ. կան նաև ընքնագիր, ընքնի Եփր. համաբ. 115 ևն գրչութիւնները, նոր բառեր են ինքնաբերաբար, ինքնագոհ, ինք-նակամօրէն, ինքնակենսագրութիւն, ինքնա-պաշտպանութիւն, ինքնավարութիւն, ինքնա-վստահ, ինքնուսուցիչ, ինքնօգնութիւն ևն։
• Windisch. 34, Lag. Urgesch. 46. Müller SWAW 41, 155. Boрp, Gp. comp. I1 293, Տէրվ. Altarm. 63 և Նախալ. 22 ևն մեկնում են բառս՝ ին-ք-ն. արմա-տական մասը կազմում է ք, որի հետ
• հմմտ. սանս. sva, զնդ. hva, xva, հպոս. uvā, յն. ἐ, fέο, fοι, fε, լտ. sui, sibi se, գոթ. seina, sis, sik, գերմ. sein, sich, հսլ. se, sebč, լիթ. sāvo, ալբան. vete, <հնխ. seuo-, suo-, suo-(Boisacq 208, Walde 754). -Boрp նախաւոր ին-մասը կցում է սանս. ana-ձևին. Տէրվ. Al-tarm. ին-=այն, որ նոյն է սանս. i-dam, ay-am ձևերի i, ay մասերի հետ։ Karolides Γλωσ. συγϰρ. 120 կապադովկ. ϰιϰιοῦ κιτιασὸ «ինքը, նա» բառերի հետ։ Հիւնք. կնիք բառից հանում է նիգ և ինքն։ Meillet MSL 9, 372 բառը վեր-լուծում է ին-քն, որի մէջ ին նոյն է համարում նո-յն բառի վերջի մասի և հնդիկ-իրանական im-, am-մասնիկ-ների հետ. անծանօթ է մնում -քն։ Բազմ. 1897, 591 համարում է ի դերանուա-նական արմատից՝ քն մասնիկով և ն յօդով։ Մառ, Гpaм. др. aрм. 152 ար-մատն է ի, որից է և իւր։ Patrubány, ormény tanulmányok (Budapest 1884) և SA 1, 197 իբրև իրն է քշում Boрp-ի մեկնութիւնը։ Pedersen, Ցուց. դեր. 41-44 ին-ք-ն, ուր ին և ն նոյն է ամենեք-ին բառի -ին մասնիկի հետ, իսկ ք= սանս. ča, լտ. que, որով ինքնին կամ ինքն ըստ ինքեան բառերի մէջ նոյն մասնիկը 3 և 4 անգամ կրկնուած է լի-նում։-Karst, Յուշարձան 413 թրք. kendu «ինքը»։
• ԳՒՌ.-Ախօ. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. Տփ. ինքր, Ալշ. յինք, Ջղ. չինքը, Ագլ. Ղրբ. ինք'ը, Հճ. Մշ. Տիգ. ինք, Մկ. Վն. ինք', Շմ. ի՛նք'ի.-հյց. զինքն ձևից են կազմւում Պլ. ինքըզինքը, Ակն. ինքըզին-քը, իքզինքը, Շմ. իզի՛նք'ի, Ռ. զինք, Սլմ. զինք՝, Ասլ. ըզինք, ըզի*, Ոզմ. զէ՞նք, Մրղ. զի՛նքm, որոնցից Ռ. Ասլ. Սլմ. Մրղ. և Ոզմ. ռործածւում են նաև իբր ուղղական. ինչ. Ռ. զինք էգավ «ինքը եկաւ», զինքը ձէձէ՛ «ծե-ծե՛ր նրան»։ Ինքնեկ բառի վրայ տե՛ս ան-կանել։
Ստիպին պնդենինքեանք զինքեանս (ջուրքն) ելանել զեղուլ ընդ երկիր ծաւալել. (Վեցօր.։)
ԻՆՔՆ. յամենայն դէմս, որպէս Ես ինքն, դու իմքն, եւ այլն. Տե՛ս եւ ԱՆՁՆ իմ, քո, նորա։
Տե՛ս. եւ ԻՒՐ, իւրեան. αὑτός, -ή, -ό ipse, -a, -um Էական դերանուն առաւել յերրորդ դէմս, որպէս նա ինքն, նոյն ինքն, անձն իւր.
Ինքն գիտէր զինչ առնելոց էր։ Ինքն գիտէր զինչ առնելոց էր։ Ինքն իսկ խոսեսցի վասն իւր։ Առնու ընդ իւր եօթն այլ այսս արագոյն քան զինքն։ ինքեանք սոքա ասասցեն։ Ինքեանք ընտրեցին զճանապարհս իւրեանց.եւ այլն։
Զինքեանն սպանանէ փեսայ. (Խոր. ՟Բ. 81։)
Կարաց գերազանցել զամնեքումբք ծայրացուցանելով զինքեան հմտութիւն. (Պիտ.։)
Ինքեամբ կերակրեսցէ մեզ. (Արշ.։)
Նոյն ընքեան իսկ նման։ Սոքաընքեաց զներհակն ասեն. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Ինքեան իշխանութեամբ զամենեսեան ապրեցոյց. (Շար.։)
ԱՍԻ եւ զանանձն իրեաց.
