sandal;
wooden-shoe, clog;
— հովուի, calage.
• , ի-ա հլ. «տրեխ» Մխ. դտ. Շնորհ. ընդհ. որից տրեխաւորիլ «տրեխ հագնիլ» Յհ. կթ.։
• -Շատ նման է հնչում արաբ. ❇ tiraq «կօշիկի կաշի. 2. արաբական փա-պուճի վրայ գամուած կաշիի թերթերից իւրաքանչիւրը, 3. վահանը պատելու հա-մար կլորակ կտրուած կաշի» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 11). բայց սրանց յարաբե-րութիւնը իրար հետ՝ չեմ կարող որոշել։-Աճ.
• ՆՀԲ մեզնից է համարում ռմկ. (իմա՛ տճկ.) չարըխ, չարըգ «տրեխ»։ Հիւնք. տառեխ բառից։ Փ. Տ. Մովսէսեան, Arm. Bauernhaus 139 և Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5 տճկ. չարըխ բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Մշ. տրեխ, Գոր. Երև. Շմ. տրէխ, Ղրբ. տրէխ, տըռը՛խ, Տփ. տրիխ, Ագլ. տրէհ։ Նոր բառեր են անտրեխ, տրեխաւոր, տրե-խամէջ, տրեխատան, տրեխչոան, տրեխա-ցու։
• ՓՈԽ.-Մեզնից պէտք է լինի գնչ. triák «կօշիկ», որից triakhengoro «տրեխ շինող»։ (Paspati այս բառերը մութ է համարում և ևասկածով համեմատում է սանս. trikš «եր-թալ, շարժիլ» բառի հետ, որ անյարմար է)։
(յորմէ ռմկ. չարըխ, չարըգ) ὐπόδημα calceamentum, caliga, calceus rusticus. Կօշիկ հանդերձ խրացիւք.
Աղտեղեալ տրեխօք ելանեն ի բեմն սուրբ։ Ունին տրախք. (Շ. ընդհանր.։ Մխ. դտ.։)
the fourth month of the ancient Armenian calendar (November).
• (սեռ. տրեայ Լաբուբ. էջ 2) «Հայ-կական չորրորդ ամիսը, որ ըստ անշարժ տո-մարի համապատասխանում է հռովմէական նոյ. 9-դեկտ. 8» Ասող. Վանակ. տարեմ.։ Նոյն բառն է և տրեկան «տրէ ամիսը» Գիրք թղ. 273 (Ըստ Հռովմայեցւոցն ի 10 հոկ-տեմբեր և ասորերէն Թշրին կտիմ և ըստ հայոց տրեկանի), որ յայտնի չէ թէ գրչա-գրական սխա՞լ է, թէ ահեկան և մեհեկան ձևերից ազդուած և իրօք գոյութիւն ունեցող ժողովրդական մի ձև, որ գրուածքի հեղի-նակը կամ գրիչը գործածել է, ինչպէս որ մի քիչ յետոյ էլ ունի ժողովրդական կթոց ամ-սանունը՝ փոխանակ սահմի (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 254)։
• = Պհլ. tir «Շնիկ աստղը» (Nyberg, Hilfsb. 2, 225), գւռ. *tīrē ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] tir «արեգակնային չորրորդ ամի-սը», և լայնաբար «ամառ», կապադովկ, τήρι, τειρει, τειδ «կապադովկիական չորրորդ ամիսը», զնդ. [other alphabet] tistrya «Շնիկ աստղը», tištryehe mā «զենդական չորրորդ ամիսը՝ որ նուիրուած է Շնիկ աստ-ոին» (Bartholomae, Altir. Wtb. 651), սանս. [other alphabet] tšya «մի աստեղատուն և նրա համապատասխան ամիսը», տոգդ. tiš, բուդդայական չին. (սոգդիականից փոխա-եեալ)՝ tir «փայլածու»։ Հայերէնը գալիս է հնագոյն *տիրէ ձևից. է վերջաւորութիւնը իրանական մի գաւառականի ուղղականի վերջաւորութիւնն է, ինչպէս ունինք քրիստ. սոգդ. ē, հմմտ. մարգարէ, բազէ. որ և -ալ. հմմտ. կամայ ակամայ, աշկարայ ևն (Bai-ley лRAS 1930, էջ 17)։
• Հներից Վանակ. տարեմ. մեկնում է «զի տայ կամ կրէ գիշերն յօրէն «ժամն և զմասունքն» (այսինքն ցերեկը կար-ճանում է և գիշերը երկարում)։ Նոյնը Տաթև. հարց. 200. իսկ Տաթև. ձմ. ա. «Տրէ՝ զտէրունական խորհուրդն ասէ, ւորժամ տիրեաց Աստուած ի վերաւ ա-ռառածոռ»։ Brosset JAs. 1832, 529 հեռաւռր նմանութիւն է ուզում նշմա-րել վրաց. ოთხი ոթխի «չորս» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 365 պրս. Tī յատուկ անունի հետ։ Lag. Ges. Abhd. 294, 9, Beitr. bktr. Lex. 56 սրանց է կցում սանս. taš̌tar և զնդ. tistrya, ո-րոնք չի ընդունում Lag. Arm. Stud. § 2245։ (Սրանց վրայ տե՛ս Horn, Grdr. § 406)։ Պատկ. O назван. дрeв. apм. мecяц. 39 պրս. և կապադովկ. ձևերի հետ նաև վրաց. տիրիս-կոնի, տիրիս-դենա «վրացական 11r։ և 12ր։ ամիս-ները»։ Հիւնք. պրս. թիր, Հիւբշ. 89 Տիր աւստուծու անունից։ Սոգդ. և չին. նո-րագիւտ ձևերի միջոցով մեկնեց Gau-thiot MsL 19, 122։
Անունզ ամսոյ հայոց, ըստ անշարժ տումարի համեմատ նոյեմբերի, եւ առաւել դեկտեմբերի. իսկ ըստ շարժականին՝ պէսպէս ամսոց այլոց ազգաց.
tribune.
• «րերապետ, ազգապետ, հազա-րապետ ժողովրդեան կամ զօրաց» Պրպմ. 424 1ծ. առամ. 766. Վրք. սեղբ. 71Ս. Ճառընտ. Մխ. անեց. 35. Մխ. դտ. Հ. կիլիկ. յետնաբար տռիվովն Անկ. գիրք առաք. 241. զուտ յունական ձևով՝ տրիբունոս Վրք. սեղբ. 708 (Եւս. պտմ. 239 տրիբունս ուղղել ըստ յն. Տուրբոն՝ յատուկ անուն). որից տրիբու-նական (չունի ԱԲ) Յայսմ. մայ. 21. հմմտա-նի տրիրուն։
inexperienced, inexpert, raw, unpracticed, new;
untamed, wild.
• -Կարմուած է մուղ «մղել, վարել» ար-մատից՝ տր-բացասական մասնիկով, որ այլուր անսովոր է. հմմտ. համապատաս-խան անմուղ ձևը՝ Ոսկ. մտթ. ղկ. յհ. Վռռ. և վկ. ա. 653, Մագ. Զքր. կթ. նոյն նշա-նակութեամբ. Յիշեալ տր-մասնիկը պէտք է համարել բնիկ հայկական տ բացասակա-նի երկրորդ ձևը. հմմտ. սանս. dur-, հհիւս. անգսք. tor-, հբգ. zur-բացասական մաս-նիկները (Pokorny 1, 816)։
ոչ ուսայ իբրեւ զընջուղ տրմուղ. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 18. (այն է երինջ, որթ. որթուկ. մոզի. յն))
Նստուցին ի վերայ տրմուղ իշոյ։ Ընդեսցուցանէ իբրեւ զյաւանակ տրմուղ։ Նստար ի յէշ՝ յաւանակին, զգօնացելոյն՝ եւ տրմըղին. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 39։ Մանդ. ՟Բ։ Յիսուս որդի.։)
ՏՐՄՈՒՂ ԿՐՄՈՒՂ, տրմղի կրմղի. Նոյն ընդ վերնոյն՝ կրկնութեամբ ըստ հայկական ոճոյ.
humble, lowly, unworthy, inferior, least, vile, abject, despicable.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. drōb-ձևից. այս ձևի հետ հմմտ. հսլ. drobg, drobiti «ջար-դել, մանրել», drobinu «փոքր», նսլ. drób «մանը կտորներ», ռուս. дробь «կոտորակ, մաս, կտոր», дробить «մանրել», дpeбeзrи «փշրտանք, մանրուք», nо-дробныи «ման-րամասն», չեխ. drob «մանը բան», drobny «փոքրիկ, չնչին», բուլգար. drebolija «չըն-չին բաներ», droben «փոքր չնչին», լեհ. dro-bny «շատ փոքր, աննշան», սերբ. droban «փոքր», ուկր. dribnyj «փոքրացրած, նուրբ, թոյլ, տկար, անուժ», հհիւս. dnafna «մանը մասերի լուծուիլ», գոթ. gadraban «քանդա-կել», հհիւս. draf, անգսք. droef «անկում», որոնք հանւում են հնխ. dhrebh-«ջարդել, փշրել» արմատից։ Կայ նաև նոյն արմատի dhreb-ձևը, որից հհիւս. drepa, անգսք. drepan «զարնել, հարուածել, սպանել», ռեռմ. Treff «հարուած» ևն (Pokorny I. 875, Berneker 225-6)։ Հայերէնի մէջ նախա-ձայնն էլ վերջաձայնին նմանուելով ստաց-ուել է drōb-ձևը, որ անսովոր է հնխ. ձայ-նաբանութեան. հմմտ. ბեծ
ἑλάχιστος, ἑλαχιστότερος, βραχύς, βραχύτατος , μικρός minimus, pusillus, parvulus, exiguus ἕσχατος, ἑκτός ultimus, extremus ἤττος inferior εὑτελής vilis, humilis, levis. (լծ. հյ. տառապեալ. ար. թիւրապ, հող) Փոքր եւ ստորին. յետնագոյն. փոքրիկ. կրտսեր. նուաստ. նուազ. փանաքի. յետին. անարգ. դոյզն. թեթեւ. պզտիկ, է՛ն ետքինը, վարինը.
sad, sorry, afflicted, chagrined, melancholy, dull;
sadly;
— լինել, to be sorry, grieved, to have one's heart full of affliction or sorrow.
