cf. Վատազգի.
bad, wicked, low, vile, base, contemptible, ignoble, degenerate, unworthy, puny, sorry;
cowardly.
Պաշտէին զանմռունչ սողունս եւ զճճիս վատթարս։ Անասնոյ վատթարի ճշգրտեցոյց զնա։ Կողկողեսցին առ դրունս վատթարաց։ Զորդիս նորա սատակեսցեն վատթարք։ Ոչ ի լաւ անդր, այլ ի վատթարն նկրտիք. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 16։ ՟Ժ՟Գ. 14։ Յոբ. ՟Ե. 4։ ՟Ի. 10. ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 17։)
cf. Վատնող.
Վատնիչ արքունի գանձուց. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
bad, wicked, malicious, perverse, froward;
infamous, unchaste;
wretched, miserable, unhappy.
Ո՛վ չարք եւ վատշուէրք ի պաշտօնեայսն իմ. (Ճ. ՟Ա.։)
unfortunate, ill-fated, unlucky;
inauspicious.
Յորժամ զերեք փեսայսն մեռեալ տեգսանէին, չորեքեանն (եղբարք նոցա մնացեալք) այլ ոչ մտաբերէին ի կինն. զի վատոտն համարէին զնա. (Բրսղ. մրկ.։)
weak, debilitated;
thin, emaciated, spare, meagre, slender.
Չորքոտանի վատուժ. (Ախտարք.։)
to entwine in, to wind around, to involve, to tangle, to knot;
to lay snares, to wait in ambush;
cf. Վարանեցուցանեմ.
Խեղգիւք շրթանց իւրոց վարանեաց զնա։ Այր զընկեր կամ վարանեալ սպանանէ։ Զօրացան ի վերայ քո արք խաղաղութեան քո, վարանեցին զքեզ։ Որ էին լեալ ժողովրդեանն յորոգայթ գայթագղութեան, վարանել զնոսա ի ճանապարհս իւրենաց։ Զի զբարին ի չար դարձուանելով վարանէ։ Վրէժխնդրութիւն իբրեւ առիւծ վարանեսցէ զնա. (Առակ. ՟Ե. 21։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24։ Աբդ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 4։ Սիր. ՟Ժ՟Ա. 33։ ՟Ի՟Ե. 31։)
to throw into uncertainty, to render perplexed, to embarrass, to puzzle.
Խեղգիւք շրթանց իւրոց վարանեաց զնա։ Այր զընկեր կամ վարանեալ սպանանէ։ Զօրացան ի վերայ քո արք խաղաղութեան քո, վարանեցին զքեզ։ Որ էին լեալ ժողովրդեանն յորոգայթ գայթագղութեան, վարանել զնոսա ի ճանապարհս իւրենաց։ Զի զբարին ի չար դարձուանելով վարանէ։ Վրէժխնդրութիւն իբրեւ առիւծ վարանեսցէ զնա. (Առակ. ՟Ե. 21։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24։ Աբդ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 4։ Սիր. ՟Ժ՟Ա. 33։ ՟Ի՟Ե. 31։)
horse-harness, horse-trappings.
Բազում նժոյգս զարքունական ձիոց՝ արքունի օճառովք՝ ոսկի վարաւանդ ապրդմովն տայր նմա. (Բուզ. ՟Դ. 12։)
vartabed, doctor;
lecturer, professor;
master, preceptor;
school-master;
archimandrite;
— օրինաց, doctor of laws, cf. Օրէնսուսոյց;
— աստուածաբանութեան, doctor in divinity;
— բժշկութեան, doctor in physic;
cf. Թեկն;
cf. Օրէնսգէտ.
Արիստաբուղոս վարդապետ պտղոմեայ արքայի։ Անդ թողոյր վարդապետս խիստս. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 10. եւ ՟Ե. 22։)
exercised, practised, versed, erudite, skilful, accustomed, inured, trained;
exercise, instruction, study, science;
— երիվար, a broken or trained horse;
—ք չափականք, study of mathematics;
— լինել, to be practised or well versed in;
լինել ի —ս ուսման, to be studying, learning;
to be at school or at college;
ի — կացուցանեմ, cf. Վարժեմ;
անցուցանէր —իւք զբազում գիտնովք, his erudition surpassed that of very many learned men;
կատարեցի զ—ս իմաստասիրականին, I have passed in philosophy.
