Definitions containing the research օր : 9873 results

Սոխակ, աց

s.

nightingale, philomela, luscinia;
porphyrio (a waterfowl);
— երգէ, գեղգեղէ, the nightingale sings.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ.-ի) «ծիրանեակ թռչունը, լտ. purpurio» Օր. ժդ. 17. Ղևտ. ժա. 18. «բրլ-բուլ» Վեցօր. 172. Ոսկ. փիլիպ. (նոր գրա-կանում վերջին նշանակութեամբ միայն).-գրուած է սողակ (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 111)։

NBHL (2)

Յորժամ լսիցես զձայն սոխակի, որ գեղգեղէ քաղցրաձայն. (Վեցօր. ՟Ը։)

Սոխակ. եւ ցախսարեկ, եւ այլք նմանք սոցին երգաբանիչք. (Վեցօր. ՟Ը։ Մխ. առակ. ՟Ճ՟Խ՟Զ։)


Սուրբ, սրբոց

adj. s. adv.

holy, sacred;
pure, clean, exempt, spotless, stainless, immaculate;
divine, godly, innocent;
saint;
*patron;
holily;
—ն սրբոց, the Holy of Holies;
— առնել, to sanctify, to purify;
— առնել զաստուած, to glorify God;
— առնել զանձն, to offer, consecrate or devote oneself.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'ubhrō-ձևից, որից ծագում է նաև սանս. çubhrá-«փայ-լուն, պայծառ, գեղեցիկ, մաքուր»։ Պարզ արմատն է հնխ. k'u->վեդ. çu-, որից կազ-մուած է bh աճականով և -r-մասնիկով. հմմտ. ուրիշ աճականներով çundhati «սըր-բել, մաքրել», çuddhá-«մաքուր», cumbhati «փայլիլ, զարդարուիլ», çučis «փայլուն, մա-քուր» ևն։ Այս բառերը գործածական են Ագ-նիի և ուրիշ աստուածութեանց համար. յպռ-կապէս çuddhás ունի «սուրբ» կրօնական ի-մաստո. որ և հայերէնի էլ իմաստն է։ Միւս լեզուներից միայն իռլ. cuanna «գեղեցիկ, սիրուն, նուրբ» ունի այս բառի համազօրը (Sommerfelt BSL 24, 222, Pokorny 1, 368)։-Հիւբշ. 492։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. սուրբ՝, Զթ. սույբ՝, սուրբ՝, Ագլ։ Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ, Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տիգ. սուրփ. ննխ. սուրփ, սուփ, Տփ. սուրփ, սուփի, սըփ, Մրղ. սուռփ, Սվեդ. սէօրփ, Անտ. սիւրփ, Ասլ. սիւրփ, սիւր*, Գոր. Ղրբ. սօրփ, Վն. որփ (Ակն. յգ. սրփունաք), որոնք ունին միայն կրօնական նշանակութիւն։ Սովորա-կան իմաստով են Մշ. սէրսուբ՝, Ալշ. սէր-սուփ, Մկ. սmրսուփ «մաքուր» (նաև Բլ. Խզ. Խլ. Խն. Հզ. Վն.)։ Բայական ձևով ունինք Ագլ. սրբիլ, Ջղ. սրբ'ել, Մշ. սրպել, Սլմ. սրփել, Պլ. սրփէլ, Ասլ. սրփէ՝լ, Գոր. Ղրբ. Տփ. սըրփիլ, Վն. սրպել, Հմշ. սրփուշ, Ա-տափ. զըրբ'էլ, Սչ. զրբ'ել, Շմ. սիրփիլ, Հձ, սmյբ'ել։ Նոր բառեր են սերսփել, սերսփիկ, սրբանք, սրբատեղ, սրբաւոր, սրբոտել, սրբունակ, սրբորբանալ, սրբտուք, սրբօրէք։

NBHL (1)

Երկիր սուրբ։ Օր սուրբ։ Սիրտ սուրբ։ Վասն մեծի եւ սրբոյ անուանն իւրոյ։ Համբառնալ զսուրբ ձեռս։ Բանք տեառն սուրբ են։ Եցկիւղ տեառն սուրբ։ Բանք սրբոց պարկեշտ են։ Զսուրբ սպաս սեղանոյն։ Զսուրբ մատեանսն։ Սուրբն՝ որ ի սուրբս բնակեալ է։ Սուրբ, սուրբ, սուրբ, տէր զօրութեանց.եւ այլն։


Սուրհանդակ, աց

s.

courier, express, messenger, estafet;
cf. Երթամ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «թղթատար» ՍԳր. Եւս. պտմ. որից սուրհանդակօրէն Նար. խչ.։

NBHL (1)

Այսօր զիս ընդունայն սուրհանդակ կամէին առնել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)


Սպանդ, ից

s.

murder, butchery, slaughter, massacre, carnage;
immolation, sacrifice;
իբրեւ զոչխար ի —, like sheep for the slaughter.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պրս. ❇ sipand, որ և [arabic word] is-pand, aspand, պհլ. spand, աֆղան. snāndə և փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] isfand «վայ-րի փեգենայ, սպանդ». բոլորն էլ ծագում ևն զնդ. spənta «սուրբ» բառից, որին ցեղակից են հսլ. svçtu և լիթ. šventas «սուրբ» (բա-յաձև լեթթ. svinēt «տօնել», բոլորի հնխ. արմատը k'uen-«տօնել, սրբագործել». Po-korny 1, 471)։ Բոյսը այս անունը ստացել է իրեն վերագրուած դիցաբանական նշա-նակութիւնից, ըստ Lag. Ges. Abhd. 173 և Horn, Grdr. § 80։ Մինչև այսօր էլ Պար-սիկները իրենց հայրենակից հին զրադաշ-տականների նման՝ իրենց մեռելները սրա-նով են պատում և խնկի տեղ սպանդ են ծխում։-Հիւբշ. 277։

NBHL (1)

Ի դատողսն դատաստանին աւանդիցէ ի սպանդ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)


Սպանդ

bot.

ruta muraria, wall-rue, harmala.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պրս. ❇ sipand, որ և [arabic word] is-pand, aspand, պհլ. spand, աֆղան. snāndə և փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] isfand «վայ-րի փեգենայ, սպանդ». բոլորն էլ ծագում ևն զնդ. spənta «սուրբ» բառից, որին ցեղակից են հսլ. svçtu և լիթ. šventas «սուրբ» (բա-յաձև լեթթ. svinēt «տօնել», բոլորի հնխ. արմատը k'uen-«տօնել, սրբագործել». Po-korny 1, 471)։ Բոյսը այս անունը ստացել է իրեն վերագրուած դիցաբանական նշա-նակութիւնից, ըստ Lag. Ges. Abhd. 173 և Horn, Grdr. § 80։ Մինչև այսօր էլ Պար-սիկները իրենց հայրենակից հին զրադաշ-տականների նման՝ իրենց մեռելները սրա-նով են պատում և խնկի տեղ սպանդ են ծխում։-Հիւբշ. 277։

NBHL (1)

Ի դատողսն դատաստանին աւանդիցէ ի սպանդ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)


Սպաս, ուց

s.

service, office, function, employment;
want, requisite;
furniture, ornaments, trimmings, apparel, moveables, luggage, clothes, goods, service of plate, vessels, utensils;
dinner-service;
meats, victuals, repast, dinner, treat, feast;
pomp, train, equipage;
care, earnestness, solicitude;
—ք եկեղեցւոյ, church ornaments, decorations, plate, chalice;
ի — հայրենեաց, in the public service;
— ունել, տանել, հարկանել, ի —ու կալ, to serve, to take service, to minister;
— ունել կրակի, to worship fire;
— տանել կռոց, to worship idols;
լինել ի —ու պաշտաման ուրուք, to serve, to be in service;
հարկանել, տալ ումեք զյետին —, to pay the last honours;
— տանել ախտից, to obey the passions;
աստուածական մատուցանել անձին —, to be one's own idol;
— առնել, to attend well, to care, to keep, to guard, to watch, to spy, to lie in wait for;
to eat, to dine;
— ուտել or կերակրիլ, to regale, to entertain, to give an entertainment;
— ա րկանել, դնել, to prepare the requisites for the Mass;
զբաղեալ էր ի բազում —ու, he was oppressed by a multitude of things, he was very busy.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ու հլ. «պաշտօն, ծառայութիւն» ՍԳր. Եզն. Եփր. Ղևտ. Եւագր. Ոսկ. «կահ-կարասիք, աման-չաման, տաճարի սուրբ բաժակ, զարդ, հանդէս» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եփես. «սեղան, ճաշ, կերակուր» Վրք. հց. «ապուր» (հմմտ. ոսպնասպաս «ոսպով ապուր» Վրդն. ծն. հմմտ. նաև ասպականա-սպաս որ Լծ. Նար. լե. մեկնում է «շան լափ», անշուշտ այս սպաս «ապուր» բառից կար-ծելով). որից սպասել «յուսով կենալ» ՍԳր. Սեբեր. «ծառայել, խնամել, հոգ տանիլ» Մեկն. ծն. Վրք. հց. Շար. Տօնակ. սպասումն եւս. պտմ. սպասաւոր «ծառայ, մատակա-րար» ՍԳր. սպասեակ կամ սպասիկ «խնա-մակալ. պահպանող» Ոսկ. մ. ա. 18 և ա-տիմ. թ. Վեցօր. 85. Եփր. թգ. 451 (որ և սխալմամբ սպահիկ Յհ. կթ. 34). սպասկա-պետութիւն. Ագաթ. սեղանասպաս Ոսկ. ղկ. ռամիկսպաս Բուզ. դրացսպաս Ճառընտ-սուտակասպաս ՍԳր. Ոսկ. եփես. պինաս-պասեակ Փիլ. լիւս. յստակասպաս Կոչ. մե-ծասպաս Վեցօր. նոր բառեր են անսպասելի, սպասարկու, սպառողական, սպասուհի ևն։

= Պհլ. *spas «ծառայութիւն» բառից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց ունինք մանիք. պհլ. [hebrew word] spas (կարդա՛ ispās), սոգդ. špās «հսկել, ծառայել», մանիք. պհլ. [hebrew word] ispasig «ծառայ, հյ. սպասիկ», (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8 (1908), էջ 106), սոգդ. spāsāk «ծառայ», զնդ. spas-yeiti «լրտեսել, հսկել, պահպանութիւն ա-նել», spas-, spaštar «դետ, լըտես», սանս. spáçati, páçyati «դիտել, նայիլ». spaca-«դէտ, լրտես, պահապան»։ Սրանց պէտք է կցել նաև պհլ. ❇ ︎ spās=պրս. ︎ sipās «շնորհակալութիւն» (Horn § 698) որ անցել է «ծառայութիւն, շնորհակալու-թեան արժանի գործ» իմաստներից։ Հայերէ-նի մէջ «դիտել, նայիլ» իմաստը սովորած կան չէ. բայց նոյնը պահում է յստակա-սպաս «պայծառ տեսութեամբ, յստակ կեր-պով տեսնուած» (Հրեշտակք տեսանեն ըստ իւրաքանչիւր չափու կարգացն, այլ յստտ կասպաս տեսիլն Հօր՝ Որդւոյն միայն պահ-եալ է. կոչ.)։ Այս բառերի նախաձևն է հնխ. spek'-արմատը, որի միւս ժառանգներից են լտ. specto «նայիլ, դիտել, ուշադրութիւն դարձնել, հսկել», specio «նայիլ, տեսնել», species «նայուածք, երևոյթ, տեսք, տեռա-րան, տեսակ, պատկեր, զարդ, առարկայ, կահ-կարասիք», speculum «հայելի», aspec-tus «երևոյթ, ձև», con-spectus «ակներև, հայեացք, ներկայութիւն, քննութիւն, ընդհա-նուր ակնարկ», in-spector «տեսուչ», spec-tarzilrm «տետարան», յն. (շրջմամբ) ἔϰεπτομαι «ուշադրութեամբ նայիլ, դիտել, քննել, խորհիլ, հոգ տանիլ», σϰαπός, «դիտող, հսկող, պահապան, պաշտպան»,. ἐπίσϰοπος «տեսուչ, եպիսկոպոս», հբգ. spéhōn, գերմ. խագուշակել, մարգարէանալ», ալբան. paše «տեսայ»։ Գերմանականից փոխառութեամբ՝ իտալ. spiare, ֆրանս. êpier «լըտեսել», որից իտալ. spione, հֆրանս. espie, ֆրանս. es-nion «լրտես», որից էլ անգլ. spy, հոլլ. spie, գերմ. Spion և սրանից էլ ռուս. шīпiонъ «լրտես» (Kluge 458, 462, Pokorny 2, 59-660, Walde 729, Boisacq 873)։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. սպաս «ծառայութիւն», Այշ. Մշ. սպասել, Ախց. Ղրբ. Ննխ. սպասէլ, Ագլ. Շմ. սպասիլ «սպասել», Պգ. ըսփասավօր «սպասաւոր» (փոխառեալ գրականից), Երև Ղրբ. սրպաս «թանէ սպաս, թանապուր», որ և Օվ. բասագան, Վն. պաս, թորվան պաս, Ննխ. թանուսպաս, Երև. Ղզ. Տփ. թա-նէսպաս։

NBHL (4)