• = Բնիկ հայ բառ՝ կրկնուած հնխ. drom-արմատից, որ տալիս է *տրում, կրկնութե-ամբ *տուտուրմ, *տուրտում>տրտում։ Ար-մատը նշանակում է բուն «քնել», որի ժա-ռանոնեռո տե՛ս հլ. տարտամ բառի տակ։ Ոմանք ուզում են նոյն արմատի տակ դնել նաև հսլ. dirmo, dirméti, սերբ. drmim, drmljoti «տրտում, մռայլ, տխուր լինել» (Berneker 256), բայց նշանակութեան տառռեռութեան պատճառաւ շատ անաաա-հով են համարում (Pokorny 1, 821)։ Հալե-րէնը գալիս է նոր ապահովութիւն տալու սոյն համեմատութեան։-Աճ.
• Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. տրր. տոլա։ ՆՀԲ լծ. թրք. տէրտլի «ցաւոտ»։ Peterm. 21 պրս. (որից և թրք.) dard «վիշտ», լտ. tristis «տխուր»։ Böttich Arica 77, 279 պրս. dard «ցաւ»։ Նոյնը նաև Sniegel. Huzw. Gram. 189, Mül-ler SWAW 38, 574 և 46, 464, Հիւբշ. KZ 23, 19 և Հիւբշ. Arm. Stud. § 278։ Lag. Ges. Abhd. 257 -ում մասնիկ է համարում։ Պրս. բառի համեմատռու-թիւնը մերժեց նախ Lag. Arm. Stud. § 2246 և յետոյ Հիւբշ. Arm. Gram. 498, որովհետև պրս. բառի նախաւոր ձևերն են պհլ. dart, զնդ. darətō։ Հիւնք. տըր-տունջ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 85-87 գոթ. trigo, հհիւս. tregi, նիսլ. tregi, նորվ. trège, շվէղ. troeghi «տխրութիւն, ցաւ», սանս. draghate «յոգնիլ» ևն բառերի հետ հնխ. di-drōgh-mo-կրկնեալ ձևից, gh-ի անկու-
• մով։ Ըստ Meillet (Dict. étym. Lt. 1016) յիշեցնում է լտ. tristis «տխուր», որի ծագումը անյայտ է, բայց կրկնա-կան է թւում. սակայն հյ. t պահանջում է հնխ. d։
λυπηρός, περίλυπος tristis, pertristis, molestus, dolorosus σκυθρωπός , σκυθροπάζων tristis vultus, tristem vultum gerens. (ուստի Տրտմիլ, տրտմեալ. լծ. թ. տէրտլի ). Տխուր. թախծեալ. հոգած. նեղեալ. վշտացեալ. ցաւագին անձն կամ երես. երեսը կախած.
complaint, grumbling, murmur, lament, cry, quarrel;
complaining, murmuring;
— ունել, to make a complaint, to complain;
— լինել, cf. Տրտնջամ;
— առնել, to dissatisfy, to discontent.
• , ո հլ. «գանգատ, դժգոհու-թիւն, բամբասանք, չարախօսութիւն» ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. Փարպ. «տրտնջող, գանգատա-ւոր» Ա. մկ. ժա. 39. Կոչ. Եփր. ա. տիմ, էջ 243, Եղիշ. որից տրտնջել ՍԳր. տրտնջալ Խոսր. Լմբ. տրտնջիւն Թուոց ժէ. 10, տըր-տրնջումն Ես. ծը. 9. Ագաթ. անտրտունջ Յճխ. գետնատրտունջ Ոսկ. փիլիպ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. der-, կրկնութեամբ der-der-, drdor-, կրճատ կրկնութեամբ dor-d-, dr-d-«մռմռալ, մրթմրթալ, յանդի-մանել, շաղակրատել» բնաձայն արմատից. քրա ժառանգներն են սանս. dardura. «ռոոտ, սրինգ», իռլ. deirdrethar «ռռռոս-ռալ», dord, fodord «մռմռոց, մրթմրթոց, բամբ ձայն», andord «երգ», dordaim «եղջե-րուի ձայնը», յն. δάρὸα «մեղու», կիմր. dordd «հնչիւն, աղմուկ», լիթ. dardéti, լեթթ. dārdèt «ճարճատել», բուլգար, durdóru, սերբ. drdljati, սլով. drdráti «շաղակրա-տել, ճարճատել, ճայթել ևն» (Pokorny 1, 795, Berneker 254)։ Հայերէնի մէջ -ունջ մասնիկ է, ինչպէս շշունջ, մրմունջ. պարզ արմատը գտնում ենք վրաց. դրտվինվա, ա-լրտվինեբա «տրտունջ, գանգատ» բառի մէջ։
• ՆՀԲ իբր ընդ ունչս տրտմել կամ տըռ-տռալ։ Հիւնք. տենչալ բայից։ Liden, Arm. Stud. 17 զնդ. drənlaveiti «ա-ղօթք մրմնջել», պհլ. dranǰītan «սովո-հիլ», հիռլ. drengaitir «արտասանել» բառերին ցեղակից։ Վերի վրաց. ձևերին միացրեց Աճառ. ՀԱ 1908, 123, որից յետոյ Մառ Иппoл. 59 դրաւ նոյն ձևին ցեղակից։ Karst, Յուշարձան 424 թրք. dərdərlanmaq, վրաց. drdenva։ Մաք-սուտեան, Շողակաթ 165 համարում է կրկնաւոր՝ իբրև տր-տունջ։ Վերի մեկ-նութեւնը տուաւ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 74-77 և յետոյ IF 43. (1925),
• 69՝ մերժելով Lidén-ի մեկնութիւնը։ Անկախաբար նոյն կարծիքն ունեցած եմ նաև ես, հիմնուելով վրացերէնի վրայ և -ունջ համարելով մասնիկս
• ԳՒՌ.-Ախց. տրտունչ, Կր. տրտնջալ, Սեբ. դըրդընջ'ալ, Մկ. տռտունջ։
ՏՐՏՈՒՆՋ որ եւ ՏՐՏՆՋՈՒՄՆ. γογγυσμός, γογγύσις murmuratio, obmurmuratio. Նոյն եւ ՏՐՏՆՋԻՒՆ, ՏՐՏՆՋԱՆՔ. Տրտնջելն. քրթմնջիւն քանքարտալով. բամբասանք եւ չարչխօսութիւն զանձանց եւ զիրաց՝ որ չեն ըստ հաճոյս անձին. գանկատ. ... վր. տրտէնվա.
bundle, bunch;
— խոտոյ, truss, bottle;
— փայտի, faggot, bundle of wood;
— մագնիտական, pencil of magnetic rays;
առնել տրցակ or տրցակեմ, to truss, to tie in a bundle, to bottle, to bind up in faggots.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խուրձ, կապոց» Վրք. հց. ա. 90. Վրդն. ել. Բրս. մրկ. Ոսկիփ. որից տըր-ցակել «տրցակ կապել» Սկևռ. աղ. Ճառընտ.։
• = Պրս. [arabic word] dasta «փունջ, տրցակ» բառից. աւելի ընդարձակ տե՛ս տստակ բա-ռի տակ։-Աճ.
• Հիւնք. հանում է թրք. dirsek «ար-մուկ» բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm. 78, 104 վերագրում է հաթեան շրջանին։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Աճառ. ՀԱ 1аՈв. 123։ Petersson KZ 47, 265 իբր բնիկ հյ. կցում է յն. ὄρασσομαι «բռնել», ռանս. drdhás «հաստատուն», զնդ։ dərəza «կապանք», պրս. darz «կար», յիթ. diižas «փոկ» բառերին և հանում է հնխ. dergh-«բռնել» արմատից Նոյնպէս Pokorny 1, 807։
Առի տրցակ մի եղէգն։ Ժողովեցին եւ արարին տրցակ, եւ եդին ընդ գլխով իմով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Տրցակ;
sack;
pocket.
• . անստոյր բառ. մէկ անգամ ունի Ոսկիփ. «Մտցէ ի մէջ (պտղալից) դրաստին, ունելով փոքր մի տցակ, թէև ոչ զբովան-դակն (քաղեսցէ), այլ լնլով զտցակ իւր, դարձցի ի յընթացս իւր»։ Հաւանաբար նշա-նակում է «կապոց» և կցւում է տրցակ բա-ռին.
Մտցէ ի մէջ (պաղալից) դրաստին, ունելով փոքր մի տցնկ. թէեւ ոչ բովանդակն (քաղեսցէ), այլ լնլով զտցակ իւր՝ դարձցի ի յընթացս իւր. (Ոսկիփոր.։)
small box, casket, jewel-case;
lion's foot, leontopodium.
• «բրդոտ տերևներով մի խոտ է» Գադիան. ըստ Ստեփ. լեհ.։
Խոտ՝ որ ունի բրդոտ տերեւս։ (Գաղիան. ըստ Ստեփ. լեհ.։)
hot weather, great or ardent heat, burning atmosphere, solar heat, sunburning;
hot;
—ոյ, during the heat;
— ամարայնոյ, summer heat;
հարկանիլ ի —ոյ, to be corrupt, to rot, to putrefy.
• , ո հլ. «սաստիկ տաքութիւն» ՍԳր. «սաստիկ տաք» Եզն. որից տօթոյ «սաստիկ տաք ժամանակ, տաքին» Ոսկ. մ. ա. 10. տօթացեալ Առակ. իե. 13. տօթագին Ես. ժը, 4. տօթաժամ Բ. թգ. դ. 5. Եւս. պտմ. ա. 2. Մծբ. 72. տօթաժամանակք Եփր. թգ. տօ-թային Վեցօր. ևն։
καῦμα, καύσων aestus, ardor, calor nimis. Տապագին օդ. տապ արեւու յամարանի ի միջօրէի. ջերմութիւն արեգական կիզիչ կամ տոչորիչ. եւ Խորշակ. շող. ամըռուան տաքը.
ՏՕԹՈՅ մ. որպէս Ի տօթի, ըստ յն.
feast, solemnity, festival, celebration;
— նշանաւոր, հանդիսաւոր or մեծահանդես, extraordinary, solemn feast;
օր —ի, feast-day, holiday;
ամենաժողով —, fair day, market day;
— անուան, saint's day;
— ամենայն սրբոց, All-Saints' day, All Hallows day;
— մարմնոյ եւ արեան տեառն, Corpus Christi day;
— անմեղ մանկանց, Childermas-day;
սրբել, խմբել, կատարել, տօնել զ—, to keep, to observe, to celebrate a feast;
շնորհաւորել ուրուք զ— իւր, to wish a person many happy returns of the day;
cf. Տարեկան.