ինքն հեղու, եւ տիկքն կորչին. (Ղկ. ՟Ե. 37։)
Յեզր ծովակի միոյ, որոյ աղի են ջուրքն՝ մանունս ունելով ձկունս յինքեան. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Աղբերք մշտաբուղխ՝ ինքեանք ի նմին յորդութեան կան. (Եզնիկ.։)
Մի, աղաչեմք, մի՛ այսպէս չարաչար յաղագս ինքեանց խորհեսցուք, եւ մի՛ ի մեզ ինքեանս մխեսցուք սուր. (Դիոն.։)
Յիս ինքն զորացաւ. (Նար. եւ այլն։)
Զքեզ ինքն նախ քան զվտանդն բժշկեա՛։ Քեզ ինքեան աստուած զպարգեւզփրկական դեղն. (Ածաբ.։)
նոյն ինքն զդժոխս աւերեցեր. (Շար.։)
Զքեզ ինքդասէ արարի դատաւոր կամաց քոց. (Խոսր.։)
Զաստուծոյ մարդասիրութիւնն ի մէնջ յինքեանց ի բաց փակեցաք. (Առ որս. ՟Ե։)
ԻՆՔՆ. իբր Ինքեանք. գ.
Յինքն արկանէին զազգատոհմսն. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 1։)
Զիա՞րդ ինքն ոչ յինքանց ակն ածեն. (Վեցօր.։)
ԻՆՔՆ. ա. որպէս Նոյն. բուն, հելլենաբանութեամբ. ասըլ.
Տեղին ինքն ժառանգեաց զազգին խոտորութիւն. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 20։)
Ի նմին ինքն ի պետրոսէ. (Սարգ. եւ այլն։ Տե՛ս ՆՈՅՆ ԻՆՔՆ։)
Ինքն տէրն մեր. ինքն քրիստոս. ոչ է ի մեզ ածական, այլ գոյական՝ որ ունի զբացայայտիչ, իբրու Նա ինքն։
ԻՆՔՆ ԱՌ ԻՆՔՆ. ԻՆՔՆ ՅԻՆՔՆ. որպէս Անձամբ ցանձն. առանձինն. ինքնին. ինքնիրեն, ինքիրմէն.
Եկեալ ինքն առ ինքն՝ ասէ։ Ասէր ինքն առ ինքն. (Վրք. հց. ձ։)
ինքն յինքն խորհուրդ ինչ կալաւ. (Կիւրղ. ծն.։)
ՅԻՆՔՆ ԳԱԼ. Զգաստանալ. խելաբերիլ. սթափիլ. ի միտս լինել.
Ի մէջ գիշերին յինքն եկեալ անտովն, եւ զարթուցեալ որպէս ի քնոյ. (Աթ. անտ.)
ԳՆԱԼ ՅԻՆՔԵԱՆ կամ ՅԻՆՔԵԱՆՍ. Երթալ առ իւրսն. գնալ ի տեղի իւր.
Էառ դաւիթ զգեղարդն եւ զկուժ ջրոյն ի սնարից նորա, եւ գնացին յինքեանս. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 12։)
ԻՆՔԵԱՄԲ. որ եւ ԻՆՔԵԱՄԲ ԻՆՔԵԱՆ. ԻՆՔԵԱՆՔ ԻՆՔԵԱՄԲՔ. որպէս մ. Ինքնին. անձամբ անձին.
Ինքեամբ բարձեալ ունէր զխաչափայտն. (Զքր. կթ.։)
Եթէ դսրովեսցի սաստկապէս, ինքեամբ ինքեան վկայէ. (Նար. լ։)
Երթալ հասանեն ինքեան վկայէ. (Նար. լ։)
Երթեալ հասանեն ինքեանք ինքեամբք ի հարթ եւ ի միատարր տեղի. (Վեցօր.։)
ԻՆՔՆ ԸՍՏ ԻՆՔԵԱՆ. իբր մ. իւրով նութեամբ. ըստ բնութեան իւրում. յէուէ իւրմէ. էապէս. տիրապէս. իւրեւ. ինքնին.
որչափ ինչ ժամանակս ինքն ըստ ինքեան մնայ. (Անյաղթ պորփ.։)
Եւ ո՛չ մի բնութիւն ինքն ըստ ինքեան բաւեալ լինի՝ անապատ լեալ յառ ի նմանէ փրկութենէն. (Արիստ. աշխ.)
Ինքն ըստ ինքեան փանաքի եւ տկար է զօրութեամբ (մարդս)։ զմիաւորեալն ինքն ըստ ինքեան բաժանէր ջուր. (Պիտ.։)
նախանձն ինքն ըստ ինքեան չար է. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
ԸՍՏ ԻՆՔԵԱՆ. ի փիլիսոփայական բանս նշանակ է բնութեան, գոյացութեան. որում հակակայի Ըստ պատահմանն.
Անանջատականացն են որ ըստ ինքեանց են եւեն որ ըստ պատահմանց. զանանջատականն աստուստ բաժանէ ի գոյացութիւն եւ ի պնտահումն. քանզի ըստ ինքեան ասելով՝ զգոյացութիւն նշանակեաց. քանզի սովորութիւն է արիստոտելի զբնութիւն ըստ ինքեան անուանել, որպէս ինքնագոյ. իսկ ըստ պատահմունքն ոչ առեալ լինինի գոյացումն բանի. (Անյաղթ պորփ.։)
ԸՍՏ ԻՆՔԵԱՆ. իբր մ. Ինքնին. առանձինն.