Օրինակ խորանի, եւ օրինակ ամենայն սպասուց նորա։ Յոսկւոյ սրբոյ արասցես զայն ամենայն սպաս։ Զամենայն սպաս խորանին։ Թիւ սպասու կահուն տեառն։ Զամենայն սպասն արասցես պղնձի։ Սպաս ոսկեղէն հազար, եւ սպաս արծաթեղէն հազար։ Զսպաս զոսկւոյ եւ զարծաթոյ։ Ետուն յուդթայ զխորանն հողոփեռնեայ, եւ զամենայն զսպասսն զոսկւոյ եւ զարծաթոյ նորա։ Ետ նմա տանել նուագս ոսկիս, եւ սպաս տաճարին.եւ այլն։

Քոյրդ իմ միայն եթող զիս ի սպասու։ Մարթա զբաղեալ էր ի բազում սպասու։ Ստեղծանէ անօթ առ իւրաքանչիւր ումեք սպասու մերոյ։ Զակումբն մաշկեայ, զոր առ նա ի բագուայ ի հանապազորդ սպաս նմա։ Սպասք աւուրցն (հանապազօրեայ պաշտամունք)։ Զամենայն գործ սպասու (ծառայական) մի՛ գործիցէք ի նմա, եւ այլն։

Պաշտօնեայք զուարթութեամբ կատարեսցեն զսպաս վիճակին իւրեանց։ Կայց ի սպասու օրապահացն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը։)

Յանկարծօրէն սպաս արարեալ՝ անկաւ ի վերայ. (Փիլ. իմաստն.։)


Սպասալար

s.

general of the army;
— գունդ, picked cavalry.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զօրապետ» Յհ. կթ. Յիշատ. որից սպասալարութիւն Յիշատ. աս-ւում է նաև ասպասալար, վրիպակով՝ սա-պասալար Ուռհ. (ստէպ). հայկական բար-դութեամբ կազմուած՝ սպայասալար Լմբ. առ լև։

=Սասան. պհլ. [other alphabet] spāh «զօրք, բա-նակ»+ [syriac word] sālār «սալար, զօրագլուխ», պազ. spahsālār, պրս. [arabic word] sipāhsa-lār «զօրագլուխ» (որ և sipahsālār), իրանե-ան հին ձևից էլ վրաց. სბარხალარი սպարսա-լարի «զօրապետ»։-Հիւբշ. 239։

NBHL (1)

պ. սիփէհ սալար. Սաղար սպայից. զօրագլուխ. լայնաբար՝ Սեպուհ զօրական. ընտիր ընտիր այրուձի. ազատ.


Սպարապետ, աց

s.

generalissimo, general in chief.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «զօրագլուխ, զօրա-պետ» ՍԳր. Ագաթ. Եղիշ. որից սպարապե-տութիւն Ագաթ. սպարապետական Յհ. կթ. նոյն է նաև ասպարապետ Մծբ. Փարպ. որից ասպարապետութիւն Բուզ. իսկ հայկական բարդութեամբ է սպայապետ Կորիւն։

ՀՀԲ ասպար բառից։ Ինճիճ. Հնախ. Բ. 275 պրս. սիփահի բառից։ ՆՀԲ իբր սպայապետ և պրս. սիբէհպէտ։ Dulau-rier JAs. 18, 291 և Էմին, Ист. Bap-данa 90, Ист. Aсохика 254 ասպ «ձի» բառից։ Lag. Ges. Abhnd. 186 հպրս. *asabārapati և պրս. suwārbaδ «պետ հեծեալազօրաց»։ Վերի ձևով ուղիղ են մեկնում Müller SWAW 88 (թ. 1877) էջ 15, Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 133 և Պատկ. Maтep. II. 18։ Հիւնք. ասպար բառից։

NBHL (3)

Արտաւազդ՝ որ սպարապետն էր ամենայն զօրացն հայոց մեծաց։ Ամենայն մեծամեծքն եւ սպարապետքն եւ զօրագլուխքն եւ իշխանքն. (Ագաթ.։)

Հազարապետաց կամ սպարապետացն։ Կոչեցին եւ զսպարապետ զօրուն ի խորհուրդն։ Զսկաւրոս զսպարապետն իւր։ Գաբիանոս սպարապետ զօրացն հռովմայեցւոց։ Մեռաւ սպարապետն ամենայն հայոց արտաւազդ մանդակունի. (Ագաթ.։ Փիլ. ՟ժ. բան.։ Եղիշ. ՟Գ։ Խոր. ՟Բ. 14. 15։ ՟Գ. 82։)

ἁρχιστρατηγός princeps militiae, imperator exercitus ἁφηγούμενος dux ὐποστράτηγος subordinatus dux. իբր Սպայապետ. զօրապետ. զօրավար մեծ կամ փոքր. առաջնորդ զօրու. սէրասգէր. պ. սիբէհապէտ., ... Տե՛ս (Ծն. ՟Ի՟Ա. 22. 32։ ՟Ի՟Զ. 26։ ՟Գ. Թագ. ՟Բ. 32։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 66։ ՟Ժ՟Ե. 38։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 5։ ՟Ը. 8։ ՟Ժ՟Դ. 1։)


Ստադիոն, աց

s.

stadium;
furlong;
զվկայութեանն —ն ստանալ, to gain the crown of martyrdom.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ասպարէզ, մրցարան, կրկէս» ւս. օր. ա. 288. Սարգ. Պղատ. օրին, «6ՈՈ ստնաչափ կամ 125 քայլ» Արիստ. աշխ. 609. «մրցանակ» Ճառընտ. գրուած է նաև նտառին Եւս. քր. ա. 274, 277, Մծբ. Մագ. (որ և «ճեմարան, բազմութիւն» Մագ. գա-մագտ. ժբ), ստատին Մծբ. 339, 340, ստադի Ճառընտ. ստանդ (իմա՛ ստաղն) Ճառընտ..

NBHL (1)

Ի ստադիոնի (յն. յողիմպիա) երիվարք ընթանային այսպէս. (Պղատ. օրին. ՟Է։)


Ստահակ, աց

adj.

wrongheaded, headstrong, petulant, insubordinate, undisciplined;
impertinent, insolent;
knavish, rascally, roguish;
—ս իմանալ, to rebel.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «անառակ, խեռ, ոմռոստ» Ա. թես. ե. 14. Ոսկ. ա. թես. և ես. և մտթ. որից ստահակս «ստահակութեամբ» Բ. թես. գ. 6. ստահակել «ըմբոստանալ» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 20. ստահակեցուզիչ Ոսկ. մ. ա. 17. ստահակութիւն Բ. թես. գ. 11, բ. մկ. թ. 3 ևն։-Տարօրինակ ձև և գործածութիւն ունի ստահականութիւն «օդի անբարեխառնա-թիւն» Տաթև. ամ. 66 ա. (Արտաքին օդոց բարեսնունդն՝ առողջութիւն առնէ և ստահա-կանութիւնն հիւանդութիւն)։

NBHL (1)

Խորշել ձեզ յամենայն եղբօրէ, որ ստահակսն գնայցեն. (՟Բ. Թես. ՟Գ. 6։)


Ստոյգ, ուգաց

adj. adv.

true, just, certain, sure, indubitable, assured, positive, infallible, veritable, real, authentic, genuine;
surely, certainly, assuredly, to be sured, by all means.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Սեբ. ըսդուք. ասւում է օր. «ըս-դուք գիտե՛ս»։

NBHL (1)

Ըստ ստոյգ մատենագրաց։ Բերցէ զստոյգն փութապէս։ Զօրինակս ստոյգ գրոց. (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Գ. 61։)


Վաճառ, աց, ուց

s.

business, trade, commerce, dealings, merchandise, goods, wares, commodities;
market, sale, purchase;
market-place, hall, mart, fair;
—ք, provisions;
cf. Մեծաքանակ;
փոքրաքանակ —, retail trade;
ի — արկանել, to sell, to put up or offer for sale;
— լինել, to be sold, to be on sale;
cf. Հատանիմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա, ու հլ. (յետնաբար ռ հլ. ինչպէս ունի կրկնագիր Ագաթ. էջ 6բ) «ա-ռուտուր, ապրանք» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. «սակարկութիւն» Պղատ. օրին. «շուկայ, վա ճառանոց» Ես. իգ. 17. Եզեկ. իէ. 12-22. Յհ. բ. 16. Եփր. ա. կոր. 70. «գնում, ծախու առ-նելը» Կոչ. «վաճառելուց ստացածը, համար-ժէքը» Լաստ. ժ. «նուէր, ընծայ» Տադ «գանձ» Բուզ. Գ. 21. «գանձատուն, գանձա-րան» Կղնկտ. Բ. ժդ. «գանձապետութիւն, հարկապետարան, դիւան, աշխարհագիր» Սեբ. Գ. ժը. (վերջին հինգ նշանակութիւննե-րը տալիս է Թ. Աւդալբէգեան. Տեղեկ. ինստ 1. էջ 93-95). որից վաճառել ՍԳր. վաճա-ռանան ՍԳր. Եղիշ. Փարպ. վաճառապետ Եփր. թգ. վաճառանի (յգ.) Մագ. մեծ են, էջ 46. կաղամբավաճառ Բուզ. հատավաճառ Մտթ. իա. 12. Յհ. բ. 15. աղաւնեվաճառ Մտթ. իա. 12. Մրկ. ժա. 15. ծիրանեվաճառ Գծ. ժզ. 4. Ոսկ. մ. բ. 18. գինեվաճառիկ Ոսկ. ես. ժամավաճառ Դան. բ. 8. Փարա-շահավաճառ ՍԳր. Եւս. պտմ. ոչխարավա-ճառ Ոսկ. եբր. ճշդավաճառ Եւագր. մսավա-ճառանոց Եզն. վաճառիկ «տամղա, մաքս, վաճառահարկ» Վիմ. տար. 149 (ըստ Թ. Աւդալբէգեանի, Տեղեկագ. ինստիտ. 1, 94). նոր գրականի մէջ վաճառականապետ, վա-ճառականական, ածխավաճառ, կաթնավա-հառ, ջրավաճառ, մենավաճառ, ածխավա-հառանոզ, վաճառորդ ևն։

NBHL (2)

Տեղի վաճառի արարին զտաճարն, եւ աւազակօրէն շահելոյ. (Մեկն. ղկ.։)

Վաճառուց եւ այլոց ոմանց առ միմեանս ենթադրութեանց. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)


Վայել

s.

cf. Վայելք;
v. imp. վայել է, վայել են, վայելէ, վայելեն, to befit, to become, to be beseeming or seemly, to be proper;
ոչ — են, it is not fit, it is unbecoming.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի հլ. յետնաբար) «հաճոյք, զը, ւարճութիւն» Փիլ. Պիտ. «գործածութիւն» Եզն. (անեզաբար գործածուած), «արժանի, պատ-շաճ, յարմար» ՍԳր. Ոսկ. որից վայելել ՍԳր. Ոսկ. Եզն. վայելելի Եզն. վայելչացուցանել Ագաթ. վայելուչ ՍԳր. Ոսկ. ես. վայելչութիւն ՍԳր. Կոչ. բարեվայելուչ Կղնկտ. Յհ. իմ. ատ. գեղեցկավայելուչ Պիտ. Փիլ. ակնավայել Ագաթ. § 775. խոտավայել Արծր. ծառայվա-յելուչ Մաքս. դիոն. նոր բառեր են թագա-ւորավայել, իշխանավայել, արքայավայել, անվայել, մարդավայել, վայելչագրութիւն, վայելչահասակ, վայելչակազմ ևն։-Արև-մըտեան գրականում զանազանւում է վայելել çjouir, վայելքը ստանալ», վայլել «seoir, սազ ղալ». վերջինիս հնագոյն օրինակն է վայլք Գնձ.։

NBHL (2)

Ոչ գիտէին զվայելն միանգամայն ընդ օգտիւ ոգւոցն կազմեալ պատրաստեալ։ Ե՛կ եւ վայելեսցուք. ո՛ վայել, որ զերկունս ցաւոց նիւթէ։ Զարարածոցս վայելն ի չափ ձգէ օրէնքն. (Փիլ. իմաստն.։ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. իմ.։)

Ուղղոց վայելէ օրհնութիւն (այսինքն օրհնելն զաստուած)։ Քեզ վայել է օրհնութիւն (այսինքն օրհնիլն) աստուած ի սիովն։ Տան քում վայել է սրբութիւն։ Քեզ իսկ վայել է։ Ոչ վայելէ անզգամի փափկութիւն.եւ այլն։


Վայր, աց, ից

s.

