the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
· Calfa
Ց. Չի՛ք յայլ լեզուս՝ բաց յոմանց. եւ ի վրացւոյն, յորում շատ են ձայնք ձայնի եւ ցոյի։
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
· Calfa
cf. Ցայնքան.
· Calfa
Որ ցայն վայր միաշուրթն համալեզուք էին։ Որ ցայն վայր կացեալ մնացեալ էր հայրենի օրինօք ... Ցայն վայր չորք միայն էին։ Ցայն վայր ամենեքեան էին ի կռապաշտութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յհ. կթ.։ Շ. բարձր.։)
pain, ill, suffering;
sorrow, grief, affliction, displeasure, bitterness;
regret;
disease, illness;
ցաւովք, painfully, sorrowfully, sadly;
դառնակակիծ —, sharp, smarting, poignant or bitter pain;
— սրբազան, epilepsy, falling sickness;
—ք ցանկութեան, concupiscence;
ի —ս լինել, —ս լինել, —ս կրել, տանել or բերել —ոց, to suffer or endure pain, to feel unwell, to be in pain, full of pain;
զմահու — ջերանիլ, to be ill of a fatal disease;
մեղմել զ—ս, to calm, to allay, assuage or lull pain;
դժոխըմբեր կալաւ զիս —, a cruel pain seized me;
փարատեցան յինէն —ք իմ, I have no more illness, I am free from pain;
— է or —է ինձ, it displeases me, I am vexed, I am very sorry;
cf. Ըմբռնիմ.
· Calfa
Զի թէ գլխաւոր ցաւոց մահն՝ ի մեղաց էառ սկիզբն եւ վախճան, ո՛րչափ եւս առաւել եւ բազում ինչ անխտք ցաւոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։) դիմազ. ՑԱ՛Ւ Է. դիմազ. որ ռմկ. եւ յայլ լեզուս ասի՝ ցաւիմ, իս. ի. կըցաւիմ .... cf. ՑԱՒԷ։
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
· Calfa
Տիրապէս ունիմք իշխանութիւն ի վերայ սորա (այսինքն լեզուի). (Շ. յհ. ՟Խ։)
to lose strength, to become weak, to be weakened, to decay;
to become infirm, unwell, indisposed, poorly, to fall sick;
to be incapable, unable;
to have the weakness to;
to be scandalized;
— ի հաւատս, to be of little faith;
որում —նայ եւ ոչ ինչ, nothing is impossible with Him.
· Calfa
Տկարացայց, եւ եղէց իբրեւ զմի ի մարդկանէ։ Տկարացան ձեռամբ եւ զարհուրեցան։ Աչք իմ տկարացան յաղքատութենէ։ Ծանկք իմ տկարացան ի պահոց։ Տկարացան ի նոսա լեզուք նոցա։ Աղեղունք հզօրաց տկարացան։ Տունն դաւթի երթայր եւ զօրանայր, եւ տունն սաւուղայ երթայր եւ տկարանայր.եւ այլն։
sour, rough, sharp, acerb, hard, tart, astringent, acrid, pungent;
— գինի, racy or brisk wine.
· Calfa
Որ առ լեզուովն են տտիպ տեսակաւն. եւ որչափ ջերմացուցիչքն են՝ կծուք կոչեցան, եղբարք գոլով. (անդ։)
sour taste, acidity, acrity, pungency, acerbity, harshness.
· Calfa
Տտիպն գոլ. թթուութիւն իմն անախորժ՝ զսպիչ կամ կծկիչ լեզուի, ո՛չ թթու կամ կծու, այլ կսկծեցուցիչ. որպէս ի տհաս միրգս եւ ի կեղեւս։ (Բժշկարան.։)
eruditely, with knowledge, skilfully, well.
· Calfa
Գիտաց այնուհետեւ տեղեկաբար։ Զլեզու հայերէն խօսից քաջ տեղեկաբար գիտէր. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։ Փարպ.։)
place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.
· Calfa
Անտի եդաւ անաթէմայն ի յոյն լեզու, որ է նուէր, եւ յանիծից տեղւոջ կայ. (Կիւրղ. օրին.։)
cf. Քաջաբան.
· Calfa
Քաջաբան. քաջալեզու. համարձակախօս. քաղցրախօս.
Նրբաձայն են, եւ ծանրալեզու, եւ ոչ քաջախօս. (Ճ. ՟Գ.։)
nimble, lightfooted, swift, quick;
courier, express.
