cushion;
bolster, pillow;
squab, mattress, divan;
bench, sofa;
hip, thigh;
dignity, degree, throne;
floor or board of a ship;
փետրալից —, downy pillow;
— երեսաց, pillow;
առաջին —, first place, place of honour;
— տալ ումեք, to confer a dignity of some one.
· Calfa
, ի հլ. «գլխի տակ դնելու բարձ» Մրկ. դ. 38. Եղիշ. «նստելու բարձ, որ պա-տուի նշան էր» Ղուկ. ժդ. 8. Գ. մակ. ե. 8. «պատուի աստիճան» Ագաթ։ «նաւի նստա-րան» Ճառընտ. «եռանկեան խարիսխը՝ որի վրայ նստում է եռանկիւնը» Պղատ. տիմ. «մարմնի բարձք, երանք, ազդր (հմմտ. նըս-տոյ տեղի)» ՍԳր. Եւս. քր. այս բոլոր նշանա-կութիւններն էլ յառաջացել են առաջինից։ Ո-րից բարձկնեար Եզեկ. ժգ. 18, 20. բարձըն-տիր Ղկ. ժդ. 7. բարձերէց Բուզ. գ. 9. Ղուկ. ի. 46. բարձառու Եւս. քր. բարձակից «սեղա-նակից» Մտթ. ժդ. 9. Ղուկ. ժդ. 10. «աթոռա-կից» Եւս. քր. բարձաձգութիւն Մծբ. նախա-բարձութիւն Շիր. երկայնաբարձ «սրունքները երկար» ԱԲ. բարձոսկր (նոր բառ) ևն։
= Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. սանս. barhis «զոհաբերության ժամանակ նստելու բարձիկ՝ աստուածների և զոհաբե-րողների համար», զնդ. barəziš «բարձ, ծածկոց», օսս. baz «բարձ»։ Այս բառերի եւրոպական ցեղակիցներն են՝ հպրուս. bal-sinis «բարձ», pobalso «գլխի բարձ, սնար», գալլ. bulga «քսակ», սերբ. blazina «փե-տուրէ անկողին», blazinja «բարձ», հբգ. bolstar, անգլ. bolster, հհիւս. bolstr, գերմ. Polster «բարձ» ևն (տե՛ս Hick l2, էջ 492 Kluge 374), որոնց նախաձևն է հնխ. bhelg'h։ Հայ. բարձ չի կարող բնիկ լինել, որովհետև հնխ. bhelg'h ձևի դէմ պիտի ունենայինք *րեղձ, կամ եթէ ենթադրենք, որ հայերէնը ծագած լինի հնխ. bhjg'h ստորին ձայն-դարձից, այն ժամանակ պիտի ոնենայինք *բաղձ. յամենայն դէպս միշտ ղ-ով և ո՛չ թէ ը-ով։ Վերջինը իրանական փոխառու-թեան ապացոյցն է։ Բուն պարսկերէնում barz ձևը չկայ, այլ ունինք միայն պրս. [arabic word] bāliš կամ [arabic word] bālīn, պհլ. bāusn քրդ. bālišt, bālišne, bā̄līv, bālge, վախի baleš, սար. balax (տե՛ս Horn, Grdr. § 172)։ Սակայն պէտք է որ հնապէս գոյու-թիւն ունեցած լինի նաև *barz ձևը, որից էլ յառաջանում է հյ. բարձ բառը (հմմտ. Հիւբշ. Pers. Stud. 221-3)։ Ըստ Lidén, Arm. Stud. 44, ծան. նոյն բառն է նաև պրս. bai «թև, անասունի երի»<*bard< *barz, որով հայերէն բառի կրկին իմաստ-ները (գլխի բարձ և մարմնի բարձք) երե-ման են գալիս պարսկականում։ (Տե՛ս Po-korny 2, 182)։ Հիւբշ. I Anz. 10, 45։
ՀՀԲ, ՆՀԲ և ՓԲ երկուսն էլ (թէ՛ «գլխի բարձ» և թէ՛ «մարմնի բարձերը») դնում են բառնալ, բարձող, բարձը բառերից։ Bötticher. Rudimenta Myth Semit. 1848, էջ 35 և Lag. Urgesch. 716 բարձք (մարմնի) համեմատում են ռուս. бepцo «սրունքի ոսկորը» բառի հետ։ Bötticher ZDMG 1850, 351 և Lagarde, Urgesch. 660 ուղիղ մեկնեցին բարձ (գլխի) համեմատելով սանս.
barhis և զնդ. barəziš բառերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 96 բարձը ևն բառերի հետ՝ հնխ. bhargh «աճիլ» արմատից։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 97 ետրուսկ falaš ձևի հետ։ Հիւնք. բարձր բառից է հանում։ Հիւբշ. 428 համարում էր բնիկ հայ բառ. Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 119 (յետոյ նաև MSL 17, 244) տուաւ վերի մեկնու-թիւնը, որ ընդունեց նաև Հիւբշման։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 35՝ ամբարտակ, բարդ, բերդ և բառնալ բառերի հետ է կցում։ Karst, Յուշար-ձան 418 թրք. baldər «սրունք» բառի հետ=բարձք։
ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. Մշ. Ջղ. Սեբ. բ'արձ՝, Հւր. բmրձ, Ննխ. Պլ. Տփ. բարց, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Սչ. բ'արց, Ոզմ. բ'mրց, Ալշ. բ'առձ՝, Երև. բ'առց, Ռ. փարց, Տիգ. փmրց, Մկ. Շմ. պmրց, Գոր. Սլմ. Վն. պmռց, Մրղ. պmռց, Ղրբ. պէրց, Ագլ. բէօռձ, Զթ. բ'որձ՝, Հճ. Զթ. բ'օյձ։-Այս բոլորը նշանակում են «գլխի բարձ». միւս նշանակութիւնը կորած է։ Նոր բառեր ես բարձիկ, բարձափայտ, բարձերես, բարձա-կալ։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ბარძაღი բարձաղ'ի «բարձք, զիստ» (Չուբինով, էջ 98). չեչէն. barc «der Ehrenplatz, պատուոյ բարձ» (թերևս և լին, տպագրական վրիպակ փխ. barc կամ թէ barç=բարծ, բարց). այս բա-ռը չի կարող հայերէնից բաժանուիլ, որով հետև միւսները ունին barz, balis, baz.-Սղերդի արաբախօս քրիստոնեաների բար-բառով parsig «բարձիկ» (Բիւր. 1899, 116)։
Ունիմ իշխանութիւն ընդ եղբարս՝ զբարձն արքայի համբուրել. (Խոր. Գ. 54։)
Եւ ինքն ննջէր ի խելս նաւին՝ ի վերայ բարձի. (Մրկ. Դ. 38։)
Վասն միագոյն սեւութեան սնարի բարձիցն. (Եղիշ. Ը։)
Տեսանէ յանուրջս՝ որ բարձ գլխոյն այրեցաւ. (Հ=Յ. փետր. ԻԳ.։)
Մի՛ բազմիցիս յառաջին բարձին. (Ղկ. ԺԴ. 8։)
Սպաս առնել տաճարին բարձիցն պատրաստութեան, զայր այր յիւաքանչիւր գահ հրամայէր մատուցանել. (Գ. Մակ. Է. 8։)
Որդան կարմրութիւն գուներանգ բարձից. (Նար. մծբ.) (որ հայի յայլ եւ այլ նշանակութիւնս)։ Նմանութեամբ, Աշտիճան պատուոյ. շուք. պատիւ, աւագութիւն.
Փոխանակ պատուին անարգանս, եւ փոխանակ բարձ տալոյ եւ յառաջ ձգելոյ՝ բանտ եւ կապանք։ Մեծ աւագութեան բարձի եւ պատուոյ պարգեւս խոստանայր. (Ագաթ.։)
Ազատութիւն բարձին։ Ակնկալեալ բարձի. (Յհ. կթ.։) Եւս եւ նմանութեամբ՝ Աշտիճան կամ նստարան նաւին ի վերնակողմանն. սէթ.
Ի բաց առին զառագաստն, եւ լքին զղեակն, եւ զբարձս նաւին. (Ճ. Ա.։)
Պարունակելով իւրաքանչիւրոց, բարձք ունելով քսան՝ հաւասարակողմ եռանկիւնս եղեւ։ Վեց տափարակ քառանկիւն՝ հաւասարակողմն ունելով բարձք։ Երկիր ունի զբարձքն հաստատագոյնս. եւ բարձքն այն է, որ ի սկզբանն եռանկեանցն ներքոյ եդաւ. (Պղատ.)
προσκεφάλαιον cervical, pulvinus, pulvinar Պարկ լցեալ կակուղ իրօք, եւ եդեալ ի սնարս ընդ գլխով ի ննջել կամ ի հանգչել. որպէս ինչ մի բարձր, կամ բարձօղ ի վեր զգլուխն.
cf. ԲԱՐՁԿՆԵԱՐ, cf. ԲԱՐՁ. πρωτοκλισία primus in conviviis locus Նստարան բարձր կամ պատուաւոր ի կոչունս. բազմոց. գահ.
whose haunches are young, that has firm hips.
· Calfa
Ոյր առոյգ իցեն բարձք ոտից.
Առոյգաբարձն (կամ առոգաբարձն), եւ գեղեցկոտն. (Խոր. ՟Ա 23։)
elevation, exaltation;
advancement, promotion.
· Calfa
Ամբարձմամբ բազկացս։ Յամբարձումն գլխոյ՝ ընկճի։ Հանդէպ տեսութեան աչացս ամբարձման։ Ի կէտ ամբարձման նժարի։ Որպէս ի վհէ ամբարձմամբ հանեալ զծանրութիւն մարդոյս. (Նար.։)
Ամբարձումն ալեացն, որ ի պատառմանէ ջուրցն, վարէ զմնացեալ նաւսն. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Բարձրութիւն. բարձր դիրք. բարձր ըլլալը, բարձր տեղ. եիւքսէքլիք. եիւճէլիք. դեփե.
Յամբարձմանէ բարձրութեան գերագունիցն կայից ստորասուզեալ։ Կայմն ամբարձման ի կայից իւրոց խլեցաւ։ Ի կատար ամբարձման գլխոյն կարմեղայ։ Ըստ ամբարձման կամարի. (Նար.։)
fracture of the leg, broken leg.
· Calfa
ԲԱՐՁԱԲԵԿ ԼԻՆԵԼ. Խորտակիլ բարձից.
Բրօք դալարօք բարձաբեկ լիցի. (Ճ. ՟Ա.։)
Յաղագս բարձաբեկութեան հեփեստեայ. (որ էր չԱստուած կաղ. Նոննոս.։)
σκελιαγές cruris fractio Բեկումն, կամ խորտակումն բարձից, ուստի եւ կաղութիւն.
adj. s. that sits on the same mattress, that is partaker of the same banquet or dignity;
colleague.
· Calfa
Վասն երդմանցն եւ բարձակցացն՝ հրամայեաց տալ նմա. (Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 9։)
Յայնժամ եղիցին քեզ փառք առաջի բարձակցացն քոց. (Ղկ. ՟Ժ՟Դ. 10։)
Զբարձակիցսն ի բազմականացն ի բաց պուղեաց. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Տիբերիոս զդրուսոս՝ բարձակից իշխանութեանն արար։ Անտոնինոս զկոմոդոս զորդի իւր բարձակից թագաւորութեանն արար. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Յարարելոցս ոչ ոք է բոլորիցս թագաւորին համաթոռ, եւ բարձակից. (Կիւրղ. գանձ.։)
συνανακείμενος, σύνεδρος, κοινωνός conviva, consessor, particeps Բազմեալն ընդ այլս ի նմին սեղանի բարձիւք. սեղանակից.
search of dignity, pursuit of honour;
competition, rivalry, ambition.
· Calfa
Ձգումն կամ բերումն ի բարձ եւ ի պատիւ.
Վասն մարտի մաքառման՝ բարձաձգութեան գլխաւոր իշխանութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cuish
· Calfa
Զինուորական պահպանակ կամ զանկապան բարձից.
Զարդարեալ էր սռնապանօք եւ բարձապանօք մորթեղինօք. (Պտմ. աղեքս.։)
president;
— տեղի or —ք, the first place, honourable place.
· Calfa
Գահերէց, եւ Գահերիցական. բարձրագահ յընթրիս կամ յիշխանութեան.
Ետ քեզ զաւագութիւն, եւ զբարձերէց տեղի. յն. մի բառ՝ զնախագահութիւն. ()
Որ էր մի ի չորից գահերէց բարձերէց տաճարին արքունի. (Բուզ. ՟Գ. 9։)
Սիրեն զբարձերէցս յընթրիս. (Ղկ. ՟Ի. 46։)
ԲԱՐՁԵՐԷՑՔ. գ. Երիցութիւն ի բարձի, կամ ի բազմականի. որ եւ ասի՝ Առաջին բարձ, կամ Գահագլուխք. πρωτοκλισία primus in convivio locus
that seeks the first place, fixed in an honourable place;
— լինել, to seek the first place.
· Calfa
Ընտրեալն յառաջին բարձ. նախագահ. գահագլուխ.
Իսկ երանեալս ... տոհմ Արշակունեաց ... բարձրընտրաց, գահանշանաց. (Նար. մծբ.։)
ԲԱՐՁԸՆՏԻՐ ԼԻՆԵԼ. Ընտրութիւն առնել բարձի եւ բարձի ի բազմականի. ցանկալ առաջին տեղւոյ. յն. ընտրել զյառաջագահութիւնս.
Հայեցեալ թէ զիա՛րդ բարձընտիր լինէին. (Ղկ. ՟Ժ՟Դ. 7։)
small cushion, bolster;
compress.
· Calfa
Զծերացեալսն մի՛ բարձի թողի առնիցէք. (Շ. ընդհ.։)
Աստուած բարձի թողի արար զնոսա՝ երթալ զհետ սրտից իւրեանց. (Մխ. ապար.։)
Զամենայն կարեւորսն թագաւորութեանն բարձի թողի առնել. (Մարթին.։)
s. pl. small cushions, pillows.
· Calfa
Կարեն կարկատեն զբարձկնեարդ ի ներքոյ ամենայն արմկան ձեռին, եւ առնեն գլխադիրս գլխոյ ամենայն հասակաց։ Ահաւասիկ ես ի վերայ բարձկներոյդ ձերոյ, յոր դուք ժողովէիք զանձինս. եւ պատառեցից զայդ ի բազկաց ձերոց ... եւ պատառցից զգլխադիրսն ձեր. (Եզնիկ. ՟Ժ՟Գ. 18. 20։)
Որպէս թէ բարձիկք. բարձիկներ. յն. բարձք. προσκεφάλια cervicalia թերեւս՝ որպէս Ազնիւ կամ փոքրիկ բարձք փափուկք. փուփլա բարձեր.
s. bot. southernwood.
· Calfa
«մի տեսակ ծաղիկ է. լտ. abrotonum. ֆրանս. aurone» (ըստ Աո-թինեան, Աստուածաշունչի տունկերը, էջ zns՝ armoise). Ակինեան ՀԱ 1930, 496 ընդունում է, որ բառս այս նշանակութեամբ է մտած հայ գրականութեան մէջ, բայց սխալ է հա-մարում, որովհետև էջմիածնում լսել է բաց-մանակի օաղիկ՝ իբր «լտ. acheillea mille-folium, ֆրանս. achillèe, գերմ. Schaf-garbe, թրք. ղլիճ օթի» իմաստով։ Նշա-նակութիւն չունի, որովհետև բոյսերի անուն-ները գաւառից գս առ շատ են փոխում իրենց իմաստը (գրուած է նաև ուրիշ շատ զանա-զան ձևերով. այսպէս՝ բարձուենեկ, բարձուե-նիկ, բարձուինեակ, բացուենեկ, բարձումե-նեկ, բարձմանեակ, բացմենակ, բարձնակ, բըրթվինակ) Մխ. բժշ. 133. Գաղիան. Սալաձ. Բժշ. այս ծաղիկը շատ է տարածուած Հայաս-տանում. վերոյիշեալ զանազան ձևերն էլ ցոյց են տալիս, որ անունը զանազան տեղեր գործածական էր։
= Թուի թէ հայկական, կազմութիւն ունի. կարո՞ղ է լինել բարձր բառից, իբր բար-ձու--ենի-ակ։
ἁβρότονον (իբրու անմահական). abrotonum էգն կոչի յիտալականն. abrotono femina, santolina Բանջար մշտադալար, յորմէ կազմի եւ գինի. բարձուէնեկ. բացվենիկ .... Որձ բարձուենեակն կոչի եւ ԳՆԴԱԾԱՂԻԿ. սպիտակն ասի եւ ԿԱՅԾՈՒՍ. եւ դեղինն՝ ըստ ոմանց ԲՐԻՆՃԱՍԻՍ, կամ ԲՈՆՋԱՍ։ (Գաղիան.։ եւ Բժշկարան.։)
act of raising;
carriage;
subtraction;
exception;
suppression, repeal, derogation;
degradation, dissolution, extinction;
deduction, defalcation.
· Calfa
Բարձումն բազկի, ձգումն ձեռին։ Բարձումն (այսինքն բարձիչ) պարտեաց, փոխարկիչ կարեաց. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Ղ։)
Անփոյթ առնել ծանունցն՝ համանգամայնցն է ի բաց բարձումն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ճանաչելով զբարձումն քաջ զօրավարաց. այսինքն զկորուստ կամ զմահ. (Փարպ.։)
Զսասանումն աւուրց նկարեն, զանցաւորացս բարձումն գրեն. (Նար. մծբ.։)
to load, to burden.
· Calfa
Ի մէջ որայոցն քաղիցէ. եւ մի՛ պատկառեցուցանէք զնա, այլ եւ բառնալով բարձուսջի՛ք. (Հռութ. ՟Բ. 169։)
high, elevated;
sublime, eminent, great, excellent;
հոսել ի բարձուէ, to fling, to throw from above;
ի ձայն բարձր, — ձայնի, ձայնիւ բարձու, aloud, loudly;
— առնել, to elevate, to raise on high, to magnify, to exalt, cf. Բարձրացուցանեմ, cf. Վերացուցանեմ, cf. Համբառնամ, cf. Օրհնեմ;
— լինիմ, to be elevated, glorified, cf. Բարձրանամ, cf. Փառաւորեմ;
ճանաչել զբարձունս, to know sublime or profound things;
սեղան —, splendid, sumptuous dinner, banquet;
ի բարձուէ, from above;
— ոճ, elevated style;
— քանդակ, relief, basso-rilievo.