place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ու հլ.). ընդարձակ զարգացում կրած բառ է. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է՝ 1 «բացաս-տան, բնակութիւնից դուրս եղած տեղ, դաշտ, չմշակուած հող» ՍԳր. այս նշանակութիւնից են վայրաբնակ «դուրսը՝ բաց տեղ բնակած» Ա. մն. ժէ. 5, «գիւղացի» Մագ. վայրագ «անբնակ տեղեր ագանող, բացօթեագ (իբր յն. ἀγροιϰός) և բիրտ, վիրագ, վայրենի, գա-զանաբարոյ» Ծն. ժզ. 12, իե. 27, Փիլ. Պիտ. վայրագասուն «բացօթեայ տեղեր ագանող և ևնանող» Ագաթ. վայրասուն Մծբ. վայրի ՍԳր. վայրենի ՍԳր. Եւս. քր. (հմմտ. Ոսկ, յհ. ա. 15 «մարախ և մեղը ի վայրէ», որ ըստ Մտթ. գ. 4 ասւում է «մարախ և մեռո վայրենի»), վայրավատին Վեցօր. Ոսկ. ես. Սեբեր. իջավայր Ոսկ. մ. ա. 15. Եզն. հմմտ. նաև վիրագ.-2. «ընդհանուր առմամբ՝ որև-իցէ տեղ, տեղ» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Կոչ. որից վայրական «տեղական» Սեբեր. դաշ-տավայր Դտ. ա. 9. Բ. թգ. իգ. 31. բացա-վայր Վեցօր. շինավայր Ոսկ. ես. հեղեղա-վայր Նար. դիւրավայր Բրս. սղ. դժուարա-վայր Ճառընտ. լեռնավայր Յես. ժե. 48. միջավայր Վեցօր. ցայսվայր Բ. մկ. է. 42. Սեբեր. վայրաշարժ (նոր բառ.)-3. «մի փոքր ժամանակ» (տեղի գաղափարից ժա-մանակի գաղափարին անցնելու մասին տե՛ս ատեան բառի տակ). որից են վայր մի «մի քիչ ժամանակ» Հռութ. դ. I. Տոբ. է. 9. ժա. 14. առ վայր մի Փարպ. վայրիկ մի Տոր. և 3. Կոչ. վայրկեան Յես. ժգ. 22. Իմ. ժը. 12. Ղկ. դ. 5. Վեցօր. Ագաթ. Ոսկ. փիլիպ. (նոր բռականում ընդունուած է՝ արևելեան բար-բառով «seconde», արևմտեան բարբառով *minute». այս երկուսից ուղիղ է երկրորդը. հմմտ. Վեցօր. 118 «զմի մի ի 60 ժամուցն ի 60 վայրկենի հատանեն»). ցայնվայր «ցայնժամ» Եւս. քր. երկվայրկեան, վայրկե-նաբար, վայրկենական, վայրկենապէս (նոր բառեր).-4. «վարը, ցածը, տակը, ներքև». այս իմաստը յառաջանում է «հող, գետին» իմաստից. այսպէս ի վայր արկանել բուն նշանակում էր «գետին գցել», որից դարձաւ «ցած գցել». այս իմաստից ունինք գլխի-վայր Ագաթ. Եւս. պտմ. զառիվայր ՍԳր. վայրաձիգ Վեցօր. ընդվայրընկեցիկ Ոսկ. մ. ա. 1. վայրարկու «յետոյք» Տաղ. Շնորհ. վիպ. վայրագաւիթ Եզեկ. խէ. 1. վայրանկեալ Շնորհ. տաղ.-5. նիւթական ցածրութեան գաղափարին հետևում է բարոյական ստո-րութեան, հետևաբար նաև դատարկութեան և ունայնութեան գաղափարը. հմմտ. ի վայր արկանել «վար զարնել, գետին գցել, փխբ. աղարտել, անուանարկել» Ոսկ. յհ. բ. 3, ծ. ընդ վայր հարկանել «լքանել, երեսի վրայ թողնել» ՍԳր. վայրել «ցած թափել» Բուզ. (տե՛ս վայթել բառի տակ), «ցրուել» Եփր. մն. 491. վայրիլ «ցրուիլ, ցնդիլ (գաղափար-ները)» Եփր. համաբ. 212. որից ընդ վայր «ի զուր, պարապ տեղը» Եզն. Եւագր. Ագաթ. ոնդվայրաբոյս Ագաթ. վայրաբար Փիլ. լին, վայրապար ՍԳր. Կիւրղ. թգ. ընդվայրախօս Ոսկ. ես. ևն։

NBHL (2)

Ի վայրի դալարւոջ։ Գորգիաս զօրավար վայրացն։ Վասն ամրութեան վայրացն։ Աչք անմտի զվայրօք (ընդ ծագս երկրի) յածին։ Յո՛ր վայր եւ (յն. ու՛ր եւ) երթիցես։ Ի մի վայր միաժողով են։ Մինչեւ ցայս վայր (յն. ցայսր)։ Յայսմ վայրի (յն. աստ)։ Ցո՞ր վայր նեղութեանց հասանես։ Յայն վայր (մտածութեան) հայեցայ. եւ այլն։

Ոչինչ ընդ վայր ասացեալ է բան իմաստնոյն։ Իբրեւ զշուն անպիտան ընդ վայր հաջես. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Մի՛ զգրաւեալս արեամբ հզօրիդ անտես արարեալ՝ ընդ վայր կորուսաներ. Նար. ՟Ձ՟Գ։)


Վանգ

cf. Վանկ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Շմ. վանգ-վանգ «հեգել». օր. Այր-բեն-գիմը պրծալ ա, վանգ-վանգ ա սօրվում.

NBHL (1)

ՎԱՆԳ կամ ՎԱՆԿ. (պ. պանգ. լծ. եւ լտ. վօ՛գս) φθόγγος vox τόνος sonus. Հնչիւն. ձայն. բարբառ հնչեալ ո՛ր եւ է օրինակաւ, կամ գործեօք. ձան.


Վանդակ, աց

s.

network;
cage;
grate, gridiron;
grating;
window-blinds, persian;
lattice, trellis;
baluster, balustrade, railing;
balcony, terrace, belvedere;
cf. Զամբիղ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «թելից, ճիւղերից, չուանից, ուռուց, երկաթից հիւսուած որևի-ցէ բան. ինչ. ցանց, վարմ, ուռկան» ՍԳր. «կասկարայ» Ել. լ. 3. լէ. 16, «զամբիւղ, կո-ղով» Գծ. թ. 25, Բ. կոր. ժա. 33. «վանդա-կապատ, ճաղեր» Պտմ. աղէքս. «վերնատուն» Ճառընտ. Վրք. հց. (գրուած է վանդանակ Պտմ. աղէքս.), որից վանդակել «կապել» Եզեկ. իէ. 24, «զօրք հաւաքել» Բուզ. դ. 11 (այս բառը Հ. Գ. Նահապետեան, Բազմ. 1906, 398 ուղղում է բովանդակել), «կողովի մէջ դնել» Ճառընտ. վանդակագործ ՍԳը. վանդա-կակապ Ա. մկ. զ. 37. Եփր. մն. 469. ունինք նաև հրավանդ «կրակի կասկարայ» Նորա-գիւտ բ. մնաց. դ. 16, որ ցոյց է տալիս թէ պարզ արմատն է վանդ «կապել կամ հիւ-սել»։

NBHL (1)

δίκτυον rete, reticulum. (որպէս գործի վանդելոյ՝ թակարդելոյ պատելոյ պաշարելոյ. լծ. եւ պ. պէնտ ). Ցանց. վարմ, ուռկան. եւ Ամենայն ուռկանաձեւ կամ կասկարայաձեւ կազմած երկաթի՝ կամ փայտեղէն, հիւսուած չուանեալ, կամ յապաւանդակէ, եւ ի տերեւոյ, յոստոց. եբր. սէպէգա, րէշթ. թ. շէպէգի, թօր, աղ.


Վաշխ, ի, ից, ոյ, ու, ուց

s. adv.

usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვისხი վասխի, (ვახმი վախ-շի «ապօրինի տոկոս», ვახხება վասխեբա «փոխ տալ, դրամը տոկոսի դնել», სავახმე ռավախշն «պարտք», მოვახმე մովախշե, მე-ვახϑე մեվախշե «վաշխառու», ვასხებითი վասխեբիթի «փոխադարձ»։

NBHL (4)

Առաքինի մայրն ձայնէր, վա՛շ լիցի ո՛վ մանկունք. վա՛շ քա՛ջքդ ինձ, վա՛շ անմարմինքդ գրեթէ ի մարմնի, վա՛շ վերակացուք օրինացն, եւ իմոյ ալեացս. (Ածաբ. մակաբ.։)

Վա՛շ զօրութեան հոգւոյն սրբոյ. (Ոսկ. գծ.։)

Զօրաւորն զտկարն այպանելով՝ ասէ, վա՛շ քեզ, վա՛շ զիմ կռուակիցս. (Լմբ. սղ.։)

Վաշխ եւ տոկոսիս։ Մի՛ տացես եղբօր քում արծաթ վաշխիւ։ Վաշխ եւ նենգութիւն։ Ի վաշխից եւ ի չարեաց։ Ի տոկոսեաց եւ ի վաշխից։ Ժողովել վաշխս ի վերայ վաշխից.եւ այլն։


Վաշտ, ից, ուց

s.

battalion.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ու հլ. (յետնաբար ի հլ.) «մի դրօ-շակի տակ եղած մի խումբ զօրք» Բուզ. Խոր. որից վաշտանալ «վաշտերի բաժա-նուել» Ագաթ. վաշտիկ «զինւոր» Օրբել. վաշտկան «զինւոր» Բուզ. 198. Խոր. Բ. խզ. վաշտկութիւն Յհ. կթ. առ լեհ.։

= Փոխառեալ պէտք է լինի պհլ. *vašk «զօրագունդ» նշանակող մի բառից. այսպի-սի բառ չէ աւանդուած իրանեան գրականու-թեան մէջ, բայց կայ պհլ. gast (հինը vašt) «դարձած», vaštan «դառնալ», որ իրանեան rt>št ձայնափոխութեան հիման վրայ լա-ռաջանում է vartītan, gartītan «դառնալ», vartisn, gartišn «պտոյտ, շրջան», սանս. vart, vartate «դառնալ», պրս. [arabic word] gar-dīdan «դառնալ, շրջագայիլ, պտուտկիլ», [arabic word] gāštan «դարձնել», [arabic word] gardana> գրտնակ (=լտ. verto «դարձնել», հին բար-ձըր գերմ. werdan, գերմ. werden «դառնալ, լինել», ռ. вepηeть «դարձնել, պտտցնել, շրջել, ծակել», вepηeл «շամփուր», լիթ. verčiu, versti «դարձնել» ևն) բառից։ Բոլորի արմատն է հնխ. vert-«դառնալ, դարձնել» (Pokorny 1, 274, Horn § 886)։ Առհասա-րակ «խումբ» նշանակող բառերը կապ ունին «բոլորակ» գաղափարի հետ. ինչ. գունդ, պար, գումարտակ, ճամբար («մանեակ. 2. բանակ» <պհլ. čambar «շրջանակ»), տճկ թօփ, լտ. circulus, ֆր. cercle, ռուս. круrъ, коужокъ, որոնց հետևողութեամբ նաև աշխ. շրջան «կլորակ, բոլորակ. 2. խումբ մար-դոց»։-Աճ.

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვამტი վաշտի «ձիաւոր զինւոր, հեծեալ» Օր. իա. 1։

NBHL (2)

Նախարարութեանցն գունդք, եւ միանգամայն զօրականացն վաշտք։ Ոյք միանգամ անազգիք էին ի վաշտս, եւ անձամբ երեւելիք. (Խոր. ՟Բ. 57. 61։)

Գունդ զօրաց առանձին դրօշու. որ եւ ԴՐՕՇ ասի. պէօլիւք ... իբր յն. σπείρα, λόχος cohors եւ այլն. (լծ. եւ վէքսի՛լլում, որ է դրօշ).


Վառ, ի

adj. s.

ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Բոլորովին նոյն է հնչում կամիս. war «վառել» բառի հետ. բայց ըստ որում հյ. նախաձայն վ-ով բառերը ընդհանրապէս բնիկ չեն, ուստի և վառել պիտի լինի փո-խառութիւն կամ կամիսական ընտանիքից և կամ իրանեան համազօր մի բառից։ Կա-միս. war «վառել» բառին նման են հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varú «տա-քութիւն», լիթ. virti, լեթթ. vir't «եփել», ռուս. варить «եփել», вapeнie «եփում, եփ, կերա-կուր», bap «խորշակ, եռացած ջուր, արե-գական տաքութիւն» ևն։ Այս բառերը ոմանք դնում են առանձին հնխ. ver «եփել» արմա-տի տակ, ուրիշներ հնխ. ver «խոնաւութիւն, թաց» արմատին են միացնում, իբր թէ ջրի հոսելու, բխելու, եռալով դուրս ժայթքելու ռառափարիզ (Berneker 334, Boisacq 729, Pokorny 1, 268-9)։-Աճ.

ՆՀԲ լծ. հուր, այրել, յն. πῦρ, լտ. uro, ardens։ Lag. Urgesch. 241 հսլ. wariti «եփել»։ Pictet 2, 263 պրս. war, wa-razm. warāγ և հսլ. wariti «եփել» ևն։ Տէրվ. Altarm. 51 օր, վաղ ևն բառերի հետ՝ կցում է սանս. uš «այրել», uša «փայլուն» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 27 սանս. vīra «պղպեղ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 262 հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varu «տա-քութիւն», լիթ. virti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ Տէրվ. Նախալ. 106 հնխ.

NBHL (2)

Զգարնանաբեր ծաղկանոցաց բերեալ զնմանութիւն վառ ի վառ գունովք։ Զօրէն վառ ի վառ գունով զգիրսն երեսացն պայծառացուցանէի. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Զ։)

Եկա՛յք նոր մեք զուարճացեալ վառ ի վառ վառեալ տիպ ծալ ի ծալ թըփոյն տերեւ յօրինեսցուք. ծիր ծիրայնւոյ վառ ի վառեալ զդէմս. (Նար. տաղ.։)


Վառ

s.

standard, banner;
purple, royal mantle, veil, tulle, gold brocade, royal robes. adj. mus. grave;
bass;
— ձայն, the sixth metre in the Armenian hymnal;
cf. Խաչվառ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Բոլորովին նոյն է հնչում կամիս. war «վառել» բառի հետ. բայց ըստ որում հյ. նախաձայն վ-ով բառերը ընդհանրապէս բնիկ չեն, ուստի և վառել պիտի լինի փո-խառութիւն կամ կամիսական ընտանիքից և կամ իրանեան համազօր մի բառից։ Կա-միս. war «վառել» բառին նման են հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varú «տա-քութիւն», լիթ. virti, լեթթ. vir't «եփել», ռուս. варить «եփել», вapeнie «եփում, եփ, կերա-կուր», bap «խորշակ, եռացած ջուր, արե-գական տաքութիւն» ևն։ Այս բառերը ոմանք դնում են առանձին հնխ. ver «եփել» արմա-տի տակ, ուրիշներ հնխ. ver «խոնաւութիւն, թաց» արմատին են միացնում, իբր թէ ջրի հոսելու, բխելու, եռալով դուրս ժայթքելու ռառափարիզ (Berneker 334, Boisacq 729, Pokorny 1, 268-9)։-Աճ.