Այր ուշիմ եւ վարժ քաղդէացի եւ յոյն գրով։ Հմուտ եւ վարժ պատուիրանաց աստուծոյ։ Որ զբանական միտս վարժ ունի։ Ամենայն գրոց վարժք եւ տեղեակք։ Վարժ երիվարքն. (Խոր. ՟Ա. 7։ Նանայ.։ Լմբ. առակ.։ Կիր. պտմ.։ Եզնիկ.։)
goad, spur, whip;
conductor;
rector, director;
governor;
leading into captivity, driving out;
fulfilling, carrying into effect.
Կառավարք, եւ կամ վարիչ նաւաց։ (Պղատ.օրին. ՟Ժ։)
hired, paid, mercenary;
renter, tenant, lessee;
journey-man, day-labourer.
Վարձաւորս առաջի շրջեցուցանել։ Սատարքն վարձաւորք վաստակեսցեն յայգւոջ անդր։ Մշակք չարք, վարձաւորք վատք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
wheat-coloured, sallow.
Ցորենամորթ պատկերն. (Ախտարք.։)
bull;
— վայրի, ure-ox, urus;
միս, մորթ ցլու, bull-beef;
bull's-hide;
բառաչ, պոչիւն or պոռոչիւն ցլու, bellowing, lowing;
— բառաչէ, the bull bellows;
զոհ ցլուց, taurobolium;
Taurus, the Bull;
Զցլէն ասեն (ախտարք), թէ ըստ նմանութեան ցլու զօրաւոր եւ անձնեայ է. (Շիր.) (այն է աստեղատունն ընդ հայկ եւ ընդ բազմաստեղս եռանկիւնի ձեւացեալ աստեղբք, որպէս երեւի եւ ճակատ ցլու հանդերձ կզակաւն)։
shouts of joy;
air, song, glee, ditty, ballad;
pomp, show;
— բառնալ, to sing a song.
Հարսանիք էին, եւ երգք եւ ցոյցք եւ ղամբարք առագաստաց. (Ոսկիփոր.։)
demonstrative, indicative;
— առնել, to demonstrate, to evince, to evidence, to prove, to show;
cf. Մատն;
— դերանուն, demonstrative pronoun
Նման սմին քեզ յարացոյցըս ցուցական։ Արուեստիւ ցուցական ժամուց գիտակ լինի նաւավարքն. (Երզն. ոտ. երկն. եւ Երզն. մտթ.։)
to shew, to indicate, to designate, to point out;
to cause to be seen or known, to expose, to declare, to represent;
to demonstrate, to proof;
— զանձն թէ աստուած, to pretend to be a god.
mildewed, blasted.
Ի ժամանակ գարնայնոյն անձրեւաբախք, ցօղահարք, առատաբուղխք, ամարասունք. (Ագաթ.։)
full of or sprinkled with dew;
ոմպ —, mist, fog.
Հովնաւոր լինի մեզ եւ ցօղաւոր՝ վարք, յաղագս առաքինութեան հովանեօքն շիջուցանելոյ զտապն. (Նիւս. երգ.։)
cf. Հիւսեմ.
Ւիւսեա՛ ընդ այս բանիս յարմար, զվեհ ոմն արքայ եւ այլն. (Կրպտ. ոտ.։)
cf. Փաթերակիմ.
Յանարծակի փաթերակ առցէ։ Փաթերակ առցէ ի քարէ, ի փայտէ, ի գետոյ։ Փեթերակ յընկերէ առցէ։ Փաթերակի ի կախարդաց։ Ի գազանէ փաթերակի։ Տե՛ս որ չփաթերակիս. (Ախտարք.։)
to be fascinated.
Յանարծակի փաթերակ առցէ։ Փաթերակ առցէ ի քարէ, ի փայտէ, ի գետոյ։ Փեթերակ յընկերէ առցէ։ Փաթերակի ի կախարդաց։ Ի գազանէ փաթերակի։ Տե՛ս որ չփաթերակիս. (Ախտարք.։)
cf. Փախստականութիւն.
Ապա եւ արքայ Սմպատ դարձեալ ի փախստէութենէ իւրմէ՝ գայ ի սեպհական կալուածս. (Յհ. կթ.։)
turnkey, doorkeeper;
key-board, keys;
cf. Փակաղակ.
Ցանկանայիր տեսանել զպայծառ արքունիսն, եւ պատահէր քեզ փակակռլն. եւ դու աղաչէիր, եւ նա բանայր քեզ. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Phaeton.