· Calfa
Klaproth, Asia polygl. 101 և 142 սա-մոյէդ. pirze, piriče, parče և ենիսէյ, barčoi հոմանիշների հետ է միացնում։ ՆՀԲ «ի վեր բարձեալ... պրս. պերզ, պիւրզ, պերզետէ ... որպէս պերճ, պրս. պերժ»։-Windisch. 13, 15 զնդ. bərə-zat, սանս. vrhat։-Gosche 72, 201 սրանց հետ նաև օսս. barzond, պոս firāz «զառիվեր» բառերը։ Հիւբշ. տե՛ս բառնամ բառի տակ։ Տէրվ. Նախալ. 96 բարձ ևն բառերի հետ հնխ. bhargh արմատից։ Bugge, Etrusk. u. Armen. էջ 96 հյ. բարձունք= ետրուսկ. falnϑ «երկինք»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] bartar «վերագոյն» բառից։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ՝ ծանօթ. 35 ամբարտակ, բերդ, բարդ, բարձ ձևերի հետ է միացնում։ -Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar «բարձր, վեր, գագաթ, մակերես»։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. barku «բարձր»։ Պատահական նմա-նութիւն ունի չեչէն. barz «բլուր»։
ԳՒՌ (dialectal) Սչ. բ'ա՛րցըր, բ'ա՛րցը. Պլ. բա՛րսը. Ակն. Ասլ. Սեբ. բ'ա՛րսը. Հմշ. պա՛րսը. Խրբ. բ'արս, բ'առս. Ռ. փարս.-Տփ. բա՛ցըր. Երև. բ'ացր. Ննխ. բա՛ցըռ. Ոզմ. բ'm՛ցըր. Ագլ. բէօ ձըր. Շմ. պmցր. Գոր. պmցրը. Ղրբ. պէ՛-ցիւր (Թաղոտ գիւղ՝ պէցուր).-Ալշ. Մշ, բ'անձ'ըր. Ախց. Կր. Ջղ. բ'անցըր. Վն. պա՛ն-ցըր. Սլմ. Մկ. պmնցըր. Մրղ. պm՛նցի՛ր, Տիգ. Հճ. բ'օրհ։-Առաջին շարքի մէջ ր ձայնը պա-հուած է. երկրորդում կորած է. երրորդում վերածուել է ն-ի. շատ անկանոն և բացառիկ դիրք է բռնում միայն Հճ. բ'օրհ։-Այսպէս են նաև յիշեալ բառերի համապատասխան ա-ծանցները. ինչպէս՝ Սչ. բ'արցրանալ, Պլ. բարսընալ, բարսութին, Սեբ. բ'արսընալ, Ասլ. բ'արսիւթին, Ռ. փարսընալ. -Տփ. բաց-րացնիլ, Ննխ. բացըռնալ, Ոզմ. բ'mցրա-նալ, Ագլ. բըձըրm՛նիլ, բըձըրէօ՞թին, Շմ. պmցրանալ, Ղրբ. պրցըրա՛նալ, պըցըրօ՛-թիւն.-Ալշ. Մշ. բ'անձ'ըրնալ, Ախց. Կր. բ'անցըրնալ, Տիգ. փանցըրնալ, Մրղ. պmն-ցի՛րնալ, Զթ. բ'անձ'ըյնօլ, բ'անձ'ըրնոլ։-Նոր բառեր են բարձրահան, բարձրահաւան, բարձրահով, բարձրաձայնել, բարձրանց. բարձրաչոք, բարձրիկ, բարձրկեկ, բարձրու-քաշի, բարձրալուսիկ, բարձրման, բարձրոտ ին։
ՓՈԽ (borrowing) Թերևս հայերէն բարձրութիւն բա-ռից փոխ առնուած լինի կազիկումուք bar-zuntiu «բարձրաւանդակ, հրուանդան, pro-montoire»։
Հանէ զնոսա ի լեառն մի բարձր։ Ել ի վերայ լերինդ բարձու։ Լերինք բարձունք։ Ծածկէր զամենայն լերինս բարձունս։ Ի վերայ ամենայն բլրոցն բարձանց։ Յամենայն բլուրս բարձունս։ Երկինք բարձունք կամ բարձր, եւ երկիր խորին կամ խոր։ Բարձր են երկինք, խոր են դժոխք։ Նշմարեա՛ զամպս, ո՛րչափ բարձր են ի քէն։ Ի վերայ տանց բարձանց։ Դրունք նորա բարձունք։ Պարիսպք նորա մեծ եւ բարձր։ Առ կաղնեաւն բարձու։ Գնա՛ դու յերկիր բարձր։ Սեղան զոհից բարձր.եւ այլն։
Ի վերայ աթոռոյ բարձու. (Յհ. իմ.։)
Ի բարձրն դիտանոց. (Նար.։)
Ձիթենի բարձր։ Բեմբ՝ բարձր յերկրէ մինչեւ յերկինս. (Փարպ.։)
Իբր ի գագաթանէ յոյժ բարձուէ եւ ծայրագունէ անկցին ի խորխորատ. (Սարկ. քհ.։)
Զայր խոժոռագեղ, եւ բարձր. (Խոր.։)
Բարձր քան զամենայն թագաւորս երկրի։ Բա՛րձր է ի վերայ ամենայն ազգաց տէր։ Բա՛րձր է տէր, զխոնարհս տեսանէ, եւ զբարձունս ի հեռաստանէ ճանաչէ։ Աչք տեառն բարձունք են։ Որ առաջի մարդկան բա՛րձր է, պիղծ է առաջի Աստուծոյ։ Հզօր ձեռամբ, եւ բարձր բազկաւ։ Զձեռն հզօր, եւ զբազուկ բարձր։ Զտունս զայս զբարձր. (այսինքն շքեղ)։ Գնացին ի բարձր պարանոց (այսինքն ամբարտաւանութեամբ)։
Անկցին բարձունքն սրով. այսինքն ամբարտաւանքն. (Ես. ՟Ժ. 34։)
Շրթունք արդարոց ճանաչեն զբարձունս. այսինքն զբարձր իրս, կամ զխորինս. (Առակ.։)
Որ ի բարձրութիւնս երկնից՝ բարձր բանիւք բարեբանիս. (Շար.)
Բարձր նշանացն։ Դնէ սեղան բարձր, եւ լի ամենայն բարութեամբ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
(Աղքատք հոգւով՝ են) բարեբանեալք յամենեցունց, եւ առ Աստուծոյ բարձունք. (Իգն.։)
Ի ձայն բարձր աղաղակէր։ Կոչել բարձր քարոզութեամբ.եւ այլն։
Ձայնիւ բարձու. (Ճ. ՟Ա.։)
Զարթուցեալ ձայնէր բարձր. (Ճ. ՟Ա.։)
Կամէր ելանել ի վեր, եւ զանձն ի բարձուէ ընդ պարիսպն հոսել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 43։)
Բարձր ի վերայ բարձու պահէ, եւ բարձունք ի վերայ նոցա. (Ժող. ՟Ե. 7։)
Հաստատեցեր զոտս իմ ... եւ ի վերայ բարձանց կացուցեր զիս. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 34։)
Ձագք արծուեաց ի բարձունս թռչին. (Յոբ. ՟Ե. 7։)
Կախեցին զնա զբարձուէն կուսէ ... եւ փաղփաղէր մարմին ի բարձուէն. (Բուզ.։)
Զբարձունս բարձամբքն կառավարէ. (Լմբ. ժղ.։)
Սքանչելի ես դու տէր ի բարձունս։ Եկեսցէ ի վերայ ձեր հոգի ի բարձանց։ Սուրբ է տէր Աստուած մեր՝ որ բնակեալն է ի բարձունս։ Ել ի բարձունս։ Այց արասցէ մեզ արեգակն ի բարձանց։ Զգենուցուք զօրութիւն ի բարձանց։ Փառք ի բարձունս Աստուծոյ.եւ այլն։
Ի բարձունս կամ ի բարձանցն երկնից։ Օրհնեալ ի բարձունս։ Թագաւոր բարձանց։ Ի բարձունս կողկողիլ, կամ տարածանիլ։ Գանձ բարձանց։ Թռչունք բարձանց, եւ այլն. (Նար.։ ստէպ։)
Ժողովելով հարկաւ յառաւօտէն մինչեւ ի բարձունս հասանելոյն արեգական. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Սուգ առին բարձունք երկրի։ Իջուցեր զբնակիչս բարձանց։ Ելանէ ի վերայ բարձանց երկրի։ Լիբանան բարձամբք իւրով կործանեսցի։ Յովնաթան ի վերայ բարձանց քոց վիրաւոր.եւ այլն։
Արկանէին խուկս ի վերայ բարձանց ... Բայց ի բարձունս եւ նա զոհէր, եւ արկանէր խունկս։ Եւ արար տունս ի վերայ բարձանց ... եւ կացոյց քուրմս բարձանցն զոր արար։ Շինեցին նոքա իւրեանց բարձունս, եւ անտառս ի վերայ ամենայն բլրոյ բարձու։ Սակայն զբարձունսն ոչ եբարձ.եւ այլն։
Մոռացումն առնէ այսակիր բարձանցն կռամոլութեան. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Ո բարձր արարեր զիս ի դրանց ի մահուանէ։ Բարձր առնէ զտառապեալս յաղբեւաց։ Յայնցանէ որ յարուցեալ էին ի վերայ իմ, բարձր արարեր զիս։ Ի վիմէ բարձր արարեր զիս։ Բարձր առնել զգլուխ ի վերայ թշնամեաց.եւ այլն։
Բարձր առնեմ զքեզ տէր։ Բարձր արասցուք զանուն նորա ի միասին։ Օրհնեցէ՛ք եւ բարձր արարէք զնա յաւիտեան.եւ այլն։
Բա՛րձր եղիցի Աստուած փրկութեան իմոյ։ Բա՛րձր լեր տէր ի զօրութեան քում։ Բա՛րձր եղէց ի հեթանոսս, եւ բարձրձացայց ի վերայ երկրի.եւ այլն։
Աղքատքն եղիցին քեզ գահերէցք, եւ նոքօք բարձր ի գլուխ լեր. այսինքն պանծասջիր. (Մանդ. ՟Զ։)
ԲԱՐՁՐ Ի ՁԱՅՆ. մ. այսինքն Ի ձայն բարձր, բարձրաձայն, ձայնիւ մեծաւ.
ὐψηλός altus, elatus, excelsus, sublimis Ի վեր բարձեալ, ամբարձեալ, վերացեալ. վերին. վերագոյն. բարձր. ի բարդութիւնս լինի բերձ. որպէս պ. պէր, պիւրզ, պէրզէտէ.
ԲԱՐՁՐ. գ. ԲԱՐՁՈՒՆՔ. ὐψηλόν, τὰ ὐψηλά, τὸ ὔψος, τὰ ὔψη altum, alta;
excelsum, -sa;
altitudo, celsitudo, fastigium, cacumen, vertex որպէս Բարձր տեղի, կամ բարձրութիւն. բարձր տեղ.
Մեծաւ զօրութեամբ բարձր ի ձայն աղաղակէ. (Վեցօր. ՟Գ.) յն. մեծաձայնապէս. μεγαλοφώνως
s. pl. height, top, summit, eminence, elevation;
heaven;
թագաւոր բարձանց, king of heaven;
թռչունք բարձանց, birds of air.
· Calfa
that has a strong voice;
sounding, that has a loud or shrill sound;
resounding, clamorous, sonorous, clangous;
loudly, aloud.
· Calfa
Բարձր եւ վսեմ օրինակաւ. բարձրագոյնս եւ նրբագոյնս.
Ծաղր բարձրաբարբառ. (Մծբ. ՟Զ։)
Որպէս եւ ասէ բարձրաբարբառն եսայիաս. Տօնակ.։
Զզրկանաց ամբաստանութեան իւրոյ բան՝ բարձրաբարբառ զօրացուցանէր զարքայէ. (Յհ. կթ.։)
μεγαλόφωνος altam vocemedens, altiloquus Մեծաձայն, բարձրագոչ. համարձակաձայն.
μεγαλοφώνως alta voce Ի ձայն բարձր. բարձր ձայնիւ.
very high, much elevated, lofty.
· Calfa
Որպէս թէ Բարձր եւ պերճ, եւ բարձրաբարձ. յոյժ բարձր, բարձրակատար, բարձրակառոյց. բարձրացեալ. ամբարձեալ. խիստ բարձր. (յն. պէսպէս).
Առին զքաղաքս բարձրաբերձս. (Նեեմ. ՟Թ. 25։)
Զտաճարն նորա կամին բարձրաբերձ շինել. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. 18։)
Զբարձրաբերձ աշտարակն շինէին։ Սկսանէին զբարձրաբերձ զբուրգն կանգնել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Փոխանակ բարձրաբերձ եւ վաղաւեր աշտարակին՝ խաչն ճշմարտութեան կանգնեցաւ. (Ագաթ.։)
Բարձրաբերձ ամբարտակին։ Ի բարձրաբերձ տանեաց. (Յհ. կթ.։)
Ի բարձրաբերձացն (ձիթենեաց) աճեցմանէ. (Պիտ.։)
(Ծառք) բարձրաբերձք եւ կարճաբերձք. (Վրդն. ծն.։)
that has a long stalk.
· Calfa
Ունօղ զբարձր բուն կամ զձող.
Խաչադրօշ բարձրաբուն. (Մամիկ.։)
whose summit is very high, lofty.
· Calfa
Որոյ գագաթն է բարձր. բարձրակատար.
Ի բարձրագագաթանց պարսպեալ լերանց. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Պարսպեալ իմն է բարձրագագաթն սպիտակափառ լերամբք. (Յհ. կթ.։)
s. adj. seat, the chair, the highest place;
president, the most honourable;
high, elevated.
· Calfa
Ոյր բարձր է գահ. գահերէց. նախապատիւ.
Քննեցաւ (սոդոմ) ի բարձրագահ տեառնէն. այսինքն ի բարձրելոյն. (Ագաթ.։)
Արք պատուաւորք, ճոխք, եւ բարձրագահք. (Արծր.։)
Սուրբ եւ բարձրագահ արքեպիսկոպոսիդ. (Գագիկ առ ռոմանոս.։)
Կամ որպէս Բարձր գահիւք՝ դրիւք. բարձրաբերձ.
Բարձրագահ աշտանակ։ Բագին բարձրագահ. (Անան. եկեղ։)
Ելանել ի բարձրագահ ծայրն առաքինութեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի վերայ բարձրագահ դիտանոցի առաքինութեան ելեալ. (Սկեւռ. լմբ.։)
Կամ Պերճ, վեհ, վսեմ. բարձրագոյն.
Խորին եւ յաւէտ բարձրագահ խորհուրդ։ Բնակեալ ի փառս բարձրագահս։ (Անան. եկեղ։)
Սիրէք զբարձրագահս ի ժողովուրդս. (Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 43։)
Կործանեցան բարձրագահք նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զարթուցեալ մարգարէն (Յովնան), եւ ի վերայ նաւին ողին եղեալ ... ի վերուստ իբրու ի բարձրագահից իմն՝ չարեացն շուրջ հայեցեալ ետես զբազմութիւնն. (Փիլ. յովն.։)
high, elevated;
bold, frank, honourable;
holdly, highly.
· Calfa
Բարձրագլուխ պարու մարգարէից մեծն հեղիաս։ Որով կատարելապէս բարձրագլուխս իր մղեալ յարդարի։ Քաջութեանն անուանի հանդէս՝ ի՞ւ իւիք, քան թէ սովաւ բարձրագլուխ ինելով. (Պիտ.։)
Աստուածպաշտութիւնն բարձրագլուխ կամակարութեամբ երեւելի լինէր յաշխարհին հայոց. (Եղիշ. ՟Ա։)
ԲԱՐՁՐԱԳԼՈՒԽ կամ ԲԱՐՁՐԻԳԼՈՒԽ. մ. Որպէս թէ Ի բարձր գլուխ. բարձր գլխով, կամ պարծանօք.
Յոյժ բարձրիգլուխ պարծի ողորմութիւնն առ դատաստանաւ. (Մանդ. ՟Ը։)
Բարձրիգլուխ պարծեսցի։ Ողորմութիւնն՝ անցեալ կայ բարձրիգլուխ, ոչ ամաչէ, ոչ զանգիտէ։ Ըմբշամարտ ոք առ մարտագիրն մատուցեալ բարձրագլուխ զպսակն պահանջէ. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Յարեւելից պատերազմէն կորակոր, եւ ոչ բարձրագլուխ էր դարձեալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Երեւ բարձրիգլուխ եւ յայսմ պատերազմիս. (Լաստ. ՟Ի՟Ե։)
Բարձրագլուխ (կամ բարձրիգլուխ) պարծի ողորմութիւն առ դատաստանաւն. (Յկ. ՟Բ. 13.) յն. լոկ պանծանալ. κατακαυχάομαι
higher, sublime;
supreme, grand;
—, —ս, highly, sublimely, boldly.
· Calfa
Զի նա՝ առաւել բարձրագոյն եւ մեծ էր. (՟Գ. Թագ. ՟Գ. 4։)
Լերանց բարձրագունից. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Քան զերկինս բարձրագոյն. (Շար.։)
Որ կատարեալն են սիրով նորա՝ բարձրագոյն են նոքա ի պատճառանաց օրինաց. (Եփր. ել.։)
Բարձրագոյն գոս հրաշից. (Անյաղթ բարձր.։)
Բարձրագոյն ազդեցութիւն, վարդապետութիւն, առաւելութիւն, բնութիւն, եւ այլն։ Զբարձրագոյնսն որոտաց. (Ագաթ.։)
Ի բարձրագոյն խնդրոյս. (Մագ.։)
Զիա՛րդ է խոնարհ, որ ի ծոց էր բարձրագունին հօր. (Կիւրղ. գանձ.։)
Եւ այսպէս բարձրագունին ծանուցաւ խոնարհութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եւ թէ ե՛ւս ի բարձրագունացն. (Մխ. դտ.։)
Պատուով բարձրագունաւ։ Փառօք բարձրագունօք. (ՃՃ.։)
Լի են խոնարհագունիւք եւ բարձրագունիւքն. (Իգն.։)
Եւ ոչ թէ առ բարձրագոյն ոք. այսինքն աւագագոյն. (Ագաթ.։)
ԲԱՐՁՐԱԳՈՅՆ. մ. Ի բարձի վայրի. կամ Համարձակ ի ձայն բարձր. կամ Խորագոյնս.
Որք բարձրագոյն պատմէին իսրայէլական տոհմին։ Բարձրագոյն գոչէին. (Ագաթ.։)
ὐψηλότερος, ὐψηλότατος altior, excelsus Առաւել բարձր (ըստ ամենայն նշ). վերագոյն. գերապանծ. գերազանց. Մին բարձրագոյն էր քան զմիւսն. (Դան. ՟Ը. 3։)
cf. Բարձրաբարբառ.
· Calfa
Եւ բարձրագոչ ձայնիւ գոչէր տէրն ի խաչին. (Շ. տղ.։)
Որ ինչ լինի բարձր գոչմամբ, մեծաձայն.
Յետ բարձրագոչ աղաղակի փաղաքշողացն զկնի մեծատանցն՝ գայ հրաւիրակ մահուն. (Լմբ. սղ.։)
very high, to wer-ing;
observatory.
· Calfa
Բարձր դիտակաւ, կամ տեսլեամբ. բարձրաբերձ. երեւելի (վայր, կամ դիտանոց).
Նստեալ ի բարձրադիտակ տեղւոջ. (Ճ. ՟Ա.։)
Պարանոցս բարձրադիտակ՝ խոնարհեալ. (Բենիկ.։)
Որ ելեր ի բարձրադիտակ (վայր, կամ ի բարձր դիտանոց) քառաթեւին. (Շար.։)
Խաչն կանգնեցաւ ի բարձրադիտակն գողգոթայ. (Տօնակ.։)
that flies above.
· Calfa
Արծուի բարձրաթռիչ. (Մխ. դտ.։ եւ Նեղոս.։)
Զբարձրաթռիչ թեւսն անընչութեան. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Ո՞րպիսի բարձրաթռիչ արար զհողեղէն եւ զծանր բնութիւնս։ (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Անուանեցաւ արծուի՝ վասն բարձրաթռիչ աստուածաբանութեան. (Տօնակ.։)
Անդադար եւ բարձրաթռիչ մշտաշարժութեանն (սերովբէից). (Դիոն. երկն.։)
Ահա վերաբերեմք առ քեզ՝ ճախրելով, իբրեւ ի բարձրաթռիչս եղեալ. (Եղիշ. ՟Ա.) իմա՛, որպէս բարձրաթռիչ (թռչուն) լինելով։
ὐψηλοπέτης, ὐψηπέτης altivolus, altivolans որ եւ ԲԱՐՁՐԱԹԻՌ. Որ թռչի ի բարձունս, կամ ի բարձանց, իրօք կամ նմանութեամբ.
high, great, supreme, sublime, excellent.
· Calfa
Որ կայ ի բարձրութեան, կամ ի բարձր կայս. բարձրաբերձ.
