Definitions containing the research կառք : 107 results

Համազգի, գւոյ, գեաց

adj.

of the same nation, family, kind or sort;
national;
related;
homogeneous.

· Calfa

NBHL (1)

Ամենայն կառք ի համազգեաց երիվարաց լծին. (Եզնիկ.։)


Կամն, մին, մունք

s.

flail, roller to thrash corn or beat out grain.

· Calfa

NBHL (1)

ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.


Կամնասայլ, ից

cf. Կամն.

· Calfa

NBHL (1)

ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.


Կառամարտ

adj. s.

fighting from a chariot;
fight in chariots.

· Calfa

NBHL (1)

Ամենայն կառքն եւ երիվարքն պակասեն ի միջոյ ասպարիսի մտացս. եւ կառամարտն ամօթով յինքեան նհանջի. (Լմբ. սղ.։)


Կառամարտիկ

cf. Կառամարտ.

· Calfa

NBHL (1)

Ամենայն կառքն եւ երիվարքն պակասեն ի միջոյ ասպարիսի մտացս. եւ կառամարտն ամօթով յինքեան նհանջի. (Լմբ. սղ.։)


Կառանոց, աց

s.

coach-house;
կառք —ի, job-carriage.

· Calfa


Կառավար, աց

s.

coachman, driver;
drover;
governor, regent, chief, rector.

· Calfa

NBHL (2)

Ամենայն կառք ի համազգեաց երիվարաց լծին. երբեմն օձտեն, եւ ի տագնապի զկառավարն եւ զանձինս կացուցանեն. (Եզնիկ.։)

Անկեալ բոլոր կառքն հանդերձ կառավարաւն. (Պտմ. աղեքս.։)


Կառավարեմ, եցի

va.

to drive a coach;
to conduct, to direct, to guide, to govern, to rule, to regulate;
սրարշաւ —, to drive, to rattle along at full speed;
—իմ ի թեւս հաղմոց, to be borne on the wings of the wind.

· Calfa

NBHL (1)

Կառք խաչակառք, յորում էմմանուէլն բարձրացեալ՝ կառավարելով ստուգապէս աւարումն գերելոցն արար. (Անյաղթ բարձր.։)


Կառաւէտ

adj.

having many coaches, waggons or carriages.

· Calfa

NBHL (1)

Ոյր իցեն կառք բազումք.


Կառն, ռին

s. bot.

prickly artichoke;
hawthorn, may.

· Calfa

NBHL (1)

Անիւ կոչի փուշն, որ ի ծայրս կառինն ի չորանալն անկանի. (որպէս թէ իցէ կառք ինչ) (Վրդն. ծն.։ ռմկ.)


Չորեքդիմեան

adj.

cf. Չորեքդիմի.

· Calfa

NBHL (2)

Չորեքդիմեան կառք իմանալիք՝ ըստ հրաշալի տեսլեանն եզեկիելի. (Երզն. լս.։)

Քառադէմ ասի եւ կառսդ. այն կառք՝ որ տեսաւ ի մարգարէէն, չորեքդիմի լինէր պատկերն. (Շ. բարձր.։)


Չորեքդիմի

adj.

four-faced.

· Calfa

NBHL (2)

Չորեքդիմեան կառք իմանալիք՝ ըստ հրաշալի տեսլեանն եզեկիելի. (Երզն. լս.։)

Քառադէմ ասի եւ կառսդ. (այն կառք՝ որ տեսաւ ի մարգարէէն, չորեքդիմի լինէր պատկերն. Շ. բարձր.։)


Չորքձիք

s.

a coach and four;
quadriga.

· Calfa

NBHL (1)

τέθριππον quadriga. Չորեքերիվարեան կառք. քառաձիք.


Պաղպաջուն

adj.

shining, sparkling, brilliant.

· Calfa

NBHL (1)

ՊԱՂՊԱՋՈՒՆՔ. գ. λαμπήνη lampena, lectica, currus regius. Գահաւորակ պաղպաջուն զարդուք, կազմեալ ի կառս, ի վերնակողմն նաւու, կամ ի տեղի հանգստարանի. կառք հովանաւոր. թախտրէվան, թախտ, քէօշկ, ճիպինլիք. cf. ԴԵՍՊԱԿ.