· Calfa
Թէպէտեւ քաջընթացք իցեն լեզուօք յանտեղի բանսն. (Ածաբ. աղք.։)
cf. Քարուականք.
· Calfa
Կայաք եւ ծաղր առնէաք զընկերացն քարուականութիւն։ Կամի՞ք թէ արձակեցից զլեզու, եւ ցուցից՝ թէ ո՛րչափ քարուականութիւն է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ եւ ՟Բ. 24։)
ill treatment, outrage, dishonour, brand or stigma, infamy, disgrace, opprobrium, turpitude, crime.
· Calfa
Կայաք եւ ծաղր առնէաք զընկերացն քարուականութիւն։ Կամի՞ք թէ արձակեցից զլեզու, եւ ցուցից՝ թէ ո՛րչափ քարուականութիւն է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ եւ ՟Բ. 24։)
grammar.
· Calfa
γραμματική grammatica, -ce, litteratura. Գրականութիւն. գրագիտութիւն. . անվրէպ դպրութիւն իբր քերեալ եւ հարթեալ. արուեստ ուղղախօսութեան եւ ուղղադրութեան ըստ կանոնաց բնիկ լեզուի գրոց.
cf. Քերովբիմ.
· Calfa
Զի՞նչ է քերովբիմն. թարգմանի՝ գիտութիւն բազում։ Քաղդէացւոց լեզուովն ասացեալ է քերովբիմ. (Փիլ. ել.։)
cherub;
cherubim.
· Calfa
Զի՞նչ է քերովբիմն. թարգմանի՝ գիտութիւն բազում։ Քաղդէացւոց լեզուովն ասացեալ է քերովբիմ. (Փիլ. ել.։)
winking, blinking of the eye;
twinkling, trice.
· Calfa
Զի թէ քթթումն մի ականլ ժամանակ ասի, ո՞րչափ եւս արտաբերութիւն բանին լեզուաւն. (Երզն. քեր.)
cf. Քթթելիք.
· Calfa
Զի թէ քթթումն մի ականլ ժամանակ ասի, ո՞րչափ եւս արտաբերութիւն բանին լեզուաւն. (Երզն. քեր.)
cf. Քթթելիք.
· Calfa
Զի թէ քթթումն մի ականլ ժամանակ ասի, ո՞րչափ եւս արտաբերութիւն բանին լեզուաւն. (Երզն. քեր.)
lyre;
viol, harp;
Lyra;
— հարկանել, to play on or sound the lyre.
· Calfa
Արարիչն միաբանեաց (զհոգի եւ զմարմին) իբրեւ քնարահար ընդ քնարի, զի շարժեսցի եւ շարժեսցէ զակն ի տեսանել, զռնկունս ի հոտոտել, զքիմսն ի ճաշակել, զլեզու ի խօսել, զխելսն յիմանալ. (Եղիշ. հոգ.։)
heathen or pagan priest.
· Calfa
Չքահանայ՝ պաշտօնեայ կռոց. (ըստ հնդկաց՝ պաման, յայլ լեզուս քահանայ կամ երէց ասի) ἰερεύς sacerdos. եբր. քօհէն.
warring against J.-C, antichristian.
· Calfa
Ո՛վ հրէայ քրիստոսամարտ։ Ըստ քրիստոսամարտիցն մոլորութեան։ Ու՞ր քրիստոսամարգ լեզուն. (Վեցօր. ՟Թ։ Կիւրղ. գանձ.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
· Calfa
Բայց իմաստունք անգամ ստէպ վարանէին եւ ցարդ եւս վարանին, թէ ուր դնի ըստ հին գրչութեան, Աւնան, Սաւսան, Սաւսակիմ, Լաւոդէ, եւ այլն, արդեօք իբր աու՞ վերծանելի իցէ, եթէ իբր օ՛. զոր դիւրին է որոշեալ՝ հայելով յայլ լեզուս. զի հիշելի է ըստ նոցա, անուան, սօսան, սուսակիմ, լօոդէ, եւ այլն։ Որպէս եւ վիպակ սովորութեամբ գրեալքն կամ իբր ռամկօրէն հիշեաւ արտաբերեալքն՝ օգոստոս, աւրեղիոս, պաւղոս եւ այլն։ Եւ չեն ինչ զարմանք. զի եւ իտալացիք՝ որոց լեզուն է ռամկականն լատինականի, ասեն օ՛ռօ, կօտէ՛րէ, բա՛օլո կամ բօ՛լօ, ուտիռէ կամ օտի՛ռէ. փոխանակ լատին ձայնիցս՝ աւռում, կաւտէ՛րէ, բաւլուս, աւտի՛րէ, եւ այլն։
to anoint;
to consecrate;
— ոսկւով, to gild;
— արծաթով, to silver;
— զանձն իւղով անուշիւ, to pomatum, to perfume one's person.