Ի բանական եւ ի հոգեւոր բնութիւնս զատեալ որոշեցան բարձրակայ վայրիւք. (Մամբր.։)
whose summit is very high.
· Calfa
Որոյ բարձր է կատար, բարձրածայր. բարձրաբերձ.
subject to large waves, stormy.
· Calfa
Բարձր կոհակօք, բարձրադէզ. վերամբարձ.
Հարկանէին զբարձրակոհակ կոյտս ջուրցն. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Ծովն ի բարձրակոհակ վրդովմանց լռեալ կայ. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
cf. Բարձրակոհակ.
· Calfa
cf. ԲԱՐՁՐԱԿՈՀԱԿ. Կուտակեալ զբարձրութիւն.
Ծուփ ալէկոծութեան բարձրակուտակ՝ գոռալով. (Ճ. ՟Ա.։)
that looks above;
sublime.
· Calfa
Հայեցօղ ի բարձունս. նկատօղ բարձանց.
Լուսափայլ եւ բարձրահայեաց աչաց (Ստեփաննոսիդ). (Տօնակ.։)
that has a large size, tall.
· Calfa
Աչեղ եւ բարձրահասակ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Հսկայս բարձրահասակս. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։)
Յերեւութանալն մարդկան՝ զառն կերպարան եւ բարձրահասակն մարմնակերպութիւնս զգենուն. (Տօնակ.։)
Արմաւենի բարձրահասակ. (Սկեւռ. աղ.։)
that has very high branches.
· Calfa
Որոյ բարձր են ձաղկք, այսինքն ոստք, գաւազանք. ամբարձուղէշ, բարձրոստեան.
Կաղնի բարձրաձաղկ աճեցեալ (յն. ի բարձունս ձգեալ)։ Բարձրաձաղկ իբրեւ զկաղնիս. (Ոսկ. ղկ.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
cf. Բարձրաբարբառ.
· Calfa
Մեծաձայն. բարձրագոչ.
Եւ ասէ յուդիթ բարձրաձայն բարբառով. յն. ձայնիւ մեծաւ. (Յուդթ. ՟Ժ՟Գ. 17։)
Եւ զայն ցուցանէր բարձրաձայն աղաղակաւ յայտ յանդիման առաջի ամենեցուն. (Ագաթ.։)
Ի ձայն բարձր.
Սկսաւ ասել բարձրաձայն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
proud, lofty, arrogant, presumptuous.
· Calfa
Պիղծ է առաջի Աստուծոյ ամենայն բարձրամիտ։ Վասն բարձրամիտ անապատականին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զոր եւ ոչ առ ծառայակիցսն բարձրամիտքն երբէք ցուցանեն. (Նանայ.։)
fortified in a very high place.
· Calfa
Կախեաց զնիկանովրայ զգլուխն զբարձրամուր աշտարակէն. յն. ակառն կամ բերդ. ( ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 35։)
to be proud of, to be selfcon-ceited.
· Calfa
Մի՛ բարձրամտեր այլ՝ երկիր. (Ոսկ. հռ.։)
Եւ մի՛ ընչեղն բարձրամտեսցէ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ըստ նախայօժար կամացս ոչ բարձրամտեմք. (Լմբ. սղ.։)
Ի մի՛տ առցես ե՛ղբայր, եւ մի՛ բարձրամտեսցիս։ Ընդէ՞ր բարձրամտես ունայն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ես ստեղծուածս ի՞բր բարձրամտիցեմ. (Բրս. ի ստեփ.։)
cf. Բարձրամտեմ.
· Calfa
Մի՛ բարձրամտեր այլ՝ երկիր. (Ոսկ. հռ.։)
Եւ մի՛ ընչեղն բարձրամտեսցէ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ըստ նախայօժար կամացս ոչ բարձրամտեմք. (Լմբ. սղ.։)
Ի մի՛տ առցես ե՛ղբայր, եւ մի՛ բարձրամտեսցիս։ Ընդէ՞ր բարձրամտես ունայն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ես ստեղծուածս ի՞բր բարձրամտիցեմ. (Բրս. ի ստեփ.։)
presumption, pride, arrogance, haughtiness.
· Calfa
Ոչ գիտէի զնորա սրտին բարձրամտութիւն, եւ զամբարտաւանութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Նոցունց իսկ լինիցի բարձրամտութեան առիթ. (Բրս. հց.։)
Մի՛ հպարտասցին բարձրամտութեամբ. (Վրդն. ղեւտ.։)
mountain;
— տեառն, — սուրբ, heaven, paradise;
լիրինք յաւիտենից, յաւիտենական or մշտնջենաւոր, the angels, the prophets, the apostles;
արտեւան, գագաթն, կատար լերանց, the summit, the ridge of the mountain;
կապան, կիրճ լերանց, strait, defile, pass;
գօտի, շղթայ, պար լերանց, chain, ridges of mountains;
հրաբուղխ լեառն, volcano, a burning mountain;
սառնատափ լերինք, glaciers;
լուղական լերինք, iceberg;
մոլորակային, լուսնային լերինք, the planetary, the lunar mountains;
զլեառն լեռնայն գնալ, to go from mountain to mountain, or by mountain paths;
լեառն Սինա, Մասիս, mount Sinai, Ararat;
իբրեւ զլերինս ելանէին բարձրանային փրփրադէզ ալիքն, the foaming waves ran mountains high;
եւ լեառն մուկն ծնաւ, the mountain brought forth a mouse.
· Calfa
, ն հլ. (լերին, -ռնէ, -րամբ, -րինք, -րանց. յետնաբար՝ յգ. լեռունս Անկ. գիրք հին կտ. 301) «լեռ, սար» ՍԳր. ածանցման մէջ երևան է գալիս սովորաբար սղեալ լեռն-ձևով. ինչ. լեռնաբերձ Եզն. լեռնական ՍԳր. Ագաթ. լեռնակեաց Կորիւն. լեռնակողմն ՍԳր. լեռնաձև Եզն. Ագաթ. լեռնային ՍԳր. լեռնասէր Վեցօր. լեռնոտն Յուդթ. զ. 9, է. 9 լեռնանալ «ամառանոցի համար լեռը բարձ-րանալ» (այս նշանակութիւնը չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Բ. 129. բայց ունինք նաև առանց սըղ-ման՝ լեառնական Բուզ. լեառնանալ Ա-գաթ. -սեռ. լերին ձևից է լերինաթինդ Նար. տաղ. իսկ լերանց ձևից՝ լերանցամէջ Վեց-օր.-նոր բառեր են լեռնաշղթայ, լեռնոտ ևն։
Լեառն աստւծոյ, լեառն պարարտ։ Ի գլուխ լերին։ Լերինք բարձունք։ Բարձրութիւնք լերանց։ Լերանցն մշտնջենաւորաց կամ յաւիտենից։ Ի լերինս արարադայ. եւ այլն։
voice;
sound;
cry, shout;
noise, rumour, clamour;
term, word, speech, tongue, language;
tone, tune;
—ք պորփիւրի, the five universals, (term in logic);
— թռչնաց, warbling of birds;
— ցնծութեան, cry shout of joy;
— աղաղակի, cry, clamour;
cry of pain, moan, lament, groan;
նուագումն —ի, loss of voice;
կերկերումն —ի, hoarseness, raucity;
ի — բարձր, aloud;
զօաւոր, մեծավայելուչ, ախորժ, քաղցր, սասկայոյզ, տկար, դողդոջ, թրթռուն, անախորժ, կերեկրեալ or կերկեր, նուաղեալ —, loud or strong, grave or serious, agreeable, sweet or soft, passionate or pathetic, faint or weak, trembling, thrilling, tremulous or quivering, disagreeable or harsh, hoarse, falling voice;
—թաւ or թամբ, սուր or զիլ, base, deep, soprano, shrill sound or voice;
— բառնալ, արձակել, առնել, արկանել, առնուլ, to cry, to utter, to send forth cries, to cry out, to shout, to clamour;
— ածել, to cause a voice or cry to be heard;
to cry;
— տալ, to cry out, to exclaim, to shout;
to speak, to apostrophize;
to defy, to challenge;
ի — ասել, to say, to pronounce aloud, to tell, to recite;
ի մի — պատասխանել, to answer unanimously, with one accord;
աղաղակել ի — մեծ, to cry with a loud voice;
to shout, to clamour, to yell;
բարձրացուցանել կամ ցացուցանել զ—, to elevate, to raise;
to lower, to abase the voice;
բարձրացուցանել զ— աղաղակի, to raise one's voice;
— բարձեալ գոչել, to cry out, to vociferate;
— զկնի եդեալ կոչել ցոք, to call after one;
— տուեալ խրախուսել, to exhort aloud;
— տալ միմեանց, to provoke mutually, to defy;
to shout on, to exhort, to animate, to inspirit, to cheer up, to inspire with courage, to excite;
— տալ մարտի, to declare war, to declare oneself opposed to;
— տալ ըննդէմ երկնից խիզախել, to lift up the head against high heaven, to be proud, arrogant, boastful;
— նորա գելաւ, his voice failed him;
նուաղեալ է —ն, he has a dying voice.
· Calfa
, ի հլ. «որևիցէ ձայն, հնչիւն» ՍԳր. Եփր. ծն. «երգի կամ շարականի եղանակ» ՍԳր. «բառ» Սահմ. «խօսք, լեզու» Ոսկ. յհ. բ. 39. որից ձայնել Բ. թագ. ի. 5, 43. Եփր. թգ. ձայնակից Գ. մակ. դ. 6. ձայնակցա-բար Ոսկ. եբր. Սեբեր. ձայնատու Իմ. ժը։ 10. Առակ. ը. 1. Եւս. պտմ. ձայնատուր Բ. մակ. դ. 14. Ոսկ. եբր. Եւս. քր. «այնարկու ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 12 և փիլիպ. բարձրաձայն Ագաթ. Յուդթ. ժգ. 17. մեծաձայն ՍԳր. բազ-մաձայն Ագաթ. ձայնալուր Մ. Մաշտ. 274բ. համարձակաձայն Ոսկ. մ. բ. 18. խառնա-ձալն Ա. կոր. ժդ. 8. ևն։ Նոր բառեր են՝ ձալ-նագիր, ձայնագրութիւն, ձայնագիտութիւն. ձայնաբանութիւն, ձայնախօսութիւն, ձայնա-լար, ձայնաչափ, ձայնամփոփ, ձայնագրա-գէտ, բաղաձայնայանգ, բաղաձայնաւոր, ձայնաւորայանգ, ձայնեղ, քառաձայն, ձայ-նախումբ ևն։
Ձայն փողոյ։ Անշունչքն ձայն տայցեն։ Այնչափ ազգք ձայնից են յաշխարհի։ Ի ձայնէ ջուրց բազվաց։ Ձայն ալեաց։ Ձայն ետուն ամպք։ Ի ձայնէ որոտալոյ քո։ Լուան զայն զգնալոյ տեառն։ Լուար ձայնի կնոջդ քո։ Ձայնդ՝ ձայն յակոբայ։ Ի ձայն բարձր։ Ձայն երգոց։ Ի ձայն ցնծութեան, եւ այլն։
Ձայն արար կաքաւ։ Ձա՛յն առ, ճի՛չ բարձ։ Ձայն առին՝ սկսան օրհնել։ Ձայնս արկցեն քաղաքքն խռովեալք։ Յառա՛ջ կացցէ, ձայն տեցէ։ Ձայն ետ ի ճակատ իսրայէլի։ Միմեանց ձայն տալոյ, եւ այլն։
to take away, to remove, to carry off, to displace;
to retrench;
to derogate, to suppress, to withdraw;
to cause to cease, to destroy, to dispel, to efface, to extinguish, to stifle;
to take away, to ravish, to take, to steal, to rob;
to lift up, to raise;
to bear, to support, to sustain;
— ի վերայ, to put, to put on, to load;
— ի հաշուէ, to discount, to deduct, to abate;
— զօրէնս, to repeal a law, to cancel, to annul;
— զխոչս, to clear, to extricate;
— զցանկն, to unbar;
— զմանուկն յարգանդէ, to deliver a woman;
— թողուլ, բարձի թողի առնել, to abandon, to forsake entirely, cf. Մերժեմ, cf. Լքանեմ;
—ի լուծ կշռոց, to weigh;
— զգլուխ, to behead, cf. Գլխատեմ;
աղաղակ կական՝ կառաչ՝ ձայն՝ ճիչ —, to scream, to cry out;
to weep;
— ի միջոյ, to carry away, to stroy, to annul;
— զամենայն դժուարութիւն, to take away all difficulty;
— զկեանս ուրուք, to take away the life of some one, to kill, to murder;
բաղոք —, to appeal, to invoke, to lament;
— զցաւս, to support pain;
— ուստեք, to go away, to depart;
— զթիւ, to subtract;
— արձակել, to dismiss;
բարձեալ բերել, to carry;
to be carried or brought;
to liken, to compare;
to be taken away;
to be destroyed;
to be estinguished;
բարձիր եւ անկիր ի ծով, be thou removed and cast into the sea;
— մտաց հպարտութեամբ, to be proud of;
արք արգարք բառնիմ, the just perish;
Դամասկոս բարձցի ի քաղաքաց, Damascus will soon be no longer a city;
բարձաւ ուխան, the pact is broken;
— ի կենաց, to die;
նմա բարձին զխանչն, they put on him the cross.
· Calfa
Դամասկոս բարձցի ի ձէնջ արքայութիւնն Աստուծոյ։ Բարձի՛ր, եւ անկի՛ր ի ծով.եւ այլն։
αἵρω tollo, porto կր. Բառնիլ, եւ բառնալ, եւ բարձեալ լինել. Տանիլ. ի վեր առնուլ, եւ ի վերայ առնուլ. վերացուցանել, եւ կրել որպէս զբեռն. առնուլ տանել. վերցընել, տանիլ.
Բառնալ լծակօք զտապանակն, կամ զսեղանն, եւ զվերնափեղկս խորանին։ Յուսս իւրեանց բառնային, եւ թաղեցին։ Բարձին զնա ձիովք։ Բարձին զնշխարս կոտորոցն։ Բարձցէ զխաչն։ Գառն Աստուծոյ՝ որ բառնայ զմեղս աշխարհի։ Ոչ գնասցեն, այլ բառնալով բարձցին (յայլոց)։ Հուր բառնայցէ (բեկորով խեցւոյ)։ Բարձին զպղինձ նոցա ի Բաբելոն։ Բարձցեն զիս (զոսկերս իմ) յԵգիպտոսէ. եւ այլն։ Որ եւ ասի ստէպ, Բարձեալ բերել. Բարձեալ տանել. եւ այլն։
Զոր ինչ դիցես ի վերայ իմ, բարձից։ Բարձեալ էր ինքնին զխաչափայտն։ Զցաւս մեր եբարձ։ Բառնալ զկօշիկս նորա։ Մի՛ բառնայք քսակ։ Զծանրութիւն աւուրն բարձաք եւ զտօթ.եւ այլն։
Ի գիրկս քո բարձեր։ Բառնալ ի գիրկս յորդւոց Ադամայ։ Բարձեալ եղեւ ի գիրկս ծերունւոյն, որ բանիւ զարարածս բարձեալ ունի. (Շար.։)
Յարգանդի կուսին բառնիլ կրիւր. (Անյաղթ բարձր.։)
Եբարձ պատանին դէտն զաչս իւր. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 34։)
Զաչս իւր ի վեր եբարձ. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 1։ ՟Լ՟Է. 25։)
Զոր բարձեալ մակաւասար որթոյն. (Մագ. ՟Կ՟Ը։)
Զի մի՛ բարձցի միտք նոցա հպարտութեամբ. (Ճ. ՟Թ.։)
Բարձէք զչարն ի միջոյ ձերմէ։ Բարձցես զչարն յիսրայէլէ։ Բարձեր զանտառսն յերկրէս Յուդայ։ Բարձցուք զյիշատակս նորա յերկրէ։ Եկն ջրհեղեղն, եւ եբարձ զամենեսեան։ Բարձցեն զլուծն ի պարանոցէ նոցա։ Բարձաւ լուծն հեթանոսաց յԻսրայէլեան տոհմէ անտի։ Արդարութիւն բարձաւ ի նմանէ։ Դատաստան նորա բարձաւ։ Բառնան յերկրէ կեանք նորա։ Բառնան արք արդարք. եւ այլն։
Այսոքիկ բառնին ի միջոյ, յորժամ մահուն բռնութիւն բառնայ։ Բառնին գայթագղութիւնքն։ Բառնիւր ի կենաց. (Շ. բարձր.։ Ճ. ՟Ա.։)
Մովսէս բարձեալ լինի, եւ յեսու ոչ յաջորդէ։ Բարձեալ լինի իշխանութիւն հայոց ի քաղաքէն յայնմանէ. (Խոր. ՟Գ. 68։ ՟Բ. 17։)
ԲԱՌՆԱԼ, ԲԱՌՆԻԼ. հ. Բեռն ի վերայ դնել. բարձուցանել. տալ բառնալ. եւ Բառնալ. կրել.
Այսու եղբօր բեռն ծանր բարձեր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Որ բարձեալ ուղտուց զգանձս իւրեանց. (Լաստ. ՟Ժ՟Գ։)
Եթէ Սիմոն իցես կիւրենացի, զխաչն բարձի՛ր, եւ երթիցես զհետ նորա. (Ածաբ. պասեք. ՟Բ։)
Զոր որպէս տղայ ի գիրկս բարձաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Զամենայն կարիս բարձեալ քոյին մարմնովդ. (Փարպ.։)
Վա՛յ են ձեզ արք ամպարիշտք, որք բարձէք թողէք զօրէնս Աստուծոյ բարձրելոյն. (Սիր. ՟Խ՟Ա. 11։)
Պարտ է եւ զառ ի միտսն (մեկնութիւն) ոչ բառնալ թողուլ։ Ոչ իրաւացոյց զառնն տուն անորդութեամբ բառնալ թողուլ։ Բառնան թողուն զժառանգութիւնսն՝ ազգին։ Զայս ասացեալք՝ զժողովուրդն բարձին արձակեցին. (Փիլ.։)
ՁԱՅՆ կամ ԿԱԿԱՆ կամ ԲՈՂՈՔ կամ ՃԻՉ ԲԱՌՆԱԼ. Տե՛ս ի յարակից բառս. Ձայն բարձեալ մանկանն՝ լայր։ Ձայն եբարձ եւ ելաց։ Ձայն եբարձ կին մի։ Բարձին զձայնս, եւ ասեն. եւ այլն։
Ձայն բարձեալ՝ ասէր։ Կառաչ բարձեալ լային։ Բողոք բարձեալ յանդիմանէին. (Փարպ.։)
cf. Բեռնաբարձ.
· Calfa
Կրօղ եւ տանօղ զբեռն. բեռնաբարձ.
Յառաջին տիոցն՝ լծաբարձ լինել պատուիրանացն Աստուծոյ եւ բեռնակիր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
φορτοβαστάκτης, αἵρων ἅρσιν bajulus եւ այլն. Այր բեռնաբարձ.
diversion, relaxation, refreshment, recreation, pastime, sport, amusement, toy;
occupation, distraction, care;
pleasure;
trouble, agitation, flutter of spirit;
water, torrent, tbe ebb and flow;
— ծովու, waves, fluctuation, storm;
— ջրոց, watering places, well watered pleasure-grounds or gardens, lake scenery;
— բարձանց, irrigated uplands;
— հովտաց, pleasant valleys;
— աչաց, proud or naughty glance.