Սրազէն

adj.

armed with sharp weapons;
— կառք, chariots armed with scythes.

· Calfa


Սրովբէասպաս

adj.

served by seraphim.

· Calfa


Սռնակ, աց

s.

axle-tree, axle.

· Calfa

NBHL (1)

Զսռնակ լիգոնդ ոմանք զայն ասացին, թէ թեւօք լցեալ էր կառքն. բայց ոչ է այնպէս. այլ՝ սռնակ զայն ասէ, որ զերկու թաթս անուոցն բեւեռէ ընդ միմեանս. զոր մեք սովորաբար սռնակ ասեմք. զոր օրինակ սռնակն զերկուս թաթս անուոցն առ միմեանս պնդէ, սոյնպէս միտքն բարի զհոգի եւ զմարմին սեւեռէ առ միմեանս. (Լծ. եւագր. նոր։)


Ստոման, աց

cf. Ստոմանի.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչ ծանրանան տակառք (կամ պակասք) ի ստոմանաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)


Ընտիր, տրոց

adj.

chosen, worthy;
fine, good;
civil, of good family, elegant, excellent, exquisite, nice, genteel, pretty, noble, polished, precious, pure, singular, sovereign, superb;
the best, the most excellent, the choice, the select, the flower, the cream;
զընտիր զարդուցն եդին ի հպարատութիւն, precious ornaments served to beget pride;
զ—ս Գաղղիոյ սատակեաց, he beat down the choice troops, the flower of France;
գումարել զ— նահատակս, զօրս, to reunite the bravest warriors, the picked soldiers;
— անասունք, very fast animals;
— յոյժ, best, first quality;
cf. Ընտրելագոյն;
— մատենագիր, classic author;
ընդ —ս հանել, to select, to make choice of, to elect;
յ— առնել, to give the choice, to permit the selection;
— առնել, to choose, to make choice of, to appreciate;
ընտրոյ տէր, he who has the choice, arbiter;
զնոսա թողացոյց ընտրոյ տեարս լինել, he left them the choice.

· Calfa

NBHL (1)

Ընտիր շիրիմք, կամ կառք, երիվարք, ոսկի, արծաթ, վէմ։ Ազգ ընտիր։ Երիտասարդք ընտիրք, եւ այլն։ Զամենայն ընտիրս պատարագաց ձերոց (ըստ յն. չէզոքաբար). (Օր. ՟Ժ՟Բ. 11։)


Կամ

conj.

or.

· Calfa

NBHL (1)

ԿԱՄ 5 ի, աց. գ. ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.


Կամ, ի, աւ, ով

s.

will, desire;
— է ինձ, I will, I intend;
cf. Կամք;
cf. Կոր.

· Calfa

NBHL (1)

ԿԱՄ 5 ի, աց. գ. ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.


Կամ, կացի

vn. fig.

to be, to exist;
to remain, to stand;
to subsist, to live;
to last, to continue, to be permanent;
to stop, to stay;
to wait;
— մնալ, to rest, to dwell, to reside;
to persist, to persevere;
ի բաց —, to hold aloof, to give up, to withdraw;
ի վերայ —, to superintend, to oversee;
to understand, to comprehend, to perceive;
հաստատուն՝ պինդ —, to hold fast in, to remain firm;
անկեալ —, to lie, to lie down;
— առաջի երեսաց ուրուք, to make head against, to cope with, to resist;
cf. Առաջի;
ստէպ —, to apply oneself, to be assiduous;
ստէպ — օրինաց, to keep the laws;
դատաւոր — ի վերայ, to be judge or arbitrator;
շուրջ — զոմամբ, to beset some one;
կայ մնայ նմա, it is reserved for him;
զիա՞րդ կայք, how do you do ? զի՞ կաս, why do you wait ? what are you waiting for ? զի՞ կայ իմ եւ ձեր, what have you to do with me ? what does it matter to you ? եկաց՝ կացին, there has been;
there have been;
եկաց զնովին ժամանակօք, he lived or flourished about the same time or at the same epoch;
կացին ի նոսա չքնաղ օրինակք առաքինութեան, they possessed rare examples of virtue;
կացին աչք նորա, he has lost his sight, he has become blind;
չկարեմ ի վերայ կալ բանիցդ, I don't know what you mean, I do not understand you;
կալով կացցեն բանք իմ, my words shall come to pass, my prediction shall be fulfilled.