• , ի հլ. «հասարակաց հանդէս, հան-ղիսաւոր օր» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. մ. բ. 14. որից տօնել ՍԳր. տօնախմբել Ագաթ. Կորիւն. տօնանան Ագաթ. Ոսկ. Կորիւն. տօնամա-ճառ Իմ. ժե. 12. տօնապետ Կիւրղ. «նձ. նա-խատօնակ Փիլ. յառաջատօնակ Փիլ. ել. վերջատօնակ Ածաբ. խորհրդատօն Փիլ. բա-գըն. զուգատօնել Նիւս. սքանչ. պասեքատօն Եա. քր. տօնամակ Գր. վկ. (Զարբհանա-լեան, թրգմ. 722-3), տօնակատարութիւն (նոր բառ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dapni-ձևից, որ նշանակում էր «զոհ». հմմտ. հիսլ. tafn «զոհի անասուն, զոհ, ողջակէզ», լտ. daps, dapes «աստուածներին նուիրուած զոհ, նուիրական խնջոյք, հացկերոյթ», dapino «առատ խնջոյք տալ», յն. δαπάνη «ծախս», δαπανάω «ծախտլ», δεῖπνον «ճաշ. նա-խաճաշ, ընթրիք»։ Այս բոլորը յառաջանում են հնխ. dāp-, dəp-«բաժանել, բաշխել» արմատից (հմմտ. սանս. dāpayati), որ ինքն էլ աճած է թ-ով՝ պարզական dā-«բա-ժանել, մաս մաս անելով բաժանել» ար-մատից. հմմտ. յն. δαίομαι, δατεομαι «բա-ժանել», δαιτύς «բաժին, ճաշ, զոհ» ևն (Bo-isacq 166, Walde 220, Pokorny 1, 764։ Meillet Dict. étym It. 243, որ լտ. dapināre ձևի մէջ n նոյն է դնում հյ. տօն և հիսլ. tafn բառերի n-ի հետ)։ Նոյն խմբին են պատկանում նաև հյ. տի «տարիք» և տռր-«արջառ», որոնք տե՛ս առանձին։
• Հներից Տաթև. ամ. 654 սխալ է մեկ-նում իբր օտար բառ. «Տօնն թարգմանի ուրախութիւն և պայծառութիւն... քանզի անունս այս ոչ է ի մեր լեզուէ, այլ յօ-տար ազգաց. զի նոքա զուրախութեան կամ զհարսանեաց տօն անուանեն և զպայծառ հանդէս՝ տօն կոչեն»։ ՆՀԲ լծ. թրք. տիւյիւն «հարսանիք», տօնա-նմա «հրավառութիւն»։ Ալիշան, Հին հաւ. 458 հյ. տալ, տուրք, Արգիացոց Հերա դիցուհեայ Tonêe. կոչուած տօ-նաևան օրերը։ Patrubány SA 1, 18 տառռեր է գնում վօթյ. d'uonjos «ար-ձակուրդ», իսկ SA 2, 175 տալիս է ու-ղիղ մեկնութիւնը, որ ընդունում են
• Pedersen Հայ. դր. լեզ. 30, Lidén, Arm. Stud. 9, Walde 220, Meillet, Esq latine էջ 78։ Karst, Յուշարձան 424 թթր. tam, tom, ton «հաւաքուած», ույ-գուր. չաղաթ. tomen «դէզ», նաև թրք. düvin «հարսանիք», donanma «հրա-վառութիւն»։ Մառ ИАН 1911, էջ 472 վրաց. ճոնա «զատկական ձու հաւաքե-լու երգ»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, 80 գրում է թէ Մառ, անդ՝ էջ 441 կցում է վրաց. ծանա «խրախճան, տօն» բառին, որին աւելացնում է ինքը մինդրել. ճան «հրաւիրել, կանչել»։
ἐορτή festum, dies festus, festivitas, solemnitas πανήγυρις panegyris, coetus publicus, publica pompa, laetitia, nundinae . Հանդէս եւ ակումբ ուրախութեան հասարակաց՝ դադարմամբ ի գործոց. եւ օրն սահմանեալ վասն նոցին իրաց. տօն, (լծ. թ. տիւյիւն, տօնանմա) ակում օր, ցնծում. էօրթը (որ է յն. էօրթի ). ... եբր. մօյէդ, խակ. իբր խաղ.
Խնդութեամբ տօնիցն ընկալեալք. յն. մի բառ իբրու տօնախմբութեամբ։
box, box-tree;
փայտ —ի, box-wood;
—ի, box-wood, made of box.
• , ո հլ. (ՆՀԲ դնում է ի հլ., բայց առանց վկայութեան. գտնում եմ սեռ. տօսա-խոյ Եփր. թուոց, էջ 253) «մի տեսակ կարծր փայտ և նրա ծառը. շիմշիր. լտ. buxus» Ես. խա. 19. Վեցօր. 92. Ագաթ. գրուած է նաև տուսախ. որից տօսախի Կիւրղ. ծն.-փոխաբերաբար ասւում է հիւանդոտ դեղ-նած գոյնի համար՝ Ոսկ. Ճառք, էջ 61 և 355 (վկայութիւնները մէջ է բերում Նորայր, Բառ. ֆրանս. 710բ)։
πύξος buxus, buxum πυξέων buxetum. Տունկ մշտադալար մանատերեւ ծանրահոտ. եւ փայտ նորա խիտ եւ ծանր, մինչեւ ընկղմիլ ի ջուր. ... պուքս. այն է յն. բի՛քսօս.
Իսկ Գէ. ես. ըստ Եփրեմայ թուի զտօսախն առնուլ եւ որպէս սարդ կամ դափնի՝ յասելն.
second;
instant, moment;
the world, the universe;
Europe.
• , ի հլ. «ակնթարթ, մանրերկրորդ կամ երկվայրկեան» Վեցօր. 117-118 (Զրո-պէսն, այսինքն զթօթափել ական. Մի ի 60 մասանցն ունի վաթսնից վաթսուն րոպէ, այսինքն է ական թօթափել), Սարկ. տոմ. «տիեզերք, համօրէն աշխարհ, ժամանակք, բովանդակութիւն էից» Գնձ. Շար. Նար. որից րոպէահամար Վեցօր. 118. Շիր. րոպէական (նոր բառ). կրճատ ձևով րոպ «ժամանակ» Նար. տաղ. «կոլոր, շրջանակ, ոլորակ» Գնձ. գրուած է րոպպէ Մոլութ. 447 բ։-Նոր գրականի մէջ արևմտեան բարբառով րոպէ քիչ է գործածւում և միայն անորոշ ու կարճ ժամանաև է զոյզ տալիս. արևելեան բար-բառով շատ սովորական է և նշանակում է ժամի 1/εօ մասը, այս իմաստը սխալ է. հմմտ. վերը Վեցօրէից վկայութիւնը. այս-պէս նաև Վեցօր. 119՝ ժամք անհամար րո-պէիւք անցանեն. նոյն սխալը գտնում ենք նաև վայրկեան բառի մէջ։
• = Յն. ῥόπղ «րոպէ, moment», որից և ասոր. [syriac word] [arabic word] rōpā «րոպէ». գալիս է οεπω «ծռիլ» բայից և նշանակում է բուն «հակում, թեքում, կշիռքի թեքումը, որոշիչ պատճառ. ճգնաժամ, կրիտիկական րոպէ» և այս վեր-ջինից էլ «ժամանակ, րոպէ»։ Բայց ի՞նչ փոխաբերութեամբ ձևացած է մեր մէջ րոպէ «տիեզերք» նշանակութիւնը։-Հիւբշ. 386։
յն. ռօբի՛. ῤοπή, ἁκαρές momentum, nutus, ictus, libramentum. Մէտ ըշռոյ. մտումն. քթթել ական. վայրկեան. եւ Մանրագոյն չափ ժամանակի. մանրորդ.
Զի՞նչ է րոպէն. մասանց ժողովումն. զի յաւուրն երկու մասն պակաս է ընթացք լուսնին. եւ յերեսուն օրն՝ վաթսուն մասն, զոր րոպէ կոչեմք. (Սարկ. տոմար.։)
cf. Տրուպ.
• «քառորդ մասը». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 316։
Ի յախտից գերեալ՝ րուպս ի խոր գըլեալ. (Գանձ.։)
branches, brushwood;
furze;
birch-tree;
maple;
— մօրուք, matted beard;
*— ասել, birch-broom.