· Calfa
Զբօսանս աչաց մի՛ տար ինձ. (որպէս բարձրայօնութիւն, կամ աչարձակութիւն). (Սիր. ՟Ի՟Գ. 4։ եւ ՟Ի՟Զ. 12։)
Տացես ինձ զբօսանս ջրոց. եւ ետ նմա Քաղէբ ըստ սրտի նորա զբօսանս բարձանց, եւ զբօսանս հովտաց. (Դատ. ՟Ա. 15։) յն. λούτροσις , լուտցումն. լոգարան. եբր. կօլլա աղբիւր, բղխումն. որպէս թէ կէօլ, վայրի ջրարբի. որ ի (Յես. ՟Ժ՟Ե. 19.) տառադարձութեամբ դնի յատուկ անուն տեղւոյ.
horn;
huntsmans horn, French horn;
vessel or cup made of horn;
salient angle;
power, force;
glory, honour, praise;
* cupping-glass;
carob-bean;
retort;
— խողովակաւոր, tubulated -;
— ածել cf. Եղջերցեմ;
to puff one's self up with pride;
to threaten, to menace;
— ամբառնալ, բարձացուցանել զ—ս, համբառնալ ի բարձունս զ—ս, բարձրանալ եղջեր ամբարտաւանութեան, to lift up the horns, to become insolent, arrogant, proud, tyrannical;
to raise one's crest, to rebel;
փշրել զ—, խորտակել զ— ամբարտաւանութեան, to break the horns, to humble, to humiliate, to break down, to lower the pride;
— փրկութեան իմոյ, horn of my salvation;
reliance, support, strength, prop;
բարձր եղիցի — արդարոյ, the just small shall lift up his head;
the righteous shall be exalted.
· Calfa
Ասացի ... մեղաւորաց, թէ մի՛ բարձրացուցանէք զեղջեւրս ձեր ... Զամենայն եղջեւրս մեղաւորաց փշրեսցես. եւ բարձր եղիցի եղջիւր արդարոյ. (Սղ. ՟Հ՟Դ. 4=11։)
Ոչ ետուն բարձրանալ եղջերն ամբարտաւանութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 48։)
Այն որ նման գոլով նեռին՝ եղջիւր ամբարձ դէմ արարչին. (Շ. եդես. (գրի եւ եղջիւրաբարձ)։)
power;
authority, vigour, valour, heart, courage, nerve, force, spirit, faculty;
corroboration, supply, reinforcement, aid, energy, efficacy, virtue;
resource;
sense, meaning, signification;
weight, importance;
prodigy, miracle, virtue;
army;
person;
distinct substance or person;
—ք երկնից, the angels;
celestial bodies, stars, etc;
—ք մտաց, the faculties, qualities of the mind;
Տէր զօրութեանց, the Lord of hosts;
այր, կին զօրութեան, valorous man, virtuous woman;
ըստ առն եւ — իւր, as the man is, so is his strength;
դու՞ ագուցեր ձիոյ —, hast thou clothed the horse with strength ? զինու զօրութեամբ, with arms;
by main strength;
գիտել զ— արուի, to lie with a man;
զօրութեամբ, powerfully, emphatically, understood, by virtue of, with all one's strength;
բարձրացո զօրութեաթբ զբարբառ քո, lift up thy voice loudly;
սիրել յամենայն զօրութենէ, to love with all one's heart;
անկանել ի զօրութենէ, to be weakened or exhausted;
— խաչի քո Քրիստոս, զի ..., upon my faith! i faith!
square;
force;
— անգործութիւն, vis inertiae;
դիմակալ —, resistance force;
ելեքտրական —, electric force;
զուգահեռական —, parallel force;
կեդրոնական —, central force;
կեդրոնախոյս —, centrifugal -;
կեդրոնաձիգ —, centripetal force;
կենդանի —, vis viva;
կենսական —, vital power;
ձգողական —, attractive power;
մադնիսական —, magnetic force;
մասնկային —, molecular force;
շարժիչ —, motive force;
վանողական —, repulsive force;
օդընկէց —, projectile force.
· Calfa
large, broad, ample, vast, spacious, extensive;
գետ ի — ծաւալեալ, a mighty mass of flowing water, an immense, or over flowing river;
բարձր եւ — հասակաւ, a tall and stout man, fleshy, corpulent.
· Calfa
machine, engine;
machination, cabal, plot, device, intrigue;
բազմահնար —ք, sly, crafty dealings, intrigues, machinations;
—ս հառնել, cf. Մեքենայեմ;
— երկանիւ, վեցանիւ կամ ութանիւ, two-wheeled, six-wheeled or eight-wheeled machine;
շոգեշարժ —, steam-engine;
տեղափոխ —, locomotive engine;
— պարզ կամ կրկին արդասեօք, single or double-acting engine;
— ջրեղէն սիւնակաւ, water-pressure engine;
— վերամբարձ, jack, lifting-jack or screw-jack;
— ցցահար, steam pile-driving engine;
— օդահան, air-pump, pneumatic engine;
գործարան —ի, engine-building;
լուծել, քակել զ—, to take an engine to pieces, to dismount;
յարդարել, կազմել զ—, to fit or put an engine together again, to mount;
ի գործ արկանել զ—, to work an engine.
· Calfa
Վերանայք ի բարձունս մեքենայիւ խաչին. Ածազգ. ՟Գ։
to each other, to one another;
զ—նս, one another, each other;
ի —, from one another, one from another;
ընդ —նս, with one another;
զկնի —, one after another;
— դէմ ընդդէմ, face to face, fronting, opposite;
սէր առ —նս, mutual affection;
յեղբայրսիրութեան առ —նս գթացք, kindly affectioned one to another with brotherly love;
զբեռն բարձէք, bear ye one another's burdens;
սիրել զ—նս, to love one another, to love reciprocally;
վնասել —, to injure one another;
զ—նս գովել, to praise one another;
ի —նս ածել ըզդրունս, to shut the doors;
բախել զ—նս, to smite one another;
ի թիկունս հասանել —, to help each other, to render mutual assistance;
ի պատիւ զ—ամբք ելանել, in honour preferring one another;
—ամբք վասն — պաղատել, to pray for one another.
· Calfa
Զմիմեանց բեռն բարձէ՛ք։ Եդ զնոսա դէմընդդէմ միմեանց։ Ատեսցեն զմիմեանս։ Մեկնեսցէ զնոսա ի միմեանց։ Առ միմեանս կամ ընդ միմեանս գթացք։ Ի պատիւ զմիմեամբք ելանել.եւ այլն։
spine, back-bone;
chine, back;
spinal marrow;
— նաւին, deck of a ship;
— երկնի, the highest heaven;
ողունք երկրի, precipice, declivity;
mountains;
բեկանել զ—, to break the spine, to chine;
— անկանել, to lie down, to lay oneself down, to stretch one's limbs;
to neglect, not to care for;
յ— երթալ, to stretch oneself;
to stretch out one's arms (in yawning or awaking);
յ— կալ, to stand erect, to draw oneself up, cf. Բարձրավզիմ, cf. Խրոխտամ;
to grow proud;
to become rebellious;
խստացուցանել զ—, to stiffen one's neck, to be proud, stubborn, contumacious;
— առնուլ, to lean against;
to find support;
— առնուլ ի վշտաց, to breathe from one's troubles, to repose from care or affliction;
— բեկանիլ, to sprain or break one's back or neck;
to end in smoke;
to become discouraged, disheartened, desponding, to droop.
· Calfa
Եբարձ ողամբն անտաշ քարինս. (Տէր Իսրայէլ. նոյ. ՟Ի՟Ը.։)
Գնային ի բարձր պարանոց ոչ միայն հպարտացան, այլեւ ճեմելով եւս անառակեցան, յողն եւ ի ճեմս պարանոցաւ. (Գէ. ես. (որ է սիգաճեմ շարժուած կանացի)։)
Հպարտանալ ամբարտաւանել յողն կալ բարձրապարանոց երեւել ի վերայ երախտաւորաց իւրեանց. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 12.) յն. բարձրավզեալք. ὐψαυχενοῦντες cervicem erigentes
ՈՂՆ ԱՌՆՈՒԼ. ՅՈՂՆ ԿԱԼ. ՅՈՂՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. ՅՈՂՆ ԵՐԹԱԼ. ὐστιάζω, ὔπτιος γίνομαι, ἁναπεπτικῶς ἴσταμαι supinus sum, in lapsu persto. Յեցուցանել զողն, կամ հանգչել ի վերայ ողին, եւ Ընկողմանիլ ի վերայ թիկանց. եւ Խստապարանոց լինել, բարձրավզել. եւ մանաւանդ՝ Յորսայս անկանիլ յուլութեամբ. անհոգանալ. յօրանալ. տե՛ս եւ ԸՆԴՈՂՆԻԼ, ՑՈՂՆԻԼ
foot;
foot of a mountain;
foot, inches;
foot (measure in prosody);
պատուանդան ոտից, foot-stool;
կռուան ոտին, foot-hold;
ոտից ցաւ, the gout, podagra;
հատանող կոշտից ոտից, pedicure, corn-cutter;
լուացումն ոտից, foot-hath, pediluvy;
— —, — առ —, foot by foot, step by step, inch by inch, by little and little, by degrees, gradually;
առ —, յոտս, առ ոտս, at the feet;
near, at, to;
յոտաց, standing, upright;
յոտից, on foot, walking;
— ընդ ոտին, foot to foot;
յոտից ցգլուխ or մինչեւ ցգլուխ, from head to foot, from top to toe;
յոտին քում, at your coming;
յ— կալ, to rise, to stand up;
կալ ի վերայ ոտից, to stand upon one's legs;
յոտին կալ, to be standing, on foot;
to support or maintain oneself;
յոտին ունել, to uphold, to support, to sustain;
յ— կանգնիլ, to rise, to get up;
— or առ — հարկանել, կոխել ընդ — հարկանել, to foot, to tread under foot, to trample upon;
to despise;
զ— յոտանէ փոխել, to take a step, to walk;
զոտս ամբառնալ, — առնուլ, to start, to depart, to set out, to go away;
զոտս արձակեալ հարկանել, to kick, to foot;
զոտս ամբարձեալ փախչել, to scamper away, to be off;
անկանել յոտս ուրուք, to fall prostrate at the feet of;
— զոտամբ արկանել, to cross the knees;
զոտն հարկանել առ բարկութեան, to stamp on the ground, to trample with anger or rage;
զոտս ի բոյս հարկանել, to wander about the fields or among the mountains;
զամենեսին յոտին կացուցանել, to surpass all competitors;
to surprise, to astonish;
առ ոտս ուրուք խրատիլ, to be brought up at the feet of;
առ ոտս կալ, to be present;
զոտս հատանել, to take away, to destroy, to extirpate, to exterminate.
· Calfa
Զոտս իւր ամբարձեալ յակոբայ՝ գնալ յերկիրն արեւելից։ Առեալ զոտսն իւր անդէն ի մահիճսն՝ պակասեաց (իբր կծկելով զինքն)։ Անկեալ առ ոտս նորա՝ ասէ։ Տալ տեառն զնոսա ընդ ոտիւք նորա (յն. հետովք)։ Օրհնեաց զքեզ տէր աստուած յոտին իմում ( այսինքն յետ գալստեան իմոյ այսր)։ Ահա ոտքն՝ որ թաղեցին զայրն քո ի դրանն, հանցեն եւ զքեզ (այսինքն ժիր ոտիւք երիտասարդք)։ Զոտս արձակէին, փախոտեայ գնային։ Զոտս արձակեաց՝ հար զհրէայն եւ անդէն սատակեաց։ Առ ոտն կոխեսցես զառիւծն եւ զվիշապն. եւ այլն։
measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.
· Calfa
Ուսանին զչափ երկրի (յն. զերկրաչափութիւն)։ Գիտէք դուք ամենեքեան, թէ յո՛ր չափս բարձրութեան հասեալ եղեւ (տպ. յո՛րչափ բարձրութիւն)։ Որք չափով վարին, առաւել քան զկարն վաստակին։ Սակայն ծառայ եմ, եւ զչափ իմ ճանաչեմ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 28։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Զ։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Մի՛ առնիցէք անիրաւութիւն ի դատաստանի, ի չափս, եւ ի կշիռս, եւ ի զոյգս։ Զոյգք արդարք, եւ չափք արդարք։ Եւ տանէր (ծովն պղնձի) երիս հազարս չափ։ Ժողովեցին զպէտսն կրկին, երկուս չափս առ մի մի։ Լցէք լի չափով զմանանայդ յաման մի։ Արկցե՛ս ի նա լի չափովդ մանանայ։ Չափն էր տասներորդ երից գրուաց։ Եւ ահա կշիռ մի կապարեայ ամբարձեալ, եւ կին մի նստէր ի մէջ չափոյն.եւ այլն։
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
· Calfa
Ի տղայութեան, եւ յերիտասարդութեան, եւ ի ծերութեան. զի յայս երիս հասակս բաժանի մարդ. (Շ. բարձր.։)
cry, shrill cry, shriek, screech, scream;
squalling, wailing, outcry;
աղիողորմ —, piteous cry;
— առնուլ, բառնալ, ղճչի հարկանիլ, to cry, to make a loud outcry, to shriek, to scream, to screech, to squall, to howl, to yelp, to whine;
— բարձեալ աղաղակել, to utter piercing screams.
· Calfa
Ճիչ առեալ եւ զօձիս պատառեալ։ Ձա՛յն առ, ճի՛չ բարձ։ Ճի՛չ բարձէք ի վերայ մովաբու. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 43։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 12։ Երեմ. ՟Դ. 8։ ՟Խ՟Ը. 31։)
Ճիչ բարձեալ, կամ բառնայցէ. (Յճխ.։ Խոսր.։ Սարգ. եւ այլն։)
cf. Հոգաբարձութիւն.
· Calfa
Հոգաբարձութիւն. եւ Հոգացողութիւն. փոյթ. խնամ. որպէս եւ Հոգածն գոլ. տատամսութիւն.
neck;
throat;
— ծովու, isthmus;
strait;
— սրուակաց, neck;
cf. Զոյգ;
անականել զ—աւ or ի վերայ —ի ուրուք, to fall upon the neck of;
գնալ ի բարձր —, to walk proudly or majestically, to strut;
կորացուցանել, դարձուցանել զ—, to take to flight, to flee, to run away.
· Calfa
Գնացին ի բարձր պարանոց. (Ես. ՟Գ. 16։)
guard, defender, protector;
armour, cuirass;
preservative;
phylactery;
— զէնք, defensive armour;
— լանջաց, breast-plate;
— բազկաց, armlet, bracelet, leather gauntlet;
— բարձից, greaves, legpiece;
վերտ —, mail, coat of mail;
ջղեայ եւ կաշեայ —, leather-cuirass, buff jerkin.
· Calfa
Տախտակս պղնձիս՝ թիկանց եւ լանջաց, եւ պահպանակս բարձից եւ բազկաց։ Որ ի նոցայցն պահպանակացն եւ զինուցն փայլմունք եւ շողիւնք։ Վառեալ վերտ պահպանակօք՝ ուր ոչ գծէին նետք։ Ի ջղեայ եւ ի կաշեայ պահպանակաց զգեստուն. (Խոր. ՟Ա. 10. 23։ ՟Բ. 82։ ՟Գ. 37։)
Կացուցանէ լեգէոնս պահպանակ թիկնոցաց։ Ի պահպանակացն բարձիցն եւ բազկաց. (Յհ. կթ.։)
to undo, to unmake, to untie, to loosen, to unbind, to detach, to disjoin, to disunite, to dissolve, to resolve;
to destroy, to demolish, to beat down, to take to pieces, to take asunder, to dismount;
— զկարեալն, to unsew, to unstitch, to rip up;
— զհիւսեալն, to unweave, to unravel;
— զբեռինս, to unpack;
— զբարձս, to dislocate, to put out of joint, to disjoint;
— զազդերս, to make hip-shot, to dislocate one's thighs;
— զոք յաթոռոց, to depose from the throne;
— զբարեկամս, to part, to separate, to sever;
զկնի քակելոյ տօնիցն, the holidays being finished.
· Calfa
Քակեսցես զսեղանն բահաղու։ Քակեաց զամուրս։ Ժամանակ քակելոյ, եւ ժամանակ շինելոյ։ Քակեսցեն զքարինսն։ Քակեալ քանդեցին զպարիսպն։ Քակեաց զհզօրս յաթոռոց։ Քակեցէ՛ք զտաճարդ։ Զմիջնորմն ցանկոյն քակեաց։ Հողմ մեծ ուժգին որ զլերինս քակիցէ։ Քակել զբարձս քո։ Քակեսցին բարձք նորա։ Քակեցաւ անտառն անկախիտ։ Քակեցէ՛ք քակեցէ՛ք, մինչեւ ի հասուցէ՛ք.եւ այլն։
column;
statue, figure, image, idol;
instrument, writing;
Հերակլեան —ք, the pillars of Hercules;
կալ — անմոռաց, to become an eternal monument.
· Calfa
Muller տե՛ս արձակ բառի տակ Տէրվ. Altarm. 56 արձակ բառի նման [other alphabet] արմատից, հմմտ. սանս. samāsarj «ամ-ռանալ»։ Հիւնք, արձակ բառիզ։ Յա» կոբեան, Բիւր. 1899, էջ 599 պրս. ar-tang կամ aržang «Մանի նկարչի ալ-բոմը»։ Karst, Յուշարձան 410 հյ. Ե-րեզ քաղաքի անունը և սումեր. ri «բարձրութիւն, գագաթ»։ Մառ, Cpeд. nepeлвиж. 46 ար-ձան. երկուսն էլ նշանակում են «քար». այսպէս ար = հյ. քար, ձան=բասկ. arkayç (արկայց) «քար» բառի վերջաձայնն է։
στήλη cippus, columna Կոթող. որձաքար կանգուն. կամ բարձր անկեալ տախտակ կամ սիւն քարեղէն հանդերձ յիշատակագրութեամբ. մանաւանդ տապանաքար ուղղորդ՝ ի յիշատակ մեռելոյն, եւ քարկոթող ի վերայ ճանապարհի ի նշանակ սահմանաց, կամ մղոնաց, յաղթութեան, դաշանց, եւ այլն.
leg
· Calfa
, ի հլ. «ոտք» Փիլ. բագ. էջ Տաթև. ամ. 276. որից աք ածել «ոտքով զարնել» Շնորհ. մտթ. առ լեհ. աքացի (հմմտ. բոնցի, ափ-ցի, ձերբացի, ձեռամբացի) «ոտքով» Ոսկ մ. բ. 10. աքացել «ոտքով զարնել» Գծ. ից. 17. Ոսկ. ես. յհ. ա. I. աքացելի «աքացող» Ոսկ. ես. աքեացք «ոտքը սրունքով միա-սին» Ամովս. գ. 12. աքացիք «աքացող» Ոսկ. ես. աքազանի «ոտքեր» Փիլ. լին. ա-քառոտել Փարպ. կամ աքցոտել Ոսկ. յհ. ա-3. Փարպ. աքսոտել Ոսկ. մ. ա. 18. յհ. ա. 3 (էջ 59) և բ. 16. աքսոտիլ Եփր. զղջ. աքսել «կից զարնել» Գնձ. բարձրաքեաց «բարձը ստքերով» Վեցօր. 193. աքհան «աքացի զար-նող, կիցնկեց» Մխ. դտ. 418. շնակաքի «շան պէս ոտքեր ունեցող» Պտմ. աղէոս քառաքեաց «չորքոտանի» Փիլ. էջ 174. Պի-տառ. Վրդն. ծն. Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 36). Ոսկիփ. աքռմէջ կամ աքմէջ «ցայլք» միջին հայերէն բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 463 բ)։-Այստեղ է պատկանում նաև առաքեր «ուղարկել» բառը, որ տե՛ս առանձին։
σκέλος crus, pes, suffragum, totum a femore ad pedem (նոյն ընդ տճկ. այագ) Ոտք սրունիւք հանդերձ. թարգմանի եւ ոտք, աքեացք, բարձք. ազդր. սրունք. կարթք. տոտիկ.
stork.