ՆՀԲ լծ. հուր, այրել, յն. πῦρ, լտ. uro, ardens։ Lag. Urgesch. 241 հսլ. wariti «եփել»։ Pictet 2, 263 պրս. war, wa-razm. warāγ և հսլ. wariti «եփել» ևն։ Տէրվ. Altarm. 51 օր, վաղ ևն բառերի հետ՝ կցում է սանս. uš «այրել», uša «փայլուն» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 27 սանս. vīra «պղպեղ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 262 հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varu «տա-քութիւն», լիթ. virti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ Տէրվ. Նախալ. 106 հնխ.

NBHL (2)

Զգարնանաբեր ծաղկանոցաց բերեալ զնմանութիւն վառ ի վառ գունովք։ Զօրէն վառ ի վառ գունով զգիրսն երեսացն պայծառացուցանէի. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Զ։)

Եկա՛յք նոր մեք զուարճացեալ վառ ի վառ վառեալ տիպ ծալ ի ծալ թըփոյն տերեւ յօրինեսցուք. ծիր ծիրայնւոյ վառ ի վառեալ զդէմս. (Նար. տաղ.։)


Վաստակ, ոց

s. adj.

work, labour, toil;
pains, trouble, fatigue;
merit, worth, service;
profit, gain, earnings;
tired, fatigued;
— ծառայութեան, service rendered;
— ձեռաց, handiwork;
— արքունի, military service;
գիրք —ոց, Geoponics;
— առնել, to tire, to fatigue, to weary;
— լինել, to labour, to work, to toil, to work hard, to strive, to fatigue or tire oneself with, to be fatigued or tired.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ոհլ. (իսկ ժղ. բ. 19, Բ. կոր. ժ. 15, ժա. 23 ունին ի-ա հլ.) «աշխատութիւն, յոգնութիւն, գործ» ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ. Փարպ. «շահ, աշխատութեան բերած վարձ. քը» Վեցօր. «յոգնած» Յուդթ. ժգ. 2. որից վաստակել «յոգնիլ, ձանձրանալ» ՍԳր. Ա-գաթ. վաստակ լինել «յոգնիլ, աշխատիլ» Ես. խե. 14, խէ. 15. վաստակաւոր ՍԳր. Վեցօր. Ագաթ. վաստակասէր Ոսկ. բ. տիմ. Եւագր. Բուզ. վաստակակից Ա. կոր. ժզ. 16. Վեցօր. վաստակաբեկ Ագաթ. զուրավաս-տակ Ագաթ. դժուարավաստակ Ոսկ. յհ. ա. 17. ծովավաստակ Ագաթ. մեծավաստակ Ոսկ. մ. ա. 1. նախավաստակ Բուզ. սնա-վաստակ Ագաթ. կիսավաստակ «կիսովի բաժնեկից ընկեր» Մխ. դտ. 432։

NBHL (2)

Կերակրեաց ի վաստակէն հօր իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Երջանիկք գտցին ամենեքին, որ միանգամ զհոգեւոր շահսն առաւել համարեցան քան զվաստակ անցաւոր իրաց աշխարհիս. (Վեցօր. ՟Գ։)


Վատ, աց

adj. s.

bad, wicked, vile, low;
cowardly, weak, pusillanimous, dastardly, craven-hearted, unmanly, poor-spirited or mean-spirited;
idle, lazy, slothful, sluggish;
damage, loss, hurt, ruin, misfortune;
— անուն, infamy, brand of infamy;
— արանց, the most cowardly of men, the basest of wretches.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «գէշ, չար» Ծն. լէ. 17. Բ. մկ. է. 34. Ագաթ. Եփր. թգ. «անպիտան, ծոյլ, անարի, թոյլ» ՍԳր. Եղիշ. Փարպ. Խոր. որից վատիլ «կու-րանալ, աչքի լոյսը խաւարիլ» ՍԳր. Ոսկ. տիտ. Վեցօր. վատանալ «դանդաղիլ, ծուլա-նալ» Դատ. ժը. 8. Ոսկ. Եզն. վատախոռ հուրդ Օր. լբ. 31. Բուզ. Մծբ. Փարպ. վատա-մտիլ (չունի ՆՀԲ) Ոսկ. փիլ. 356. վատամահ Կիւրղ. թգ. վատշուէր (տե՛ս շուէր). վատա-կոխ «վատ ճանապարհ, որ ցեխոտ լինելով՝ անցնելը դժուար է» Կղնկտ. հրտր. Շհնզ. Ա. էջ 165 (հրտր. Էմ. 53 ունի վարակոխ). վա-տանշան Բուզ. Կոչ. Ոսկ. վատանուն Կոչ. Եզն. վատարի Եւագր. 333. վատասիրտ ՍԳը. Եւս. քր. ևն։ Նոր բառեր են վատաբանել, վատահամբաւ, վատատես։ Նոր գրականի մէջ արևելեանը գործածում է սովորական «յոռի, գէշ» նշանակութեամբ, իսկ արևմտե-անը «փոքրոգի, վատասիրտ, läche»։

NBHL (1)

Գնդի որոյ զօրագլուխ վատ է, գնդին լաւ լինել չէ հնար։ Չընտրել զլաւն ի վատթարէ, զքաջն ի վատէն. (Փարպ.։)


Վար

s. prep. adj.

tillage, ploughing, tilth, husbandry;
ploughed land;
culture;
use, employment;
down, below;
common;
—ս վարել, հարկանել, ցելուլ, կակղել, to plough, to furrow, to dig, to cultivate land;
ի — առնուլ, արկանել, to use, to make use of, to practise, to exercise;
ի — երկոց մտանել, to apply oneself to work, to labour;
ի — տալ, to lend, to loan.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«հողը հերկելը, վարուցան կամ հեր-կած հող» Ծն. խե. 6. Ագաթ. Պսկ. ես. և մ. Վեցօր. «գործածութիւն, կիրառութիւն» Փիլ, Լմբ. (մանաւանդ ոճերի մէջ՝ ի վար արկա-նել, ի վար առնուլ, ի վար տալ «գործածել» Պիտ. Փիլ. Նիւս. կազմ.), «կեանքի ընթացքը, կեանք» (ու հլ. և միայն անեզաբար) Յոբ. է. I. Ա. պետ. բ. 12. Ոսկ. մ. բ. II. Եւս. պտմ. որից վարել «հերկել, մշակել» ՍԳր. Ագաթ. «քշել, տանիլ» ՍԳր. «ուղղել, ղեկա-վարել, գործը առաջ տանիլ» ՍԳր. Եզն. «ապ-րիլ, կեանք անց կացնել». Ա. կոր. է. 31. Ա. տիմ. բ. 3. «գործածել, հետը այնպէս շար-ժիլ» Եւս. քր. «վռնտել, դուրս քշել» Տաթն. ամ. 424. վարելիք «ձիու սանձը» Ոսկ. եբր. 564. վարիչ ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Եւս. քր. վար-չաւոր Ոսկ. բ. կոր. ժէ. վարչապետ (նոր բառ). վարուն «բանուկ ճանապարհ» Առակ ժե. 20. վարոց Սոկր. Յհ. կթ. վարոցաւոր Ոսկ. մ. ա. 23. գ. 13. խաչագլուխ վարոց «եկեղեցական մի սպաս» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 81. վարոցել «ծեծել» (չունի ՆՀԲ) Վրք. և վկ. Բ. 313. վարոտել «բոլորն էլ քշել» (նո-րագիւտ բառ) Սիւն. քեր. 213. վարնորդ «վարուցանք անող» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 234. կառավար ՍԳր. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. բըո-նավարել Ագաթ. գերեվար ՍԳր. գիշերավար ՍԳր. Կոչ. գործավար ՍԳր. զօրավար ՍԳր. ժողովրդավար Կոչ. ամբոխավարութիւն (նոր բառ). իշավար Ոսկ. Վեցօր. խառնա-վար Կոչ. 415. խոշորավար Եւագր. մարոա-վար «մարդածախ» Եզեկ. լզ. 13, 14. Եփր. յես. ևն ևն։ Բոլորի հիմնական նշանաևու-թիւնն է «քշել»։ Իմաստների զարգացման համար հմմտ. լտ. colo «մշակել. 2. ապրիլ» (ինչ. colere agros հող մշակել, colere vi-tam կեանք վարել, ապրիլ), թրք. surmek «քշել. 2. մղել. 3. դուրս վտարել. 4. աքսո-րել. 5. հերկել, հող վարել. 6. տևել. 7. բուսնիլ, աճիլ» (որից surgún աքսորեալ, suru հօտ, surúnmek թշուառ կեանք վարել, suruǰi ձիապան, surtúk դատարկաշրջիկ ömr surmek լաւ կեանք վարել, լաւ ապրիլ։ = Իրան. vaδ-«վարել, քշել» ձևից, որ թէև յետոյ կորած է, բայց կայ զնդ. vāδayeiti «վարել, քաշել, քաշ տալ»։ Պատկանում է

հնխ. vedh-«վարել, քշել, տանիլ, առաջ-նորդել» արմատին, որի այլ ժառանգներն են հիռլ. feϑim «վարել, առաջնորդել», կիմր. ar-weddu «վարել, բերել», լիթ. vedu, հպ-րուս. weddē, լեթթ. vedu, հսլ. veda, vesti «տանիլ, առաջնորդել», ռուս. водить «ա-ռաջնորդել, տանիլ», воeводa «զօրավար», водитель «վարիչ», вeдeнie «տանելը», no-вeдeнie «վարք»։ Նոյն արմատը հենց նա-խալեզուեան շրջանում նշանակում էր նաև «ամուսնանայ». այն է «կին տուն տանել». որի շարունակութիւնն են՝ հռուս. водить жeнy «ամուսնանալ», նաև հսլ. yeϑa «ա-մուսնանալ». լիթ. veϑù, կիմր. dy-weϑϑio «ամուսնացնել», զնդ. vaδrya «կարգելու աղջիկ», vaδū «կին, հարս», սանս. vadhն «հարս», լեթթ. vedama «հարս», ինչպէս նաև յն. ἔδνον «օժիտ», հբգ. widomo, գերմ, witthum «օժիտ, տուայր», widmen «ձօնել» (Pokorny 1, 255, Trautmann 344, Boisacq 215)։ Նոյն արմատը կայ նաև ուգրօ-ֆին-նական լեզուախմբի մէջ. հմմտ. ֆինն. vetä, էստն. veda, մորդ. vád'a, չերեմ. būd-հունգ. väzä-, բոլորն էլ նշանակում են «վա-րել, քաշել, տանիլ» (Szinnyei, Finn-ugr. Sprachviss. էջ 21)։-Աճ.

ճառով մերժում է Pedersen, Նպաստ 3 և հայերէնի նախնական նշանակութիւնը դնելով «հերկել», կցում է արօր, հարա-նունք բառերին, իբր ar-«հերկել» ար-մատից՝ up-մասնիկով՝ *up-ar->վար։ Scbeftelowitz BВ 29, 42 յն. ερύω «քա-շել», լիթ. varau «վարել» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 401, 403 սումեր. bar «վարել», 424 թթր. bar, var «եր-թալ, դիմել», չաղաթ. bariš «կերպ». bariq=օսմ. barq «տուն»։ Uštir, Wörter u Sachen 3, 206 վարք=յն. δπαρ «ոչ-երազ, իրականութիւն», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 346 պրս. [arabic word] varz «գործ» բառից։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 254 fερύω «քաշել», ալբան. veri «ակօս», լտ. urvus (իմա՛ urvum, ur-bum) «մաճ»։ Նոյնը IF 33, 142 վարոց կցում է լեթթ. varša «արմատի ընձիւդ» բառին, որ յիշում է և մերժում Pokor-ny 1, 289։ Պատակահան նմանութեւն ունի արաբ. ❇ var «քշել, վանել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 62)։-Վերի մեկնութիւնս Meillet (նամակ 1925 թ. փետր. 12) համարում է կարելի, բայց ոչ ապահով։ Nyberg, Hilfsb. 2, 233, վարք փոխառեալ է դնում պհլ. varišn «վարմունք, կենցաղավարութիւն» բա-ռից։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. არტავარი արտավարի (<հլ. արտավար) «7 փթանոց չափ». տե՛ս նաև զօր բառի տակ։

NBHL (3)

Վարս վարեալս ցելեալս կակղեալս։ Որք զկոկորդացեալ ոգիսն կակղիցեն, եւ վար (կամ ի վար) երկնաւոր սերմանն պատրաստիցեն։ Որպէս հարօր ի վար, կամ դեղադիր ի դեղոցի։ Վարն ու աշխատութիւն մշակացն անօգուտ էր. (Ագաթ.։ Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։ Յհ. կթ.։ Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)

Չիք իբրեւ զեզն ի վար լծոյ. եւ էշ տկարանայ եւ մաշի. (Եփր. օրին.։)

(լծ. յն. արու՛րա, արօդրի՛ասիս. լտ. արա՛ցիօ ). ἁροτρίασις aratio. Արօրադրութիւն. հերկագործութիւն. ցանումն սերմանեաց. եւ տեղին հերկեալ. վարուցան.