· Calfa
Փրկիչ, որ է օծեալ տէր. եւ արդ է ըստ (այլոց) լեզուաց այսպէս. Ծնաւ ձեզ այսօր յիսուս, որ է տէր քրիստոս. (Իգն.։)
serpent-like.
· Calfa
Օձակերպ բերանովն (երկշուրթն լեզուաւ) համբուրեաց զնա. (Կեչառ. աղեքս.։)
to divide, to disunite, to separate, to detach, to sever, to part, to distract, to divert from;
to dissipate, to disperse, to scatter;
to sow discord or strife;
to tear, to lacerate;
to be divided, dissipated, to dissent.
· Calfa
Երիվար արքունի է լեզուդ. (եթէ ընդարձակերասանակ թողուցուս օցտել) (յն. բերիլ), եւ խայտեալ, սատանայի եւ դիւաց հեծանելիք լինիցին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
s. adj. stranger;
foreign;
remote, distant;
other;
extraordinary, strange;
vainly, in vain, unjustly, wrongfully.
· Calfa
of a different language;
disagreeing, dissenting;
— ուսմունք, strange doctrines.
· Calfa
Ահիւ տագնապեալ այլալեզու հրէիցն ... սարսեալ դողային յօտարաձայն լեզուացն. (Տաղ անդրէի.։)
ἑτερόφωνος, ἁλλότριος, ξένος alienam edens vocem, alienus, peregrinus. Որոյ Ձայնն կամ բարբառն է օտար. օտարալեզու. օտարախոհ. հակառակաբան.
heterogeneous, dissimilar;
cf. Օտարազգի.
· Calfa
Մերասեռաց, եւ օտարասեռից։ Ի մէջ օտարասեռ ազանց։ Ի մեր չար գործոցս՝ հայհոյի յօտարասեռից լեզուաց. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Օտարասեռ.
· Calfa
Մերասեռաց, եւ օտարասեռից։ Ի մէջ օտարասեռ ազանց։ Ի մեր չար գործոցս՝ հայհոյի յօտարասեռից լեզուաց. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
condition of a strange;
alienation, estrangement, separation;
unlikeness, difference;
strangeness, extravagancy;
elimination, proscription;
absence, pilgrimage;
abroad, foreign lands.
· Calfa
ոչ որոշէ զնա՝ ո՛չ աշխարհն, եւ ո՛չ լեզուոյն օտարութիւնն։ Ունի յարմարութիւն ընդ առաջինսն, ունի եւ օտարութիւն։ Զի մի՛ կասկածանօք մնասցեն վասն օտարութեան ժամանակի գրողին. (Խոսր.։ Լմբ. իմ.։ Նախ. յոբ.։)
to bless, to shower down or bestow blessings on;
to bless, to consecrate, to offer;
to bless, to glorify, to sing hymns, to praise;
to bless, to prosper, to speed;
to salute, to greet;
to curse, to blaspheme;
— զսեղան, to say grace, to ask a blessing;
— զոք յերեսս, to curse a person to his face;
ո՞չ օրհնեցի զքեզ, didnt I curse you nicely ?
· Calfa
Կերայց. եւ օրհնեսցէ զքեզանձն իմ։ Օրհնեցից զքեզ առաջի տեառն։ Օրհնեաց զնա, եւ ասէ, ահա հոտ որդւոյ իմոյ իբրեւ զհոտ անդոյ, զոր օրհնեաց տէր. եւ այլն։ Եւ ոչ քառասուն լեզու բաւական էր. զայնչափ արանց առաքինութիւն օրհնել. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
benediction, blessing, doxology;
praise, laud, hymn, canticle;
blessings, great abundance, plenty, prosperity, wealth;
gift, present;
consecration;
the Eucharist;
eulogy;
relics;
instruments;
— օրհնութեանց, the Song of Songs, the song of Solomon;
— սեղանոյ, grace before meat;
— տալ, to bless, to pronounce the blessing;
առնուլ —, to receive the blessing, to be blessed;
to receive presents;
յ—ս համարիլ, to consider as a great blessing;
հայր, տուր ինձ զ— քո, father, your blessing.