· Calfa
սիս 1x81, էջ 202 «թերևս բաղդատի արկիլա ձայնին հետ»։ Հիւնք. առաթինի րառից։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1890, 54 գը-նում է արա «ոաք» (հմմտ. արահետ, որոզայթ)-գիլ, իբր «բարձրոտն, բարձ-սասրան»։ Հալաճեան, Արևելը 1893 նոյ՛՛ 10 արազ խել։ Buqqe I 1, էջ 444, 456 հրղ. chragil «ճոուողող». cihragilōn «շաղփաղփել» բառերի հետ. այս բառերը K. Hildebrand (Deutsch. Wtb. V 1956) և Fick BВ 17, 320 հա-մեմատում են լտ. grāculus «մի տեսակ ագռաւ» բառի հետ, որ ըստ Fiok հնխ. graqló-, graqélo նախաձևից է ծաղում, Walde 349 լտ. և գերմ. բառերին կղոմ է նաև հսլ. grača grakati «կռնչել», grukati «մնչել», իռլ. grāc «կոնչիւն», սերբ. gróchot «բարձր քրքիջ» և ուրիշ բնաձայն բառեր, որոնք բոլորը դնում է հնխ. ger-արմատից։ Halévy (անձ-նական) եբր. [hebrew word] regel, ասոր. [syriac word] reglā, արար. [arabic word] riǰl «ոտք» բառերից, իբր «երկայնոտն»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 17 համեմատում է սանս. krakara «մի տեսակ կաքաւ»։ Patrubány ՀԱ 1908. 188 -իլ համարում է նուազական մասնիկ։ Սագզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. arlk-gil-im «մի տեսակ բարձրասրուն թռչուն է»։ Յոյն բառի հետ, ինչպես նշվեց, կցել էր Lagarde։ Առաջարկում եմ վերի մեկնութիւնը, որ ընդունում է նաև Meillet (անձնական)։ Ըստ այսմ պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. raqraqu, laqalaqa, արաբ. laqlaq, թրք. legleg, leylek հոմանիշները։ ևՌ.-Վն. առակել, Ոզմ. առակէղ, Մկ.
πελαργός ciconia Թռչուն նման կռնկան կամ խորգոյ՝ երկայն պարանոցաւ, մեծաքիթ, եւ բարձր սուրնիւք, եւ սպիտակ փետրովք. բնակէ ի բարձունս աւերակաց.
stair, step;
pace;
stair-case;
steps;
gradation;
graduation;
story;
degree, dignity, character, class, condition, honour, place;
quality, rank;
— եկեղեցական, holy orders;
հոսիլ ընդ —ս ի վայր, to run down stairs;
տալ —, բաժանել յ—ս, to graduate.
· Calfa
, ի-ա հլ. «սանդուխի ոտք» ՍԳր. «բաժանմունքներ ժամացոյցի, այժմ նաև ջերմաչափի, երկրագնտի լայնութեան և եր-կայնութեան» ՍԳր. «չափ, կէտ» ՍԳր. Վեցօր. «եկեղեցական կարգ» Ա. տիմ. գ. 13. Ագաթ. Կորիւն. «իշխանութիւն, պատիւ» Խոր. Յճեւ «տան յարկ, դստիկոն» Ոսկ. գծ. «յառաջդի-մութիւն» Կոչ. ժա. որից աստիճանիլ «աս-տիճանների բաժանուիլ, 2. արևի կամաբ կամաց վեր բարձրանալը» Վեցօր. =Շիր. էջ 57. աստիճանաւոր «կարգաւոր, կղեր» Յհ. իմ. ատ. Նոր գրականում՝ աստի-հանաչափ, աստիճանացոյց, աստիճանա-բար, աստիճանական, բարձրաստիճան, երկ-աստիճան, եռաստիճան, քառաստիճան (ընտրութիւն) ևն։ Ս ձայնը ազդուելով յա-ջորդ ճ-ից՝ դարձել է շ և ըստ այսմ ունինո աշտիճան, աշտիճանել, ութաշտիճանեայ Մամբր. իննաշտիճանեան Մագ. նոր գրակա-նում միայն առաջին ձևն է գործածական։
= Ակնյայտնի կերպով կապ ունի հնխ. šteigh-«երթալ, սանդուխի աստիճաններից վեր բարձրանալ» արմատի հետ, որի ժա-ռանոնեռն են սանս. stigh, յն. στείγω «եր-թալ, յառաջանալ», στίχος «կարգ, շարք», στοιχὲω «կարգով առաջ երթալ», գոթ. stei-gan, հբգ. stigan, նբգ. steigen ღելանել, սանդուխից բարձրանալ», stiege «աստիճան, սանդուխ», հսլ. stigna «գալ, հասնիլ», stid-za «շաւղ», լիթ. staigá «շտապ, յանկար-ծակի», հիսլ. tiagaim «երթալ, քայլել» ևն։ Աստիճան բառի հնգոյն ձևն է *աստէճան, որի հետ ճշտիւ համաձայն են հնխ. steigh. արմատի առաջին երկու բաղաձայնները և երկբարբառը. դժուարութիւն են հանում մի-այն նախաձայն ա (հմմտ. սակայն աստղ) և վերջաձայն gh, որ հայերէնում սովորաբար տալիս է գ, սակայն կարող է լինել նաևջ (ինչ. ջեր, ջերմ) և թերևս ձ, ժ (օձ, իժ), բայց ո՛չ բնաւ ճ։ Դժբախտաբար իրանեանում ա-սանդուած չէ բառս, որով կարելի չէ նաև ստուգել թէ իրանեանից փոխառութիւն չէ՞ արդեօք։-Աճ. (տե՛ս Pokorny 2, 614, Wal-He 829, Boisacq 907, Kluge 470, l'raut-mann 285)։
ՆՀԲ «ի ձայնէս ճան՝ իբր արմատ ռա-ռիս սանդուղք, և աշտ, ոստ, թրք. իւսթ, իբր «բարձր, ի վեր», Տէրվ. Altarm. 73 և Նախալ. 114 համեմատում է վերի ձե-վերի հետ, իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. šutur «ուղտ» բառից։ Meillet (անձնա-կան) ապահովաբար փոխառեալ բառ է։
ԱՍՏԻՃԱՆ. Նշանակ եւ վիճակ որպիսի եւ է բարձրութեան եւ ցածութեան, կամ մերձաւորութեան եւ հեռաւորութեան.
Իբրեւ աստիճանօք բարձրացաւ. (Արշ.։)
ԱՍՏԻՃԱՆ. Աւագութիւն, իշխանութիւն. բարձրութիւն. պատիւ.
Որք առաքեցանն առ նա, հաւատարիմ էին, եւ բարձր աշտիճանաւ. (Ոսկ. յհ.։)
ԱՍՏԻՃԱՆ կամ ԱՇՏԻՃԱն (ի ձայնէս ճան՛ իբր արմատ բառիս սանդուղք, եւ աշտ, ոստ. թ. իւսթ իբր բարձր. ի վեր) ἁναβαθμός, βαθμός, κλίμαξ, κρηπίς gradus, scala, basis Ի վեր ելք ոտն առ ոտն ընդ սանդուղս. ելեւելք, կամ ելեւէջք, մատունք, կամ ոտք եւ ոտք եւ ոտնատեղիք սանդղոց. եւ Սանդուղք, եւ բեմ.
altar.
· Calfa
«զոհի բարձր սեղան, բեմ, բար-ձունք» Ա. թագ. թ. 19 ևն։
= Եբր. [hebrew word] ︎ bamā «բարձրութիւն, բար-ձունք, զոհի սեղան» բառն է, որ յունարէն թարգմանութեան մէջ, իբր յատուկ անուն առնուելով, պահուած է Յαμά, որից էլ տա-ռադարձուած է հայերէնը։ Bailly 346'7 և Sophocles 296՛՛ յիշում են բառս՝ իբրև եբրայական փոխառութիւն։ Նրա որոշեալ ձևն է երր. [hebrew word] habanā, սր տառադար-ձուած է յն. ἀβαμα (այլ ձ. αββανα), որիս էլ հյ. աբբանա (տե՛ս այս բառը)։
Ըստ եբր. պամա. այսինքն Բեմ. սեղան զոհից բարձր։ (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 19։) cf. ԲԱՐՁՐԱՒԱՆԴԱԿ, cf. ԲԱՐՁՈՒՆՔ։
excrement, dung, faeces;
muck, manure;
— արկանել, to manure, to muck.
· Calfa
. ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «աղտեղու-թիւն, կըղկըղանք» ՍԳր. Ագաթ. որից աղ-բանոց Ոսկ. աղբաբոյն որովայն «քաղիրթ կամ աղիք» Մանդ. աղբիք «աղբ թափելու տեղ» Եփր. յոբ (ներգ. յաղբիսն ձևով. հրտր. ՀԱ 1912, էջ 669) և աղբևք «աղբանոց» ՍԳր. (երկուսն էլ գործածուած միայն անեզաբար. յետնաբար ունինք նաև աղբիւս, աղբիւոք. աղբիս, աղբևս, աղբիսք ձևերը՝ որոնք յառաջ եկած են աղբևք կամ աղբիք բառերի հայցա-կանը (աղբևս, աղբիս) ուղղական դարձնելով (հմմտ. չորք-չորս) և նրանից էլ նոր յոգնա-կի կազմելով (աղբիւսք, աղբիսք), զաղբիս մեծացուցանել «ուտելիքով փորը տկռեցնել» Լաստ. յե. աղբախուղբ «աւելած ժեխ» Փիլ. էջ 199. աղբել թրքել (ոչխարի կամ մարդու) (չունին բառարանները) Ուռհ. 141, 295. «հո-ղը աղբով պարարտացնել» Վստկ. աղբեղէն «ոչինչ, անարժեք, Պլ. քաքէն բան» Ա. մակ, բ. 62. աղբագոյն (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 102. աղբոց «արտաքնոց» Ճառընտ. աղբին «աղբով պարարտացրած (հող)» Վստկ. աղբահար «աղբանոց» (նոր բառ). ա-ռանց յօդակապի՝ աղբկուտոց Յայսմ. կըրկ-նութեամբ՝ աղբաղբուտ «աղբոտ» Ոսկիփ. թերևս նաև աղբաղբուկ կամ աղբղբուկ (գրուած նաև աղաբղբուկ) (ՀԲուս. § 48) անստոյգ բառ. Գաղիանոս գործածում և մեկնում է հետևեալ ձևով. «Եւիս-բու. աղբղբուկ» կամ «Ալշփոյ. աղբըղ-բրկի հունդ, ապամ կոմաճի», Ստ. Կամեն. հասկանում է «valeriana բոյսը». ՆՀԲ «աղտ պղնձոյ և այլոց իրաց... 2. անուն խոտու». ըստ ՋԲ «valeriana. 2. մետաղի կղկղանք?», ըստ ԱԲ «հանքերու աղտ, դիրտ. 2. բժշկա-կան արմատ մը ծաղիկն անուշահոտ, տճկ, քէտի օթու». Վրուրի Որմզդանայ Բուրաս-տանք, Ա. տող 27 աղբղբուկ «հաւու ծիրտ»։ Բառիս վրայ մի առանձին քննութիւն ունի Նորայր, Արևել. մամուլ 1879, էջ 60, Ման-կավրժ. թերթ 1879, յունիս, էջ 18, Հայկ. բա-ռաքնն. էջ 104 և Մասիս 1880 յուլ. 4, որոնց մէջ հերքելով «աղտ, դիրտ և ծիրտ» ենթա-դրական նշանակութիւնները, հիմնւում է Գա-ղիանոսի «իւիսբու, ալշփոյ» հոմանիշների վրայ. եւիսբու բառը հասկանում է յն. ի-վի՛սքօս, լտ. hibiscum, որ է ֆրանս. guima-uve, տուղտ, տճկ. կիւլհաթէմ։ (Բայց նկա-տում եմ, որ թէև յն. ἱβίσϰος բառը Bailly, Dict. gr. fr. 6-րդ տպ. էջ 956բ և A. Aεγ-οανδιον λες, νεοελλην. ϰαὶ γαλλιϰον, Pars, էջ 382 ա ռնում են ֆր. guimauve, որ է տուղտ, բայց նրա հոմանիշ լտ. hibiscum բառը Ouicherat, Dict lt.-fr. 47-րդ տպ. էջ 620 մաճին) և հյ. բաղբաք։ Նորայրին պատաս-խանում է Ուղուրիկեան, Մասիս 1880, յունիս 24, որ մերժում է տուղտը և հաստատում va-leriana officinalis. բոյսի անունն էլ (աղբ բառից) աղիքների ճճիները արտաքսելու յատկութիւնից առնուած է համարում։ Եւիս-բու ձևը առաջարկում է կարդալ ել իսրուն, որ է Պլինիոսի, Դիոսկորիդեայ, Գաղիանոսի և Մեսուէի ասարոնր. իրօք էլ այս բոյսը իր բարկ հոտի համար հներից ոմանք նմանեցրել էին valeriana-ին։ Ըստ Բենսէ, Ազգ. հանդ. ե. 19 Բուլանըխում աղբաղբուկը «sisymbrium Sophia» բոյսն է. ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 19բ Շիրակում և Սիփանում նշանակում է «ցանցառ, բարակ ոստերով, դեղին ծաղկով բարձր խոտ, որից տան աւե են շինում»։
Տե՛ս թէ ո՛ւր բարձրացար յաղքատութենէն եւ յաղբէն։ Զի՞նչ այլ աղբ, քան թաղել զպատկերն Աստուծոյ ի հեշտախտութիւնս որովայնամոլութեան, շնութեան. (Լմբ. սղ.։)
proud, haughty, presumptuous, arrogant.
· Calfa
, ի հլ. «ամբարտաւան, հը-պարտ, բարձրամիտ» ՍԳր. որից ամբարհա-ւանիլ Ա. կոր. ժգ. 4. Ագաթ. Եփր. մն. 490. ամբարհաւանութիւն Իմ. ժէ. 7. Ոսկ. ամբար-հաւաճումն Կոչ. գրուած է նաև ամպարհաւաճ, ամբարահաւաճ Անկ. գիրք հին. կտ. Ա. էջ 12Ո։-Կառծելով ինչ որ հաւաճ արմատից կազմուել է նաև ուղիղհաւաճ «ուղղադաւան, ուղղահաւատ» Յհ. կթ։-Ամբարհաւան, ամ-բարտաւան, հպարտ և սնափառ հոմանիշնե-րի տարբերութեան վրայ խօսում են Մտթ. եւագր. էջ 130 և Տաթև. ամ. 244։
Հներից Լծ. նար. մեկնում է «ոչ (=ան-) բարին հաճեայ»։ Մտթ. եւառը. 130 «ան-բարի հաճութիւն»։ ՀՀԲ ամբարտաւան և ամբարձեալ բառերից։ ՆՀԲ «ամբարձեալ մտօք, հաւան և հաճ ընդ ինքն», ՋԲ «որ ոնդ ամբառնալն հաճի»։ Բագրատունի, Քեր. զարգաց. էջ 652 և Պատկ. Изслыд 18 հաւան=յծ. հաւախ։ Թիրեաբեան, Կարնամակ, ծան. 35 ամբարտակ բառի հետ։
ԱՄԲԱՐՀԱՒԱՃ կամ ԱՄՊԱՐՀԱՒԱՃ. Բարձրամիտ, որ ամբարձեալ մտօք՝ հաւան եւ հաճ է ընդ ինքն. ամբարտաւան եւ փառասէր, փքացեալ. անձնահաճ. անձնացոյց. սէգ. սնափառ. եւ գեղապանծ, այս ինքն պանծացեալ ընդ գեղ իւր. ինքը իրեն հաւնօղ, հպարտ. քիւսթահ. միւթեքէպպիր. մազրուր. հաթտինի պիլմէյէն. ὤρα. venustas իբր iactans de venustate,. τετυφώμενος. inflatus, σοβαρός (լծ. սոպռ. եւ լտ. severus ), իբր fastosus, magnificus,. ὐπερφίαλος superbus, arrogans, insolens
bank, dam, dike, mound;
beach, strand, bank of a river;
mole, pier;
tower.
· Calfa
ՀՀԲ, ՆՀԲ և ՋԲ ամբառնալ բառիր (համ-բարձեալ ի յատակէ ի վեր)։ Lagarde, Urgesch. 272 իբր հպարտ-ակ, par «լըց-նել» արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 90 պրս. anbārda։ Հիւնք. Արտաւան յատուկ անունից։
Գործեալ զբարձրաբերձ ամբարտակին շինուածս. (Յհ. կթ.։)
ԱՄԲԱՐՏԱԿ որ եւ ՀԱՄԲԱՐՏԱԿ. Շինուած ամբարձեալ յերկրէ յերեւելի բարձրութիւն. որպէս բուրգն. աշտարակն Բաբիլոնի. գոււլէ. ապամ. պիւրճ. ըստ յն. πύργος. turris
Զամբարտակ գետոյն մեծամեծ վիմօք շինել՝ անբաւ լայնութեամբ եւ բարձրութեամբ։ Ընդ բազում ասպարէզս անցուցեալ զամբարտակս. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Քարինս կոփել չորեքկուսի, եւ չորեքկուսի ի վերայ յարուցանել ամբարտակս՝ սակաւ ինչ բարձրագոյն յերկրէ. (Խոր. ՟Բ. 53։)
proud, haughty, stiff, high, arrogant, vain, conceited;
presumptuous;
—ս, haughtily, proudly, highly.
· Calfa
Մատթ. եւագր. 130 աւան բառից։ ՆՀԲ ամբարձեալն... արտևանամբք։ Նոյնպէս և ՋԲ։ Հիւնք. Արտաւան յատուկ անունից Հիւբշ. 178, ծան. 3 կարծում է նաև ամ-պարտ-ա-վան, իբր պարտ արմատից, որից և հպարտ։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ, ծան. 35 ամբարտակ բառի հետ։
ὐπερήφανος, ἁλαζών, μετέωρος. superbus, jactabundus, inflatus, sublimis Ամբարձեալն ինքնահաւանութեամբ կամ արտեւանամք. հպարտ. բարձրամիտ. մեծամիտ. բարձրայօն. փառասէր. սնափառ. խրոխտ. սէգ. փքացեալ. մազրուր. ֆօտուլ. միւթեքեպպիր. դաֆրալը.
Ամբարտաւանս եւ բարձրայօնս փքայր. (Յհ. կթ.։)
s. pl. breeches, hose, trousers.
· Calfa
(սեռ.-եաց, միշտ անե-զաբար գործածուած). հին լեզւով նշանաևում է «ներքնավարտիք» (մսի վրայից հագածը). այս նշանակութիւնը երևում է գործածուած տեղերից և հաստատւում է բառի ծագումով. հմմտ. «Արասցես նոցա անդրավարտիս կտա-ւիս ծածկել զառականս մարմնոց իւրոց մի-ջովք չափ և բարձիւք չափ» Ել. իը. 42. «Անդ-րավարտիս կտաւիս զգեցցի ի վերայ մարմնոյ իւրոյ» Ղևտ. զ. 10։ Նոր գրականում բառի ի-մաստը փոխուելով՝ դարձել է «դրսի վար-տիք»։ Այստեղ էլ մեր երկու գրական լեզու-ները տարբերում են իրարից նրանով՝ որ ա-րևմտեան գրականում անդրավարտիք նշա-նակում է «ներքնավարտիքի վրայից հագ-նելու լայն ասիական տափատ» (և տչ երբեք եւրոպական տափատը), իսկ արևելեան գրա-ևանում «եւրոպական տափատ». ճիշտ ինչ-պէս որ տճկ. շալվար բառն էլ արևմտեան բարբառներում նշանակում է «ասիական լայն տափատ», իսկ արևելեան բարբառներում նշանակում է «եւրոպական տափատ»։
Արասցես նոցա անդրավարտիս կտաւիս ծածկել զառականս մարմնոց իւրոց միջովք չափ եւ բարձիւք չափ։ Անդրավարտիս կտաւիս զգեցցի ի վերայ մարմնոյ իւրոյ։ Անդրավարտիս կտաւիս ունիցի յանդամս իւր։ Ունիցին անդրավարտիս կտաւիս յերանս իւրեանց. (Ելից. ԻԸ. 42։ ԼԹ. 27։ Ղեւտ. ՟Զ. 10. ԺԶ. 4։ Եզեկ. ԽԴ. 18։)
free, independent;
freed, affranchised, redeemed, quit, ransomed;
large, vast;
noble;
— Մասիս, the great Ararat;
— առնել cf. Ազատեմ;
— կացուցանել;
to dispense, to exempt;
cf. Ազատաբար.