Վարազ, աց

s.

wild-boar;
boar;
— խանչէ, the grunts;
ժանիք —ի, razors.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա, ու հլ. «արու վայրի խոզ» Ագաթ. Եզն. 66, 148. Բուզ. Խոր. Փիլ. որից վարազագիր Բուզ. վարազաթև Վեցօր. 170. Եփր. թգ. 358. վաքազախառն Բ. մկ. ժ. 11. վարազանալ «կատղիլ» Եզն. վարազօրէն Բուզ. երբեմն առնւում է «մեծ, հաստ» իմաս-տով. ինչ. վարազաջեղք «հաստ ջիղեր» Մծբ. վարազափողոց «լայն փողոց» Պտմ. աղէքս.։

NBHL (1)

Վարազս եւ առիւծս։ Որպէս վարազացն ատամունք, զմիմեանս սրէին։ Իբր ատամունքն վարազին՝ բանիւ զիրեարըս սըրէին։ Ըստ օրինակի վարազացն ի վերայ սրոյն մղեցաք զանձինս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ածաբ. մակաբ.։ Շ. եդես.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։ տե՛ս եւ Ագաթ.։ Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 38։)


Սան, ուց

cf. Սանական.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ու հլ. «իբր զաւակ ձեռքի տակ սնուցած ու մեծացրած տղայ» Բուղ. Մծբ. Ագաթ. Եղիշ. «կնքահօր կնքած մանուկը» Կանոն. Շնորհ. ընդհ. որից սանական «որ-դեգրեալ, որդիացեալ» Ագաթ. սանակից կա-նոն. սանահայր, սանամայր Գնձ. Մեձ--

NBHL (2)

ՍԱՆ. Հոգեւոր որդի յաւազանէ՝ կնքահօր կամ կնքամօր։ (Շ. ընդհանր.։ եւ Կանոն.։)

Կաթսայ յեռանդան. լռեցից զսանն տիտանեան. ոչ զանց արարից զմեստրեմեանն սանէ. բայց ե՛կ դու առ աստուածային սանսն օրինաց։ Մեծ քան զսանսն թեսպասդեան, մտկաւասար է եւ սանին ափռոդիտեայ. լռեալ ի սանցին. (Մագ. ՟Լ՟Ը. ՟Հ՟Է։)


Սան, ից

s. chem.

kettle, boiler, caldron, saucepan, stewpanchem. still, cucurbite;
— պապենի, Papin's digestor, athanor, digesting-furnace.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ու հլ. «իբր զաւակ ձեռքի տակ սնուցած ու մեծացրած տղայ» Բուղ. Մծբ. Ագաթ. Եղիշ. «կնքահօր կնքած մանուկը» Կանոն. Շնորհ. ընդհ. որից սանական «որ-դեգրեալ, որդիացեալ» Ագաթ. սանակից կա-նոն. սանահայր, սանամայր Գնձ. Մեձ--

NBHL (2)

ՍԱՆ. Հոգեւոր որդի յաւազանէ՝ կնքահօր կամ կնքամօր։ (Շ. ընդհանր.։ եւ Կանոն.։)

Կաթսայ յեռանդան. լռեցից զսանն տիտանեան. ոչ զանց արարից զմեստրեմեանն սանէ. բայց ե՛կ դու առ աստուածային սանսն օրինաց։ Մեծ քան զսանսն թեսպասդեան, մտկաւասար է եւ սանին ափռոդիտեայ. լռեալ ի սանցին. (Մագ. ՟Լ՟Ը. ՟Հ՟Է։)


Սանդարամետ, ից, աց

cf. Սանդարամետք;
cf. Սանդարամետային.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «երկրի խորագոյն անդունդները, ստորերկրեայ վիհ» Եզեկ. լա. 16. Ագաթ. Վեցօր. էջ 14, 16. Կոչ. Եփր. թգ. 384. «դը-ժոխքի իշխանը, սադայէլ» Յհ. կթ. Շնորհ. Շար. որից սանդարամետական «ստորեր-ևոեայք, անդնդային ոգիներ, մեռելները» Փիլիպ. բ. 10. Ադաթ. Մծբ. սանոարամե-տային Պտմ. աղէքս. Կեչառ. աղէքս. սան-դարամետապետ «դժոխքի իշխանը» Կոչ. 97, խոր. (կամ կրճատ՝ սանդարապետ Կոչ. այլ ձ.), սանդարապետական Եփր. փիլիպ. 158. Նոյն է և բառիս աւելի հին ձևն է ներկա-յացնում սպանդարամետ «Դիոնիսոս կամ Բաքոս դիք շուայտութեան» Բ. մկ. զ. 7. Ար-ծր. ա. 3 (Երկիր պանդոկի՝ ապանդարամետ աստուած է), որից սպանդարամետական «բաքոսական» Բ. մկ. զ. 7։-Ալիշան, Հին հաւ. էջ 311 արմատը դնում է *սանդար(ք) «խոր վիհ, անդունդ, դժոխք», որ իբրև գո-յութիւն ունեցող բառ կրկնում է Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 586 սանդարք «դժոխք» (ջըն-ջելի)։

NBHL (2)

Պատուանդան ոտից նորա երկիրս է, այլ հասու է զօրութիւն նորա մինչեւ յանդունդս սանդարամետի. (Կոչ. ՟Ղ։)

Երկիր բնութեամբ զստորին կողմն սանդարամետաց ունի։ Ի ներքոյ ընդարձակ սանդարամետացն երկրի. (Վեցօր. ՟Ա։)


Սանձ, ուց, օք

s. fig. mech.

bit, curb, bridle, rein, snaffle;
check, curb;
— զօրութենաչափ, dynamometrical brake, friction-brake;
—ս դնել, to put a check upon, to curb, to put a term to;
—ս արկանել, cf. Սանձեմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի, ի-ա, ու հլ. «երասանակ» ՍԳր. Վեցօր. 123. Բուզ. Եփր. պհ. որից սանձել Ագաթ. սանձահարել Յկ. ա. 26, գ. 2. Եզն. Կիւրղ. ղկ. սանձակոտոր Եւս. պտմ. սան-ձաբեկ Կանոն. անսանձ Փիլ. ոսկեսանձ π. եզր. գ. 6. Ոսկ. մ. ա. 20. դժուարասանձ Նիւս. կուս. ինքնասանձ Պրոկղ. յյտն.։


Սատակ

adj.

simple, single;
unadorned;
— սպիտակ, quite white;
— մարդ զքրիստոս ասել, to declare our Lord a mere man.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

= Պհւ. *sātak ձևից, որ թէև չէ աւանդ-ուած, բայց կան պրս. ❇ [arabic word] sāda «պարզ, անխառն, զուտ, միայն», միջին պարսկերէ-նից փոխառութեամբ՝ վրաց. სადაგი սա-դագի «պարզ, հասարակ, լուր օր», և նոր պարսկերէնից՝ թրք. sade «անխառն, միայն, սոսև», քրդ. sade «պարզապէս»։ Պրս. sāda ձևից փափկացած եմ համարում՝ թրք. saya, որից էլ հյ. սայայ (տե՛ս առանձին), Ղրբ. սա՛յա։ Այս կարծիքս հաստատում է այն՝ որ մինչ Ղրբ. ասւում է սայա թուղթ (վրան չգրուած պարզ թուղթ), Գոր. ասւում է սա՛-ռա թուղթ։ Հմմտ. նաև Ղրբ. սայա՛սէրտ = Գնձ. սըյա՛սէրտ, որ ճիշտ պրս. ❇ sādadil «պարզասիրտ» բառն է։-Հիւբշ։ 236։

«դի, դիակ». արմատ առանձին անգործածական, գտնւում է միայն նոր գա-ւառականներում. որից սատակել «ապակա-նել, բնաջինջ անել, չարաչար մահով սպա-նել» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Վեցօր. սատակա-մահ Բ. մկ. թ. 29. Ոսկ. ես. սատակիչ ՍԳր. Եղիշ. սատակումն ՍԳր. ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. ստա՛կիլ, Գոր. Ղրբ. ըստա՛-կէլ, Ախց. Կր. Մկ. Շմ. սատկիլ, Երև. Մրղ. սատկէլ, Ջղ. Վն. սատկել, Ալշ. Խրբ. Մշ. Ռ. Սեբ. սադգիլ, Սչ. սադգել, Ննխ. սադգէլ, Տփ. սա՛թկիլ, Հմշ. սադգուշ, Պլ. սաթգիլ, Զթ. սադգիլ, սmդգիլ, Հճ. Սվեդ. Տիգ. սmդգիլ, Ասլ. սա՞գիլ, թրքախօս հայերից՝ Ատն. սադ-գիլ օլմաք «սատկիլ»։ Նոր բառեր են սատ-կուկ, սատկոց, սատկոտիլ ևն։ Այս բոլորը գործածւում են վատ իմաստով և յատկապէս անառունների համար. բայց այսպէս չէ հևն հայերէնում, ուր միայն «չարաչար տանջան-քով մեռնիլ» նշանակութիւնն ունի. հմմտ. «Արդ ե՛կ է՛ջ առ իս և մի՛ հեղգար. և բնա-կեսցես յերկրիս Գեսեմ՝ յԱրաբիա և եղիցես մօտ առ իս... զի մի՛ սատակիցիս դու և որ-դիք քո» (ասում է Յովսէփը իր սիրելի հօր Յակոբ նահապետին) Ծն. խե. 9-11. Քա-հանայք իմ և երիցունք իմ աստէն ի քաղա-քիս սատակեցան. Ողբ. ա. 19։

NBHL (1)

Կանոն փրկչական պատկեր օրհնելոյ. եթէ սատակ դեղով է (այսինքն պարզ ներկով). անկար է լուանալ. տեառնագրէ (մեռոնաւ) յայն տեղի՝ ուր դեղն հաստատագոյն է. (Մաշտ.։)


Սատար, աց

s.

workman, artisan, operative;
labourer, husbandman;
weaver, help, succour, aid;
helper, assistant, auxiliary;
fellow;
cause, author;
— պատմութեան, additional professor of history;
— լինել, cf. Սատարեմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «գործող, գործաւոր, մշակ» Ա. մկ. գ. 6. Ոսկ. մ. բ. 7 և ա. թես. Մծբ. էջ 340. «ոստայնանկ, ասրառոռծ» ես. լը. 12=Ոսկ. ես. 239, 241. Պղատ. օրին. «ձեռնտու, օգնական» Բուզ. Եղիշ. Փարպ. «օգնութիւն, նպաստ, առիթ, պատճառ» Մծբ. Փաոպ. Խոր. որից սատարել «օգնել, օգ-նաևան լինել» Ագաթ. Փարպ. Խոր. սատա-րութիւն «օգնականութիւն» Ագաթ. Եղիշ. «ոստայնանկութիւն» Պղատ. օրին. անսա-տար Ոսկ. կող. ժբ. (ուղղել անկատար)։

NBHL (2)

Ամենայն սատարք անօրենութեան խռովեցան. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 6։)

Ոստայնս ոչ յոլովագոյնս (ձօնել), քան եթէ ներամսեայ գործ միոյ սատարի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)


Սար, ից, ոց

s.

height, eminence, top, summit, peak;
cape, promontory, point;
սարք, furniture, moveables, equipage;
harness;
all that follows, rest.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Ղրր. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ջղ. Շմ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. սար, Մրղ. սառ, Ագլ. սօր «լեռ»։-Նոր բառեր են սարւոր, սարաչափ, սարապարան-սարեցի։-Սրա՞ն պէտք է կապել, թէ պրս. նոր փոխառութեամբ պէտք է մեկնել Ղրբ. սար «գորգ գործելու կամ ջուլհակի ոստայնի ամենաբարձր գերանը», որից և սարագաթայ, սարավայր։

NBHL (1)

Զօրք իւրեանց դատարկք թափուրք ի սարուց պատերազմէ։ Վասն զի սարք պատերազմին պաշտոնեայք նոցա ունէին։ Ազգի ազգի ստացուածովք, եւ սարօք պատերազմին. (Ուռհ.։)


Վարձ, ուց

s. mar.

stipend, salary, hire, pay, wages;
emoluments, perquisities;
retribution, recompense, payment;
letting out on hire, hiring, renting;
—ք տան, rent, house-rent;
— բժշկի, physician's fees;
cf. Նաւ;
տուն ի —ու տալի, house to let;
—ս արկանել, դնել, to contract, to make an agreement, to agree;
ի —ու ունել, առնուլ, to rent, to farm, to hire;
to freight, to charter;
ի —ու տալ, to let on hire, to let out, to lease;
ի —ու ունել զտուն, to rent a house;
հատուցանել զ—ս տան, to pay house-rent;
տալ զարծաթ ի —ու, to put out money to interest;
արժանի է մշակն —ու իւրոյ, the labourer is worthy of his hire.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ու հլ. «աշխատութեան փոխարէն տրուած վճարք, պարգև» ՍԳր. Եղիշ. որից ի վարձու ունել «վարձքով բռնել» ՍԳր. վարձս արկանել «գին կտրել» Մտթ. ի. 2. վարձել ՍԳր. Եփր. մն. Սեբեր. վարձահա-տուი Կորիւն. վարձանք «վարձատրութիւն» Զենոբ. էջ 20. «փեսայի տուած օժիտը հար-սին» ՍԳր. Կոչ. 224. «սխուր, շնութեան գին» Միք. ա. 7. վարձաւր կամ վարձոտր Տոբ. և 5. 17. Եւաղր. վարձկան ՍԳր. վարձկա-նագրիչ Բուզ. դ. 8. վարձկանութիւն Եւս. քր. նախավարձել Մծբ? Նոր բառեր են օրավարծ, աշխատավարձ, վարձակալ, տողավարձ։