· Calfa

NBHL (1)

ԿԱՄ 5 ի, աց. գ. ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.


Ըմպելի, լւոյ, լեաց

adj. s.

potable, drinkable;
drinker;
drink, draught, beverage, liquor, potation;
cf. Ըմպակ;
զովացուցիչ —, refreshing draught;
կերակուր եւ —, food and drink;
թակոյկք եւ —ք, vessels and drink;
ի տուն ըմպելեաց մի մտանիցես նստել ընդ նոսա՝ ուտել եւ ըմպել, thou shalt, not go into the house of feasting to sit with them tp eat and to drink;
անուշակ —, cf. Օշարակ;
— քդից, cf. Նեկտար.

· Calfa

NBHL (1)

Քամահել տան զկերակրօք եւ զըմպելօք (եօք)։ Ասի առ մանկունս բժշկաց, զի ըմպելւոյ պէտք՝ ո՛չ է կերակուր, այլ՝ կառք կերակրոց. (Փիլ. լին.։)


Փուտ, փտոյ

adj. s.

rotten, putrid, spoiled;
rottenness, corruption, putrefaction;
— ատամանց, caries, cariosity;
cf. Ատամն.

· Calfa

NBHL (1)

Փուտք եւ պատառեալ տիկք։ Զփուտն եւ զանբժշկելին ի բաց հանցէ։ Ապականացու եւ փուտ բնութիւնք են՝ որ յերկրի աստ են։ Փուտ կառք է ամբարտաւանութիւն, եւ որ ելանէ ի վերայ՝ յանկարծակի խորտակի ի վայր. (Առ որս. ՟Դ։ Գէ. ես.։ Վրդն. ծն.։ Վրք. հց. ՟Ժ. ձ։)


Վերացումն, ման

s.

elevation, exaltation;
abstraction;
— խաչի, exaltation of the Cross.

· Calfa

NBHL (1)

Զվերացումն յերկինս, զնստելն ընդ աջմէ հօր։ Ոչ եւս կառք առաքին ձեզ ի վերացումն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ե։)


Վերելակ, աց

cf. Վերելեակ.

· Calfa

NBHL (1)

Ի վերելակէն իւրմէ այս կառք ոչ երբէք ունայնացեալ թափուր մնասցէ. (Անյաղթ բարձր.։)


Վերնական, ի, աց

adj. s.

superior, celestial;
aerial, ethereal;
cf. Վերին;
angel.

· Calfa

NBHL (1)

Վերնական նախախնամութիւն, կամ զօրութիւն. վերնական կառք, կամ աստղ, կամ հուր, կամ ջուրք. (Պտմ. աղեքս.։ Նանայ.։ Շար.։ Շ. տաղ ծն.։ Եփր. թագ.։ Նար. յովէդ.։)


Տարափ, ոյ

s.

shower, abundant rain;
— ձեան, flake of snow;
տեղ եւ — նետից, a shower of arrows;
a cloud of darts;
ծակոտեալ ի —ոյ նետից, pierced with a hundred arrow wounds.

· Calfa

NBHL (1)

Իբրեւ զտարափս անձրեւաց տեղայր ի վերայ նորա կարկառք վիմաց. (Տօնակ.։)


Րետեմ

va. mar.

to drive a coach;
to steer.

· Calfa

NBHL (1)

ՐԵՏԵԼ. (եթէ չիցէ նոյն ընդ ՐՈՏԵԼ) Կառաւարել. ղեկավարել. ուղղել. (ըստ յն. ռէ՛տի է կառք. եւ լտ. ռէ՛կօ. վարել զկառս, զնաւ, եւ այլն)


Քաջընթաց, ի, ից

adj. s.

nimble, lightfooted, swift, quick;
courier, express.