· Calfa
թրգմ. Ասողիկի, 1864, էջ 254 (ար-տատպ. Истор. М.Хорен. 1893, էջ 304) ազ «ազն, ազգ»+զատ < պրս. zad բառերից։-Ազատ է նաև Մա-սիս լեռան ածականը. Յազատն ի վեր ի Մասիս. (վիպաս. երգ). այս վերա-դիրը բացատրելու համար տրուած են զանազան մեկնութիւններ, ՆՀԲ հաս-կանում է «արձակ, ընդարձակ, բարձր», Մ. Թաղիադեանց, Ճանապարհորդ. ի Հայս. Կալկաթա 1847, Ա. 168, «մայր ասատեալ յերկանց ծննդեան իւրոյ.. արգանդ լեալ նորածին սերնդոց զարմիս մարդկութեան»։ Աստղիկ Արևելեան, 1855, թ. 1, էջ 10, «այս ածականը Նո-յի ան գագաթը տապանը մնալով ազա-տելէն է»։ Կոստանեանց, Հայ հեթ. գր. 1879, էջ 17, «մեզ այնպէս է երե-վում թէ ազատ=զնդ. уazata «պաշտելի բառն է» ևն։ Այս բոլորը անտեղի մեկ-նութիւններ են. ազատ Մասիս նշանա-կում է «ազնուականն, ազատազգին ։
Արձակ. ընդարձակ. բացարձակ. բարձր. բաց, ալըգ, բիւլենտ.
citadel, castle, fortress.
· Calfa
= յն. ἀϰρα «դղեակ» բառից, որից փոխա-ռեալ են նաև ասոր. [arabic word] aqrā, արաբ. [arabic word] 'aqr, [arabic word] 'aqār «կալուած», վրաց. ակրա, ակարա «սարաւանդ»։ Յոյն բառի իսկական նշանակութիւնն է «ծայր», յետոյ «գագաթ, լեռան բարձունք», որից էլ «դղեակ կամ ռերդ». հմմտ. նոյն արմատից ἀϰρόπολις «միջնաբերդ, բուն՝ ծայրաքաղաք»։ Հայերէնի մէջ ն վերջաւորութիւնը յօդ է. ինչ. ձուկն, ջերմն ևն։-Հիւբշ. 339։
Բառ յն. ἅκρα arx, summitas Բերդ. ամրոց. վերնակողմն քաղաքի ի բարձու. գալէ, հիսար.
horse hair, mane.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Վն. բmշ (գիւղերը փmշ) «ձիու բաշ», Խրբ. բաշ, Մշ. բ'աշ, Սլմ. պmշ, Ասլ. փաշ «ձիու բաշ». իսկ Տիգ. փmշ «աղջկայ վարս» նշանակութեամբ գործածական է մի-այն անէծքներում. նոյնպէս կայ Մրղ. պmշ (միայն հողը բաշիդ դնեմ «մեռնի՞ս» անէծ-քի մէջ)։-Կերևի թէ նոյն բառն է և Երև. բաշ, Ղրբ. պէշ «կտուրի եզերքը, տան պատի վերի ծայրը, կատար, գագաթ». նշանակու-թեան զարգացման համար հմմտ. թրք. [arabic word] yal «ձիու բաշ», բայց Կովկասի բարբառ-ներում նաև «լեռան թեքուած մասը», ռուս. гривa «բաշ, երկար կատար լերանց»։ (Չի կարող լինել թրք. [arabic word] baš «գլուխ» բառից, ինչպէս ցոյց է տալիս Ղրբ. պէշ, որ փոխա-ռութեան պարագային գոնէ *բէշ ձևը պիտի ունենար)։-Կայ սակայն զնդ. barəšnau-«բարձրութիւն, գագաթ՝ լեռան, մարդու» (Bartholomae 951), որ չգիտեմ թէ կապ ունի՞ այս բառի հետ։
Խոզն բարձրացոյց զբաշն, եւ եհար ժանեօքն. (Վրդն. առակ.)
s. adj. hay-rick;
heaped up, piled, bound up;
polypetalous;
— անուն, բառ, compound word.
· Calfa
Պատկ. Mamep. Ii. էջ 2 պրս. pard [arabic word] «ծալք, ւիցս, անգամ» բառի հետ։ Canini Et. êtym. 113 լտ. pars, partis «մաս»։ Հիւնք. բրդել բառից։ Meillet, Fsqu'sse էջ 38 թերևս բերել բային ցեղակից, հնխ. bhrti-«բերեալ» դեր-բայից. հմմտ. սանս. bhrti «բերումն», bhrta «բերուած, լցուած, բեռնաւոռա-ած». գոթ. -baurθs, հբգ. -burt, գերմ. ge-burt։ (Նոյնը կրկնում է Scheftelo-witz BВ 29, 21)։ Թիրեաքեան, Կար-նամաև, ծան. 35 ամ-բարտ-ակ ձևի հետ։ Karst Յուշարձան 403 սումեր, bar «հաւաքել, դիզել» և հյ. պտո։ Nyberg, Hilfsb. 2. 32 կցում է պհլ. bar «եզերք», պրս. bār «եզերք», սերբ. brdo «սար, բլուր», ուկր. bèrdo «ան-դունդ» բառերին և գերմ. berg=հսլ. brègr «եզերք» բառերի հիման վրայ ենթադրում է թե հին իրանեան ձևն է *bardi «բարձունք». որից փոխառեալ են հյ. բարձ և բերձ։ (Horn, § 158 bār կցում է զնդ. para-և սանս. pará-«եզերք» բառերին)։
ԲԱՐԴ. ա. σύνθετος compositus Յիրերաց վերայ եդեալ. կրկնեալ. խառն կամ զօդեալ, հակակայ պարզ եղելումն. որպէս ռմկ. Բարդ ասին ծաղիկք բազմաթերթք. իսկ առ քերականս՝ Բառ զօդեալ յերկուց նշանական բառից. զոր օրինակ, մարդասէր, գերեվար, բարձընտիր, այրուձի, եւ այլն.
step;
sanctuary;
seat, bench, bar;
tribunal.
· Calfa
= Յն. βήμα «քայլ, քայլաչափ, շքախումբ, աստիճան, սանդուխի ոտք, դատարան, բեմ-րասացութեան ամրիոն, եկեղեցու բեմ, խո-րան», որ ծագում է βαίνω<*βαμιω «րալլել» բայից (Boisacq 112). յունարէնից փոխաս-եալ են նաև ասոր. [syriac word] bīm, վրաց. ბემი բեմի, ბემონი բեմոնի (որոնք Չուբինով, 104 հայերէնից փոխառեալ է համարում)։-Յն. βημα բառի դորիական ձևն է βαρα, որի հետ պատահաբար միայն նման է յն. βαμά «րարձր տեղ»<փոխառեալ եբր. [hebrew word] bāmā «բարձրութիւն» (Sophocles 296)։-Հիւրշ. 343։
ԲԵՄ որ եւ ԲԵՄԲ. βῆμα (լծ. եւ եբրչ բամա, պամա) tribunal, suggestus Ատեան, կամ բարձր տեղի ատենի. աթոռ դատողական.
Նստաւ դատաւորն կամ թագաւորն ի բարձր բեմի, կամ ի բեմբն՝ դատել զսուրբ վկայս. (ՃՃ. ստէպ։)
ԲԵՄ. Որ եւ է բարձր տեղի. աշտիճան. գահ. բազմոց. գահոյք. նստարան.
fortress, castle.
· Calfa
թրզմ. Տաշետն, Ուսամն. հաս. կսԽտս բառից. էջ 16 կասկածով յիշամ է ասոր. merdā, որ յայտնի կերպով մերժոմ է Հիւբշ. Arm. Gram. 301, բ և m ձայ-ների անհամաձայնութեան պատճառով։ Հիւնք. բուրդ բառից։ Bugge, Lуk Stud. 1, 37 Լիկայոնիոյ Γlερτα տեղա-նուան մէջ է ուզում տեսնել։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Բ. Խալաթեանց, Բանաս. 1902, 166 և ՀԱ 1902, 309։-Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 35 դնում է ամ-բարտ-ակ ձևի հետ։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 345-6 արմատակից է դնում բարձր և բերձ բառերին, ինչ-պէս որ Solmsen KZ 37, 575 դոթ. baurgs, հբգ. հսաքս. burg «րերդ» հա-նում է «բարձրանալ» արմատից. «բեր-դերը յառաջագոյն լէրանց բարձանց վրայ գտնուող ամուր վայրեր էին նե-ղութեան և վտանգի ժամանակ ապաս-տանելու»։ Karst, Յուշարձան, էջ 399 ասուր. birtu, Nieberg տե՛ս վերը Բարդ։
ἅκρα, ἁκρόπολις, πύργος ars (arcis) Շինուած բարձրապարիսպ ի վերնակողմն քաղաքի՝ իբրեւ ամրութիւն. ամրակողմ քաղաքին բրգօք եւ աշտարակօք. կամ ուրոյն շինեալ աւան անառիկ՝ հանդերձ զօրօք եւ զինուք. դղեակ. ամրոց. ակառն.
back, shonlder;
handle of a weavers comb.
· Calfa
ի-ա հլ. «կռնակ, քամակ» Ոսկ. ճառք 801 (սեռ. բիճաց), Վստկ. 198 (սեռ. բեճին), Մարթին. Մխ. բժշ. 4 (սեռ. բիճին). «Բարձր մասն ի թիկունս սանտեր ոստայնանկի, ընդ որ կալեալ ձգէ առ ինքն և հարկանէ» Կանոն. «կրռնակի ոսկոր կամ թի՝ որով հմայութիւններ են անում» Տաթև հարց. 388. որից բիճհայեաց «բէճով հմա-յող» Վահր. յայտ.։
appeal;
complaint, recourse;
claim, lodging an appeal;
— արկանել բառնալ՝ հարկանել ունել cf. Բողոքեմ.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար կայ նաև յգ. ևես. -առ) «բարձրաձայն գանգատ» ՍԳր. Փարպ. Եղիշ. ոճով ասւում է բողոք արկանել, բողոք հարկանել, բողոք բառնալ, բողոք ու-նել «բողոքել, բղաւելով գանգատիլ» ՍԳր. Փարպ. Եղիշ. որից բողոքել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. բողոքիչ Նար. բողոքումն Պիտ. Նար. մարգարէաբողոք Անան. եկեղ. նորաձև նշա-նակութեամբ գտնում եմ բողոք «մունետիկ» և բողոքել «մունետիկի բարձրաձայն յայ-տարարելը». հմմտ. «Եթէ ոք գտանէ ինչս և քարոզն բողոքէ և գտողն խորէ... Եթէ բո-ղոքն ոչ բողոքէ և զտէր ընչիցն ոչ ճանաչի-ցէ... իսկ եթէ բողոքն բողոքէ և զտէր ընչիցն ճանաչիցէ...» Աթան. հրց. էջ 429։ Նոր գրա-կանին յատուկ բառեր են բողոքական, բո-ղոքագիր, բողոքարկու, բողոքատու, բողո-Քոլդր ևն։
Բողոք արկի առ ձեզ, եւ ո՛չ փրկեսցէք զիս ի ձեռաց նոցա։ Եւ մի՛ բողոք հարկանիցէ զքէն առ տէր։ Բողոք բարձին ասկաղոնացիքն։ Բողոք բարձցեն մարդիկ, եւ աղաղակեսցեն ամենայն բնակիչք երկրին։ Զի՞նչ իրաւունք կան իմ այսուհետեւ բողոք ունել միւսանգամ առ արքայ։ Բողոք կալան առաջի փարաւոնի։ Բողոք կալեալ առ քաջ արանցն։ Որդի՛ մարդոյ՝ բողոք կալ ժողովրդեանդ այդմիկ, թերեւս ի միտ առցեն.եւ այլն։
Անլուռ բերանով բողոք բարձեալ. (Փարպ.։)
nature, native, origin, spring, root;
stock, stalk, trunk, set, stake, stem;
baggage;
camp, army;
ancestor;
chief;
own, natural, real, original, radical, true, principal;
— աշտանակի, socket;
— սեան, shaft of a column;
ի —, ց—, մինչեւ ի —, մինչեւ ց-, ի բնի, to the end, entirely;
զգիշերն ի —, all the night;
—, ի բնէ, naturally, by origin;
— ի ներս մտանել, to enter precisely, exactly;
ի — իսկ ուսանել, to learn thoroughly;
դոք որ — անարդ էք, you who are by nature vile;
ի քաղաքն ի — նոցա, in their own capital;
ի — իսկ յերկինս, in the heaven itself;
ի բնին իսկ ի զտակի, in the same day of Easter;
— բարեկենդան, quin-quagesima Sunday;
— բարեկամ, intimate friend;
cf. Յարմատոյ.
· Calfa
, ի-ա հլ. (կայ նաև սեռ. բնոյ Եփր. Փիլիպ., գրծ. բնիւ Բուզ.) «ծառի իրանը, այն է արմատից վեր՝ մինչև ճիւղերի ռաժան-մունքը եղած մասը» Յոբ. ժդ. 8. նմանու թեամբ՝ «աշտանակի հիմնական մասը, որի վրայ հաստաուած են ստեղները կամ ճրագ-նեոր» Ել. իե. 31, լէ. 17, Թուոց ը. 4. «նիզա-կի կոթ» Ա. թագ. ժէ. 7. «խաչի կոթը, եռ. կար թևը» Շնորհ. թղթ. և բարձր. «սանդու-խի երկու կողմի գերանները, որոնց վրայ ամրացած են աստիճանները. montant» Վրք. հց. «խարիսխ, հիմ» Ոսկ. զ. ճառ Ղազարու. (Զբունս սրտին շարժեալ սասանէր. յն. ἐձ βεuέλια (ոհիմունս) τῆς ϰαρδίας. áá զբոյնս, զբոց, զբոյժս. ՆՀԲ ուղղում է զբոյ-նըս. Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 յաջող կեր-աով սրբագրում է զբուն). «բուն բանակը կամ բանակատեղին (համեմատութեամ թևերի)» Ա. մակ. թ. 35. Ագաթ. Բուզ. «մէկի կամ մի բանի ծագումը, նախապատճառը. սկիզբը» Ոսկ. մ. բ. 26. Մծբ. Եզն. Եփր. Փի-լիպ. «բնիկ, բնական, իսկական, ճիշտ ու ճիշտ» Սգր. Ոսկ. ես. և Եփես. Եւս. պտմ. և քր. Կորիւն։ Այս այլևայլ առումներից են ծա-գում ի բուն «ցվերջ, ի սպառ» Ագաթ. Ոսկ. ես. ցբուն «ցվերջ, ընդ միշտ» Ոսկ. մ. բ. 6, z. ես. և եփես. ի ընէ «բնականից, ի սկըզ-բանէ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հռ. Եւս. պտմ. և քր. Ագաթ. Բուզ. Եզն. Կիւրղ. թգ. բուն կանգնել «որսալու մի ձև է. որսատեղին մարդկանցով ու շներով շրջապատելով՝ երէներին խըրտ-նեցնում էին և քշում դէպի կենտրոնը» Անան. գիտ. 25. ի բնմէ Բուզ. Ոսկ. յադամ. ի բնո-ջէ Կիւրղ.. գնձ. բնաւ, բնաւ իսկ, ոչ բնաւ-ընդ բնաւ ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. Ագաթ. Եւս. քր. բնաւին Ոսկ. մ. ա. 4. բնաւոր Ոսկ. մտթ. և ես. բնակ «բուն, հարազատ» ՍԳր. Եւս. քր. Բուզ. «տևական, մնայուն» ՍԳր. Ոսկ. ես. բնի Ոսկ յհ. ա. 11. բնիկ Փարպ. Խոր. բնութ Տիմոթ. կուզ. էջ 178. բնութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. բնական Հռ. ա. 26, 27. Կորիւն. բնաբարձ Մծբ. Ոսկ. ես. բնադիր «բանակա-տեղի» Յուդթ. ժե. 7(բուն «բանակ» բառից). բնածին Բ. պետ. բ. 12. բանիբուն Ոսկ. Սե-բեր. Եւս. քր. անբուն Հռ. ժա. 24. նիզակա-բուն Եփր. թգ. Բուզ. միաբան Ագաթ. Կիւրղ. յես. համաբնեայ Եզն. ողորմաբուն «բնապէս ողորմած» Մ. Մաշտ. 226բ ևն ևն։ Նոր բա-ռեր են՝ բնաձիր, բնապաշտ, բնատուր, բնա-կանոն, բնածուխ, բնագէտ, բնագիտութիւն, բնոյթ, բնութագիր, բնութագրութիւն ևն։
Բուն խաչին. (Շ. թղթ. եւ Շ. բարձր.։)
Որ բուն մերձաւորքն են։ Մեք որ բուն անարգք եմք. (Շ. բարձր.։)
pyramid;
tower.