Զատեցաւ յայլոցն, եւ ներողութիւն եղեւ նմա՝ ըստ ինքեան ագանել. (Ոսկ. գծ.։)
Զոր ինչ ըստ ինքեան ոչ կարէ վճարել ոք, ի ձեռն այլոց վճարէ. (Բրսղ. մրկ.։)
stupid, dull, heavy, foolish, silly;
astonished, surprised, amazed;
յ— կրթել, հարկանել, արկանել, դարձուցանել, to strike with astonishment, to surprise, to amaze, cf. Ապշեցուցանեմ;
յ— կրթիլ, հարկանիլ, դառնալ, լինել, to be struck with astonishment, to be surprised, amazed, to wonder, cf. Ապշիմ.
• ՆՀԲ ուռիղ է մեկնում, բայց միաժամա-նակ լծորդ է դնում նաև հյ. յափշտա-կութիւն (տե՛ս ափշութիւն բառի տակ)։ Չուբինով մեր բառից փոխառեալ է դը-նում վրաց. աբուչի, աբուղալակի «ան-կոչ հիւր, հացկատակ», որ սակայն ո՛չ ձևով է նման մեր բառին և ոչ էլ նշանա-կութեամբ։ Հ. Ք. 3, ՀԱ. 1901, 240 հա-նում է գւռ. պուշ «կարճատես» բառից, ինչպէս և պշնուլ։
ἁναίσθητος, ἅπορος. stupidus, ἅθλιος , πτήσσων, ἁπειρηκῶς. stupefactus, fessus, miser. պրս. պիհուշ. իբր Անուշ. պակասեալ յուշոյ. անզգայ. թմրեալ. պակուցեալ. հիքացեալ, վարանեալ.
Ո՞վ իցէ այնպէս ապուշ, որ ոչ կամիցի ճոխանալ յինչս իւր յաւիտեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)
Ո՛րչափ եւ արբենայք աստուածային բանիւն, եւս քան զեւս զուշն ապուշ ի բաց մերժէք, եւ զաստուածեղէն յիշատակսն ի տեղւոջ տնկէք. (Սեբեր. ՟Թ։)
ՅԱՊՈՒՇ ԱՌՆԵԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ, ԴԱՐՁՈՒՑԱՆԵԼ, ԿՐԹԵԼ, ԿՈՐԾԱՆԵԼ. Ապշեցուցանել. յիմարեցուցանել. թմբրեցուցանել.
Արբեցութիւն՝ որ ոչ զմիտս յապուշ կրթիցէ, այլ եւս քան զեւս զյիշատակն յորդորիցէ. եւ զի գործ արբեցութեան զուշն յապուշ առնէ՝ ամենեքին գիտէք. (Սեբեր. ՟Թ։)
Զմիտս ծերոց յապուշ արկանէք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զխորհուրդսն յապուշ դարձուցանէր. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 16։)
Աղաղակն զիս պաշարեալ՝ յապուշ իմն կացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
Յապուշ կրթեաց զմիտք կնոջն. (Եղիշ. յես.։)
Ի յապուշ եւ յիմարութիւն կործանեաց զնոսա. (Վեցօր. ՟Զ։)
ՅԱՊՈՒՇ ԿՐԹԻԼ, ՀԱՐԿԱՆԻԼ, ԴԱՌՆԱԼ, ԼԻՆԵԼ. Ապշիլ, յապշութիւն կրթիլ. թմրիլ.
Այնչափ յապուշ կրթեցայք, մինչ զի, եւ այլն։ Այնչափ յապուշ եմք կրթեալ։ Ամենայնիւ յապուշ եմք համարեալք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։ ՟Ա. 16։)
Խոցոտեալ մերքն՝ յապուշ դառնային. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Յապուշ լեալ ի հիացմանէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զորովայնն մինչ ի պարանոցն լցեալ, յապուշ եւ յետս կալով ի խահիցն կերակրոց. (Փիլ. տեսական.) իմա՛, թմրութեամբ յափրացեալ, կամ առ խոնջութեան նողկացեալ։
ԱՊՈՒՇ կամ ՅԱՊՈՒՇ ԱՆԿԱՆԻԼ. ἁπορέω. haesito, dubito. Վարանիլ. յանհնարս մտանել. տարակուսիլ.
Յորժամ դադարեսցէ, յայնժամ ապուշ անկցի. (Սիր. ՟Ժ՟Ը. 6։)
right;
right hand;
ընդ աջմէ, to the right;
աջոյ ձեռամբ յաջողակ, right-handed;
յաջմէ եւ յահեկէ՝ յաջուց եւ յահեկաց, to the right and left, on each side;
— թեւ բանակի, right wing of an army;
— հաւանութեան տալ՝ կարկարել ումեք, to offer one's hand, to consent;
յ— եւ յահեակ, right or wrong.