NBHL (1)

Վարձք քո բազում եղիցին յոյժ։ Ետ ինձ աստուած զվարձս իմ։ Վարձք մարդկան։ Վարձք անասնոց։ Կալցի վարձս հաւատարիմ։ Եւ ոչ վարձուց ակն կալան սրբութեան։ Եղեւ զերկեամ մի բովանդակ իւրով վարձու։ Ուխտք վարձուց վարձկանաց։ Տայ վարձս հոմանեաց իւրոց։ Զարծաթ իւր ի վարձու ոչ տայ կամ տացէ։ Եկին առ նա զօրք բազումք ի վարձու։ Արուայիկս բազումս ածեալ է ի վարձու յօգնականութիւն իւրեանց։ Կացուցին ի վարձու քարահատս եւ հիւսունս, եւ այլն։ Վարձուց ակնկալութիւն ի տեառնէ է։ Իբրեւ անմահից հատուցանէ մեզ զվարձս վաստակոց մերոց. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։)


Սոյն, սորին, սմին, սովին

pron. adv. conj.

this, that, be, self, the same;
զսոյն հետայն, cf. Այսուհետեւ, cf. Յայսմ հետէ;
զ— հետայն, afterwards, soon, shortly, directly;
ի —, immediately;
սմին իրի or վասն, for this reason.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(հուոմւում է սորին, սմին, սովին կամ սովիմբ, սոքին, սոցին, սոցուն կամ սոցունց, սոքիմբք, սոքումբք կամ սովիմբք) «նոյն այս, էլի այս» Եւս. քր. Խոր. Եղիշ. որից սոյնպէս ՍԳր. սոյն օրին «այսօր իսկ» Հռութ. գ. 18. սոյն օրինակ Գ. մկ. զ. 24. Եւս. քր. և պտմ. Ագաթ. Բուզ. զսոյն հետայն Նիւս. բն. Դիոն. ածաւ.։

NBHL (2)

Ոչ դադարէ այրն, թէ ոչ կատարէ (կամ եթէ ոչ կատարեսցէ) սոյնօրին զբանն. (Հռութ. ՟Գ. 18։ 4)

ՍՈՅՆՕՐԻՆ. մ. σήνμερον hodie. Այսօր, ի սմին աւուր.


Սոնոպրի

s.

pistachio-tree.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(գրուած նաև սնովպար, սի-նոպրի, սոնոպար, սնօպար, սօնապարենի) «փիճի ծառը, pinus» Օրբել, հրտր. Էմինի էջ 304 (սնոպար մայրափայտ). Վստկ. 42, 58, 107. Լծ. փիլ.-բառս սխալ գրչութեամբ եղել է նոպարենի (ՀԲուս. § 2215), որ 20 տարի առաջ ուղղել էի սնոպարենի, նոյնը յետոյ Նորայր ՀԱ 1923, 160։


Սով, ու

s.

famine, dearth, scarcity, penury;
hunger;
ի —ու, by famine.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. (կայ նաև սեռ. սովու Ծն. խա 31, Երեմ. լը. 9) «պարէնի նուազութիւն, հա-ցի պակասութիւն, թանկութիւն, քաղցածու-թիւն» ՍԳր. որից սովիլ «սաստիկ քաղսա-ծանալ» Ծն. խա. 55. Սղ. ծը. 7, 15. Ոսև ա. կոր. սովեցուցանել Եւագր. սովաբեկ Օր. ը. 3. Ոսկ. փիլիպ. սովամահ. Բ. թագ. զ. 29. Առակ. ժ. 3. Ղկ. ժե. 17. Կոչ. Ոսկ. մ. ա. 13 և մտթ. Սեբեր. սովամահիլ. Ա. մկ. ժգ. 49. սովալլուկ Սարգ. սովասատակ «քաղ-ցից սատկած» (նորագիւտ բառ) Վրդն. այ-գեկ. 86. սովահար, սովահարութիւն, սովա-մահութիւն (նոր բառեր) ևն։

NBHL (1)

Եղեւ սով յերկրին։ Զօրացաւ սով յերկրին։ Եօթն ամ սովոյ։ Յերեսաց սովոյն։ Սպանանել զամենայն ժողովուրդս ի սովոյ, կամ ի սով (յն. ի սովու, այսինքն սովով)։ Մաշեալք սովով։ Կերակրել զնոսա ի սովի։ Ի սովի փրկեսցէ զքեզ ի մահուանէ։ Սովք եւ սրածութիւնք. եւ այլն։


Սոր, ոց

s. mech.

hole, bore, opening, orifice, mouth;
den, lair, cave, cavern;
mill-trough;
*mill-hopper;
*boulders, large pebbles.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Վն. սոր «ցորենի անընդհատ հո-սիլը ջաղացքի կրիճակից», Ղզ. սօր տալ «փեթակի ծակից մեղուների անընըհառ դուրս գալը». ունինք նաև Խրբ. սռալ «ինք-նիրան հոսելով ցած թափուիլ» (օր. սարի վրայից հողերն ու քարերը). հմմտ. սորալ՝ նոյն նշանակութեամբ Քուչ. 52. «Այդ ո՞վ է երդիքս եկել, որ օտար հողն կու սորայ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. სორო սորո «ծակ, որջ», օր. დათვის სორო դաթվիս սորո «արջի որջ», որից յետ է առնուած Տփ. սօ՜րօ «բոյն, սոր, երջ», ուտ. soro «սահիլը, sorop'sun «սա-հիլ»։

NBHL (1)

Զօրէն երամոց թռչնոց բնակեալ էին սոքա ի ծակս վիմաց, ի սորս քարանձաւաց. (Բուզ. ՟Զ. 15։)


Սորեկ

adj. bot.

sorech, choicest, most excellent;
Indian millet.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, որ և սորէկ, սովրէք, զորեկ «ըն-տիր, ազնիւ, պատուական (տեսակ որթի ևամ խաղողի)» Ես. ե. 2. Ոսկ. ես. 47, Կիւրղ. թգ. Շնորհ. Եդես. Թէոդ. խչ. Օրբել. հրտ. Էմինի, էջ 185-186։

ԳՒՌ (dialectal) Բոլորովին տարբեր բառ է սորեկ (Երև. սօրէկ), որ և սորոկ, սորի, սօրըք (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 508) «մի տեսակ բոյս, որից իւղ են հա-նում». ըստ Տիրացուեան, Contributo § 25 սորեակ կամ գաւարս «holcus lanatus L», որ մի տեսակ վայրի գարի է։

NBHL (2)

Իբր ի յանկեան տունկ սորեկ որթ, տեղւոջ պարարտ եւ զօրաւոր. (Շ. եդես.։)

ՍՈՐԵԿ կամ ՍՈՐԷԿ, կամ ՍՈՎՐԷՔ. Բառ եբր. սօրեգ. յորմէ եւ յն. լտ. σωρήκ sorec, sorech. Մակդիր որթոյ խաղողոյ՝ իբր Ազնիւ, պատուական, ընտիր.


Սուգ, սգոյ

s.

mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ռ հլ. «սուգ» ՍԳր. Եփր. բ. Կոր. Եղիշ. որից սգալ ՍԳր. Եփր. մն. և թգ. Ոսկ. ես. սգաւոր Ես. կա. 2. Ել. լգ. 4. Մտթ. է. 4. որումն Յուդթ. ժզ. 21. սգաւրութիւն Եփր. օրին. սգազգած Վեցօր. մեծասուգ Պիտ. ևն։ Նոր բառեր են սգակիր, սգահանդէս, սգատխուր, սգերթ, սգազգեստ, սգահար սգալի, ևն։ Գրուած է նաև զգալ. ինչ. Յայսմ. փետր. 29, մրտ. 1, մայ. 15 (էջ 528 ա, 533 ա, 748 ա), որի համար հմմտ. տակը Ննխ. զուք «սուր».

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մրղ. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Տիգ. Տփ. սուք, Մկ. Վն. սուք1, Ասլ. սիւք, սիւ*, Ագլ. սէօգ՝, Ննխ. զուք. թրքախօս հայերից՝ Ատն. սուք։ Նոր բառեր են սգանց, սգատուն, սգա-տէր, սգում, սգահանիկ, սգւորիլ։ Հետաքըր-քըրական են Շմ. սուքօօր և Տփ. սքուր, սքվուր «սգաւոր»։ Սչ. ունի սքավօր բառը, բայց չը-գիտէ սուգ արմատը։

NBHL (1)

Արար հօր իւրում սուգ զեօթն օր։ Սուգ մեծ է եգիպտացւոց։ Տուն սգոյ։ Աւուրք սգոյ։ Դարձոյց զսուգ իմ յուրախութիւն։ Ի սուգ եւ ի տառապանս նստին։ նստէր ի սուգ ամենայն իսրայէլ։ Տակաւին ի ձեռս իւրեանց ունէին զսուգս իւրեանց։ Իջից ես սովին սգով առ որդի իմ ի դժոխս. եւ այլն։


Սուտ, ստոց

adj. s. adv.

false, untrue, lying, deceitful, fallacious;
falsehood, untruth, story, lie, fib;
falsely;
թեթեւ —, white lie;
innocent falsehood;
— երդումն, perjury, false oath;
— վկայ, false witness;
— քրիստոսք, false christs, antichrists;
ամենեւին —, absolutely false;
— խօսել, ասել, to tell untruths, to lie;
— առնել or ի — հանել, to contradict most flatly, to give the lie to, to shew the falsehood of, to deny, to gainsay, cf. Ստացուցանեմ;
ի — հանել զկայսրն, to deny the accusation made before the emperor;
եդաք — զյոյսն մեր, we trusted in lies.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. «ո՛չ-ճշմարիտ, կեղծ» ՍԳր. Եփր. ծն. Եղիշ. Փարպ. «ստութիւն» Սղ. ե. 7. «սուտ տեղը» Ես. իը. 15. Փարպ. որից ստել «սուտ խօ-սիլ» ՍԳր. սուտակ «ստախօս, ստող» Բուզ. գ. 5. սուտակասպաս «կեղծաւոր, շողոքորթ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. սուտակասպասութիւն Ոսկ. բ. կոր. և մ. ա. 10, գ. 8. Եւս. պտմ. (գրու-ած սուտապասութիւն Տիմոթ. կուզ. էջ 256). սուտերդմնութիւն Բուզ. սուտապատում կամ ստապատում Ագաթ. Կորիւն. սուտքրիստոս ՍԳր. ստաբան Ա. տիմ. դ. 2. ստագիր Վե-սօր. ստադատ Բուզ. ստախօս իմ. ա. 11 Եփր. ծն. անսուտ Տիտ. ա. 2. Ագաթ. հա-նաաազասուտ Տիտ. ա. 2. Ոսկ. տիտ. եր-դըմնասուտ Յճխ. չսուտ Մեկն. ղկ. բանսուտ Յհ. ևթ. կրկնութեամբ՝ սուտմուտ Կոչ. 325 և սաստկական նախամասնիկով՝ սափասուտ Եզն. (տե՛ս առանձին)։

= Բնիկ հայ բառ, հնխ. psudo-ձևիզ. սրանից է նաև յն. φεῦδος «սուտ, ստախօ-սութիւն, խաբէութիւն», φευδής «սուտ», φεύδω, φεύδομϰι «ստել, խաբել», φսδρός «ստախօս» (Boisacq 1075). հնխ. ps-նա-խաձայն խմբի մէջ p ըստ օրինի ընկած, բայց իր միջոցով s անկորուստ պահուած է։ Ուրիշ լեզուի մէջ այս արմատը չէ պահուած։

ՆՀԲ ստոյգ բառի հակառակն է. սրա-նից յն. φευδής Տէրվ. Altarm. 6 և Նա-խալ. 115 յունարէնի հետ հնխ. spud արմատից։ Վերի ձևով մեկնեց Bugge KZ 32, 25 (կրկնում է Brugmann Grdr. 2 1, 511), որ չի ընդունում Հիւբշ. 492, առարկելով թէ այսպիսի ձայնա-փոխութեան ուրիշ օրինակ չկայ։ Հիւնք սուտ հանում է ստուեր բառից, իսկ սուտակասպաս դնում է սուտան «ռա-րը»+յն. ἀσπαζομαι «ողջունել, մեծա-րել»։ Վերի մեկնութիւնը հաստատում է

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. սուտ, Երև. սուտ, սութ, Ալշ. Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ, Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. սուդ, Մկ. Մրղ. Սլմ. սութ, Սվեդ. սէօդ, Ակն սիւդ, Ասլ. սիւդ, սիւ*, Ագլ. Գոր. Ղրբ. սօտ. թրքախօս հայերից՝ էնկ. սուդ «սուտ», սուդդան «սուտ, ստօրէն» (տճկ. -dan բացառականի մասնիկով. Բիւր. 1898, 865)։ Նոր բառեր են սուտանց, սուտասան, սուտասիկ, սուտ. զրոյց, սուտլացուկ, սուտլիկ, սուտխաբան, սուտխօսան, սուտկալ, սուտմանց, սուտմէն, սուտմտայ, սուտուփուտ, ստիլ, ստլիկ։

NBHL (1)

ՍՈՒՏ, կից ըէնդ այլ բառս. ըստ յն. բարդեալ. զոր օրինակ


Շղարշ, ից

s.