· Calfa
, ն հլ. (բրգան, բրգունք, բըր-գանց) «աշտարակ կամ նման բարձր շէնք» Ա. մակ. ժզ. 10. Եւս. քր. ա. 52. Խոր. Նար. խչ. «մի տեսակ կոթող, պիրամիդ» Ա. մակ ժգ. 28. «անօթիկ՝ յորում արկանին քուէք, ո-րով երերեալք անկանին ի թաւլին. (այսպէս կոչուած իր ձևի պատճառով). լտ. fritillus, ֆր. cornet Աշխ. Ստ. լեհ. վկայութիւննե-րը տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 300 ա), որից բրգաձև, բրգանման (նոր գրականի մէջ)։
= Ասոր. [syriac word] būrgā «աշտարակ», ո-րից փոխառեալ է նաև արաբ. ❇ burj «աշտարակ, կենդանակերպ». գտնւում է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ, որոնք բոլոր իրարից են փոխ առած. այսպէս յն. πύργος «աշտարակ, աշտարականման շէնք, պա-րիսպ, պատնէշ», φύρϰος «պարիսպ» (ըստ Հեսիքիոսի), լտ. burgus «պարիսպ», գոթ. baurgs «քաղաք», հբգ. purc, burg «չորս կողմից պարիսպով պատած տեղ, դղեակ». անգսք. burh, հին հիւս. borg, գերմ. Bur-ger «քաղաքացի», Burg «դղեակ», նոր փո-խառութեամբ նաև սպան. borge, ռում. burdž, բուլգար. birg ևն։ Ծագմամբ այս բառը հնդևրոպական է և յառաջանում է հնխ. bherg'h-«բարձրանալ, բաբձը» ար-մատից, որի վրայ աւելի ընդարձակ տե՛ս բառնալ։ Հին հնդևրոպացոց քաղաքները ո՛չ թէ ընդարձակ ու մարդաշատ վայրեր էին, այլ ամուր բարձունքներ, ուր ապաստանում էին նեղութեան միջոցին (տե՛ս Walde 102, 311, Bo'sacq 829, Kluge 81)։ Հայերէն բառի փոխառութեան տեղը ստոյգ չէ, բայց, ինչպէս նշանակութեան նոյնութիւնից երե-վում է, պետք է ասորերէնից փոխառեալ լինի։ Յետին ժամանակներում երկրորդ ան-գամ փոխառեալ է բառս արաբերենից բուրջ կամ պուրճ ձևով, որ տե՛ս առանձին վարը -Հիւբշ. 392։
Առաջին անգամ ԳԴ դրաւ պրս. burj բառից։ ՆՀԲ դնում է յն. լտ. և թրք. ձևերը։ Peterm. 25 յն. πύργος։ Bottich. Rudimenta 15 թրակ. βρία «քաղաք» բառի հետ։ Մորթման ZDMG 31, 413 և 489 ևաւռ. burgaduni դնում է բուրո +տուն բառերից։ Այսպէս նաև բևե-ռաձև արձանագր. Մորթմանայ, թրգմ. Ապտուլլահեան, Պօլիս 1872, էջ 4 պուրկատուն «բերդ», կազմուած պուրկ «բուրգ, յն. πῦργος, գերմ. Burg» և տուն բառերից։ Bugge, Lyk. Stud. 1. 34 հյ. բառը իբր բնիկ կապում է գոթ. baurgs «քաղաք», հիռլ. bri «լեռ», զնո-barəz=բարձր բառերի հետ. նոյնը գըտ-նում է նաև Γέργαμος, Γέργαμϰ ևն յա-տուկ անունների մէջ, որոնք դնում է լիւդ. prñn-«տուն, շինել» բառից։ -Սանտալճեան, L'idiome էջ 10, խալդ. burganani «տաճար» բառի հետ։ Schef-telovitz BВ 29, 68 ենթադրում է, որ բառը գերմանականից սեմականին և այստեղից էլ հայերէնին է անցած։
Զբարձրաբերձ զբուրգնն (Բաբելոնի). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ել ի վերայ բարձրաւանդակ բրգան միոջ. (Ճ. ՟Ա.։)
(որ եւ յն. լտ. բիւղօս, պուռկուս. թ. պիւրճ, պուռճ, պիւրիւճ ). πύργος (իբր հրաձեւ) burgus Աշտարակ. եւ Շինուած բարձր ի նմանութիւն աշտարակի.
top of the head, skull, head;
height, summit, top, ridge, pinnacle, extremity, ond, brow.
· Calfa
. ն հլ. (-թան, թունք, թանց) «գլխի վերի ծայրը. 2. գլխի գանկը՝ սկաւա-ռակր. 3. լեռան, ծառի ևն ծայրը, կատարը» ՍԳր., որից՝ գագաթնանալ «մինչև գագաթը բարձրանալ» Լաստ. ընթ., գագթնադաշն «ա-ռանց զարդի սաղաւարտ, որի գագաթը պարզ է» Մաշտ., գագաթնաւոր «բարձր» ԱԲ, բարձ-րագագաթն Խոր. Յհ. կթ։, հրագագաթն Ղե-վոնդ., քարագագաթն Խոր. Ասող., գագաթնա-կէտ, գագաթնահայեաց (նոր բառեր)։
Ի բարձրագոյն լերանց գագաթունս բնակելով. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
stocking, hose.
· Calfa
= Զնդ. 'zangōpāna-կամ պհլ. *zangpan «սռնապան» ձևից. այս բառերը թէև աւան-դուած չեն իրանեան գրականութեան մէջ, բայց սովորական են նրանց կազմիչ մասե-րը, այն է՝ զնդ. zanga-=պհլ. zang «սր-րունք» (=սանս. jahgha-«ոլոք», օտս, zan-gā «ոլոքի ետևը») և զնդ. pāna-=պհլ. pān=պրս. [arabic word] -ban «պահող». հմմտ. թաթ-պան, սռնապան, դաստապան ևն. կայ նաև վերջի մասի հայերէն թարգմանութեամբ՝ զանգապահ Արծր. 132։-Իրանեանից փո-խառեալ են նաև արաբ. [arabic word] zunjub, [arabic word] zanjuban, zunǰubān «գօտի» [arabic word] za-njabat «փոքրիկ բարձի նման մի ծրար է, որ արաբ կանայք յետոյքի վրայ են կապում, որպէսզի մեծ երևայ. որովհետև արաբների մէջ յետոյքը մեծ կանայք շատ յարգի են» (ըստ Կամուս թրք. թրգմ. Ա. 156)։-Հիւբշ. 149,
Լանջապահս, թիկնապահս, զանգապանս, սռնապանս։ Շռնջապահս ձիոցն, եւ տաշտս գաւակացն, եւ զանգապանս ի չորս կողմանս (չորից ոտիցն)։ Բազպանս ի ձեռն արկեալ, զանգապանս ի վերայ բարձիցն պնդեալ. (Արծր. ՟Ա. 5։ ՟Գ. 2։)
weeping, wailing, noise;
— գործել, to weep;
prep. adv. on, up, above;
more, very, much.
· Calfa
«վեր, աւելի քան, բարձր» Պիտ. Յհ. իմ. ատ. և պաւլ. Պորփ. Նար. 8. Լմբ. մատ. 28 (գեր օրինացն անցանել-օրէնքից այն կողմ անցնիլ). քիչ անգամ միայն գոր-ծածուած է ոսկեդարեան մատենագրութեան մէջ՝ գեր ի վերոյ ձևով. այսպէս՝ «Գեր ի վե-րոյ լինիցին ախոյանին» Եզն., «Ի զանգիտե-լոյ և ի պատկառանաց գեր ի վերոյ լինել». Ոսկ. եբր. նոյնը հակառակ դիրքով՝ «Ի վերոյ գեր զսատանայ և քան զմեղս» Ոսկ. կողոս. 594։ Յետոսկեռարեան շրջանին դարձած է շատ գործածական նախամասնիկ, համա-պատասխան յն. ύπερ-մասնիկին, որով ստրկօրէն թարգմանուած են բազմաթիւ բա-ռեր. ինչ. գերագոյն=յն. υπερτερος, գերա-դրական= ύπερϑετιϰός, գերակատար= υπεე-τέλειοσ, գերապայծառ=ύπέρλαμπρος, գերա-պատիւ= Նπερτίμιος, գերբնապէս= ὅπερφυως, գերիմաստ= ύπὲρσοφος ևն ևն (սրանց թիւր Առձեռնում 192 է), բոլորն էլ յետին։ Իսկ այն բառերը, որ իբր թէ ոսկեդա-րեան մատենագրութեան մէջ զսրծածուած ևն. ևասկածելի են և սրբագրելի. ինչ. գերար-տօսրայիզ Գ. մակ. դ. 2 (որի վրա տե՛ս նա-խորդ գեր «ողբ, լաց» բառը), գերահրաշ Ա. գաթ։-Նոր դրական լեզուն էլ ունի բազմա-թիւ բառեր՝ նոյն գեր մասնիկով կազմուած, ինչ. գերբնական, գերմարդ, գերմարդկային, գերիշխան, գերիշխանութիւն, գերակշռել, գե-րակշռութիւն, գերադաս, գերաղասելի, գերա-դասութիւն ևն ևն։-Նոյն արմատից եմ կար-ծում նաև գերուհի «աստուածուհի», որ ունին ՀՀԲ և ՓԲ։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. uer «բարձրանալ» արմատից, որի միակ ժառանգորդն է յն. ծεἰρω, αίρω (<αfεριω, fαριω) «բարձրա-նալ, վերանալ, բարձրացնել, վերացնել»։ Կարծւում է թէ նոյն հնխ. uer պարզ արմատի աճականներն են հնխ. uers և uerd. առաջի-նից ծագում են սանս. váršman-«բարձրու-թիւն, բարձունք, ծայր», váršiyān «բարձ-ռագոյն, գերագոյն», հսլ. vruchu «ռառաթ բարձունք», լիթ. virszús «վերևինը», լտ. verruca «բարձրութիւն, պալար, բիծ», անգլ-սք. wearr «մարմնի վրայ կոշտ», հիռլ. ferr «լաւագոյն», Նիռլ. farr «սիւն, մոյթ», -իսկ երկրորդից՝ հբգ. warza, հիսլ. varta, հսաքս. warta, անգլսք. vearte, անգլ. wart, հոլլ. wrat, դերմ. warze և պրս. [arabic word] bālū, բոլորն էլ «պալար, շիտ» (Walde, 823, Boisacq, 15, Kluge, 519, Pokorny, 1, 267, Ernout-Meillet, 1049, Trautmann, 362)։
ՆՀԲ պրս. bar, յն. ὸπὲρ, լտ. super supra բառերի հետ։-Windisch. 7 երկ-րորդ ձևն է համարում վեր բառի, որ մեկնում է իբր սանս. upari, յն. υπερ։ Lag. Urgesch. 228 var արմատից, հսլ. σorč ձևի հետ։-Meillet MSL 7, 165 գեր և վեր նոյն է համարում։ Մառ Արաքս, 1890, Ա, 111 վեր և լեառն ձևերի հետ զնդ. gairi «լեռ»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 115 պրս. [arabic word] čir «յաղթող, բարձր» բառից։ Միւսները տե՛ս վեր բառի տակ։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տւաւ Meillet, BSL, ж 79, էջ
Կենաց փայտ, եւ գեր ամբարձեալ զմայրսն լիբանանու. (Համամ առակ.։)
lance.
· Calfa
. ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ո հլ. այսպէս՝ գրծ. գայիսոնով Մագ. մեծ են, էջ 21) «նիզակ, տէգ» Յես. ը. 18, 26. Կիւրղ. յես. Մագ. Նար. էջ 241. Շնորհ. բարձր., որից գայիսոնաբար Անյ. բարձր., գայիսո-նական ՋԲ, արդի գրականում գայիսոն նշանակում է «թագաւորական մական»։
Ունէր զգայիսոնն, որ է նիզակն, ի ձեռին. (Շ. բարձր.։)
cf. Գանկ.
· Calfa
Bötticher, Arica, 68, 124 սանս. kan-kala «կմախք» և լիթ. kaukolas բա-ռերի հետ։ Justi, Zendspr. 78 բառս կարդալով գամկ՝ նոյն է դնում զնդ. kamərəδa, պհլ. kamār, փռիւգ. ϰίμερος բառերի հետ։ Տէրվ. Մասիս, 1882 թ. մարտ 10 «Չենք կրնար որոշել, ասում է, թէ աղերս ունի՝ գանգ «ձայն» սա-ռին հետ. որովհետև ասոնց առաջին իմաստն անծանոթ է»։ Հիւնք. գան «ծեծ» ռառից։ Scheftelovitz, BВ, 28 (19Ո41. 157 և 29, 41 համեմատում է յն. և սլ. ἀμεην «ծոծրակ», գոթ. vag-vareis «բարձ», հբգ. wanga և գերմ. Wange «այտ» բառերի հետ։
Կտրեալ զգլուխսն՝ եփեաց ի թան, եւ զգանգսն դնէր ի բարձրութեան. (Վրդն. պտմ.։)
throne;
seat, chair;
dignity;
precipice, high and very steep place;
անկանել ի —է, —է ի ժ կործանիլ, հտիլ ի —ից, ի —իցն վիժել, to be precipitated, to be thrown or to fall from one precipice to another;
ի —ից մղել, to precipitate.
· Calfa
, ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. սեռ. գահոյ Փարպ.) «բարձր նստարան, բեմ, 2. պատուի աթոռ (թագաւորի կամ իշխանի), 3. պատիւ, իշխանական աստիճան» Գ. մակ. ե. 8. Ագաթ. Բուզ. Եղիշ. Փարպ., որից գա-հագլուխ Մրկ. ժբ. 39. Ոսկ. մտթ., գահակ «գահ» Ուռհ. Ոսկիփ., գահերէց Ա. Եզր. ե. 63. Ոսկ. մտթ. Ագաթ., գահակալ Վրդն. ծն. Համամ. առկ. Գնձ., գահոյք «գահ, 2. տախտ, մահիճ, 3. պատգարակ, դեսպակ» ՍԳր. Եփր. մնաց., նախագահ Ոսկ. լհ. ա. 21, 27. Խղր., յառաջագահք Մտթ. իգ. 6, բարձրագահ Ա-գաթ. Ղուկ. ժա. 43. Եղիշ., գահոյանի «գա-հոյք» Պտմ. աղէքս., մեծագահ Խոսր.։ Նոր բառեր են՝ գահաժառանգ, գահընկէց, գահա-«ուրկ ևն.
, ի հլ. (յետնաբար) «դար, բարձր տեղ, ժայռերի գլուխը» Ղուկ. ը. 33. Կոչ. 101, Փիլ. Պիտ. Լաստ. Բրս. մրկ., որից գահավէժ «անդունդի մէջ գլորուած» Բ. մնաց. իէ. 12. Ղուկ. դ. 29, գահինք «անդունդ» Ոսկ. յհ. ա. 38, գահաւանդ «բարձրաւանդակ տեղ» Ովս. ե. 1. Սիր. ժա. 32. Սարկ. քհ. կամ գահաւանդակ Երեմ. խզ. 18 (այլ ձձ. ռա-բօր). Սարգ. ա. յհ. յռջ. էջ 487-8, գահավի-ժօրէն «շատ արագ» (նոր բառ՝ կազմուած ֆրանս. précipitamment հոմանիշի օրինա-կով, որ ծագում է prècipice «գահաւանդ, անդունդ», précipiter «զահավիժել» բառե-րից)։
Ի բազմականս ամենապատիկս գահուց։ Առ իշխանս երկրաւոր գահից։ Ի բարձրութեան գահի բազմեալք. (Նար.։)
ԳԱՀ, ի, ից. Դար. դարահայեաց տեղի. վախք. գահաւանդ. բարձրաւանդակ. սէթ, ուչուրում.
Ի վերուստ իբրու թէ ի բարձուէ ուստեք ի գահից վիժի։ Ի գահիցն վիժել, եւ ի վիհս անկանել. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Ի բարձրագոյն հոսիլ բարյանց գահից. (Պիտ.։)
head;
chief;
summit, top;
individual;
the first place, the first rank;
— գրոց, chapter;
— նաւի, prow;
— գործոց, master-piece;
— ցամաքի, point, cape;
— անկեան, angular stone;
— սեան, capital;
— գրամոց, capital, funds, principal, capital or principal sum;
ըստ գլխոյ, ըստ գլխոց, ըստ —, առ —, by head, for each person;
so much a head;
զայն ութ օրն ի —, all this week;
ծածկել —, to be covered, to put on one's hat;
բանալ զ—, to uncover, to take off one's hat;
ի — հանել՝ տանել՝ ածել, to finish, to conclude, to bring to a head, to end, cf. Գլխաւորեմ;
ի — ելանել՝ հասանել՝ գալ՝ երթալ, to be finished or brought to a close, to end, to come to an end;
— ամսոց, the first day of the month, new moon;
— տարւոյ, new year's day;
— բանից, exordium, preamble;
point, article;
— ճանապարհաց, end of the street;
— տողին, beginning of a verse;
առնու Տէր զտէրդ ի զլխոյ քումնէ, Lord will take away thy master from thee;
ունել զթիւ գլխոց որդaւոցն, to take the number of the children;
քանի՞ —ք պատժոց, how many punishments ?
հանել ընդ —ն or ընդ կառափն զյանցանս ուրուք, to have one's revenge, to punish;
— ամբառնալ, to revolt;
անկանիլ զգլխով, to fall suddenly on the enemy;
դնել զ— ի կշիռս, to put one's life in jeopardy;
կալ ի —, to put one's self at the head, to be the leader;
— բանիցս, finally, at length, in conclusion.
· Calfa
, ո հլ. (յետին ձև է գըծ. գլխօք Գ. թագ. ը. 1) «մարդու կամ անասունի գլուխ, 2. ծայր, սկիզբ կամ վերջ, Յ. պետ, իշխան, գլխաւոր, 4. դրամագլուխ, մայր գումար, 5. գրքի գլուխ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Կոչ., որից՝ գլխագար Ոսկ. ա. տիմ., գլխագերծ Ոսկ. մ բ. 23, գլխադիր Եզեկ. ժգ. 18, 21, գլխանի «գլուխներ» Բուզ. ե. 4, գլխապարտ Դան. ա. 10. Եզն. Ոսկ. ես., գլխատել Մտթ. ժդ. 10. Ղկ. թ. 9. Եւս. քր., գլխարկել «գլուխը կախել» Եսթ. զ. 12. Վեցօր Ոսկ. փիլ. 497. Մծբ. Եփր. նին., զլխաւոր ՍԳր. Ոսկ. ես., գլխիբաց Վեց-օր., գլխովին «ինքը. 2. բոլորովին» ՍԳր. Ա-գաթ. § 131. Եփր. ա. կոր. որ և ի գլխովին ևոկնագիր Ագաթ. էջ 54բ, 12 ա, Բ. մակ. բ. 33. Հռ. ժո. 2 (բառիս հետ նոյն կազմութիւնն ունի վրաց. თავადი թավադի «ինքը», որ ծա-գում է თავი թավի «գլուխ» բառից. Մառ. Гpaм. др.-арм. яз. 55), գլխել «կործա-նել» Լաբուբ. 31 (ըստ Վարդանեան, ՀԱ, 1914, 118 ուղղելի խլել), զգլխել «գինովց-նել» Ոսկ. բ. տիմ. գ., բազմագլուխ Ոսկ. մտթ., երկգլխի Եւս. պտմ., բարձրիգլուխ Յկ, բ. 13, գահագլուխ Մրկ. ժբ. 39. Ոսկ. մտթ., մերկագլուխ Ոսկ. մ. բ. 9, յհ. ա. 1, մարդա-գլուխ Եւս. քր., դարագլուխ Ոսկ. ամբակ. զօրագլուխ ՍԳր, կորագլուխ Ոսկ. յհ. բ. 20-յոգնակի ձև է՝ զօրագլխեան Եղիշ. դ. էջ 74 Նոր բառեր են՝ գլխաբաց, գլխագին, տխա-ծածկ, գլխապատառ, գլխատառ, գլխիկոր. գլխոսկր, գլխաւորաբար, գլխան «քեֆալ ձու-կը», գլխարկաւոր, գլխարկավաճառ, գլխա-ցաւանք, քաղաքագլուխ, իշագլուխ, հաստա-գլուխ, սևագլուխ, դրամագլուխ ևն։
Շրէօդէր, Thesaur. 58 հայերէնից փոխառեալ է համարում ռուս. главa «գլուխ»։ Klaproth, As. polygl. էջ 102, 127 և 321 ռուս. golova, Ենիսէյ. kol-ka, Արին. kolkja, Կամչատկա. kolč, Սամոյեդ. hollad, Կիւր. (Լեզգի) killa։ Diefenbach Berl. Jahrb. 1843, էջ 448 կապ չի գտնում պրս. [arabic word] kallā «գլուխ» բառի հետ և յիշեցնում է հսլ. glava։ Lag. Symmicta, 336 նոյնպէս հսլ. glawa «գլուխ»։ Fick, BВ, 1. 173 լիթ. galvā, հսլ. glava։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kalāx «գլխանոց»։ Patrubány, SA, 1. 188 հնխ. vel, velu արմատից՝ խ մասնիկով. հմմտ. սանս. val «ծածկել»։ Scheftelowitz, BВ, 28 (1904) 157 և 29, 44 յն. λὸφος «բլուր, ցցունք, վիզ» բառի հետ է կցում, իսկ KZ, 38 (1905), 264 հնխ. vlōkha, կոսսայերէն varchu «գլուխ»։ Meillet, JAs. 1911, 457կցում է հսլ. glava, ռուս. голова, լիթ. gal-vá, հպրուս. gallu բառերին։ Karst, Յու-շարձ. 404 սումեր. gal, galu, gulu «մեծ, բարձր, բարձրանալ, տէր, գլխա-ւոր»։ Վերջին անգամ հսլ. glava ձևի հետ համեմատութեան մասին խօսոմ են Pedersen K7 39, 252 և Petersson. Ar. u. Armen. Stud. 80, 115. Peder-sen հայերէն բառի մէջ խ դնում է մասնիկ, որով մայր ձևը լինում է հնխ. gholu-kho։ Այս մեկնութիւնը չի ուզում ռնռունել Berneker, 324, իսկ Iraut-mann, 77 ասում է թէ բալթեան ձևե-րի շեշտը ի նպաստ է ընդունելու հյ, գլուխ=հսլ. glava, լիթ. galvá, լեթթ. valva, հպրուս. gallū համեմատութիւ-նը։ Հսլ. glawa բառի հետ համեմա-տութեան հակառակ են Berneker, 324, Pokorny. 1, 538։ ԳԻՌ.-Տփ. գլուխ (մնկ. գուխ), Երև. Մշ
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. գ'լուխ, Հճ. գ'ը'լուխ, Տիգ. քլ'ուխ, Սչ գլուխ, գչօխ, Պլ. գբլօխ (մնկ. գօլօխ), Ննխ. գլօխ, գօլօխ, գուլօխ, Ալշ. Ակն. Ախց. Խրբ. Կր. Սեբ. գ'լօխ, Շմ. Սլմ. կլօխ, Ռ. քլօխ. քու-լուխ, Ոզմ. գ'ըլօխ, Ղրբ. կ'րլօխ, Գրլեօխ, Ասլ. գ'լէօ՝խ, Մկ. Վն. կ'ըլէօխ, Հմշ. կլէօ՝խ (Համշէնի մահմետական հայոց բարբառով կէլըխ՝ ըստ Մառ, Maтep. поХемш. пар.арм. яз. էջ 73-80), Մրղ. կլօխ, կօլօխ, կուլօխ. Զթ., գ'օլօխ, Հւր. գուլօխ, Ագլ. գ'ըլի՛փ. վեր-ջինից ածանցմամբ՝ գ'ըլըվէ՛ր «գլխիվայր», գիլա՛ ցօվ «գլխացաւ», գիլա՛վիւր «գլխաւոր», որոնց մէջ խ կորած է՝ անցնելով հ-ից։ Նոր բառեր են՝ գլխաբաժին, գլխաբարձ, գլխա-գլոր, գլխալւայ, գլխակալ, գլխակեր, գլխա-հան, գլխամեռ, գլխանի, գլխանց, գլխաշոր, գլխել, գլխուորիլ ևն ևն։-Թրքախօս հայե-րից ունինք թրք. -lemek բայակերտ մաս-նիկով՝ գըխելլէմէք «գլխատել, իր մը կրտ-րել», որ Պէտէլեան (Արևելք, 1888 նոյ. 8-9) դնում է գլուխ բառից։
Ի գլուխ եկեալ աստուածեղէն գրոց. (Շ. բարձր.։)
wet-nurse;
nurse;
midwife;
preceptor;
tutor, governor.