ՓԱՅԵԹՈՆ կամ ՓԱՅԻԹՈՆ. Բառ յն. Ֆաէ՛թօն. Φαέθον Phaeton. Անուն արքայի եգիպտացւոց, առ օրով եղեւ հրդեհ մեծ. այլ ըստ քերթողաց անուանի որդի արեգական. վարի եւ որպէս արեգակն, եւ լուսնթագ. զի ստուգաբանի լուսափայլ. հրափայլ.
cf. Փայլակնակերպ.
Ձկտեալ ձգիս ի բարձունս երկնից փայլակնանման յաււոր գալստեան անմահ արքային. (Նար. խչ.։)
Յարքայութիւնն երկնից փայլակնանման երեւեալք. (Երզն. լս.։)
resembling a flash of lightning, flashing, flaring.
Երեսք հօրն պամբոյի պայծառացան իբրեւ զփայլակն. եւ նոյն շնորհաց հաղորդք էին հայրն սիլովանէ, եւ սիսոյի՝ արք փայլակնատեսիլք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
to shine, to glitter, to gleam, to flash, to sparkle, to glisten, to be resplendent;
to cause to shine, to give a lustre or brightness to, to polish, to furbish, to burnish;
խնդութիւն փայլէ յաչս նորա, joy shines in his looks.
Փայլեն որպէս զարեգակն։ Փայլեն արդարքն յարքայութեան։ Յարեւելից փայլեաց ճառագայթ սուրբ խաչին։ Փայլեսցեն գործք բարեաց՝ ընդ լուսաթռիչ մարտիրոսսն։ Փայլեսցուք գործովք բարեաց ի յերկնային առագաստին. (Շար.։)
cf. Փայլեմ;
— զկօշիկս, to black or polish shoes.
Այսօր զփայլակն արքայութեան զլոյսն փայլեցուցանէ ի դժոխոց բնակութիւնն։ Զորս (զսուրբս) շուրջ փարելով զմիմեամբք փայլեցուսցուք. (ՃՃ.։)
cf. Փայտահար.
Փայտահարքն առին զփայտահատքն, որ է կացինն, եւ սկսան կոտորել զծառսն. (Վրդն. առակ.։)
woodsman, wood-cutter, wood-cleaver, feller;
axe, hatchet.
Միթէ վերանայցէ. փայտատ առանց փայտահարի։ Ոչ ելին ի մեզ փայտահարք։ Տապարաւորք եկեսցեն ի վերայ նորա իբրեւ զփայտահար. (Ես. ՟Ժ. 15։ ՟Ժ՟Դ. 8։ Երեմ. ՟Խ՟Զ. 22։)
weak;
mean, wile, worthless, contemptible, poor, miserable.
Փանաքի այրն։ Ծառայն փանաքի ապտակեաց։ Հարկ արքունի ի յոլովից փանաքեաց եւ փարթամաց ի միոյ մեծութեան պատիւ հաւաքի։ Ի յոմանց ազգաց փանաքին մտախոյզ ախտարակայ խտրադիմայ հմայից. (ՃՃ.։ Սկեւռ. լմբ.։ Նար. մծբ.։)
to cover with glory, to load with honours, to render glorious.
Աստուածային բանիւն սնեալք եւ աճեցեալք՝ փառազարդեալ արքայն։ Արիստակէս մեծափառ եւ զարմանալի հրաշիւք անդ փառազարդեալ։ Մարգարտով փառազարդին թագաւորք երկրի։ Ի սուրբն սոփիա ի փառազարդեալ խորանին Աստուծոյ. (Ճ. ՟Ա.։ Երզն. լուս.։ Տօնակ.։ Ճ. ՟Ժ.։)
fold, sheep-fold, pen, cattle-shed;
church, convent, hotel;
ժողովել ի —, to bring back to the fold.
ποίμνιον ovile ἁγέλη grex. մանաւանդ՝ μάνδρα , λαύρα mandra, stabulum, caula, septum. (որպէս թէ պարաղխ, շուրջ աղխեալ, շրջափակ վայր. իսկ պ. ղէրահէմ, հաւաքումն. ) Դադարք հօտից խաշանց. գոմ ոչխարաց. նմանութեամբ՝ Եկեղեցի եւ վանք. եւ Իջեվան. (յն. աղէ՛լի, մանտռա, լա՛ւռա).
inn, hostelry;
dwelling, lodging, habitation, convent;
a day's journey;
երանաւէտ — արդարոց, the happy abode of the just;
օթեւանս առնել՝ առնուլ՝ ունել, to lodge in, to dwell in, to reside in, to live in, to inhabit;
ո՞ւր են —ք քո, where do you live ? հեռի երեսուն —օք, thirty days journey distant.