very transparent veil, gauze;
crape.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«բարակ շոր՝ որ կանայք իրենց վրայ են առնում» (կրճատմամբ գրուած է ողաշ, շարշ) Վրդն. պտմ. հրտր. Վենետ. էջ 116. Օրբել. որից շղաշատեռ «շղարշեայ քօղ» Յուդթ. ժզ. 10. Ես. գ. 23 (գրուած շաղաշա-տեռ Ոսկ. ես. 37), «շղարշեայ, բեհեզեայ, բարակ բանուած» Յհ. կթ. արդի գրպևանում ընդունուած է միայն շղարշ ձևը՝ «տիւլ» նշա-նակութեամբ։

NBHL (1)

Յօրինեաց զգլուխ իւր զարդու իւրով, եւ առ շղարշատեռն ի խաբէութիւն նորա. (Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 10։)


Շնորհ, ի, աց

cf. Շնորհք.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

ՆՀԲ արմատը շէն, իբր շէն օր, կամ շէն արարօղ, շէն օրհնութիւն, շէնուոր, շինարար, շինօղ զտեսօղս, եբր. խէն «շնորհ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Mülle։ SWAW 38, ... և 42, 256. նոյնը նաև lusti, Zendsp. 96 ա, Lag. Ges. Abhd. 297։ Ալիշան, Շնորհ. և պրգյ. 4 շէն, ջէնք բառից՝ -որհ=ուրհի մասնիկով Հիւնք. ներել բայից։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. շնորք, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. նմ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. շնօրք, Սեբ. շնէօրք, Ագլ. շնուրք, Ասլ. շնէօ՞րք, շնէօր*, Տփ. շը-նուրք, շնուք, Ակն. ըինէօրք, Սվեդ. շինիւրք, Վն. շնոխք՝, Մկ. շնօխք՝, Հճ. շmնոյք, Զթ. շէօնիւյք, շէօնիւրք։ Սրանից շնորհատր, որի գւռ. ձևերն են՝ Սչ. շնօրհավօր, Սեբ. շնօրա-վէր, Ախց. Կր. Պլ. ընահավօր, Տփ. շնահա՛-վուր, շնա՛վուր, շինա՛վուր, Ակն. շինահավօր (բայը շինայհվօրէլ), Զթ. իշնmհmվիւյ, իշնm-հmվիւր, Հճ. շնօյհավոյ, Գոր. Ղրբ. շնըհա՛-վուր, շնուա՛վուր, զնըհա՛վրէր, Պլ. Ռ. շնա-ավօր, Ասլ. շնաավէօ՜ր, Ջղ. Սլմ. շնախավոր, շնmխmւր, Ալշ. Մշ. շնավոր, Մրղ. շիւնա-խավըիր, շիւնmխավըիր, Ննխ. ընավօր, Ագլ. շնա՛վուր (բայը շընըվա՛րիլ), Շմ. շնօօր, Բլ. շնօֆոր, Հմշ. Սչ. շնաֆօր, Տիգ. շնօֆուր։-Էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով՝ շնօրք «շնորհք» (օր. Ալլահտան շնօրք իստէ «Աս-տուծուց շնորհք ուզիր»), շէնքսիզ-շնօրքսուզ «տձև. անշնորհք» (Բիւր. 1898, 865), Այն շէնիֆօր «շնորհաւոր» (Բիւր. 1900, 683)։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მნო շնո «գեղեցկութիւն, հա-ճոյք, շնորհք», შნოიანი շնոիանի «գեղեցիկ, հաճելի, շնորհալի». (Չուբինով կցում է նաև შვებაշվեբա «ուրախութիւն», შვენება շվե-նեբա «գեղեցկութիւն, զարդարել, գեղեցկաց-նել, վայլեցնել», შვენიერება շվենիերեբա «սիրունութիւն, վայելչութիւն, գեղեցկութիւն» მვენიერი շվենիերի «գեղեցիկ, սիրուն, հա-ճելի». բայց սրանք համաձայն չեն մեր ռա-ռին). թրք. գւռ. Կս. šənork «շնորհք». օր։ Allah saha sənork versin «Աստուած քեղ շնորհք տայ» (Բիւր. 1898, 387 և 713)։

NBHL (3)

Ո՞ր շնորհ է ձեր։ Իսկ եթէ շնորհօք, ոչ եւս ի գործոց. ապա թէ ոչ՝ շնորհքն ոչ եւս շնորհք լինին։ առաք շնորհս փոխանակ շնորհաց. զի օրէնքն ի ձեռն մովսիսի տուան, շնորհքն եւ ճշմարտութիւնն ի ձեռն յիսուսի քրիստոսի եղեն։ Իւրաքանչիւր ոք զիւր շնորհս ունի, յաստուծոյ։ Փոխեցից ի ձեզ շնորհս ինչ հոգեւորս. եւ այլն։

Յօրէնս՝ միայն քահանայքն, բայց ի շնորհիս (յետ քրիստոսի) բազմութիւնս ամենայն. (Մեկն. ղեւտ.։)

ՇՆՈՐՀ χάρις, χάρισμα gratia, beneficium եւ venustas, jucunditas. (գրի եւ ՇՆՈՀ. որպէս եւ Աշխարհն՝ Աշխարհ։ Արմատն է ի մեզ Շէ՛ն. իբր շէ՛ն օր, կամ շէն պահօղ՝ արարօղ. շէ՛ն օրհնութիւն. կամ շէնուոր, շինարար. շինօղ զտեսօղս. եւ այլն. ուստի ռմկ. շէ՛նք շնորհ՛ք. եւ եբր. խէն, է շնորհ) Ձիր. պարգեւ. ձրի տուրք. բարերարութիւն յառանձին եւ ի պարզ սիրոյ. երախտիք աստուծոյ, մանաւանդ գերբնական ձիրք՝ որ հաճոյ առնեն զմեզ աստուծոյ.


Տապ, ոյ, ով

s.

heat, ardour, warmth, solar heat;
inflammation;
over-excitement;
foaming or frothing of the sea, storm.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «տաքութիւն, ջերմութիւն» ՍԳր. Եզն. Մծբ. Կոչ. «ծովի ալեկոծութիւն» (յն. ոճով) Փիլ. յովն. Կիւրղ. կոյսն. որից տապագին Եւս. պտմ. Փիլ. լիւս. տապա-խառն Երեմ. ժը. 17. Յովն. դ. 8. Եւս. պտմ. Վեցօր. 86. տապախարշ Յհ. կթ. տապիլ Ա. տիմ. զ. 4. Եւս. պտմ. «տեղումը հանգիստ չնստել» Բուզ. 135. տապացուցանել Ագաթ. տապանալ Մտթ. ը. 14. ժգ. 16, բ. կոր. ժբ. 29. Փարպ. հրատապ Նար. Լմբ. պտրգ.։

NBHL (1)

Տապ բոցոյ սորա։ Ի տապ տապակին կալով։ Տապ ի ներքս անկեալ։ Ի ժամ տապոյ ի միջօրէի. (Եղիշ.։ Սարգ.։ Ոսկ.։)


Դատաստան, աց

s.

judgement, discernment, criticism;
sentence, condemnation;
act, arbitration, judgement;
justice;
cause, lawsuit, proceedings;
-աւ, judicially;
կոչել ի —, to summon, to cite before a judge;
— տալ, to be condemned;
— առնել, cf. Դատապարտեմ, cf. Մեղադրեմ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «դատ. 2. դատա-վճիռ. 3. դատապարտութիւն. 4. դատարան» ՍԳր. «5. օրէնք, իրաւունք» Սկևռ. ես., որից՝ դատաստանական Փիլ. նխ., դωստաստանա-գիրք Մխ. դտ., դատաստանսււոր Եղիշ. ե-րէց., դատաստանոց «դւստարան» Վրք. բիրն։

Այս մեկնութիւնը առաջին անգամ յի շում է Spiegel, Gram. Huzv. 188-191։ Միւսները առհասարակ համարում են հայերէնի մէջ կազմւած դատ բառից -ստան տեռական մասնիկով։ Բայց եթէ այսպէս լինէր, չպիտի ունենայինք «դատ, դատավճիռ, օրէնք ևն» նշանա-կութիւնները, այլ միայն «դատարան»։

NBHL (1)

Հանդերձեալ դատաստանին։ Յաւուրն դատաստանի. (իբր օր յետին)։ Որոց դատաստանքն յիրաւի են։ Անձանց դատաստանս ընդունին։ Դատաստան անձին իւրում ուտէ եւ ըմպէ։ Կրեսցէ դատաստան. (իբր դատապարտութիւն, պատիժ ըստ իրաւանց) եւ այլն։


Դատաւոր, աց

s.

judge;
arbiter;
counsellor, corrector;
bailiff;
police-officer;
censurer, critic.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. դ'ադավոր, Ախց. Երև. Կր. դ'աղավօր, Ննխ. թադավօր, Սլմ. տm-տmվոր, Ագլ. դադավօ՜ր, Շմ. դադօօր, Տփ. դադամէր, Հճ. դ'ադավոյ, Մրղ. տmդավրիր, ղաղավըիր, Սեբ. դ'ադավէր. վերջինը մի-այն Աստուծոյ համար՝ իբրև «երկնաւոր դա-տաւոր». -ըստ այսմ Պլ. գործածական է մի-այն է յնավօր-դադավօր ձևով։

NBHL (1)

Լայնաբար՝ ἠγεμών յորմէ Հիգեմոն. Իշխան. առաջնորդ. զօրավար. լտ. dux, praeses


Դարապաս

cf. Դարպաս.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(յետնաբար սեռ. ու, ի։ գրուած նաև դարեպաս, դարպաս «արքունի կամ իշխանական դուռ, մեծ դուռ», լայնա-բար «պալատ, ապարանք» Մամիկ., էջ 37, Արծր. դ. 12. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 36. Ոսկ. գծ. 338. Մարթին. Սամ. անեց. 113. փոխա-բերաբար «ընծայ՝ նուէր, որ իբր դռան առաջ տրւում է մեծաւորին կամ վանքերի մէջ փա-կակալ վարդապետին, իբր օթևանի կամաւոր վարձք» Տօնակ., որից՝ դարպաս տալ «մե-ծաւորի առաջ ներկայանալու համար դար-պասի նուէրը տալ», դարապաս առնել «մեծա-ւորի ընդունելութեան պատրաստուիլ» (արդի արևմտեան գրական լեղւով դարպաս ընել կամ դարպասել «մէկի հետ սիրահարութիւն անել», ֆր. faire la cour ձևից թարգմա-նուած), դարպասպան «դարպասի պահա-պան» Ոսկիփ., դարպասցի «պալատական» Շապհ. 32։

NBHL (1)

Բացաւ դուռն դարապասու հօրն իւրոյ։ Ելին ծնօղքն նորա ի դարապասէն։ Ի ներքս ի դարապասս ոչ կամի մտանել. (Ճ. ՟Զ.։)


Դարբին, բնաց

s.

forger;
brasier;
lock-smith;
ironmonger.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «երկաթագործ» ՍԳր. Վեցօր. 197. Եփր. Բ. կոր. 113, «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս.։ Բուն և հին իմաստն է «վարպետ. աոհեստա-ւոր», ինչպէս ցոյց է տալիս դարբին պղնձոյ «պղնձագործ» Ծն. դ. 21, որից՝ դարբնել Ոսկ. մ. բ. 24, դարբնութիւն Եզն., դարբնոց Վեցօր. դարբնական Փիլ., դարբնաքար Խոր. արծր., դարբնիչ Նոննոս., դարբնոցապետ (նոր գրականի մէջ). առանձին հետաքրքրա-կան ձև է դարբնայք «դարբիններ» Ճառընտ.։

= Հնխ. dhabhro-նախաձևից՝ -ին մաս-նիկով, հմմա. լտ. faber «վարպետ, արհես-տաւոր (երկաթագործ, պղնձագործ, հիւսն, քարտաշ ևն)», իբր ած. «արուեստաւոր կեր-պով, վարպետօրէն, արուեստաևեռա». fabrē Քճարտարօրէն, վարպետ կերպով», fabrica «արուեստ, արհեստ, գործատուն, արհեստա-նոց», fabrire «պատրաստել, յօրինել», fab-ricare «գործել, շինել, ձևակեր պել». գոթ. ga-daban «յարմարիլ, պատշաճիլ, յարմա-րեցնել», ga-dōbs «պատշաճ, յարմար». հիսլ. dafna «ուժով, ամուր դառնալ», անգսք. ge-dafan «պատշաճ», ge-daeftan «կարգա-ւորել», լիթ. dabinú «ղարդարել», darbi-niñks « մշակ, գործաւոր», daba «կերպ, ե-ղանակ, յատկութիւն», dabšnus «գեղեցիկ», հոլ. doba «յարմարոթիւն». udobinū «դիւ-րին», dobru «գեղեցիկ, լաւ», podobati «պատշաճիլ», dobli «ուժով», ná-do «պէտք է». չեխ. dobry «քաջ» ևն։ Բոլորի պարզ արմատն է հնխ. dhabh-«յօրինել, գեղեցիկ կերպով յարմարել» (Walde, 264, Berneker, 203-5, Trautmann, 42-3, Pokorny, 1, 824, Ernout-Meillet, 305)։-Հիւբշ. 438.