· Calfa
= Պհլ. dayak «դայեակ, ստնտու», պրս. [arabic word] dāya կամ [arabic word] dāyī «դայեակ», քրդ. dāye žin «մանկաբարձուհի», աֆղան. dāyī, բելուճ. daī «դայեակ»։ Հայերէնը իրանեան փոխառոթիւն է՝ ծայրի -եկ մասնիկի պատճառաւ։ Ինիկ հայերէն, ինչպես նաև միւս ցեղակից բառերի վրայ տե՛ս դիել բա-ռի տակ։
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. դայէգ, Պլ. դայէգ, դահէգ. Ալշ. Խրբ. Մշ. դ'այէզ, Ախց. Կր. դ'ահեկ, Ակն. Սեբ. դ'ահէգ, Ռ. թայէգ. բոլորն էլ նշա-նակում են «մանկաբարձուհի»։
ԴԱՅԵԱԿ. (արական). ὁτιθήνος nutritius, educator Դաստիարակ. հոգաբարձու. մանկածու. եբր. օմէն. Տե՛ս (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 12։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 1. եւ 5։ Ես. ՟Խ՟Թ. 23։)
(իգական) ἠ τροφός, τιθήνη, τροφεύουσα nutrix պ. տայէ յոքն. տայէկեան. թ. դայէ (լծ. հյ. դիել) Կին ստնտու կամ կաթնատու զաւակի այլոց. մանկակալ. սնուցիչ, դաստիարակիչ. ծծմար .... (իսկ դայեկ կամ դահեկ ասի ռմկ. նաեւ մանկաբարձն, այսինքն ծնուցիչն) եբր. մէյնէքէթ, այսինքն կաթնատու. Տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Ե. 8։ Ել. ՟Բ. 7։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 2։ ՟Ա. Թես. ՟Բ. 7։ կամ եբր. օմէնէթ կին դիեցուցիչ. Հռութ. ՟Դ. 16։ ՟Բ. Թագ. ՟Դ. 4։)
banner, ensign, flag, standard;
gonfalon;
idol, statue;
—ս արձակել, to hoist a flag;
ի ջուցանել զ—, to lower the flag, to strike one's colours.
· Calfa
ՆՀԲ դրով յօշել, պրս. tlrāsidan «քանդակել»։ Canini, Et. étym. 89 պրս. darāyiš «գրել, տպել»։ Հիւնք. պրս. tirāšīdan «թրաշել, տաշել» բա-յից։ Müller, WZKM, 10, 354 յն. δρύπ-τω «ճանկռտել, պատառոտել» բայի հետ։ Աւելի լաւ և հաւանական է նոյն հեղինակի (անդ, էջ 353) տուած ծա-նօթութիւնը, որով ուզում է միացնել բառս նախորդի հետ, ասելով թէ դըօ-շակը հին ժամանակ ո՛չ թէ շորից էլ. այլ տարբեր տեսակի մի բան, օրինակի համար բարձր ձողի վրալ հասաատա-ած մի քանդակ, արծիվ, վիշապ ևն։ Այսպէս է ընդունում նաև Հացունի, Հայ դրօշները, էջ 7։
σημεῖον, σημαία signum, vexillum պ. ար. տիրէվզ, տիրէֆզ. Նշանակ տէրութեան՝ կտաւ կանգնեալ ի ձող բարձր՝ պէսպէս գունով եւ նշանաւ. վասն որոյ կոչի եւ ՆՇԱՆ. դրօշակ. սանճագ, պայրագ, որոյ մեծն կոչի ալէմ.
cf. Ելք;
—ի աղագ means, expedient;
—ի աղագս գտանել, to devise, to find means, to remedy;
ոչ էր նոցա ոչ եւ ոչ մուտ, they could not neither get out nor in;
ոչ գիտեմ զ— եւ զմուտ իմ, I do not know how to act.
· Calfa
, ի հլ. «ներսից դուրս գալը» ՍԳը, «վեր բարձրանալը» Փիլ. լին., «անցք, ընթացք. ճամբայ» ՍԳր, «վերջ, լրումն, աւարտ» ՍԳր, «մի գործի վախճանը» Եղիշ., «յաջող վախ-ճան» ՍԳր, «արևի ծագումը ևն» ՍԳր. Փարպ., «արևելեան կողմը» Խոր. աշխ., «ծորում, բխում» Նար., «կղկղանք» Մխ. ապար., «նստոյ տեղի, յետոյք» ՋԲ, «մորթի վրայի ծակտիքները» Վեցօր. էջ 175 (տպուած է խելք, ուղղելի ելք՝ ըստ Ս. Վ. Նազարէթեա-նի ձեռագրի. տե՛ս Պատկեր, 1893, էջ 284), «հեռանալ, հրաժարուիլը» Վրք. հց., «ծախը» Տոբ. ա. 23, որից՝ ելանել (կտ. ելի, հրմ. ե՛լ) «դուրս գալ. 2. ծագիլ, բղխիլ, յառաջ գալ. 3. վեր բարձրանալ. 4. հեծնել, նստիլ (ձի. նա--5. վիճակուիլ, յարմար գալ. 6. անունը տա-րածուիլ, հռչակուիլ. 7. այնպէս լինել, գըտ-նուիլ» ՍԳր, ելևել առնել «ջանալ իրար գե-րազանցել» ծն. իե. 23. Բուզ. կամ ելևելս առնել Փարպ., ելևէջ Ագաթ., ելևմուտ ՍԳր. ելամուտ «դուռ» Եզեկ. խը. 30. ելանելի «սանդուխ» Եզեկ. խ. 31, ելող Դ. թագ. ժա-Չ. Զքր. ը. 9, ելուստ «բոյսի աճում» Փիլ. քհ., անել Փիլ. Եղիշ., խաչելեալ ՍԳր, խաչելու-թիւն Եզն., յորդելակ Քեր. քերթ., դժուարե-լանելի Տօնակ. Մխ. առակ., վերելակ «ձի (կամ նաւ) հեծած անձը» Պիտ. Փիլ., վերելք Նար., ելուն «դուրս ցցուած» Ադամ. 125. ելակէտ, ելարան (նոր գրականի մէջ) ևն. Չանազան նախդիրներով ստանում է նորա-նոր ձևեր և նշանակութիւններ. այսպէս՝ 2. Զ նախդիրով կլինի զելաճել «չափից անց կե-նաւ» Ոսկ. յհ. ա. 12.-3. ընդ նախդիրով՝ ըճդել «հետը ելած-նստած, հետը մեծացած, ծանօթ, սովոր» Ագաթ., ընդելանիլ «հետը մեծանալով վարժուիլ, կրթուիլ» Եւս. ատմ Ոսկ., «ջանալ, փորձել» Գծ. թ. 26, ընդեւա-ցուցանել Սիր. իբ. 17. Եզն., ընդելուցանել Բ մաև. ժ. 15. Ոսկ. մ. ա. 17, ընդելնուլ Ոսկ. մ. ա. և բ., ընդելակից Կորիւն, անընդել Գ մակ. դ. 6. Կոչ., մարդընդել Ագաթ., ձեռնըն-դել Փիլ. այս բոլորը գրուած նաև ընտել ձե-ւով որ հիմայ միակ գործածականն էւ-4 ելանեւ բայի անցողականն է ելուզանել (փո-խանակ ասելու *ելուցանել. հմմտ. փլուզա-նել, ընկլուզանել) «դուրս հանել, մէջտեղ հանել» (արմատը ելոյզ)։ Ոսկեդարեան գրա-կանութեան մէջ պահուած չէ այս բառը, բայց կայ յետնաբար ելուզանել «արտաբե-րել (ձայնը)» Թր. քեր. (Չայնաւորք ասին, վասն զի ձայնս յինքեանց անպակաս ելու-զանեն)։ Նոյն ելոյզ «հանել» արմատից է կազմուած ծխնելոյզ Հին բռ. և նոր գրակա-նում շնչելոյզ «շնչահան, օդանցք»։-5. ե-ւուզաճել բայի երկրորդ նշանակութիւնն է «ընձիւղել, ծլիլ», ինչպէս գտնում ենք ելու-զումն «ընձիւղումն» Պիտ. բառի մէջ։-Բ նոյն բայի երրորդ նշանակութիւնն է «գողա-նալ, կողոպտել» (հմմտ. հանել և յինքն հա-նել «գրաւել, խլել, կորզել»). որից մարդելոյզ «մարդագող» Ա. տիմ. ա. 10, որ ապացուցա-նում է ելուզանել բայի ոսկեդարեան գոյու-թիւնը. սրանից է նաև ելուզակ (կամ եղու-զակ, յելո τսկ, յեղուզակ) «աւազակ» Խոր. Պիտ., յեկուզս կութիւն Վեցօր. 185, յելուզա-կաբար «աւազակի պէս» Խոր., նախելուզակ Շնորհ. վիպ.։-7. Նոյն ելուզանել բայից ընդ նախդիրով կազմուած է բճգելուզաճել՝ որի առաջին նշանակութիւնն է «խուզարկե-լով երևան հանել»։ Այս նշսնա ութեամբ գտնում ենք գործածուած Արծր. ք. 6 (հրտր. Պատկ. էջ 113) «Յերկիւղ կասկաւանաց և. ղեալ՝ թէ իցէ ընդելուզեալ Տաճկաց՝ գտեալ զպահեստ գանձին՝ ծախիցեն զզօրութեւն նո-րա»։ Յայտնի չէ ի՛նչ փոխաբերութեամբ այնուհետև ընդելուզանել ստացել է «իրար անց կացնել, յեռուլ, հիւսել» ՍԳր. Ոսկ. Մտթ. և ա. տիմ. «խօսքը զարդարել, պճնել» Ոսկ. ես. նշանակութիւնները, որից՝ ընդելուզուած Ել. իը. 17, ընդելուզումն Պիտ. փիւ.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. el «ելնել, բարձ-րանալ, աճիլ» արմատից. այս արմատի պարզ կամ աճած elu-, eleu-ձևերից կամ նաև dh*/, աճականով ձևից են՝ յն, ἐλεύϑω, ἡλνβον. δλβον, ἐλϑς, ❇ϑω, ἔλϑοιμι, ἐλϑών, ἐλϑεῖν. [arabic word] λήλουϑα, έλήλυϑα, ἔλήλυμεν, ἐλένσομαι, որոնք կազմում են «գալ» բայի զանազան ժամա-նակները. նաև προσ-ήλυτος «վերաբնակիչ» ἐπ-ήλυτος «եկող հասնող», ἔπ-ηλος «եկւոր օտարական», կրետ. ἐπελεῦσαι «բերել» (իբրև անցողական «գալ տալ»), արկ. ϰατενϑοντας, կոր. ηνმς (որոնց մէջ 19 վերածուել է ν). սանս. födhati «րարձրանալ, աճիլ», զնդ. raoδaiti «աճում է», գոթ. liuoan «աճիլ» (Walde 426, Boisacq 242)։ Հայերէնի մէջ ելանեմ ծազում է el-պարզ արմատից, իսկ ելուզանեմ՝ elu-աճականից։ Այս արմատին են կցւում նաև գալլ. el «թող երթայ», լտ. amb -ulo «շըր-ջիլ», ex-ul կամ exs-ul «տարագիր, աք-սորական», alacer «աշխոյժ», ըստ Meillet, Dict. etym. lat. 41։
A Acoluthus. Obadias armenus, Lipsiae, 1680, էջ 51 «procul dubio ab ébr. [hebrew word] derivatum est» (անկաս-կած եբր. 'āla բառից ածանցուած է), Peterm. 29, 259 եբր. [hebrew word] 'alāh. ա-րաբ. [arabic word] 'alā «վեր բարձրանալ»։ Mül-ler, SWAW, 42, 257 նոյն ընդ եղանիլ= զնդ. ərə. հմմտ. պրս. šudan «երթալ» և «լինել»։ Տէրվ. նախալ. 62 լառնել և երթալ ձևերի հետ՝ սանս. rhōmi, լն. ὄρνυμι, լատ. orior, հհիւս. arna, որոնք հնխ. ar արմատից է դնում։ Bugge, KZ, 32, 53 յն. τελλω. τελλομαι «ելնել, բարձրանալ», τέλλειν, τέλλεσϑαι «ծա-գիլ աստեղց», *ανα-τολή «արևելք», τελος «վերջ, ծայր», τέλη «ելք, ծախք» բառերի հետ միացնելով՝ հանում է հնխ. qel, k2êlo-արմատից՝ նախաձայ-նի յապաւումով։ Bartholomae սանս. iyarti «շարժման մէջ դնել», գերմ. ei-len «աճապարել, փութալ», հբգ. ilen։ Հիւբշ. 441 յիշում և մերժում է վերջին երկու մեկնութիւնները։ Միևնոյն տե-ղում. Meillet-ի բերանն է դնում մի նոր համեմատութիւն. յն. πšλω. πέλομαι «շարժիլ», περιπλόμενος «շրջապատեալ, գերազանցեալ», սանս. čar «շարժիլ» չունի մի այսպիսի մեկնութիւն։ Ակնար-կուած տեղը (MSL, 7, 162, ինչպէս նաև 10, 282) նոյն πελομαι բառը համեմա-տուած է եղանիլ բայի հետ։ (Հիւբշ. սխալուէլ է անշուշտ t կարդալով 1)։-Հիւնք. եղանիլ բայից։ Pedersen. Հայ
դր. լեզ. 144 յն. ἐλαύνω «յառաջ մղել» = ելանել, ἔλενσομαι «պիտի գամ» =հլ. ելուզանել։ (Ըստ այսմ առաջին ուղիղ մեկնիչը պէտք է հաշուել Pedersen)։ Scheftelowitz, BВ, 28, 300 ելուզանել = սանս. rohayati «աճեցնել», ruh «ճիւղ» ևն։ Karst, Յուշարձան, էջ 399 ասուր. elu «վեր բարձրանալ», elenu «վերին», 405 սումեր. il «բարձրացնել», 407 սո.-մեր. sil «վեր հանել», zil, sil «մեծ, վեհ», 419 ալթայ. al, ol, ul, il «բարձր, բարձրանալ», ույգուր. uluk «մեծ», ul-kamak «բարձրանալ», չաղաթ. olgay-mak «աճիլ» ևն։ Վերի ձևով մեկնեց բառս Meillet, BSL, л 79, էջ 7։ Pokor-ny, 1, 155-6 մերժելով այս բոլորը՝ դր-նում է հնխ. elā-«վարել, շարժել, եր-թալ» արմատը, որից սանս. iy -ar-ti «շարժել», յն. ἰάλλο «ուղարկել», հյ ելանել, ելանիլ, յն. ἐλάω «վարել», ελαόνω «վարել, քշել», կելտ. elwyf, կորն. yllyf «գնում եմ», անգսք. lanu «նեղ ճանաաաոհ». հոլլ. lann «ճեմելիք» ևն։ Շէֆթէլովից, KZ, 53 (1925), էջ 268 ե-լուզանել դնում է=սանս. rukša «ծառ». rohati «աճումն», որ Pokorny, 2, 416 դնում է ledh-«աճիլ, բարձրանալ» ար-մատի տակ։
ԳՒՌ (dialectal) Վն. էլնել, Մշ. չէլնել, Սչ. յէլէլ, Ախց. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. էլլէլ (կտր. Ննխ. էլ-լա, միւսները էլա), Ասլ. Խրբ. Պլ. ելլալ, Ակն. էլլիլ, Հմշ. էլլուշ, Տիգ. էլլ'mլ, Մկ. իլնիլ, Զթ. իլլիլ, Սվեդ. իլնիլ, Ոզմ. ըլնիլ, Սլմ. ըլել. Մրղ. ըլէլ, Հճ. իննել.-Կովկասահայ բար-բառներում առհասարակ ուրիշ դարձուածնե-րով է բացատրւում. ինչ. դուրս գալ, վերև բարձրանալ ևն. սակայն կայ իլլէլ Ղրբ., ըլ-չիլ Երև. «եփուելով վեր բարձրանալը, զե-ղուլ (հեղուկի, կերակուրի)», նելնել Երև. «հեծնել», Ջղ. վիրնել, Շմ. վէլլիլ, ՀՋղ. վիլ-լիլ «վեր բարձրանալ, հեծնել (ձի ևն)»։ Նոր բառեր են՝ ել «զառիվեր», ելման «յորդ», ե-լուարի «ե՛լ և արի՛» (իբր ձայնարկութիւն է գործածւում), ելուկ «բողբոջ», ելվեր «զառի-վեր», ելփուք «շնչահեղձութիւն», ելտեղ, ել-ցընել, ելիվեր։
ԵԼԵՒԷՋՔ, ԶԵԼԵՒԷՋՍ. իբրու բարդեալ բառ, Ի վեր եւ ի վայր խաղացումն. եւ Աշտիճան բարձրութեան եւ ցածութեան.