• , ռ, ու հլ. (բովանդակ ՍԳրքի մէջ ու-նինք 33 անգամ աջոյ, 8 աջով, 5 աջու, 2 աջուց, 2 յաջում, 62 աջմէ. յետնաբար նաև ի հլ.) «աջ» ՍԳր. Ագաթ. ևն. յետնաբառ «սրբի կամ նաև կրօնաւորի ձեռք», որով աաւում է մինչև անգամ՝ Ուր կայ ձախ աջն Պետրոսի և Պօղոսի. Վրդ. աշխ. 516։ Այս բառից են աջակողմն ՍԳր. աջաթև Արծր. աջակից Սամ. երէց. աջակցիլ Խոր. Յհ. կթ. աջեակ Վրդ. քրզ. աջել «հրաւիրեալը վերև կամ աջ կողմը նստեցնել» (հմմտ. յն. δεζιό-ομαι) Մանդ. աջին Խոր. Յհ. կթ. աջանալ (նոր բառ)։ 2. Լեռուների մէջ առհասարակ աջը հա-մառուած է լաւ, բարեգուշակ, յաջողութեան կողմ, մինչդեռ ձախը նշան է անյաջողու-թեան, ձախորդութեան, իբրև չար, անբա-րեգուշակ կողմ։ Այս նախապաշարման հա-մեմատ ունինք յն. δεšιά «աջ», δεšιδς «յաջող, ճարտար, սրամիտ, ճարպիկ», լտ. dexter «աջ, յաջողակ, ճարտար», տճկ. [arabic word] saγ «աջ, առողջ, ողջ», պրս. [arabic word] rāst «աջ, ուղիղ», գւռ. գործս աջ է գնում «յաջող է»։ Ընդհակառակը՝ յն. ἀριστερός «ձախ, անյաջոզ», լտ. sinister «ձախ, անբարե-յաջող, չարագուշակ», հյ. ձախ, ձախորդ, ձախորդութիւն, ձախող, գւռ. գործս ձախ է գնում «անյաջող է» ևն։ Ըստ այսմ հյ. աα բառից կազմուած են աջող Եզեկ. ծը. 28. Խոր. Փարպ. աջողակ «ճարտար» ՍԳր. Փարպ. «լաւ, յաջող» Պիտ. Զենոբ. աջողա-ձևոն «ճարտար» Խոր. Յհ. կթ. չաջողութիւն Եզն. մանաւանդ յ նախդիրով՝ յաջող Եւս-քր. յաջողակ ՍԳր. յաջողել կամ յաջողիլ ՍԳր. յաջողութիւն ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. ան-յաջ «անյաջող, տարադէպ» Խոր. բ. 7. մի-ջին հյ. աջողնալ «հիւանդը լաւանալ, ապա-քինիլ» Անսիզք 65 (հմմտ. թրք. saγ «աջ, 2. ողջ»)։ Ջ. աջողութեան գաղափարից անբաժան է յառաջդիմութեան գաղափարը. ըստ այսմ աջ բառից են ծագում՝ առ մասնիկով՝ ա-ռաջ «առջևը» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Ագաթ. ընդ առաջ ՍԳր. Ոսկ. ես. առաջոյ, առաջապահ. առաջև, զառաջեսք, զառաջեաւ, առաջի, զառաջասուն, յառաջ ևն, բոլորն էլ հին և ընտիր (հմմտ. թրք. ōn բառը՝ որ նշանա-կում է «առջևը», իսկ կումուկերէնում ար-դէն «աջ». այսպէս՝ ong «աջ», ong yanə ռաջ կողմը». տե՛ս Mоxирa, Kумыкско-pyccкiи cловарь, Cбори. мaтep. Kавкaзa, հտ. 17)։-Այս բոլոր բառերը զուգորդուած են տեղի գաղափարի հետ. բայց յառաջդիմու-թիւն առանց ժամանակի գաղափարի՝ ան-կարելի է. այս պատճառով լեզուների մէջ այն բառերը՝ որ նշանակում են «առջև», նշանակում են նաև «նախ». հմմտ. ֆրանս avant «առջևը, առաջ, նախ», devancer քառջևից երթալ և կանխել», յն. πρὸ «առ-ջևը, առաջ, նախ», թրք. [arabic word] ön «առջևը». [arabic word] ónǰe «նախ և առաջ», պրս. [arabic word] pēš «առջևը, նախ», [arabic word] pēšrav «առ-չևից գնացողը», [arabic word] pēšin «առաջուց, կանխաւ» ևն։ Հայերէնի մէջ էլ ունինք ա-հաջ «առջևը», աշխ. «նախ, նախապէս», յառաջ «դէպի առաջ և առաջուց, նախ», յառաջել «առաջ երթալ և կանխել», առա-ջի «առջևը», բայց նաև «առջի, առաջին» Սեբեր. թ. Բուզ. ե. 51. զառաջել «կանխել» Եւս. պտմ. Եփր. ա. տիմ. առաջուստ «առջե-վից» Եփր. աւետ. «առաջուց» Եփր. Եբր. առաջին (այս բառի կազմութեան հետ հմմտ. բելուճ. p'ēšī «առաջին», բառա-ցի «այն որ առջևն է», և սոգդ. sry «առաջին», բառացի «այն որ գլուխն է»), առաջնորդ և վերջապէս յաջորդ, ուր յ և որդ մասնիկ են, հմմտ. նախորդ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sədhvo-եամ sādhyo-«ուղիղ» ձևից։ Սրա արմատն է sādh-կամ sədh-, ստորին ձայնադարձը sidh -«ուղիղ նպատակին