• «հազի ծառ» Վրդն. ծն. «ծառի ճիւղը՝ տերևներով միասին» Վստկ. էջ 79. Մառթին. «մացառ, խռիւ» Հին բռ. «անտառ կամ այրելի (վառելափայտ)» Բռ. երեմ. էջ 316. ըստ Տիրացուեան, Contributo § 341 Arica arborea L, որ է «ցարասի, հաւամրգի, խալանճ, bruyère», որից ցախեայ «ցախի փայտից շինուած» Յհ. պտմ. գ. առ լեհ. ցախսարեկ «ցախերի մէջ ապրող սարեակ» Մխ. առակ. ցախել «ցանքը ցախերով տափ-նել» ի գիրս Խոսր. էջ 19։
• =Բնիկ հայ բառ, որի նախաձևը (գոնէ նախաձայնի կողմից) անստոյգ է. ցեղա-կիցներն են ստնս. çákha-, պրս. [arabic word] ︎ sax լիթ. šaká, հսլ. sakù, կիմր cainc, միռլ. gēc, նիռլ. gēag «ճիւղ, ոստ», լիթ, šaknis, հպրուս. sagnis, լեթթ. sakne «արմատ», գոթ. hōha. «արօր» և թերևս հսլ. soxa, բուլգ. sochá, ռուս. coxá «ձող, փայտ, արօր» (Pokorny 1, 335, Trautmann 297)։ Սրանց նախաձևը դրւում է k'ak, որ և ունի իր ռըն-գային ձևը՝ k'ank. հայերէնի համար Bar-tbolomae Stud. 2, 41 ենթադրում է հնխ. k'hakhā, Meillet MSL 8, 294 ի 9. 323 ձան ենթադրում է երկու ձև, որոնցից մէկը ներ-կայացնում են հայն ու պարսիկը, իսկ միւսը սանսկրիտը. վերջապէս Petersson, Ar. u. Arm Stud. 98 հայերէնի նախաձևը դնում է հնխ. sk'ə-kho.-Հիւբշ. 499։
• ՆՀԲ «իբրու ռամկականն ձայնիս ձաղկ... որպէս թրք. սըգ է. խիտ. իսկ զախ մօրուօք ասի պրս. սուք, սէվէք րիշ»։ Böttich, ZDMG 1850, 363, Arica 74, 204, Lag. Urgesch. 592 կցում են վերի սանս. պրս. և լիթ. ձևերի հետ։ Pictet 1, 197 սրանց հետ է համեմա-տռում հյ. tsaghi, որով թերևս հասկա-նում է զախ։ Lag. Arm. Stud. § 2258 մերժելով նախորդները՝ կցում է պրս. istāx «ճիւղ» բառին, որ մերժում է
• Horn. Grdr. § 82։ Հիւբշ. KZ 23, 21 և Arm. Stud. § 279 վերի ձևով։ Մառ ИАН 1913, 422 քարթ. տղե, մինգր. տղա, լազ. տկա «անտառ, մացառ, մա-սուր ևն», սվան. ցխեկ «անտառ», իսկ ИАН 1915, 837 սվան. ցահրա, մինգր. ցը «կնձնի», վրաց. ցոցխի «աւել» և ցախի ծիթելի «жидра բոյսը»։
• ԳՒՌ.-Հմշ. ցախ «մացառ, թուփ», զա-խուդ «անտառ», Կր. ցախ «բարակ փայտ». Ախց. ցախ ու ցուխ «փայտի կտորտանք, խռիւ», Խրբ. Ասլ. Մշ. Մրղ. Պրտ. Սլմ. Վն. Տփ. ցախ «ծառի չորացած ճիւղեր», Երև. ցախ «վառելափայտ», Ղրբ. Սլզ. ցախ «կարճ թուփ կամ խռիւ, որ դնում են շերամի առաջ, որպէսզի վրան բոժոժ կապէ», Զթ. ցօխ, ցոխ «ծառի, յատկապէս խաղողի որթի տերև», Սվեդ. ցիւխ «թոնրի մէջ վառելու ճիւղեր», Բն. ցախ «գիհի ծառի տերևները՝ որ իբր կեր տալիս են անասուններին». Հմշ. «մի տեսակ թուփ է և սրանից շինուած աւել»։-Սրանց հետ նոյն է և Ղրբ. ցmք։ (որ և Ագլ. Լ. Ղրդ.) «մի տեսակ փշաբուս. որի ճիւղերով ցանկապատ են շինում» կամ ցաքի Գնձ. Ղզ. Լ. Ղրբ. Շլ. «փշոտ վայրի մի բոյս. paliurus aculeatus (Ազգ. հանդ. Ե. 292)», Խտջ. «մի տեսակ ծառ» (տե՛ս և վարը ցաքի)։ Նոր բառեր են ցախատուն, ցախւոր, ցախուտ, ցախաւել (>Ռ. Սեբ. ցախավէլ, Ագլ. ցղա՛վիլ, Մկ. ցmխmվիլ, Պլ. ցախավէր. վերջինը՝ միայն փխբ. «ան-ճարակ, ձախող»), իսկ Ղրբ. ճխէ՛վիւլ «ցա-խաւել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ❇ახი ցախի կամ ჩახი չա-խի «շերամին իբր կեր տրուած թթենու ճիւ-ղեր», ცახე ցախե «մի տեսակ քոլ. былин-ка».-ցախաւել բառից փոխառեալ ձևերը տե՛ս աւել։
Կամփի կանանչ ցախն։ Ճփնոյն ցախն դալար։ Մազտաքոյն ցախովն ձիւթեն. պանին ցախովն. եւ են՝ որ բեւեկնի ցախովն։ Փիճի ցախովն։ Առ ընկուզի ցախ, եւ ի վերայ խնձորին փաթթէ՛, որ ծածկէ ցախն աղէկ զխնձորն. (Վստկ.։)
ՑԱԽ. Անուն թփոյ, յորմէ կազմի ցախ աւել. լալը. այլ ի Հին բռ. գրի,
Ցախ. մացառ, անտառ. (որպէս թ. սըգ. է խիտ)։ Իսկ Ցախ մօրուք ասի պ. սուք, սէվէգ րիշ.
maple-wood.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Պիտ. հա, ըստ Լեհ. «Ըմպեն ցախիճանի նուագօք զհամեղ գի-նիս»։ ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են «ցախի փայտէ շինուած»։ Բառ. երեմ. էջ 316 էլ ունի ցախ-խէծան «ծաղերմայր կամ մատնեղևին», ո-րով անշուշտ բոյս է հասկանում։
Ըմպեն ցախիճանի նուագօք զհամեղ գինիս. (Պիտ. ՟Հ՟Ա. ըստ Լեհ.։)
low, lower;
humble, lowly, modest, moderate, mild, docile, good;
low, vile, abject, ignoble, base, mean, grovelling, worthless;
— հայելով, looking down, modestly.
• Հիւնք. ծածք բառից։ Karst, Յուշար-ձան 425 թթր. tat. dat «հաստատուն, հանգիստ»։ Scheftelowitz BВ 28, 287 իբր բնիկ հայ՝ լտ. čado, սանս. çad-, զնդ. sad-«ընկնել» բառերի հետ։ Ըն-դունում են Walde 105 և Pokorny 1, 339 հնխ. k'ad-«ընկնել» արմատի տակ։ Կասկածելի է նախաձայնի պատ-ճառաւ. սպասելի էր *սատ կամ *սած։ Մառ, O полояс. aбхaз. էջ 6 ափխազ. ծխա «ցած» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մրղ. ցած. (Մրղ. զա-նազանում է ցած «դէպի վայր» և ցա՛նձըր «զած. 2. խոնարհ»). Ալշ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. ցաձ (բայց բայական ձևով Պլ. զազնալ), Ասլ. ցաձ, ցազ, Սլմ. ցած, ցածր, Մշ. ցաձ, ցաձր, Տիգ. ցmձ, Զթ. ցօճ, ցոձ, Հճ. ვօձ, Սվեդ. ցուձ, Երև. Մկ. Վն. Տփ. զածր (ր յառաջացել է բարձր բառի նմա-նութեամբ)։ Նոր բառեր են ցածահոգի, զած-լիկ, ցածրիկ, ցածկեկ, ցածկլիկ, ցածկուկ, ցածրահան, ցածրաշէն։-Թրքախօս հայե-րից՝ ցածլանմաք Ատն. «բարկանալ»։
σώφρων sobrius ταπεινός humilis ἤμερος mansuetus προσηγής placidus πραΰς mitis. Խոնարհ. հանդարտ. հլու եւ հեզ. ընդել. մեղմ բարուք. հմուկ.
Ասելովն ցած՝ զխոնարհութիւնն ուսուցանէ։ Առ բարեգործին եւ ողջախոհին, ցածին եւ առաքինոյն։ Ցածոյն եւ զգաստին ոչ պաճուճանօք հաճոյ լինիս, այլ նոցին հակառակօքն. (Շ. ընդհանր.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Ոսկ. եբր.։)
Զի փառք նախնին իմ տաճարաց՝ քան զվերջի՛նըն լինի ցած. (Շ. եդես.։)
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
• «արգանդի կեղտ, նորածնի շապի-կը, ընկերք». ունին միայն ՋԲ և ԱԲ։
Ի ճանապարհաց եւ ի ցանկոց։ Ի խրամ ցանգոյն։ Ընդ թումբս վազել, եւ ընդ ցանգս անկանել. (Սարգ.։ Նախ. եզեկ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Բանք սուրբ հօրն կրճիմն եւ ցանգ եդաւ ցեղընտիր լինելոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Զտռփումն մշտախոհ զցանկ ըղձման քո տրամախոհական մակամտածութեան, կա՛մ է ցանկութիւն, եւ կամ հանապազորդ։ (Մագ. ՟Թ.)
Եւ ո՛չ ցանգ բարկացայց ձեզ։ Որ ցանկ կայիք ընդ իս ի փորձութիւնս իմ. (Ես. ՟Ծ՟Է. 16։ Ղկ. ՟Ի՟Բ. 28։)
Ցանկ եւ հանապազ պատերազմի ընդ մեզ։ Ցանգ եւ հանապազ վշտանայր վասն աւետարանին. (Շ. բարձր.։ Ճ. ՟Ա.։)
tribe, caste, race, branch;
—ից —ից, various, diverse.
• , ի հլ. «ազգատոհմ, սեռ. տոհմ. ՍԳր. որից ցեղապետ ՍԳր. ցեղընտիր Ոսկ. մ. ա. ձ. և ես. ցեղիլ «սերիլ, աճիլ» Լմբ. իմ. Ճառընտ. Շնորհ. վիպ. ցեղենալ «բուսնիլ, յառաջ գա՞լ» Տիմ. կոյս 58 (ըստ Ակինեա-նի), ցեղակից Լմբ. սղ. Արիստ. աշխ. բազ-մացեղ Աթան. երկցեղ «երկփեղկ, պառակ, տուած» Եղիշ. դ. էջ 72, երկցեղեալ Սոկր. երկնացեղիկ Յհ. կթ. համացեղ Ոսկ. յհ. բ. 30, 32. Պիտ. նոր բառեր են ցեղագրութիւն, ցեղագրական, ցեղաբանութիւն, ցեղաբանա-կան, ցեղական, ցեղային ևն։
• = Բուն նշանակում է «բաժանմունք». այս իմաստն են ցոյց տալիս երկցեղ «երկփեղկ, պառակտուած» Եղիշ. դ. էջ 72 (հայոց ազգի համար է ասում՝ նրանց անմիաբանութիւնը ակնարկելով և ո՛չ թէ երկու ցեղից բաղկա-ցած), երկցեղեալ «պառակտուած, անմիա-բան» Սոկր. 15, երկցեղութիւն «անմիառա-նութիւն, պառակտում» Սոկր. 15, սրանից երևում է՝ որ բառս նոյն է վերի ցել «ճեղքել, պատռել» արմատի հետ։
• ՆՀԲ մեկնում է իբր «ցելեալ ազգ»։ Հիւնք. ցելուլ բայից։ Patrubány SA 1, 196 ցելուլ բայի հետ լիթ. skeliu ևն։ Karst, Յուշարձան 425 ցելուլ բայի հետ հմմտ. չաղաթ. tire և չուվաշ. tordu «ընտանիքի ճիւղը»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. ցեղ, Ագլ. Ախց. Երև. Գոր. Խրբ. Մկ. Ռ. Տիգ. ցէղ, Ղրբ. ցըէղ, ցըղ, Տփ. ցիղ, նաև տաճկախօս հայե-րից՝ ցեղ Ատն.։-Շտ. ցեղ ստացել է «պէս, կերպ» նշանակութիւնը. այսպէս՝ Դու իմ ցեղ չես ապրի «դու ինձ պէս չես մեծացած». հմմտ. այսցեղ քաջութեամբ «այսպիսի քա-ջութեամբ» Սմբ. պտմ. 113. որից և Ակն. ի*նչէխ, Ախց. ի՞նչխ, ի՞նչղ «ի նչպէս» (<ի՞նչ ցեղ)։
Յընտանեաց մարմնոյ իւրոյ ի ցեղէ իւրմէ։ Իշխանք ցեղիցն ըստ նահապետաց։ Ի ցեղէն Շմաւոնի։ Հազար այր ի ցեղէ՝ յամենայն ցեղիցն իսրայէլի։ Հանդերձ ցեղիւքն իսրայէլի։ Ի ցեղէ հօրն իւրեանց։ Ի ցեղէ որդւոցն կահաթու։ Ըստ ցեղից ձերոց։ Եւ եղիցի ցեղն զոր ցուցցէ տէր, մատուսջիք ըստ տոհմից։ Բաժին ցեղի.եւ այլն։
handkerchief;
towel, napkin, linen;
head-band, hand-cover, veil;
amict.