· Calfa
Յեբրայեցւոց լեզուն՝ օրհնութիւն յովհաննէսն թարգմանի։ Յովհաննէս զնա անուանելով, այսինքն օրհնութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
the thirty eighth letter of the alphabet, and the thirtieth of the consonants;
It was taken at the time of the Crusaders from the Greek, in order to facilitate the writing of foreign words. The ancients used in its stead the letter փ;
φνσιϰος as փիւսկեան;
It is consequently pertinent only to modern Armenian, and if found in some early writers, the words are of foreign derivation.
· Calfa
Նոր այս նշանագիր՝ ձայնեալ ըստ այլ լեզուաց ֆէ, ֆի, էֆֆէ, չիք ի մեր բարբառ. այլ փոխանակ նորին վարիմք զտառդ փ, երբեմն եւ վ, ւ. որպէս եւ լատինք, թէպէտեւ ունին F, բայց զյունական բառս գրեալս տառիւն Φ , վերածեն ի փհ, ph հնչելով ֆ։ Իսկ եբրայեցիք եւ այլ արեւելայք՝ է՛ զի տարաբերեն ֆ, եւ է՛ զի փ։ Ի մեզ յետ ՟Ժ՟Ա. կամ ՟Ժ՟Բ. դարու ի լատինացւոց առին կիլիկեցիք՝ զայլոց բառս դրոշմել ֆ նշանագրով. զոր օրինակ.
Զարթուցանէր՝ յորս միայն ազդեցումն մեծարգի բանին սորա հասանէր։ Թէպէտ պարզամտաբար լսողացն թուեսցի զչարելի իմն ազդեցումն։ Վրիպակ ազդեցմամբ զկենացն բան լուտացաւ լեզուս. (Պիտ.։)
Գառնալեզու, գառնադմակիկ այլ ասեն։ Լիմունիոն, գառնալեզուին եւ գառնադմակին խոշորն է, ղուզի ղուլաղի։
Եօթանասնեկի երկակի լեզուաց. (Նար. առաք.։ (որ լինի եւ սեռական Եօթանասնեակ բառին։))
Խոստովան եղեւ, եւ ոչ ուրացաւ. խոստովան եղեւ, եթէ ես ոչ եմ քրիստոսն։ Խոստովան եղե, եթէ օտարք եւ պանդուխտք են յերկրի։ Ամենայն լեզու խոստովան լիցի աստուծոյ։ Ամենայն լեզու ց լիցի, թէ տէր յիսուս քրիստոս ի փառս աստուծոյ հօր. եւ այլն։
Զի քաջ գիտէին զնա կակազոտ։ Պարզելով զլեզուն կակազոտ։ (Վրդն.ել. եւ Վրդն. թուոց.։)
χίλιας, χιλιάδες mille, millenaria, millenarius (numerus). Ուր գոյ թիւ համարոյ հազար անձանց կամ իրաց. որ յայլ լեզուս ասի Հազար, հազարք.
Տնօրինել հանգունատիպ քահանայապետին մերոյ քրիստոսի։ Իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ հանգունատիպ բանից ընկերի իւրոյ շարժեաց զլեզու իւր. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ովս.։)
Հեբրայեցի եւս լինել։ Հեբրայեցւոց բարբառովն, կամ լեզուաւն. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 12։ Գծ. ՟Ի՟Ա. 40։ ՟Ի՟Բ. 2։)
Գրեաց հեբրայեցի գրով։ Վասն հեբրայեցի լեզուի. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 25։ ՟Է. 30։)
Մատթէոս հեբրայեցւոցն ի լեզու հեբրայեցի զգիրսն արար եւ եդ. (Ճ. ՟Դ.։)
Ճարտարասանութեամբ եւ արագ լեզուով. (Ոսկիփոր.։)
Ո՛վ խաչ ... քաջալեզուացն ճարտարասանութիւն. (Եպիփ. խչ.։)
Ամենայն լեզու՝ որ նոյնբանութեամբ յայլ լեզու թարգմանիցի, մթին առնի. (Կիւրղ. թագ.։)
Անտանօր նօթճեաց մեզ զյաւիտենական փրկութիւնն։ Եւ յետ գոյութեանն դարձեալ նովին խնամօքն նօթճէ։ Գործի առեալ զլեզուն դաւթի՝ զայս մեզ նօթճէր. (Լմբ. ատ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. սղ.։)