դիմել». ժա-ռանգներն են սանս. sādhati «յաջողեց-նել, կարգի բերել, բարգաւաճ դարձնել», sadhü «ուղիղ, կանոնաւոր, լաւ, պատ-րաստ, կարգին», sidhyati «նպատակին հասնիլ, յաջողիլ», sidhrá-«յաջողակ», sadhis-«նպատակ, տեղ», sādhyá-«լաջո ղակ, կարգին, նպատակին հասած», զնդ-bālδišta-«ամէնից բարեյաջող», hādrōyā. «նպատակին հասնելու ցանկութիւն», asnā-(*a-zdh-na-) «յաջողակ, գործունեայ, կրտ-րիճ», յն. ἰϑόι «ուղիղ գծով գնացող, ուղիղ», ἰβυι «ուղղակի», ἰϑύνω «ուղիղ գծով վարել», ἰϑνω «ուղղակի վազել, սաստիկ փափագիլ» (Pokorny 2, 450, Boisacq 370)։ Հայերէնի ձևով ամենից համապատասխանն է սանս. sādhvá-։ Հնխ. նախաձայն s-ի անկման օրինակ է աղ
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Liden, Arm. Stud. 75։ Peterm. 26, Bottich. ZDMG 185о. aan Arica 81, 354, Justi Zendsp. 150 ևն այս բառը կցում են ընդհանուր հնդև-րոպական *deks-արմատին, որ գրեթէ բոլոր լեզուների մէջ կայ. ինչ. սանս. dákšina, զնդ. dasinō, յն. δεšιός, լտ. dexter, լիթ. desziné, հսլ. desinu, գոթ. taihswa, հբգ. zêso, հիռլ. dess, ալբան. djate, բոլորն էլ «աջ», բայց հայերէնը, ինչպէս ցոյց է տալիս Lagar-
• սրանց, որովհետև նախաձայն გ-կ ան-կում չկայ հայերէնում. Տէրվ. Երկրա-գունտ 1883, էջ 178-9 դարձեալ նոյն մեկնութիւնն է տալիս և ենթադրում հնագոյն աջ «երթալ» իմաստով մի ար-մատ։ Մորթման ZDMG 1872, էջ 518 խալդ. azi «աջ», իսկ Jensen IF Anz. 14, 52 և ՀԱ 1904, 183 հաթ. s'ί ձևի հետ է համեմատում։ Հիւնք. հանում է ողջ բա-ռից։ Patrubány SA 1, 214 վերադառ-նում է dakšina-ին և *ատջ կամ *տաջ ձևի միջոցով դուրս է բերում աջ. իսկ ՀԱ 1905, 253 ենթադրում է թէ հնխ. deks շրջուել է odks, որից հյ. աջ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 156 համեմատում է յն. ἐšιος «արժանի» բառի հետ. Lidén, Arm. Stud. 75 հանում է հնխ. sādhlo ձևից. հմմտ. սանս. sádhati, sádhnōti «լաջողիլ, յաջողեցնել, կարգաւորել», sadháyati «յաջողիլ, նպատակին հասնիլ, ստանաւ». sādhaka «լարմար», sādhu «իրաւացի, ճիշտ, լաւ, գեղեցիկ, ստոյգ, ախորժելի», զնդ. hāidista «նպատա-կայարմար», āsna «յաջող, յաջողակ». նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. գերմ. reoht և հհիւս. hogri «աջ և իրաւացի»։-Այս մեկնութեան է հակ-ւում նաև Meillet (անձնական). Karst, Յուշարձ. էջ 426, 429 թաթար. yak, yag, sak, sag, sav «լաւ, աջ» և թրք. sāγ «աջ» բառերի հետ։ Brosset IAs. 1834, 383 ևն, որից նաև Չուբինով իր վրացերէն բառարանում (ա. տպ.) հյ. աջ բառի հետ համեմատում են վրաց. մարջվենի հոմանիշը, մարջուլ «աջ կողմ» (լազ. marǰguani աջ). իսկ նախաւոր մար-մասի համար յիշում են վրաց. მარլხენა մարցխենա=հյ. ձախ։ Գրեթէ նոյն է Մառ ИАН 1913, 419, որ հայ ձևի մէջ գտնում է վրացի բառի ջ ձայնը՝ իբրև մնացորդ յաբեթական ջւն=սեմ. ymn «աջ» արմատի։ Հայերէ-նին աւելի մօտիկ ձևեր կան կովկասեան միւս լեզուներում. ինչպէս՝ ուտ. mծm, կիւր. էրչի, լակ. ուրչա, տաբ. արչու
• «աջ», բոլորն էլ պատահական, ինչպէս նաև մանչուր. r iči «աջ»։
• ԳՒՌ.-Ակն. Գոր. Լ Երև. Ղրբ. Ոզմ. Ջղ. Սեր. Սլմ. Վն. Տփ. աչ, Մկ. mչ, Ալշ. Մշ. աճ, Ասլ. տչիւգ, աչիւ* Ագլ. յեօջ, Հճ. եջ'ջ'իգ, միւսները գործածում են տճկ. սաղ հոմանիշը։ Նոր բառեր են աջերես, աջա-համբոյր, աջել «յաջող երթալ, յաջողիլ»։
δεξιά. dextera, dextra. Զօրագոյն եւ աջողակագոյն ձեռն մարդոյ կամ կենդանւոյ, եւ կողմն այնր ձեռին. աջ ձեռքը, աջ կողմը. սաղ. սաղ էլ. սաղ դարաֆ.