• = Պհլ. *vāršāmak հոմանիշ ձևից, որ հաստատում են հայերէնի հետ պ. [arabic word] ︎ yašāma կամ [arabic word] bāšāma «կանանց գըւ-խի ծածկոյթ՝ մետաքսով ոստայնանկեալ»։ -Հիւբշ. 245։
Ահա մնասն քո զոր ունէի՝ ծրարեալ՝ ի վարշամակի։ Վարշամակն որ էր ի գլուխ նորա, ոչ ընդ այլ կտաւսն կայր։ Ի քրտանէ նորա թաշկինակս կամ վարշամակս. (Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 20։ Յհ. ՟Ի. 7։ Գծ. ՟Ժ՟Թ. 12։)
cf. Վարուժանակ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ մեայն սեռ. -ի) «արու թռչուն» Ոսկ. տտր. տող 3. Վեցօր. 170. Նար. երգ. 285. Արծր. որից վարուժանակ Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. Մագ. և Երզն. քեր. վարուժնակ Եփր. վկ. արև. 69 (Սոփերք Ի. 125). Մաշկ. «ԳԿ ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս. (Ամատունի, Հայ. բառ ու բան 605) վարժանակ Վանակ. յոբ. ՀԱ 1912, 673 (որի ռեռ ՆՀԲ ունի վարուժանակ). մհյ. վարճի-նակ Քուչ. 54, 92, վարօժ Քուչ. 92. որից վարժնականիշ «վրան վարուժան նկարուած դրօշակ» Բուզ. զ. 2։
• -Թւում է իռանեան փոխառութիւն, բայց մայր ձևը յայտնի չէ. նկատելի է որ նոյն իսկ Ոսկեդարից ունինք վարուժան, վարուժ-նակ, վարժնակ-(որից վարժնականիշ) ձևե-րը. հմմտ. պրս. [arabic word] varš, [arabic word] varsan «տատրակ», որ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 360 համարում է արաբ. և դնում է [arabic word] va-rašan «արու տատրակ», ❇ varašāna «էգ տատրակ» (յգ. virsān, varāšīn), փո-խառութեամբ նաև ասոր. [arabic word] o varšanā «վայրի աղաւնի» (Brockelmann, Lex. syr. 89բ)։
Վարուժանի (արծուոյ կամ բազէի) տեսեալ զբազմորդի զլոր, եհար զմի ի ձագուց նորա եւ ըմբռնեաց. (Մխ. առակ.։)
Բոլորովիմբ ըմբռնի իբրեւ զճնճղուկ ի վարուժանակէ (բազէի կամ ցնոյ). (Մաշկ.։)
hair, head of hair, locks, tresses;
foliage, leafy branches, leaves, green dress;
coma, beams;
—ք գիսաւորի, beams or tail of a comet;
—ք բերինիկեայ, Berenice's hair, coma Berenicis;
—ք առիւծու, ձիոյ, mane;
—ք գեղածփեալ, waving, flowing locks;
cf. Հիւսակ;
հողս արկանել զ—իւք, to cover the head with ashes;
cf. Հեր, cf. Մազ.
• , ի հլ. (գործածւում է մանաւանդ յոգնակի) «երկար մազեր, ծամ» ՍԳր. փխբ. «աստղի ճաճանչ» Յոբ. լը. 32. Նար. յովէդ. Մաղաք. աբեղ. «ծառի սաղարթ» Պիտ. որից վարսաւոր «մազերը շատ» Ոսկ. ա. կոր. և ես. «ռիսաւոր աստղ» Փիլ. Ղևոնդ. Բրս. ծն, «սաղարթախիտ» ՍԳր. Ագաթ. վարսակալ Բուռ. վարսամ «գիսաւոր աստղ» Դամասկ. վարսամնահար «լուսնոտ, քնաշրջիկ» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 130. վարսավիրայ Եզեկ. ե. 1. Դատ. ժո. 19. Ոսկ. մ. ա. 4. վարսաւորիլ Սե-բեր. բարձրավարս Պիտ. Նիւս. երգ. թաղ-կավարս Մագ. ծաղկավարս Ճառընտ. սպի-տակավարս Պիտ.։
• ՆՀԲ կցում է բարշ, բաշ, ռմկ. բէրչէմ ձևերի հե՛տ։ Böttich. ZDMG 1850, 362 սանս. vrjina, մակեդ. ἀβαρϰνα։ Lag. IIrgesch. 668 զնդ. varəsa, հսլ. wlasu։ նոյնը նաև Müller SWAW 42, 253. lusti Zendsp. 270 զնդ. varəsa, պհլ. vars։ Lag. Ges. Abhd. 275 աւելացնում է նաև լիւդ. βα(ρ)σάρα։ Canini, Et. étym. 35 սանս. vrkša «ծառ» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 107 զնդ. varəsa, լիթ. varsá, հսլ. vlasu բառերի հետ հնխ. varsa ձևից։ Հիւնք. պրս. բէրչէմ բառից։
Զգիշերավարն ի վերայ վարսից իւրոց ածիցե՞ս ընդ նոսա. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 32։)
drawers;
— գեղջկաց, breeches, small-clothes.
• (սեռ. վարտեաց. միայն պնե-զաբար գործածուած) «կէս մէջքից ցածր ե-ղած զգեստը» Դան. է. 21, 94. Բուզ. ե. 6. Վրդն. դան. նոր գրականի մէջ՝ արևմտեանը գործածում է «մսի վրայ հագնելիք սպիտա-կեղէն, տակի վարտիք» նշանակութեամբ, իսկ արևելեանը «տափատ, դըսի վարտիք». հմմտ. անդրավարտիք, որի «ներքնավար-տիք» նշանակութիւնը ցոյց է տալիս թէ վար-տիք հին հայոց մէջ նշանակում էր «դրսի վարտիք», համաձայն արևելեան հայոց գոր-ծածութեան։ Սրանից է անվարտի Զքր. սարկ. Ա. 72։
• = Պհլ. *varti հոմանիշ ձևից, որ ծագում է var «ծածկել» արմատից. նոյն ձևից՝ an-dar «մէջ, միջին» նախադրութեամբ կազ-մուած է պհլ. *andarvarti «ներքնավար-տիք», որից ամբողջութեամբ փոխառեալ է հյ. անդրավարտիք։ Իրանական ձևերը՝ բացի var արմատից, աւանդուած չեն. բայց նոյնն է հաստատում փոխառեալ արաբ. [arabic word] andarvarϑ կամ [arabic word] ❇ ︎ andarvardiyya «մի տեսակ վարտիք, որ ներքնավարտիքի վրայից են հագնում՝ շալվարի և չաշքըրի նման... պարսկերէն բառ է և արաբներեո ևս գործածուած» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա 570)։ Նոյն արմատից նոյն ձևով կառմուած է նաև պհլ. *sārawarti, «գլխանոց»<հպրս. sāravarti, որոնք նոյնպէս աւանդուած չեն բայց պահուած են փոխառեալ հյ. սաղա-ւարտ (փխ. 'սարաւարտ) և ասոր. [arabic word] šanvartā «սաղաւարտ» ձևերով։ Իռանեան այս ձևերի դէմ՝ առանց -ti մասնիկի ունինք զնդ. [arabic word] sā̄ravara և պհլ. ❇ sā̄rvār «սաղաւարտ», որոնց համապատասխան է գալիս. պրս. [arabic word] šal-yār «անդրավարտիք» (բառացի «սը-րունքները ծածկող», ըստ Horn § 789)։ Վերջապէս նոյն var «ծածկել» արմատից են կազմուած գւռ. պրս. var, wērá «տա-փատ», veráh «զգեստ» (MSL 19, 154)։
• Stud. § 2119 չի ընդուկում, ասելով թէ այս պարագային սպասելի էր հյϰ *վարտ, *վարթ։ Պատկ. Maтep. I. 16 պհլ. vartītan «դարձնել» բայից. հմմտ. rāno-vartin «զիստը պատող հագուստ»։ Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 var «ծածկել» արմատից։ Տէրվ. Նախալ. 106 դնում է նոյն արմատից՝ վարել, վեր-մակ ևն բառերի հետ։-Հիւնք. պրս. բէր-տէ «վարագոյր» և ճամէի պատրու «վարտիք»։ Müller WZKM 8 (1894) 363 war «ծածկել» արմատից, իբր հի-րան. warti-, որից և փոխառեալ քաղդ. [hebrew word] (գրուած [hebrew word] ) «վար-տիք<հիրան. āwartikā։ Patrubánν SA 2, 14 սանս. vr «ծածկել», իսկ ՀԱ 1908, 245 բերել բայի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 122։ Հա-ցունի, Պտմ. տարազի, էջ 98, պրս. պարտակ «վարտիք» և վարտաք «հան-դերձեղէն օժիտ հարսի»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. վարտիք, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. վարդիք, Ասլ. վարդիք (վարդի՝), Ակն. վարդիք, վայդիք, Մշ. վարդիգ, Տիզ. վmրդիք, Խրբ. վարդիք, Այն. վարդի (տ. Բիւր. 1900, 685), Ագլ. վա՛ռթիկ՝, Սվեդ. վար-դաք, Հճ. Հմշ. վայդիք, Զթ. վայդը՛ք, վար-դը՛ք։ Նոր բառեր են վարտեթափ, վարտեց-կապ։
σαράβαρα . որ է բառ եբր. սարէպպալին. այլ կայ եւ յն. ἁναξυρίς, περισκέλιον bracca, femorale. Ագանելիք ի վայր կոյս՝ ի միջոյ եւ ի վայր. ծածկոյթ երանաց եւ բարձից. տիզլիք, տօն, թընպան, շալվար, չաշգըր. տե՛ս եւ ԱՆԴՐԱՎԱՐՏԻՔ.