ՕԹԵՎԱՆ ՕԹԵՒԱՆ. κατάλυμα diversorium, hospitium. (ուստի իտ. osteria. գաղղ. hotel). յն. μονή mansio, habitatio σταθμός statio. բայիւ μένω maneo. Վանք օթելոյ, այսինքն տեղի ագանելոյ. օթանոց. իջեւան. իջեվան. պանդոկի. հիւրանոց. եւ Բնակարան, օթարան. կայք. կայան. դադարք. տուն.
to aid, to succour, to assist, to protect, to favour, to support, to sustain.
Ի ձեռն վեհիդ սպասաւորութեան զտկարս օժանդակելով։ Օծ արքայութիւնս, օժանդակեաց թագաւորս։ Իբր առ նուազ՝ լաւ օժանդակեաց։ Հոգելի զօրութեամբդ օրհնեալ օժանդակեսցես կատարելապէս զայս պատճէն տառի։ Զորդւոյն գարշապարս օժանդակեաց. (Նար. Ե. ԼԴ. եւ մծբ։ Կոլ։)
marriage-portion, dowry, endowment;
gift, present.
Պատրաստեն զօժիտս արքային՝ որ գայ, եւ սպասեն մտանել յառագաստ. (Մծբ. ՟Թ։)
cf. Օժիտ.
Բազմօք ոմամբք ընծայական օժտութեամբք զնա պատուասիրեալ՝ տայ նմա եւ զմարզպանութիւն վրկանայ։ Երեւելի պատուական օժտութիւնս ընծայից նմա (ոստիկանին) մատուզանէր (սմբատ արքայ). (Յհ. կթ.։)
serpent, adder, snake;
— or — աւազակ, the devil;
— խարամանի, dipsas or dipsade;
— շչէ, the serpent hisses;
cf. Քաղցրութիւն.
Խորամանկութիւն՝ օձից բարք են. (Վեցօր. ՟Ե։)
Զսկզբնաչար զդրախտին օձն իբրեւ զաւազակապետ ժանդատեսիլ կալեալ, եւ ձաղածանակ արարեալ ... ուր թագաւորն փառաց պսակեալ ի խաչին՝ յանդիման առնելով զնա ի հայհոյութենէն ի խոստովանութիւն արքայութեանիւրոյ՝ լուծանէ զանէծս, ընդ իւր տանելով ի դրախտն. (Արշ.։)
cf. Օձախած.
Օձահարքն զանշունչ օձն տեսանելով ի վերայ փայտին՝ բժշկեալ լինէին. (Խոսրովիկ.։)
to divide, to disunite, to separate, to detach, to sever, to part, to distract, to divert from;
to dissipate, to disperse, to scatter;
to sow discord or strife;
to tear, to lacerate;
to be divided, dissipated, to dissent.
Երբեմն սայթաքին, երբեմն օձտեն (երիվարք կառաց)։ Հիւղն խառնիխուռն օձտելով երթեւեկէր. (Եզնիկ.։)
Երիվար արքունի է լեզուդ. (եթէ ընդարձակերասանակ թողուցուս օցտել) (յն. բերիլ), եւ խայտեալ, սատանայի եւ դիւաց հեծանելիք լինիցին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
soap;
cf. Օշնան;
cf. Աճառ;
bride's dress, furniture, ornaments;
means, remedy.
Բազում այլոց իրաց գոյ ի նմա առատութիւն մեծութեան օճառի։ Բազում նժոյքս արքունի օճառօք տայր նմա։ Խառնուածք եւ օճառքզանազանք փոշիատեսակ խնկոցն. (Փիլ. իմաստն.։ Յհ. կթ.։ Անան. եկեղ։)
stranger;
foreign;
remote, distant;
other;
extraordinary, strange;
vainly, in vain, unjustly, wrongfully.
Աստուածք օտարք։ Զհետ աստուածոց օտարաց։ Բուռն հարին զաստուածոց օտարաց։ ՔՕտարք կերիցեն։ Թողցեն օտարաց։ Յազգաց օտարաց։ Յորդւո՞ց իւրեանց՝ թէ յօտարաց։ Խունկ օտար։ Հուր օտար։ Կարաս ծակ է տուն օտար։ Օտար համարեալ ի քումմէ զօրութենէ։ Որպէս թէ օտար ինչ իրք ձեզ դիպցին։ Յօտարքն լերինս կարճէր ի կենաց.եւ այլն։
Որ օտարքն են ուսմանց մերոց։ Օտար էր չարախօսութիւնն։ Օտար ի նոցանէ ունին շաւիղս։ Օտար ամենեւին ի ճշմարտութենէ։ Օտա՛ր է քեզ չողորմելն։ Լեզուօք օտարօք խօսել։ Օտար թեւօք պճնեալ։ Այսպիսի կերպարան կարի իմն օտար է ի քրիստոնէից. (Եւս. պտմ.։ Շ. ՟ա. յհ.։ Սարկ. աղ.։ Խոսր.։ Նոննոս.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
strangely;
like a stranger.
of a different language;
disagreeing, dissenting;
— ուսմունք, strange doctrines.