Յեցաւ ի նոսա, ի մինն աջով իւրով, եւ ի միւսն ձախով իւրով. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 29։)
Երկու երակք հատան առ թիկունս կոյս՝ երկաւորիս, իբրու հանդիպեալ էր մարմինն աջիւք եւ ահեկիւք գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
Աջ զզօրութիւն իւրոյ աստուածութեանն նշանակեաց. (Կիւրղ. ղկ.։)
Աջն զօրութեան է նշանակ. (Լմբ. սղ.։)
Տաժանաւորս աջով նկարել։ Առ կարկառումն աջոյ։ Զերջանիկ ձեռն աջոյն մովսիսի. (Նար.։)
Կորզեալ աջուն (այսինքն աջովն) զսուրն դնէր ի վերայ իբր զենլով. (Փիլ. իմաստն.։)
Ելեալ համբաւ սուրբ աջին. (ՃՃ.։)
Ի սուրբ լուսաւորչին մերոյ աջէս. (Շ. թղթ.։)
Փրկութիւնն յամենակար աջէն տնօրինի. (Լմբ. սղ.։)
Զեփրեմ ընդ աջմէ՝ ի ձախմէ իսրայէլի, եւ զմանասէ ի ձախմէ՝ յաջմէ իսրայէլի։ Յաջ եւ յահեակ թռուսջիր։ Յաջ յահեակ կոտորեաց. (Ծն. ՟Խ՟Ը. 13։ Ես. ՟Ծ՟Դ. 3։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 44։)
Օգնականք ի պատերազմին եւ աղեղամբ յաջուց եւ յահեկաց. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 2։)
Աջ հաւանութեան ետուն ինձ եւ բառնաբայ. (Եփր. գաղ.։)
Խնդրեսցեն զաջն խաղաղութեան յեսովայ եւ կեցցեն։ Երկայնամիտք եղեն տլ զաջ խաղաղութեան. (Եփր. յես.։)
Աջով ձեռամբն. յաջմէ ձեռանէ. յաջում թեւի անդ. աջուց ձեռաց. աջուց ոտից. աջուց ականջաց. աջ ծնօտ. եւ այլն. (ի սուրբ գիրս։)
Թողում զխաշն յաջ բազուկ եւ յաջ ակն ուրուք. Կանոն. իմա՛, յանձնել ի խնամս ամենայն իրօք։
front, head;
arm, division, branch;
—ք գետոյ, arm of a river;
յ—ոյ or յ—ոյ կողմանէ, before, in front, at the head of;
զ—ս ունել, առնուլ, to obviate, to be beforehand, to prevent, cf. Սկսանել;
— նաւու, head, prow, how of a ship;
— զօրաց, division of forces;
ընդ առաջ գնալ ելանել, to go to meet.
• Հներից Համամ. քեր. 268 առաջին բա-ռը կազմուած է համարում առ նախդի-րով։ ՆՀԲ առաջ, առաջին ևն հանում է աչք բառից կամ դնում է լծ. յն. ἀρχαῖος, ἀρχή (տե՛ս ՆՀԲ հին և սկիզբն ռառերի տակ)։ Peterm. 162 առաջին համարում է առ մասնիկով աջ բառիռ. ինչպէս յն. πρώτος «առաջին» ծագում է τρο-ից։ Müller SWAW 41, 11 արամ. [hebrew word] raš, արաբ. ras «գլուխ, գլխա-ւոր» բառերի հետ, իսկ WZKM 9, 298 մերժում է իր այս մեկնութիւնը և դը-նում է առ+աջ (իմա՛ աչք) հմմտ. յն. προσωπον, ἐνφπιον։ Մորթման ZDMG 26, 493 առաջի=խալդ. ardizi։ Տէրվ. Նախալ. 134 առաջին՝ սանս. pra-thama, լտ. pri-mus ևն ձևերի պէս առ մասնի-կով։ Մառ ЗВО 5, 318 առաջ, առաջին, աջ և երաշխ կցում է զնդ. dašina, պհլ. dašn «աջ» ռառերին։ Հիւնք. աջ բառից։ Bugge KZ 32, 3, յն. ἀρχή ձևի հետ հա-յերէնի մէջ երկրորդ ա յաւելուած է։ Սանտալճեան, L'idiome... 12 առաջին բառի արմատը դնում է ջի=խալդ. sibi. նոյն բան է նաև Բառմ. 19Ո4 498, ուր համեմատում է ուրարտ. շի, սի ձևի հետ։ Patrubány SA 1, 187 ա-ռա =հնխ. pro-, իսկ ջ աւելացրած է նմանութեամբ մէջ բառի։ Նոյն, անդ էջ 314 հունգ. os «շատ հին, վաղեմի» մեր բառից փոխառեալ է դնում։ Peder-sen. Հայ. դր. լեզ. 91 առ նախդիրով կազմուած և ջ մասնիկ, ինչպէս վեր-ջ։ *ոտջ, ա՛ռաչ, Ախց. Գոր. Եռև.
• Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Սչ. առաչ, Տիգ. ա-ռաչ, էռաչ, Ալշ. յառէջ՝, Ջղ. յառէչ, Մկ. հm-ռաչ, Մշ. յառաճ, Խրբ. Սեբ. Սլմ. mռmչ, Մրղ. mռmչ, Վն. mռmճ, Տփ. ա՛րաչ, Զթ. էռmչ. Ակն. Ռ. էռէչ, Ասլ. mռmշ, Հւր. հառաշկ։-Հճ. բառիս կրկին նշանակութեանց մէջ տար-բերութիւն դնելով՝ արօչ «տեղով առաջ», արաչ «ժամանակով առաջ» (ֆր. devant և avant, թրք. ōn և ilk). -Կորուսման կա-նոնին ենթարկուած են՝ Ջղ. առջ'ի, յառջ'կին. առջնէկ, Ախց. Ննխ. Պլ. առչի, առչէվ, Սլմ. mռչեվ, Տփ. ա՛րչի, ա՛րչիվը, Ասլ. mռչի, Ա-կըն. էռչէվ. Մշ. յառջ'եվ, Ալշ. բառջ'եվ, Հճ. արջ'եվ, Գոր. Ղրբ. ըռա՛չին, Վն. mռճին, Ոզմ. հէրչիվ, Մկ. հէրճիվ, Հմշ. այչիվ, այ-չի, Ագլ. ըռըշկի՛, ըռջընէօ՛կ, Հճ. արջ'mնեգ «առջինեկ»։-Նոր բառեր են առաջակապ, առաջկտրուկ, առաջուց, առաջտուն, առաջք, առաջքալուծ, ադաջօք, պռջնդարձ ևն։
• ՓՈԽ.-Ցոյները և ռումինացիք ունին ար-ցիվո՛ւրիօն (άρτζιβούριον), արցի՛վուրցի (άρτζίβουρτζι), արթէզֆօռթէզ ևն ձևով բա-ռեր, որոնք փոխառեալ և յարմարեալ են մեր Առաջաւորաց Պահոց անունից, որի վրայ այ-լակերպ առասպելներ են պատմում։ Առաս-պելի հնագոյն վիճակը գտնում ենք Ճառ ընդ-դէմ Հայոց խորագրով յունարէն ընդարձակ մի գրուածքի մէջ, որ վերագրւում է ԺԱ-ԺԲ դարից Սահակ անուն մի հայ կաթուղիկոսի, բայց հաւանօրէն Եւտեմիոսի (ԺԲ դարից) կամ Կալլիստոսի (ԺԴ դարից) խարդախու-թիւնն է (տպ. Migne, Patr. gr. հտ. 132)։ Այս Ճառի մէջ մի առանձին գլուխ կայ՝ որի վերնագիրն է Γερί τῆς σατανιϰῆς νηστείας τοῦ αρτζιβουρίον (Յաղագս դիւական պահոց արցիվուրի, Ա. գլ. ժդ)։ Ահա թէ ի՛նչ է պատմւում յիշեալ գլխում. «Սարգիս անու-նով մէկը, Հայոց մոլորութեան վարդապետ, մի շուն ունէր արցիվուր անունով։ Սակայն այս բառը նշանակում է «առջևից գնացող» (առաջաւոր)։ Սարգիսը սատանայի ազդեցու-թեամբ այս շունը գործ էր ածում իբրև իր ռաւստեան աւետաբեր և յայտարար, ամէն անգամ՝ երբ մի գիւղ, մի քաղաք կամ մի ուրիշ տեղ երթար, ուր իր մոլորութեան ժան-տախտից բռնուած աշակերտներ էին բնա-կում։ Երբ սրանք տեսնում էին շանը, յա-ջորդ օրը թափորով մի քանի մղոն տեղ ընդ առաջ էին գնում իրենց վարդապետին։ Մի անգամ՝ երբ շանը սովորական պաշտօնով մի տեղ ուղարկեց, գայլերը ճանապարհին պատառեցին նրան։ Սարգիսը երկրորդ օրը գնալով նոյն տեղը և տեսնելով որ ոչ ոք իրեն ընդ առաջ չի եկել, ինչպէս սովորութիւն էր, սաստիկ բարկացաւ։ Երբ քաղաք մտնելով ի-հասած, մարդիկ ուղարկեց փնտռելու համար և գտնուած ոսկորներից գուշակելով թէ գայ-լերն են կերել, հրամայեց ամենայն Հայոց՝ որ ամէն տարի, սահմանեալ օրեր, նրա մահուան համար ծոմ պահեն ու մեծ սուգ բռնեն. և այս պասը կոչեց արցիվուրց պաս»։-Նոյն առաս-պելը գտնում ենք նաև Աֆթիմիոս Սեկտատի-նոսի Զէն կատարեալ գրքում. Նիկեֆորոս Կալսթասի Պատմութեան և Աթէնքի Միլե-տիոս արքեպիսկոպոսի Եկեղեցական պատ-մութեան մէջ, որ Ջենատիոս Սքոլարիոս սար-կաւագի ձեռքով համառօտուելով տպուած է նախ Զմիւռնիա (1861) և յետոյ արաբերէն թարգմանութեամբ՝ Երուսաղէմ (1867), այն ժամանակի յունաց Երուսաղէմի պատրիարք Կիւրեղի հրամանով։ Սրա իններորդ գլխի թարգմանութիւնն