luxurious, profligate, licentious, dissolute, lewd, rakish, libertine, lecherous, obscene.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց առանց վկայութեան) «ցանկա-սէր, տռփոտ, բղջախոհ» Նխ. ծն. Պամ աղէքս. Խոր. Մագ. Տօնակ. Պիտառ. որից վաւաշոտ Փիլ. իմաստ. վաւաշոտել Կղնկտ. Նիւս. բն. վաւաշալից Պիտ. վաաշանալ Փիլ. իմաստ. Խոր. չարավավաշ Յհ. կթ.։
• ՆՀԲ «ձայնակից հեշտական մաեռա-յի վա՛շ վա՛շ»։ Տէրվ. Մասիս 1881 մա-յիս 8 և Նախալ. 105 հնխ. vaç, vansk «բաղձալ» արմատից. հմմտ. սանս. զնդ. վաս, սանս. վա՛նկշ, վա՛նչ, յն. έϰών «յօժարակամ», գերմ. wunsch «բաղ-ձանք». հյ. կրկնութեամբ վա-ւաշ. զուտ արմատը աւշ ձևով պահած են զաւշո-տել, աւշ թէ. հնագոյն կերպարանքն ա-նի վա՛շ։ Հիւնք. յն. βέβιλος «պիղծ, աննուէր»։
Առնամոլին եւ վավաշ, շամբուշ բորբորիտն՝ պիղծ սմբատ (թոնդրակեցի)։ Կոյս ոմն ողջախոհութիւն պահելով, վարեալ յումեմնէ վաւաշէ (կամ վաւվաշէ) ընդ լերինս. (Մագ. ՟Ա։ Տօնակ.։)
cf. Վաւերական.
• «ստոյգ, հաստատուն» Եփր. թգ. 425. որից վաւերական «նոյն նշ.» Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 7 և ես. «պաշտօնական թղթերը կնքելու մատանի» Եղիշ. Օրբել. Կրպտ. ոտ. անվաւեր Եփր. աւետ. Ոսկ. գծ. անվաւերա-կան Եւս. քր. վաւերացնել, վաւերացում, վա-ւերագիր (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. vāwar (գրուած է [other alphabet] vāpar) «հաւատալի, ստոյգ», պազ. vāwar «հաւա-տալի, ստոյգ», պրս. [arabic word] bāvar «հաւատ, հաւատալը, ստոյգ, վաւերական», bāyar kardan, bāvar daštan, bā̄varidan «հաւա-տալ», bāvari «հաւատ ընծայելը», աֆղան. bāvar «վստահութիւն, հաւատարմութիւն», քրդ. baveri, baveria, bauar ოվստահու-թիւն», մանիք. պհլ. [hebrew word] vāwarigān [other alphabet] 1 11) «վաւերական, հաստատուն» (Salemann, Manich. Stud. ЗАН 8, 69)։ Կազմուած է var «հաւատալ» արմատից u-pā (որ է upa+ā) մասնիկով. հմմտ. զնդ. vāura, պրս. āvar, պհլ. պազ. svar «հաւա-տալի, ստոյգ» (Horn § 178 bis)։ Այս var «հաւատալ» արմատն էլ ծագում է հնխ. uel-«ցանկալ, փափագիլ, ընտրել» ձևից (ընդար-ձակ տե՛ս գեղձ բառի տակ, որ հլ. համա-պատասխանն է՝ աճած ձ-ով)։ Իմաստի զար-գացումը ցոյց է տալիս զնդ. var-«ընտրել, իրեն համար մի բան ջոկել, մի բանի հա-մար համոզում գոյացնել, հաւատալ» (Bar-tholomae, Altir. Wört. 1360, Pokorny 1, 294)։-Հիւբշ. 100։
• ՆՀԲ լծ. պրս. պաւէր «հաւատ. հա-ւատալի», պաւէր գէրտէն «հաւատալ», յն. վէվէ՛օս, լտ. վա՛լիտուս «հաստա-տուն, զօրեղ»։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), էջ 175, պրս. bāvar։ Müller WZKM 6 (1892), 79 նոյնպէս պրս. bavar, որ մերժում է Horn, էջ 41, ծան. 2՝ նոա-նակութիւնը «շատ տարբեր» գտնելով։
ՎԱՒԵՐ, մանաւանդ ՎԱՒԵՐԱԿԱՆ. δεκτός acceptabilis κυριότερος dignior. (լծ. պ. պաւէր, հաւատ, հաւատալի. պաւէր գէրտէն, հաւատալ. եւ յն. վէվէօս. լտ. վալիտուս, հաստատուն. զօրեղ). Արժանահաւատ. ընդունելի. հաւատարիմ. հաւաստի. պատուական. տիրագոյն. ստոյգ.
sublime, majestic, imposing, high, elevated, superior, grand, noble, generous;
divine, godlike, supernatural, celestial, heavenly;
the Supreme Being;
— կերպարան, imposing aspect;
— ինձ արտաշէս պարթեւ քան զմակեդոնացին աղեքսանդր, Artaxerxes the Parthian seems to me to be superior to Alexander the Macedonian.
• , ի հլ. «բարձր, վերին, վսեմ, պատ-ուականագոյն» Փիլ. Խոր. Պիտ. Եղիշ. «երկ-նային էակներ» Պիտ. Եղիշ. «Աստուած» Պիտ. Նար. որից վեհագոյն Յհ. իմ. երև. Խոր. Պիտ. Պղատ. օրին. Նիւս. բն. վեհաց-գի Կղնկտ. վեհափառ Նար. վեհանձն Կղնկտ. վեհապետ Երզն. քեր. վեհավայր Պիտ. ևն. յգ. վեհունք Տաղ. բոլորն էլ յետին։ Ոսկեդարեան հեղինակների մօտ պատահած վեհ, վեհագոյն հազուագիւտ բառերը պէտք է ուղղել՝ վեր, վերագոյն (Վարդանեան Հ1 1921, 609)։ Սրանից են կազմուած նաև մի խումբ իրանեան յատուկ անուններ. ինչ. Վեհմիհրշապուհ, Վեհշապուհ, Վեհարտաշիր, Վեհիկ, Վեհդենշապուհ, Վեհ-Անջատոք-խոս-րով, Վենկաւատ, Վեհռոտ, Վեհսաճան, Վեհ-վեհնամ։ Նոր բառեր են վեհաժողով, վեհա-շուք, վեհանձնութիւն, վեհապետական, վե-հարան, վեհափառութիւն, վեհութիւն ևն։
• Peterm. Gram. 2 17 դնում է վեր ռա-ռից։ Ուղիղ մեկնեց նախ B. Boré JAs. 1841, 653 համեմատելով պրս. bih և ահլ. vokhia(?) բառերի հետ. Windisch. l8 հպրս. wazark «մեծ»։ Չուբինով վը-րաց. վե «իսկ, բայց» բառի հետ! Ու-ղիղ են մեկնում նաև Եւրոպա 1849, 20n (հպրս. վահու «գերազանց»), Böttich. Arica 82, 378, Lag. Urgesch. 609, Պատկ. Изслeд. 4, Սեբ. 200 ևն։ Lag. Arm. Stud. § 2121 հյ. վեհագոյն կամ վեհական բառին է կցում արաբ. bahka-nat «փառաւորութիւն, պերճութիւն ար-տաքին կերպարանաց», որ բոլորովին անապահով է գտնում Հիւբշ. 246։ Գա-րագաշեան, Քնն. պատմ. Ա. 269 դնում է Վահ «Աստուած» բառից, որ է բագ-bag, և որ գտնում է նաև Վահէ, Վա-հան, Վահագն ևն բառերի մէջ։ Bugse IF 1, 459 համարում է վեհ<*վերհ, իբր բնիկ հայ, ծագած հնխ. uperteros «վե-հագոյն» բառից, ինչպէս հյ. վեր<հնխ. uper-ձևից։ Հիւնք. յն. εῦ «լաւ» բառից։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 376 գոթ. wīh. wiha «վեհ, սուրբ, տաճար», weiha «քահանայապետ»։ Թիրեաքեան, Կառ-նամակ ծան. 28 պհլ. զնդ. վաս «մեծ»։
κρείστων, κρείττων melior, praestantior, potior κρείττονες dii, caelites, potiores. Աւագ. վսեմ. բարձր. ահեղ. վերագոյն. գերագոյն. մեծ. գեր ի վերոյ առաւելեալ. ընտիր. լաւագոյն. պանծալի. գերաշխարհիկ. մեծապատիւ.
Վեհ ինձ արտաշէս պարթեւ քան զմակեդոնացին աղեքսանդր։ Յիմա՛ր է՝ որ ընդ վեհս քան զինքն հակառակէ։ Ո՛վ վեհք դատաւորաց։ Երկոցունցն վեհից՝ խաչին եւ աստուածածնի։ Ըստ վեհին դաւթի։ Որպէս գրէ ոմն ի վեհից (հարց սրբոց). (Խոր. ՟Բ. 13։ Պիտ.։ Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։ Լծ. կոչ.։)
ՎԵՀ. որպէս Երկնային. վերին. վերինք. երկնայինք. հրեշտակք. եւ ըստ հեթանոսաց՝ Դիւցազինք. դիք, կիսաստուածք.
Զայսոսիկ տնկելով վեհքն առ մեզ նուազագունիցս. (Պղատ. տիմ.) (ուր վեհքն առդնին իբր արարչակիցք աստուծոյ ի նիւթեղէն արարածս)։ Զի՞նչ միաբանութիւն վեհիցս ընդ մարդկայինս իցէ բնութեան։ Վեհիցն ի բարկութիւն շարժել։ Վեհիցն արժանաւոր բարեբանութիւն պաշտամանց. (Պիտ.։)
cf. Վեստ.