NBHL (1)

Ոչ ոք դարբին գոլով՝ հիւսն մականուանեսցի, եւ ոչ հիւսն գոլով՝ դարբին մականուանեսցի. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)


Դէմ, դիմի

cf. Դէմք;
— դնել, to propose, to purpose, to design;
զ— ունել, to oppose, to resist, to face, to endure, to thwart, to cross;
ի դիմի հարկանել, to encounter, to assail, to attack;
to strike, to oppose;
prep. adv. — ընդդէմ, opposite;
directly, diametrically;
prep. adv. — յանդիման, before, opposite, in presence;
publicly, openly, in face;
— ի —, — առ —, face to face, man to man;
ի դիմի, before, opposite to.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յատկապէս անեզաբար գործածուած) «երես, կերպարանք» ՍԳր, «ա-ռարկայի ճակատը, առջևի կողմը, երեսը» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ., «անձ, մարդ» Թր. քեր. Յհ, եմ. Երև., «աչք, տեսութիւն» Ոսկ. հ. ա 1. «դէպի, դէմ» Ճառընտ. Տօնակ. Վանակ. յոբ., որից այլևայլ ոճերով՝ ի դիմաց, ի դէմս «մէկի կողմից» Բ. Կոր. բ. 10. Ոսկ. ես Փարպ. Եղիշ., ղէմ յանդիման ՍԳը, դէմ ընդ-դէմ ՍԳր, դէմ առ դէմ Լմբ. սղ., դէմ ի դէմ Փիլ. լին., դէմ ղնել «դիմել, երթալ» Երեմ. խբ. 17. Ղկ. թ. 53, զդէմ անել կամ ի դիմի նարևանել «ռէմ ռնել» ՍԳր. բարդութեամբ և ածանցմամբ՝ դիմագրաւել Ագաթ. Ոսև մ ա 17, դիմադարձ Յուդթ. բ. 15. Եսթ. թ. 1. Ա-դաթ. Ոսկ. ես., դիմակալ ՍԳր, դիմակաց ՍԳր. Եզն., դիմել «վրան երթալ, ուղղուիլ» ՍԳր, «ապաւինիլ» Եղիշ., դիմեցուցանել «վարել, քշել» Եզն., բարէդէմ Ոսկ. սղ. ծ., խո-ժոռաղէմ Իմ. ժէ. 4. Բուղ. Սեբեր., ապադէմ «տգեղ» Երզն. քեր., բազմադիմի Ագաթ. Ոսկ. ես. և մ, երկդիմի Ղևտ. ժթ. 19. Եւս. քր., ընդ-դէմ ՍԳր. Ոսկ. Վեցօր., ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9. Եզն. Ոսկ. ես. Կորիւն, յառաջաղէմ ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. Վեցօր., յորդաղէմ Ա-գաթ., նախանձ-ընդդէմ Ղևտ. ժը. 18. Սիր. իզ. 9. Ոսկ., ներդիմել «մի բան մեկնել, բա-ցատրել» Ասող. հրտր. Մալխ. 225. Մազ. գա-մառտ. (ՀԱ, 1911, 376), դիմատիա «տեռու-թեան սահման կազմող առարկան» (նորա-գիւտ բառ) Տաթև. ամ. 72 (Աչքն տեսանէ մինչև ի դիմատիպ ինչ, որպէս զորմն կամ զլեառն կամ զերկինս և յայնկոյս ոչ անցա-նէ), բացադիմի Եփր. մատ. Դ. 246 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 269)։-Նոր բառեր են՝ անդիմադրելի, դիմագիծ, դիմա-նկար ևն։-Առանձին տե՛ս դիմակ և յանդի-❇հ.

NBHL (8)

Նմանութեամբ՝ Առաջակողմն ամենայն իրաց. կողմն երեւելի. եւ Հայեցուած իրաց եւ բանից. ցոյց. երեւոյթ. դիտաւորութիւն. հանգամանք. օրինակ. կողմ, դի, դէմը, դիմացը, տեսք, կերպ.

Որ կացցեն ի դիմաց. (Վեցօր. ՟Բ։)

Ի դիմաց հօր խօսին մարգարէքն։ Ի դիմաց որդւոյ։ Ի դիմաց հոգւոյն սրբոյն. (Աթ. ՟Ա։)

Ի դէմս մեզ ածէ զիւրաքանչիւրոցն զսխալանս, եւ զիւր տնօրէնութեանն զմարդասիրութիւնն։ Զանեզրական գթութիւնն կամ զխոստմունսն աստուծոյ ի դէմս ածէ։ Մի՛ զանբանիցն կենդանութիւն ինձ ի դէմս բերեր. (Սարգ.։)

Ի դէմս ածելով զիրին կերպարան։ Զփայլականն առակ տիրական ի դէմս բերեալ մեզ վարդապետէ։ Զօրինակին նմանութիւն ի դէմս բերելով։ Զանիմանալին ի դէմս բերեալ կերպաւորեցեր. (Նար.։)

Հըզօր տո՛ւր ինձ լինել ուժգին, եւ ի դիմի հարուլ չարին. (Յիսուս որդի.։)

Ոչ ժուժկալեմ դէմ հզօրիդ, գօտէկռիւ ըստ յակոբին։ Կայսերակերպ ասէ պճնեալ, որ ներհակին դէմ մարտուցեալ. (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. վիպ.։)

Դէմ յանդիման օրէնսդրեցան նովաւ միայն (այսինքն աստուծոյվ)։ Որ զխրատսն դէմ յանդիման ընդունի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Դէպ, դիպի, դիպում

adj. prep. adv.

fit, proper, suitable, decent, convenient;
accident, case, incident, hazard, chance;
ի — լինել, to suit, to be proper or fit;
ի — ժամանակի, in due time;
— լինել, to chance, to happen, to fall out accidentally;
ի — գալ՝ ելանել՝ պատահել, to agree, to suit, to be convenient;
to succeed, to happen;
ի — է, it is hecoming, necessary;
— է, it is possible;
— թուիլ, to appear suitable;
եթէ — տացէ, if by chance;
— եղեւ ընձ, it has happened to me;
— եղեւ ի միում աւուրց, it happened one day;
towards, with respect to, in the place where;
to the side of;
— եւ —, very suitable;
properly;
—ու —, fixedly, attentively;
— նկատել, to look at with surprise or astonishment.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «պատահմունք, դիպուած։ ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. մ. բ. 16. Եփր. ա. տիմ. Ագաթ. Եզն. Մծբ., «յարմար, պատշաճ» ՍԳը. Ոսկ. մ. ա. 23 և Ես. Կոչ. Եզն., «դէպի, նրա կողմը» Եզն., որից՝ դէպ լինի «կպատահի» ԱԳը, ի դէպ, Ոսկ. յհ. բ. 6, ի դէպ է Գծ. ժը. 14, Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 12. Եզն., ի դէպ գալ Բ. պետ. բ. 25, ի դէպ ելանել «յարմարիլ» Եզն. Սեբեր., դէպևդէպ կամ դէպուդէպ Ոսկ. յհ. ա. 24. Կոչ. 21, դէպուղիղ Գծ. ժզ. II, դիւրադէպ Փիլ., ել., ինքնադէպ Ոսկ. ես., յանկարծադէպ Ոսկ., բարեդէպ Սարգ. յկ., դիպուն «յարմար, պատշաճ» Ա. մակ. դ. 46. ժա. 37. Բուղ. Սեբեր., դիպան «դէմը, առջե-վը» Կոստ. երզն. 140, դիպան ելանել կամ առ դիպան պատահել «դէմը՝ առաջը դուրս գալ» Բուզ., ընդ դիպան «առջևի կողմը, երե-սը» (օր. արձանագրութեան) Սուտ-Սեբ. էջ 1 (ըստ ՀԱ, 1912, 347-8), դիպաւորութիւն Ոսկ. ա. տիմ., դիպիլ ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. և պտմ., դիպեցուցանել Եփր. օրին. և հա-մաբ. Փարպ., դիպող Առակ. ժե. 23. Դան. ժգ. 15. Եւս. քր., դիպուած Ժող. բ. 14, 15 դիպուկ «յարմար, պատեհ» Մին. համդ. 122, հանդէպ ՍԳր. Եւս. քր. Եզն., հանդիպիլ ՍԳը, հանդիպութիւն Վեցօր., անիդէպ (նորագիւտ ռառ) «անպատեհ» Լծ. պրպմ. 623 ևն։-Տա-րօրինակ մի ձև է եղջիւրահանդեալ Պղատ. օրին. 308 (այսպէս տպ. իսկ ըստ ՆՀԲ եղջիւ-րահանդիպեալ), որ թարգմանուած է բնագրի ϰερασβύλος «կարծր, անեփելի» բառից (տե՛ս բնագիրը, Platonis opera, Paris, 1883 հտ. Բ, էջ 419). յոյն բառը կազմուած է ϰέρος «եղջիւր»+ βαλλω «նետել, արձակել». ուստի հանդիպեալ կամ հանդեալ կա՛մ սխալ թարգ-մանութիւն է և կա՛մ հայերէն մի նոր բառ՝ այդ նշանակութեամբ։

NBHL (4)

Զննեսցէ զտեղին, եւ զժամանակ դէպ։ Դէպ անուն։ Դեղ ախտի դէպ։ Դէպ ինչ անցք բարեպաշտ օրինակաց. (Փիլ.։)

Եւ դէ՛պ սոցա (է) որ ասէս, եթէ եկեսցէ ի վերայ նոցա օրհնութիւն բարեաց. (Համամ առակ.։)

Ի միջօրէի դէպ արեգականն ընկենուլ. (Ճ. ՟Ա. (այլուր ասի, ի տապ։))

դիմազ. Ի ԴԷՊ Է, ԷՐ. դիմազ. εἵκος, κατὰ λόγον consentaneum est, licet Պատշա՛ճ է. ա՛նկ է. արժա՛ն է. յարմար է. օրէ՛ն է. բանաւոր է.


Դէտ, դիտի, տաց

s.

guard, guardian, inspector;
spy;
sentinel, sentry;
informer, emissary;
examiner;
object, design, end;
observatory;
— ունել, առնել, to look, to observe attentively.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «դիտող, պահապան» ՍԳը. Վեզօր. Եփր. թգ., «լրտես» Ա. մկ. ե. 38. Եզն. Ոսկ. գաղ., «նպատակ, նշաւակ» Յոբ. ժզ. 3, «դիտանոց, բարձրաւանդակ» Ես. խա. 9. Ա-գաթ., որից՝ դէտակն ունել ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Ոսկ. բ. կոր., դիտել ՍԳր, դիտանոց ՍԳր. Եւս-քր., դիտապետ «արքեպիսկոպոս» Բենիկ. Նար., դիտաւոր «դիտող» Ոսկ. ես., «բարձր դիրքով շրջապատի վրայ իշխող (լեռ)» Օրբել. 169 (Յարևմտից կողմանէդ սկսեալ ի մեծ դիտաւոր սարէդ Գազբոյլայ ջրաթափովն մինչ ի խոռին ճանապարհն), դիտաւորութիւն «մտադրութիւն, նպատակ» Ես. իա. 4. Բուզ. Եզն. Սեբեր., դիտակ «աչքի երևացող մի բան», յատկապէս «թզենու վրայ կախուաձ պտուղը՝ վաղահաս թուզը» Ովս. թ. 10. Նաւ, գ .12. Ոսկ. ես., «դէմք, աչք» Յհ. կաթ. Նար.. դիտակ տեղի «թատրոնի վերնայարկը. bal-гon» Մանդ. էջ 132 (չունի ՆՀԲ), ճարտարա-դէտ Մծբ., հրաշադէտ Զաք. գ. 8, դիւրադէտ Փիլ. ել., հաւադէտ «թռչնահմայ» Ղևտ. ժթ. 26. Ոսկ. ես., բազմադէտ Փիլ. նխ., գիշերա-դէտ «գիշերապահ» Լաստ., գեղեցկադիտակ Խոր. Յհ. կթ. ևն։ Նոր գրականին յատուկ են ակնդէտ, դիտարան, մանրադէտ, հեռադի-տակ, դիտաւրեալ, դիտմամբ ևն։

NBHL (1)

Յամենայն կողմանց դէտ յանձինն ինքնին լինիցին. (Վեցօր ՟Ա։)


Դժնեայ, էի, ից

cf. Դժնեակ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. «դժնդակ, դաժան, խիստ» Եզն. Եղիշ. Խոր. ածանցման մէջ մտնում է դժն-, դժնէ, դժնա-ձևերով. այսպես՝ դժնէու-թիւն Ոսկ. եփես. և հռ., դժնութիւն Խոր. Գնձ., ոժնեագոյն Ոսկ. յհ. բ. 22 (գրուած ոժնեա-գոյն Բրս. հց.), դժնահայեաց Խոր., դժնամիտ Փարպ., դժնաբարք Լաստ. ուրիշ մասնիկնե-րով՝ դժնի Պղատ. օրին., դժնակ կամ դըժ-նեակ «ժանտ» Անկ. գիրք առաք. 281, դժնիլ ևամ դժնել «դժուարիլ, խոժոռիլ, դառնանալ» Ճառընտ. «դըժել» Վրք. և վկ. Ա. 33, բուն ձևից ողնդժնեայ Ագաթ., չարադժնեայ Ճա-ռրնտ.։

= Արմատն է *դուժն, որ ծագում է պհլ. *dužn ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] dužn «սուր. և առազեալ լինի սա յաճախ զօրութենէ թթու ի-րաց». կազմուած են duž «վատ» արմատից, -Աճ.

NBHL (2)

ԴԺՆԵԱՅ. Ըստ յն. ոճոյ՝ իբր ճարտարի զօրաւոր.

ԴԺՆԵԱՅ. մ. Դժնդակապէս. չարաչար. դժնեայ օրինակաւ. դժնէաբար.