ունի Երուսաղէմի Սիօն ամ-սագիրը (Չ տարի, 1871, մայիս, թիւ 5, էջ 100), ուր մեր բառը դարձել է յն. արթէզֆոո-թէզ կամ արթէզֆոռ։ Առասպելի մի ուրիշ ձևն ունին ռումինա-ցիք, որոնց մէջ բառը դարձել է արցիվուրցի։ Ռումին առասպելի մէջ արցիվուրցի է կոչւում մի հայ աւագերէցի շունը։ Աւագերէցը անտա-ռով անցնելիս մոլորուել և այդ շան միջոցով կարողացել է գտնել ճանապարհը։ Հայերը աւդ շունը սրբերի կարգն են դասել և ի պա-տիւ նրա՝ Ս. Սարգսի բարեկենդանին պաս են պահում և Զատկի թաթախման երեկոյին էլ նրան նուիրուած մի տօն են կատարում (տե՛ս Պ. քհ. Մամիկոնեան, Ռումանահայոց ներկան և ապագան, Կալաց 1895, էջ 44-45)։
• Արցիվուրի առասպելի մասին խօսում են նաև Պօլսի «Երևակ» թերթը (1864 մայիս 23, ж20, էջ 154), Պօլսեցի յոյն հայագէտ ժ. Τζօ-λαxίδης-ի յօդուածը *Н παρ' *Ἀρμενιοις πανϑήιεοος νηστεία *Ἀρατζάβορατς (հրատ ❇λxλησιαστίϰη Aλήϑεια թերթում, xII, 13 ևն)և վերջապէս Հ. Յ. Աւգերեանի յօդուածը «Արցիվուրցի առասպելն և Ս. Սարգսի տօնը» (Բազմ. 1899, էջ 544-548), որից քաղել եմ Սուտ-Սահաևին վերագրոսած մասը։-Յոյն աղբիւրներից է յառաջացել ռուս. aрцьву-piи (տե՛ս Бурдонa, Cловотолкователь, Մոսկուա, 1865, էջ 73բ) կամ apцы(вjy-pleвa недыля, որ Даль, 1912. Ա. էջ Եნբ ա՛ ապէս է բացատրում. ,ыcеядная, зa двa недели до вeл. nоcта, мясоnустная, nоcтъ y Армянъ въ nамять Cв. Гpиro-niя. Гpeки внаcмex говорятъ. uтo əro nомять no coбaкe волхва Cepriя, cъe-дeнной волкоMъ՝
τὸ ἕμπροσθεν, ἕναντι , προτέρον, quod ante est, coram, anterior, ἁρχή, initium, principium. Կողմն՝ որ է առաջի աչաց. հանդէպ երեսաց. նախկին երեւեալ՝ կամ յառաջեալն վայր. սկիզբն ընթացից եւ տեղւոյ եւ իրաց. առ աջքը.
Առաջ նորա հուր ծախիչ։ Զառաջ նորա, եւ զվերջ նորա. (Յովէլ. ՟Բ. 3. 20։)
Այն առաջն է ... այն վերջն է. (Ես. ՟Թ. 15։)
Ընթացեալ յառաջս։ Յառաջոյ քումմէ։ Յերկոսին՝ առաջս տախտակին։ Անտի բաժանի ի չորս առաջս։ Ի միոջէ աշխարհէն ելցեն երկու առաջք։ Յոր կողմն հայէր մի առաջն, զհետ նորա երթային։ Մտին ի դարանս զսիկիմաւ չորք առաջք. եւ այլն։
Ամենայն ուրեք սկիզբն եւ առաջքն դժուարինք են. (Ոսկ. եբր. ՟Թ։)
Ապաշխարողաց առաջն. այսինքն առաջնորդն. (Ոսկ. լուս.։)
Ի վերջէ յառաջսն տանելի է մեզ պատմութիւնս. (Լաստ. ՟Ժ։)
Մարկիոն եդեալ երիս առաջս՝ ուսուցանէր զբարւոյ եւ զարդարոյ եւ զչարէ. (Եզնիկ.։)
Ի նմանէ (յիմաստասիրութենէ) առնուն առաջս եւ կատարումն ամենայն արհեսհք եւ մակացութիւնք. (Սահմ. ՟Ե։)
ԶԱՌԱՋՍ ՈՒՆԵԼ. Զառաջոյ կողմն ըմբռնել, եւ արգելուլ զընթացս եկելոյն. առաջքը առնել, խափանել.
Եւ դուք զառաջս ոչ կարիցէք ունել։ Եւ շմաւոն բանակաւն հանդերձ զառաջս ունէր նորա. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 27։ ՟Ժ՟Գ. 20։)
Անմտագոյն է քան զամենայն բոց տարածեալ. վասն այսորիկ արագ արագ պիտի ունել զառաջսն, եւ չթողուլ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Մերթ՝ Յառաջոյ երթալ. առջեւէն երթալ, առջի բերանը կայնիլ.
Տեսիլ ահաւոր մարդոյ՝ բարձր եւ ահեղ, որ զառաջսն ունէր եւ զէջսն ի վերուստ։ Այրս՝ որ զառաջն ունի զլուսոյն. (Ագաթ.։)