• «ազատ, ազնուական, իշխան» Մագ. թղ. 104, 213 (գրուած վէստ). Ապմ. անեց. 106, Կիր. պտմ. ամէնից վաւե-րական վկայութիւնն ունի Խծկոնից արձա-նագրութիւնը՝ 1033 թուից, որ վէստ ձևով է (տե՛ս Շողակաթ, էջ 180 և տախտակ ժԱ). նշանակութիւնը ճշդում է Սամ. անեց. 107, որ գրում է. «Տէր Պետրոս և ազատ Սարզիս (այլուստ գիտենք վեստ Սարգիս) և Գրիգոր Բջնեցին նենգեցին զԳագիկ և զԱնի ետուն ի կայսրն Յունաց»։
• ՆՀԲ սրանից է դնում վստահ։ Վար-դան Պատմչի հրատարակիչը՝ Վենետ. 1862, էջ 105, ծան. 1 դնում է լտ. a ves-te «պաշտօնեայ զգեստաւորիչ»։ Էմին, Baxarн-вмшапакаx և Uтветъ. dlaтк. Մոսկուա 1874, էջ 23 (արտ. Изслед. 75 և 100) զնդ. vahišta «լաւագոյն» (իբր «վեհագոյն») բառից։ Թիրեաքեան,
Ուր վիստ առիւծքըն վեստառին, շէկք եւ խարտեաշք կարմըրերփին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
above, upon, on, over;
on high, high, high up;
վեր ի վայր, ի վեր եւ ի վայր, up and down, high and down, upside down;
topsy turvy;
frequently;
ի վեր եւ ի խոնարհ, up and down, always, incessantly, at every moment, ever;
ի վեր անդր, above, up there;
ի վեր քան զամենայն, above all;
վեր ի վայր կործանել, to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset;
վեր ի վայր շրջել, to turn over, to overthrow, to overturn;
to disorder, to disturb;
ի վեր մատչել, to go higher up, to ascend;
ի վեր ունել, to bear up, to support, to sustain, to prop;
ի վեր հանել, բերել, to elevate, to raise on high;
to discover, to manifest, to unmask, to unveil, to denounce, to disclose, to reveal;
ակն ի վեր տալ, to lift up one's eyes, to look up, to raise one's head;
ձի ի վեր առնուլ, to ride, to mount on horseback;
ի վեր գալ տնկոյն, to peep out heads, to pullulate and grow, to sprout, to bud;
ի վեր կացուցանել զսպանեալն, to raise from the dead, to bring to life again;
ի վեր քան զբան, ineffable;
inexplicable;
ի վեր է այս քան զկար զօրութեան իմոյ, that is beyond my power;
ի վեր քան զպայման մերասեր բնութեան, above humanity;
որպէս ի վեր անդր ասացաք, as we have already said;
վեր ի վերոյ, apparent, superficial, feigned, affected;
երկիր պագին նմա —, they feigned to worship him;
superficially, apparently, affectedly;
— ունելով գիտութիւն, without a thorough knowledge of, having a smattering of.
• «վերևը, վերի ծայրը». այս իմաս-տով ունի Յհ. բ. 7. «Լցին զնոսա մինչև ի վեր». սովորաբար գործածւում է նախդիրով. ինչ. ի վեր «դէպի վեր» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. «այն ժամանակից մինչև այժմ» Շնորհ. ա. պետ. Կանոն. «աւելի բարձր, գերադասելի» Եզն, և ի վեր «աւելի այն կողմ» ՍԳր. ի վեր քան «աւելի վեր» ՍԳր. Եզն. ի վեր և ի խոնարհ «անդադար, միշտ» Ոսկ. ես. վեր ի վայո «տաևնուվրայ» Ոսկ. բ. տիմ. «միշտ, ան-դադար» Ոսկ. մտթ. և յհ. վեր ի վերոյ «երե-սանց, հարևանցի» Եղիշ. Պիտ. «դրսից, երե-սից» Գ. մկ. գ. 1. ի վերայ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. ի վերոյ Ել. լզ. 19. լթ. 30. Ծն. ա. 7. Կորիւն. ի վերոյ քան ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. ի վերուստ ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. մաս-նիկների յաւելումով՝ վերստին ՍԳր.. Եղիշ. փիլ. վերստեայք Եւս. պտմ. 720. վերին ՍԳր Եզն. բարդութեանց մէջ՝ զառիվեր ՍԳր. զա-ռիվերակ Նորագիւտ բ. մնաց. ի. 16. Եփր. թգ. էջ 449. խաչվերաց Խոսր. Յայսմ. նախ-ավերակ Շիր. գլխիվեր Վրդն. պտմ. ծառա-վերաց Տօնակ. բարդութեանց սկիզբը վեր-ունի կրկին գործածութիւն. ոսկեդարեան նը-շանակութիւնն է «վերը, վրան, բարձրր», հմմտ. վերակացու ՍԳր. Կոչ. վերարկու ՍԳր. վերագոյն ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եփր. հռ. եբր. և տիտ. վերամբարձ Եզեկ. գ. 15. Ագան Ոսև. ես. վերանալ ՍԳր. Եզն. Եփր. թգ. ևն. իսկ յետին յունաբան հեղինակների մօտ դարձել է մասնիկ՝ «վերստին, կրկին, նորից, դարձեալ» նշանակութեամբ, իբր համապա-տասխան յն. άυα-նախդիրին. հմմտ. վերա-բանութիւն=ἀναλογία, վերագրել = ἀναγράγω. վերածել =ἀνάγω վերծանել=αναγιγνιαϰω ևն։ Նոր բառեր են վերնամաշկ, վերաբանալ, վե-րաբացում, վերաբերմունք, վերաբնակիչ, վերակազմութիւն, վերակազմեալ, վերակեն-դանութիւն, վերահաստատել, վերահսկել, վերահսկիչ, վերամշակել, վերամշակութիւն, վերանորոգել, վերանորոգիչ, վերաշինութիւն, վերաշինել, վերաշինական, վերապահութիւն, ոնվերապահ, անվերապահօրէն, վերապատ-ուելի, վերաստուգել, վերաստուգութիւն, վե-բաստուգիչ, վերացական, վերազականու-թիւն, վերաքննել, վերաքննութիւն, վերաքըն-նելի, վերաքննիչ վերելակ ևն։
• Klaproth, As. pol. 106 ի վերայ= գերմ. uber, 101 վեր=իռլ. orϑa։ ԳԴ մեկնում է վեր, ի վերայ=պրս. bar, վե-րին=barin, վերնատուն=varϑān։ ՆՀԲ լծ. հյ. գեր, պրս. պէր, ֆէր, զէպէր, ւն-ύπὲր, լտ. super։ Peterm. 35 պրս. bar։ Wind. 7, 19, 41 հյ. գեր, սանս. unari յն. ὸπὲρ, գոթ. ufar, գերմ. uber։ Gosche 26 փռիւգ. ὄρου, սանս. upari, պրս. bar, abar։ Böttich. Arica 38 և Lag. Ur-gesch. 227 var արմատից (վերջինը՝ էջ 224 նաև վերին=սանս. varuna)։ Mül-ler SWAW 38, 586 վերանալ=յն. aεἰ-οειν< αfερ-ε-ειν, Մասեաց աղաւ. 1863, 144 կարծում է թէ ի վեր «հետէ, այն ժամանակից սկսած» նշանակութեամբ՝ թրք. պէրի, պէրու «ի վեր, հետէ» բառն է, ինչպէս որ Խրիմի և Նոր-Նախիջևանի հայերն էլ ունին վէրի փխ. տճկ. beri, այսպէս «Երկու օրէն վէրի. Անկից վէ-րի. Զինքը տեսածէս վէրի»։ (Այս մեկ-նութիւնը յայտնապէս սխալ է, որով-հետև նոյն ձևը հների մէջ էլ գտնում ենք գործածուած. հմմտ. Շնորհ. ա-պետ. ծե. Կանոն)։ Justi, Zendsp. 62 սանս. upari, պրս. bar, փռիւգ. ὄροῦ ձևերի հետ՝ զնդ. upairi բառի տակ։ Pictet 2, 298 վերարկու կցում է սանս. varutra, անգլ. wearing ևն բառերին։ Այվազեան, Ուղղագր. էջ 44 լծ. վեն։ Fick KZ 7, 365 մերժում է պհլ. a par, awar, որոնք պիտի տային հյ. վար, և մեր բառը իբր բնիկ հանում է հնխ. varsu ձևից, որի ժառանգներն են՝ սանս. váršman «բարձրութիւն, վերը, վերի-նը», váršīyas «բարձրագոյն, վերնա-գոյն», váršištha-«ամենաբարձրը, ա-մենավերինը», լիթ. virszùs «վերինը». հսլ. vruchü «գագաթ», հիռլ. ferr «լա-ւագոյն», փռիւգ. fόρου, ὄροῦ։ Հիւբշ. KZ 23, 34 և 48 յն. άfερ, αείρω «բարձրաց. նել», փռիւգ. ὄρου։ Lag. Arm. Stud. § 2124 պրս. bar, abar, war, զնդ. upai-ri, սանս. upari։ Մորթման ZDMG 26, 531 բևեռ. uri, euri «ի վերայ» և 526 vara «վրայ»։-Հիւբշ. ZDMG 36
• cissz), i21 և Arm. stud. § 265 ըն-դունում է Fick-ի մեկնութիւնը։ Տէր-վիշ. Նախալ. 52-53 հնխ. vardh «վե-րանալ, աճիլ» արմատի var պարզա-կանից. հմմտ. սանս. vardh, յն. δρϑος «ուղիղ, վեր», գւռ. βορϑός, Հիւնք. պրս. վէր և պէր։ Bugge, Btrg. 24 և KZ 32, 56 առարկելով թէ հնխ. rs>հյ ռ (ա-ւեւացնենք նաև ա՛յն, որ հնխ. ν-տա-լիս է հյ. գ. և ոչ վ), մերժում է դնել ըստ Fick և Հիւբշ. հնխ. vers-արմա-տից և հին քերականների առաջարկած մեկնութիւնը ձևակերպում է վերի ձե-ւով։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 84 լիւկ. vel-բառի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 Ա. 111 վեր, գեր և լեառն կցում է զնո. gairi «սառ. ւեռ» բառին։ Meillet MSL 7, 164 չի ընդունում թէ հնխ. rs>հյ. ռ, իսկ հնխ. w ձայնի դէմ սպասելով հլ. գ, հաւանական է համարում դնել *vers> վեր, որի հետ նոյնացնում է հյ. գեր, ինչ. գեր ի վերոյ։ Հիւբշ. Arm. Gram. 495 խնդրական է գտնում գեր, որով-հետև հների մօտ գոյութիւն չունի, և հնխ. *vers-ձևի հետ յիշում է նաև հնխ. upero-կասկածով։ Վերջապէս Pe-dersen, Նպաստ, էջ 1 ընդունում և պաշտպանում է ուղիղ մեկնութիւնը։ Meillet, Dial. indoeur. 85 ընդունելով հնխ. rs>հյ. ռ ձայնափոխութիւնը, բը-նականաբար նոյնպէս անցնում է նրա կողմը։ Սանտալճեան, L'idiome 10 վերստին բառի մէջ -ստի=ուրարտ. si-di, իսկ վեր=teruni, անդ՝ էջ 13։-Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar «բարձրը, գագաթ, մակերևոյթ», 406 meri «բարձրացած», 422 թրք. giru, ge-ri «յետ», 425 թթր. ույգ. oru, óri, չա-ղաթ. uri, ur «վերև, բարձր»։ Վերջին անգամ Meillet BSL л 79, էջ 9 ընռու-նում է մեր<հնխ. uper-, բայց գեր ի վերոյ ձևի մէջ վեր բաժանելով ծանօթ վեր բառից, միացնում է հյ. գեր, գերել, յն. αείρω բառերին։ Պատահական նմա-նութիւն ունին մորդվ. vär «վերևը», vá-ra «վրայ», ճապոն. [other alphabet] ue «վեր»։