· Calfa

NBHL (1)

Արիաբար անդուստ վազեալ՝ ըզքաջընթաց կառքըն կալեալ. (Շ. վիպ.։)


Քառադէմ, դիմի, աց

adj. s. cf. Քառադիմի.

· Calfa

NBHL (1)

Քառադէմ ապաքէն ասի եւ կառդ։ Ի քառադէմ ապաքէն ասի եւ կառդ։ Ի քառադէմ կառքն եզեկիէլի։ Անիւ թ եզեկիէլ ետես կերպարանեալ զսուրբ հրեշտակսն ընդ քառադեմ աթոռոյն. (Անյաղթ եւ Շ. բարձր.։ Լմբ. սղ.։)


Քառադիմակ, ի, աց

adj. s. cf. Քառադիմի.

· Calfa

NBHL (1)

Քառադէմ ապաքէն ասի եւ կառդ։ Ի քառադէմ ապաքէն ասի եւ կառդ։ Ի քառադէմ կառքն եզեկիէլի։ Անիւ թ եզեկիէլ ետես կերպարանեալ զսուրբ հրեշտակսն ընդ քառադեմ աթոռոյն. (Անյաղթ եւ Շ. բարձր.։ Լմբ. սղ.։)


Քառադիմի, մւոյ, եաց

adj. s.

four-faced, square;
tetrahedron.

· Calfa

NBHL (1)

Քառադէմ ապաքէն ասի եւ կառդ։ Ի քառադէմ ապաքէն ասի եւ կառդ։ Ի քառադէմ կառքն եզեկիէլի։ Անիւ թ եզեկիէլ ետես կերպարանեալ զսուրբ հրեշտակսն ընդ քառադեմ աթոռոյն. (Անյաղթ եւ Շ. բարձր.։ Լմբ. սղ.։)


Քառաձի, ոյ

adj.

drawn by four horses.

· Calfa

NBHL (1)

τέθριππος, τετράϊππον quatuor equos habens, quadriga, -ae. Ձգեալ ի չորից ձիոց, կամ յերկուց զուգից երիվարաց՝ կառք. cf. ՏԷԹՌԻՊՈՆ.


Քառանիւթ

adj.

cf. Քառանիւթեայ.

· Calfa


Քառանիւթեայ

adj.

composed of four matters or elements.

· Calfa


Քարապատուար

adj. s.

stone-walled, fortified;
stone-wall.

· Calfa

NBHL (1)

Կարծրակերտ կարկառք պնդակցորդք քարապատուարք ... եղեն ի հարթ ճանապարհս։ Զորոյ զմաքուր ոսկերս ամփոփեալ հաւաքեցին ի քարապատուար շիրիմ անձկութեան յարկի. (Նար. խչ.։)


Քերովբէական, ի, աց

adj.

cherubic.

· Calfa

NBHL (1)

Արի՛ ե՛կ ի տաճար (ո՛վ սիմէոն), ահա հասեալ կամ, զգիրկսըդ ինձ յօրինեա՛ քրովբէական կառք. (Տաղ.։)


Պսակառ

NBHL (1)

Վաստակեալք ի ստագին, եւ պսակառք աչալրջութեամբ. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։)


Անօթ, ոց, ից

s.

vase, vessel, pot;
box;
piece of furniture;
tool, instrument;
—ք խոհակերոցի, kitchen-range, set of pots and kettles, յ— առնուլ, խնդրել, to borrow;
յ— տալ, to lend.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ). «ա-ման, կահ, կարասիք, գործիք՝ մանաւանդ պատերազմական գործիքներ» ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. որից յանօթ առնուլ «գործածու-թեան համար փոխ առնել» Դ. թագ. զ. 5. Սե-բեր. յանօթ տալ «փոխ տալ» Ոսկ. մ. գ. 24 (հմմտ. գւռ. խաբ տալ «կաթ փոխ տալ» Ալքս. Ախց. Ակն. Կիւր. Կլ. Հմշ. Չն. որ կազմուած է տճկ. [arabic word] qab, ռմկ. խաբ «աման» բառից), անօթաբեր «կարասիները տանող (կառք)» Բրս. ընչեղ. անօթագործու-թիւն Փիլ. ել. անօթապահ «եկեռեռու աւան. դատուն» Պտրգ. 429 (նորագիւտ բառ). նոր գրականի մէջ ունինք հրանօթ, թնդանօթ, թնդանօթապետ, թնդանօթաձիգ, թնդանօ-թարան, որոնք կազմոսած են անօթ՝ բառի «պատերազմական գործիք» նշանակութեան համաձայն։