Օտարաձայն այլամիտ խորհուրդս ունել նմա ընդ օրէնս արքունի։ Յուսմունս պէսպէս եւ յօտարաձայնս դանդաչէք. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 16։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 9։ Օտարաձայն բանից. զի՞նչ օտարաձայն ինչ է՝ զոր մեք պատմեմք։ Յաշխարհս հեռաւորս եւ օտարաձայնս առաքէի զքեզ։ Եւ ոչ այլ ումեք օտարաձայնից. Կոչ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Բ։ Կանոն.։ Գէ. ես.։ Ոսկիփոր.։)
to establish, to give laws;
to ordain, to decree, to enact, to emanate, to prescribe.
Զգուշակի՛ր ոյժ առնել ըստ ամենայնի՝ որպէս օրինադրեսցի քեզ։ Որ յառաւել աւետիսն օրինադրեցաւ ի մարգարէիցն։ Օրինադրէ մանկանց՝ անսալ խրատուն աստուծոյ հօր։ Ի մշտնջենաւորլերանց օրինադրեցաք։ Օրինադրեցին սուրբ հարքն. (Յճխ.։ Նախ. առակ.։ Շար.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Զարտաքոյ բնութեանսմեզ զիա՞րդ օրինադրէր։ Օրինադրէ ոչ կեալ յայրարատ ի բնակութիւս արքայի։ Զօրինադրեալ ժամս գիշերոյն կարծէին երկայնագոյն քան զայլօրինադրեն։ (Խոր. ՟Բ. 21։ Փարպ.։ Խոսր.։)
example, model, exemplar, original;
transcript, copy;
idea, shadow, image;
drawing, design, plan, project, representation;
form, manner, way, sort, figure;
sample, pattern, specimen;
paradigm;
as, in imitation of, after the fashion of, by way of, like...;
զայս —, զայս ձեւ օրինակի, զ— զայս, ըստ սմին օրինակի, — զայս, պէս զայս —, in this manner or way, thus, so;
զայն —, զնոյն —, ըստ նմին օրինակի, in that way, in the same way, likewise;
զոր —, օրինակի աղագաւ, — իմն, for example, for instance;
— իմն, let us say, we will suppose;
ըստ —ի, after the manner of, according to the example of, in imitation of, like;
սովին օրինակաւ, like that, in that way;
աստուածահրաշ օրինակաւ, in a divine way;
որով օրինակալ եւ է or իցէ, in whatever way it may be;
բարի՝ չար՝ քնաղ՝ գեղեցիկ —, good, bad, rare, fine example;
— տալ, to give or set the example;
— առաջի ընծայել, to indicate as an example;
— առնուլ, to take for example or for model, to follow;
— զանձն ընծայեցուցանել, կացուցանել, to shew or set oneself an example of;
—աւ իւրով քաջալերել, to encourage by one's example;
— եկաց թագաւորաց, he was the model of kings.
Զհացն եւ զգինին պատարագեմք յօրինակ անարատ մարմնոյ եւ արեան քրիստոսի (զի պատարագաւ լինի եւ այիւն քրիստոսի ճշմարտապէս) (Կանոն.։) ըստ այսմ եւ հարք յունաց երբեմն ասացին, որ է տիպ եւ կնիք. այլ զգուշալի է առումն այդպիսի։
cf. Օրինաբար;
according to the ancient law.
Օրինապէս ճգնեալք արժանայաղթիցն արքայութեան արժանասցուք պսակաց. (Մաքս. եկեղ.։)
to legalize, to legitimate.
օրինաւորեալք են բնական սովորութեամբ։ Անցուցանէր զաւուրսն զայնոսիկ զօրինաւորեալսն կանոնիւ։ Եւ ոչ օրինաւորեալ լինէր ի ձեռն արքունւոյն. (Պիտ.։ Ասող. ՟Գ. 17։ Փիլ. ել.։)