Ապրդում, դմով

s.

cf. Ապրիշում.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պրս. [arabic word] pārdum կամ [arabic word] naldum «ձիի թամբի փոկ». բառիս պահլաւ ձևը ա-ւանդւած չէ. բայց կարող էր լինել *apār-dum։-Հիւբշ. 515։ Պհլ. *apardum կառմուած պիտի լինի պհլ. apar «վեր»+dum «ա-գի» բառերից և բուն նշանակում է «վեր-նագի»։ Պրս. [arabic word] paldum ձևից փոխա-ւեալ է վրաց. ბალდუმი պալդումի «աлeя, կառք քաշող ձիու մեջքի փոկը»։


Անդրուար

s.

nag, hackney.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. օրուած նաև անդրուվար, ան-դրվար, անդրավար, անդուար, ի-ա հլ. «կառ-քի կամ պատգարակի լծուած ձի, ջորի, կառք, սայլ» Ոսկ. ես. և մ. Ագաթ. Սեբեր. Փարպ. «մի տեսակ ձի» Մագ. քեր. էջ 241= Երզն, օեր. գործածուած է նաև օձի համար՝ Եղիշ. թղմ. 296։


Անիւ, նուոյ, ոց

s.

wheel;
— մեքենայի, — of a machine;
— յեսանի, grindstone;
— խորտկաց, jack;
— տղայոց, gig;
— առաջակողման նաւին, capstern, capstan.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո կամ երբեմն ի-ա հլ. «կառքի ակ, անիւ» ՍԳր. «սեռն, առանցք» Ել. ժդ. 25. «տանջանքի մի գործիք» Բ. մկ. է. 3. «երե-խայի խաղալիք» Ոսկ. յհ. բ. 25. «երկնային մարմինների գունդը» Եզն. Սեբեր. Վեցօր. «ուղտափուշի սերմը» Վրդն. սղ. ձբ. էջ 278. այս բոլորը փոխաբերաբար ձևառած առա-ջին նշանակութիւնից։ Որից անուագայութիւն Դիոն. Երկն. անուաձև Կիւրղ. յես. և թգ. ա-նուաւոր Խոր. միջնանիւ Կոչ. 90. չորեքանիւ Կղկնտ. նոր բառեր են՝ հեծանիւ, հեծանւորդ, երկանիւ, քառանիւ, անուածաղիկ։


Գինդ, դնդաց, դից

s.

ear-ring, buckle, ear-drop.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ. նախնական իմաստն է «բոլորակաձև, ոլորակ, օղակի պէս կլոր, rond», որ տարբեր է գունդ «գնդաձև, ձմե-րուկի պէս կլոր, sphérique» բառից։ Ինչպէս կլոր աշխարհաբարի մէջ շփոթ կերպով նշա-նակում է թէ՛ «բոլորակ, rond» և թէ՛ «գըն-դաձև, sphērique», նոյնպէս և այստեղ կա։ նման շփոթութիւն գինդ և գունդ բառերի գոր-ծածութեան մէջ. մանաւանդ որ այս երկուսը ածանցման մէջ հաւասարապէս տաւես են գնդ-, որով արմատը որոշել անկարելի է։ Գըն-դակ «շրջանակ» կամ «խաղողի ծիլ», գնոաձև «ոլորապտոյտ» (օր. գնդաձև գնացք օձից) անշուշտ sphérique չեն և հետևաբար բխած են գինդ «բոլորակ» բառից։ Կարող են սա-կայն նաև շփոթմամբ գունդ բառից յառաջա-ցած լինել։ Ինչ որ էլ լինի, գինդ բառի բուն իմաստն է «կոլոր» և յետոյ միայն դարձել է «ականջի օղ», ճիշտ ինչպէս հյ. օղ «կլորակ. 2. գինդ» կամ գերմ. King «բոլորակ, օղակ» և յետոյ Ohrring «ականջի գինդ»։ Այս նշա-նակութեամբ հյ. գինդ ծագում է հնխ. vendha ձևից, որի միւս ժառանգներն են հհիւս. vinda, հբգ. wintan, գերմ. winden «ոլորել, դարձնել», հբգ. uuindinga «զինդ, կանացի զարդ», նբգ. Winde «բաղեղ», հբգ. Uuinton «խաղողի ծիլ» (այս երկու բառերը նոյնանում են մեր գնդակ որթոյ ձևի հետ). ումբր. -uendo «դարձած», սանս. vandhura «կառքի կողով» (Pokorny, 1, 261)։ Տե՛ս նաև վարը գինձ, որ նոյն արմատից է։


Գումար, աց, ից

s.

assembly, session;
action;
addition, summing up;
sum, amount;
— առնուլ, to assemble;
— դնել ընդ ումեք, to fight or quarrel with some one.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «խումբ, հաւաքումն» Ագաթ., որից՝ գումարել «հաւա-օել, ժողովել» (օր. ամպերը հաւաքել՝ Ծն-թ. 14. կառքերը՝ Դատ. դ. 13. մարդիկ Բ. մնաց. լբ. ս. գրքեր հաւաքել, ժողովածոյք կազմել՝ Եւս. քր.). «մի թիւ մի թուի վրայ աւելացնել, թուերի համագումարը կազմել, տարեհաշիւ տեսնել» Եւս. քր. «զօրք հաւա-քելով կռուի պատրաստուիլ» Դ. թառ. ժև 3Ո. Ա. մակ. զ. 12. Եղիշ. «վրան ուղարկել (օր. սով՝ Եզեկ. ե. 16. զօրք՝ Բուզ. Սեբ. 48. տե՛ս և Նորայր, Քննասէր 15), «զօրք հա-ւաքելով մէկին յանձնել» Ագաթ. Սեբ. 59, մէկին զօրաց հրամանատար կամ գաւառև կառավարիչ նշանակել» Սեբ., գումարիլ «հաւաքուիլ» ծն. ժդ. 3. լգ. 14, «զօրք հաւա-քելով կռուի պատրաստուիլ» Բ. թագ. իգ. 2. Գ. թագ. ժզ. 16, «վրան կռուի երթալ» Դ. թագ. ժգ. 49, ժե. 10, «հետը կռուիլ» Ծն. լ. 8. «շշկլուիլ, շփոթուած մնալ» Մեսր. եր. Ղրք. հց. Ուռհ. 256, գումարութիւն Դ. թագ. ժե. 13. Ագաթ. Կորիւն. Եւս. քր., բազմագու-մար Կղնկտ. Նար. առաք. Արծր., երկնագու-մար Մամբր. Խոր. հռիփ. Բենիկ., հոգեգու-մար Անան. եկեղ. շփոթ գրչութեամբ է գու-մար դնել «գուպարիլ» Վրք. հց. Ա. 121 (թե-րևս պէտք է կարդալ զուպար դնել)։-Նշա-նակութեանց զարգացումը այսպէս է եղած։ Բառիս առաջին իմաստն է «հաւաքել», որ յետոյ բանակի համար առնուելով՝ գոյացած են «զօրք հաւաքել, կռուի պատրաստուիլ, կռուի երթալ, կռուիլ» նշանակութիւնները, կամ որ նոյնն է՝ «զօրքը կռուի ուղարկել, նրա հրամանատարութիւնը մէկին յանձնել, մէկին գլխաւոր կարգել». (հմմտ. արաբ. [arabic word] ijmā' «գումարել, հաւաքել, պատ-ռաստութիւն տեսնել, մէկի վրայ դիմել» Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 560)։ Աւելի յետոյ՝ «հաւաքուիլ» նշանակութիւնից ձևացած է «ամփոփուիլ, կուչ գալ, կծկուիլ», որից և «խեղճանալ, անճարիլ, շշկլուած մնաթ։ Վերջին նշանակութեան համար ունինք հե-տևեալ օրինակները՝ «Եւ թագաւորն ռումա-րեալ պշուցեալ ընդ երկիր հայէր» Մեսր. եր., «Եւ յոյժ ամաչեցեալ... և գումարեալ՝ ո՛չ գիտէր թէ զի՛նչ պատասխանի արասցէ» Վրք. հց. Ա. 537, «Ի փայլատակմանէ սա-ղաւարտացն և ի շաչել զրեհացն և ի ճայթ-մանէ աղեղանցն եղեն գումարեալք ամե-նայն բազմութիւնք զօրացն այլազգեաս» Ուոհ, էջ 256, «Ծով մեղաց զիս պատեր և ես եմ գումարեր» Տաղ. (հրտր. Պալեան, Հայ աշուղներ, Ա. էջ 160)։ ՆՀԲ սրանց համար տալիս է «խռովիլ յանձին կամ ընդ անձին ոգորիլ ամօթով» նշանակութիւնը. ըստ իս պէտք է պարզապէս թարգմանել «շշկլուիլ, անճրկիլ, շփոթուած մնալ», ինչպէս ցոյց է տալիս Ննխ. բարբառը (տե՛ս տակը ԳԻՌ)։ Վերջապէս «հաւաքուիլ, ամփոփուիլ» իմաս. տից հեռու չէ «բնակիլ», ինչպէս գտնում ենք Զգօն, էջ 298 «Ո՛չ ապաքէն ահա առաւել ևս սիրէ զնոսա Աստուած և ղհոգին իւր գումա-րեալ առ նոսա, որպէս և ասաց եթէ բնակե-ցայց ի նոսա և գնացից ընդ նոսա» (այստեղ ասորին ունի «բնակիլ»)։


Շոգ, ոյ

s.

solar heat, hot vapour.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(յետնաբար ո հլ.) «տաքութիւն, տօթ» Լմբ. առակ. և Բենեդ. Վանակ. յոբ. «շոգի, գոլորշի» Պիտառ. «տաք» էֆիմ. 110. որից շոգի «գոլորշի». Եւս. պտմ. Եզն. «շունչ» Եզն. Ագաթ. «լոյսի ճառագայթ» Եփր. հա-մաբ. Երզն. մտթ. «գիտութեան նշոյլ» Եփր. ա. կոր. 75. շոգանալ «շոգիանալ» Նիւս. բն. օոգալիք կամ շոգլիք «գոլորշի» Երզն. մտթ. էջ 570. (որ և շոգլի Երզն. երկն. զ. շոքլ Վրդ. առ. 115. շուքիլ «vapor» Cl. Galano, Gr. et log. inst. Romae 1645, էջ 21 ա, շոգոլի «գո-լորշի» Վրդն. ծն. Փիլ. լին. 289. «հառա-ւանք» Նիւս. կազմ.), շոգեալ «տաքազած» Յայսմ. յնվ. 11 (չունի ԱԲ), շոգիամէգ Նար. շոգեակ Վրդն. սղ. շոգէտեսակ Նիւս. բն.-Նոր բառեր են շոգեկառք, շոգենաւ, շոգենաւակ, շոգեշարժ, շոգեմեքենայ, շոգեմակոյկ, շոգե-կաթսայ, շոգելից, լիաշոգի։-Շոգ և շոգի բառերի նշանակութեանց զարգացման հա-մար հմմտ. գոլ և գոլորշի։


Խամութ

s.

traces (harness).

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«կաշին՝ որով ձիերն են լծւում և կառքի ղեկին կապւում», որից խամթա-ւոր «կաշիով կառքի ղեկին կապուած (ձի)», երկուսն էլ ունի միայն ԱԲ։

=Թթր. [arabic word] կամ [arabic word] qamut «ձիի լուծը. կիսաշրջանակաձև փայտ՝ որ կառքին լծուած ձիու վիզն են անցկացնում». նոյն է նաև կումուկ. xamutlar (յգ. lar մասնիկով միասին)։ Այս բառը փոխառեալ է սլաւա-կանից, ուր ունինք հսլ. chomuti, ռուս. xо-мутъ, ուկր. chomút, բուլգ. homut, hamut, homót, սերբ. hömut, չեխ. chomout, լեհ. chomat ձևերը։ Բայց սլաւական ընտանիքն էլ փոխառեալ է գերմանականից, հմմտ. մբգ. hamen, անգլ. hame, հոլլ. haam, ո-բոնք իբրև հնդևրոպական բառ կցւում են յն. ϰημός «բերանակապ կեմ» բառին։ Ա-ւելի ուշ՝ ԺԲ դարում՝ սլաւականից լետ են փոխառեալ մբգ. komat. գերմ. kumt kum-met, ինչպէս նաև լիթ. kamañtai, բոլորն էլ նոյն նշ. (Berneker 383 և 395, Kluge 200 և 285, Pokorny 1, 388)։-Աճ.


Հով, ոյ

adj. s.

cool, fresh, bracing;
cool, coolness, freshness;
*cf. Հողմ;
folds caused by the wind draping;
—, տեղիք —ոց, —ոց գետին, cool, shady places;
country residence;
ի — ելանել, to go into the country, to breathe the fresh air of the country.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Կր. hov «քամի» (Բիւր. 1898, 627).-Ատանայի թրքախօս հայերը, ինչպէս նաև յոյներն ու թուրքերը ունին հօվ վէրմէք «մէկին գրգռելու համար գովաբա-նել».-Patrubány SA 1, 222 հայերէնից փոխառեալ է կարծում հունգ. hüv-ós «հով, զով»։ Վրաց. ამუოვანი ամփովանի «դիա-կառք», որ հյ. ամպհովանի բառն է (հա-ղորդեց Գ. Ասատուր)։


Հոլով, ից

s. gr.

rolling, circular motion, circulation;
case;
— անուանց, oblique cases.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. qkol-«շարժիլ, դառնալ, պտուտ գալ» արմատից. ցեղա-կիցներն են յն. πέλομαι «շարժիլ», ἔπλετο «դարձաւ», περιπλήμενος «դարձած», πάλιν «դարձեալ, յետս», πόλος «առանցք, լի-սեռն». ϰυϰλος «շրջան, անիւ», πολέυω «շար-ժիլ», πωλέομαι «յաճախել», τελέϑω «եմ, լինել», սանս. čarati «շարժիլ», čakrá-«անիւ», զնդ. čaraiti «դառնալ», čaxra «ճա-խարակ», հսլ. kolo, չեխ. kolo, ռուս. koleso «անիւ», հպրուս. kelan, հիսլ. hvel, hjol, անգսք. hwēol, hwēl «անիւ», անօլ. wheel «անիւ, դարձնել», լեթթ. du-celes «երկ-անիւ կառք», փռիւգ. kikλην «Սայլ կամ Մեծ Արջ համաստեղութիւնը» ևն։ Այս բոլորը ծագում են հնխ. g'el-, g'ol-, g'l-արմատից (Po-korny 1, էջ 514-6, Trautmann 125, Boi-sacq 531, 533 և 743, Walde 178, Berneker 549)։ Հայերէնը ծագում է g'ol>հոլ ձայն-դարձից (-ով մասնիկով), իսկ g' el-ձևը ներկայացնում են յեղ, եղ, որոնց վլայ տե՛ս առանձին։ Պարզ արմատը պահում են գա-ւառականները։


Հեծ

s.

cf. Հեծութիւն.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«գրաստի կամ կառքի վրայ նստե-լը». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են հեծանել «հեծնել» ՍԳր. Ոսկ. ես. հեծնուլ Բրս. մրկ. հեծանելիք Ոսկ. մ. բ. 26. Եփր. ի. ծն. հեծեալ «ձիաւոր» ՍԳր հեծելազօր ՍԳր. Եւս. քր. հեծելութիւն Ամբ. գ. 8. հեծուցանել ՍԳր. Փարպ. հեծուկ «նըս-տոյ տեղի, գաւակ» Ուռհ. Մարթին. նոր գրա-կանի մէջ հեծանիւ կամ հեծելանիւ, հեծան-ւորղ։