• ԳՒՌ.-Վեր, ի վեր ձևերի դէմ ունինք Մշ. Սլմ. Սչ. Վն. վեր, Ախց. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. վէր, Ասլ. վէ՝ր, Հմջ. Ագլ. Մկ. Մրղ. Տիգ. վիր, Տփ. վիր, վի, Մշ. Ալշ. վի, Շմ. (տի)վէ՛ր, վէ(կալ), վ(էլլիլ), Հճ. վեյ, Գոր. Ղրբ. յէր, տիյէր.-իսկ ի վերայ դարձած է Ջղ. վերա, Շմ. վէրm, Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. վրա, Սլմ. վրm Ազլ. վm՛րm, Տիգ. վրmն, Մշ. վրէն, Վն. մt-րէն, Մրղ. Հւր. վիրm, Զթ. վիյm, վիրm, Հճ. վիյօ, Գոր. Ղրբ. յըրա։-Նախդիրը պահում է Սվեդ. ի վիր «վեր», այլուր միայն պատն ի վեր, երեսն ի վեր և նման կապակցու-թեանց մէջ։-Յատուկ ուշադրութեան արժա-նի է վերև ձևը (Ալշ. վէրեվ, Երև. վէրէվ, Տփ. վէրիվ, Մկ. վիրիվ), որ աճած է և մասնի-կով (հմմտ. ներքև, միջև, ստորև)՝ յատկա-պէս զանազանելու համար վեր «ի վեր» և վայր «ցած, ներքև» բառերը, որոնք շատ տեղ ստացել են միևնոյն ձևը, ճիշտ ինչպէս որ նոյն պատճառով Ջղ. ձևացած է դավեր «դէպ ի վեր, վեր» բառը։ Նխ. ունի -իկ մաս-նիկով աճած ձևով՝ վրակս, վրակդ, վրակը «վրաս, վրադ, վրան»։ Հմշ. վռէն «ի վերայ, վրան»։ Նոր բառեր են վելլել «հեծնել, բարձ-րանալ» (իմա՛ վեր ելլել), վերավզտուկ, վե-ռաքաշու, վերդի, վերևանալ, վերկար, վե-րևանց, վերնակ, վերնաշապիկ, վերնաքամի, վերնեք, վերնաքար, վերունիստ, վերուդիր, վերվեր, վերվերի, վերվերուկ, վերվերիչ, վե-րօք, վրակար, վրակոխ, վրակրունկ, վրա-հաս, վրաձգոց, վրանոց, վրատեսք, վրավը-րուց ևն.-Թրքախօս հայերից՝ Ատն. վէրա-ղասու «վերակացու»։ ՎԵՐԱՀԻԿ «սրահ». ունի միայն Բռ. երեմ.
Ելցէ ի վեր ի վեր, եւ դու իջցես ի վայր ի վայր։ Արձակեսցէ արմատս ի խոնարհ, եւ պտուղս ի վեր։ Հնգետասան կանգուն բարձրացաւ ջուրն ի վեր։ Ի վեր հայել։ Ի վեր համբառնալ։ Ի վեր առնուլ զվէմն (այսինքն բառնալ)։ Ի վեր հանել զխորհուրդն կամ զբանն. (այսինքն յայտնել. արտաբերել ընդ բերանն. ասել). (եւ այլն։)
Ի վեր ելանէ յիսուս ի ջրոյն, եւ ընդ իւր ի վեր բերէ զաշխարհ. (Ածաբ. Պտրգ.։)
Ջուր գետոյն՝ է որ ի վեր դարձաւ, եւ է որ ի վայր հոսեցաւ։ Ջուրն՝ որ ոչ ըստ բնութեան ի կոյս դարձաւ, հեթանոսաց ի վեր ելանել յերկինս է. (Եղիշ. յես.։)
նխ. Ի ՎԵՐ. նխ. ուղղ. խնդ. առընթեր բառիս Հիմն, որով մակաբայանայ, իբր ի հիմանէ, հիմնովին. ի հիմանց. ... ἅρδην funditus.
Կարօղ գոլով՝ ի վեր քան զվիշտս (այսինքն առանց վշտաց) զտնտեսութեան աւարտել խորհուրդ։ Ոչ ես գրաւեալ ընդ մասամբք ախտից ի վերդ քան զբան. (Նար. ՟Խ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Ի վեր եւ ի խոնարհ փութային ցուցանել, թէ ոչ էր նա քրիստոսն։ Ի վեր եւ ի խոնարհ ցուցանէր, թէ միակամ է աստուծոյ, եւ ոչ ընդդէմ նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6. 8։)
Ո՛վսաննա, որ է փրկեա՛ ի վեր եւ ի վայր։ Կիսագնդիցն ի վեր եւ ի վայր եղեալ. որ գեր ի վերոյ գլխոյն է, ի վեր (ասի). եւ ի վայր, ընդդէմն. (Բրսղ. մրկ.։ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՎԵՐ Ի ՎԱՅՐ, եւ Ի ՎԵՐ ԵՒ Ի ՎԱՅՐ. ἅνω καὶ κάτω supra et infra, frequenter, ubique, semper. որ եւ Ի ՎԵՐ ԵՒ Ի ԽՈՆԱՐՀ. Ստէպ. յաճախ. անդադար. ըստ կարի. ամենայն հնարիւք. վերվար.
Վեր ի վերոյ ընկլեալ զտարող գանձին՝ առ իւր արգել. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
coverlet, counterpane, quilt.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «անկողնի ծածկոց, եօր-ղան» Մագ. և Երզն. քեր.։
• = Պհլ. [arabic word] «վերարկու, ծածկոց», որ գործածուած է Կարնամակ ժԲ. 1 և անորոշ ընթերցում ունի. կարելի է կարդալ veramak, verhamak, verhmak ևն. հայերէնը ցոյց է տալիս, որ պէտք է ընտրել vermak ընթերց, ուածը, որից փոխառեալ է վերմակ։
• Հներից Մագ. և Երզն. քեր. ստուգա-բանում են վեր բառից. «Ստուգաբանու-թեան ձևք. ներքանոց, վերմակ, ւռեն ունելով զանունն»։ ՀՀԲ արմատը դնում է վերմ «վերին», որ առանձին էլ նշա-նակում է։ Սրանց համեմատ ՆՀԲ մեկ-նում է «որ ինչ մակադրի ի վերայ ըն-կողմանելոյն ի մահիճս»։ Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 և Տէրվ. Նախալ. 1Ո6 հնև. var. yr «ծածկել, պատել» արմատից։ Scheftelowitz BВ 29, 43 սանս. varman «ծածկոց», զնդ. var «ծածկել»։ Ուղիղ մեկնութիւնո տուաւ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 103։
Որ ինչ մակադրի ի վերայ ընկողմանելոյն ի մահիճս. ծածկարան անկողնոց. որ եւ ՎԵՐԱՐԿՈՒ ասի. եօրղան.
end, finish, conclusion, close;
end, extremity, bound, limit;
tail;
back;
the rear of the army;
cadence, fall;
—ք, cf. Վերջաւոր;
ի —, ի —է, ի —ոյ, after, behind, at last, after all, in conclusion, finally, lastly;
ի — կոյս, backwards, back, behind;
ի — նահանջել, to draw back, to repress, to hold in, to check, to restrain;
ի — հասանել, to have already one foot in the grave;
ի — կոյս գնալ, to go backwards;
ի —ի թեւոյն անկեալ, assailed the army in the rear;
հասէք ի —ս նոցա, destroy the enemy's rear;
ի — or ի —է եկեալք, survivors, posterity;
ժամանակաւ ի —է, latest or nearest;
ի —ոյս երթեալ զօրէն չար գազանի, given to perversity as a beast;
— բանիս այս, the pith of my discourse is this;
եկն ի —ն, he was at his life's end.
• , ի հլ. (յետնաբար ի-ա, ո հլ.) «ծայր, վախճան» ՍԳր. Փարպ. «ծայրի զարդ, ծոպ ևն» ՍԳր. Խոր. որից ի վերջէ, ի վերջոյ «յետոյ, ետքը» Ոսկ. յհ. բ. 42. Պիտ. Նիւս. կազմ. «արթուն եղած ժամանակը» (յետին և անսովոր ոճ) Նիւս. կազմ. վերջա-նալ «յետ մնալ, կասիլ, նահանջել. 2. խոր-շիլ, քաշուիլ. 3. մեռնիլ» Նիւս. կազմ. Զե-նոբ. Սոկր. վերջացուցանել Վրք. հց. Լմր վերջապահ Յես. զ. 9. Փարպ. Եղիշ. վերջա-ւոր «ծայրի ծոպ» Սղ. խդ. 14. Ագաթ. վեր-ջին ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 12. վերջայք «կեանքի վերջին օրերը» Սիրաք բ. 3, լ. 1. վերջուստ Մեկն. ծն. վերջել «յետաձգել, ձգձգե՞լ» Եփր. համաբ. 29. մեծավերջ Նոնն. Պղատ. օրին. ևն։ Նոր բառեր են ամսավերջ, տարեվերօ ամավերջ, անվերջանալի, վերջաբան, վեր-ջաբանութիւն, վերջալոյս, վերջակէտ, վեր-ջահոլով, վերջապէս, վերջատառ, վերջաւո-րութիւն, վերջընթեր, նախվերջընթեր, վերջ-նագիր ևն։
• ՆՀԲ «հակառակն ձայնիս առաջ», իսև ի վերջէ «արթուն» մեկնում է «գուցե որպէս ուոն, զուարն, կամ թէ կայցէ ուրջ, արմատ բառիս լուրջ. հակառակ անուրջ բառիս, որ է երազ»։ Տէրվ. Ai-tarm 23 վաղջան ձևի հետ՝ սանս. varǰ «դառնալ», apa-varǰ «վերջացնել» ևն։ Նոյն, Նախալ. 70 իրար է կցում վերջ, վաղջան և աւարտ։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vairyastara-«ձախ» բառից։ Հիւնք. պրս. farjām «վախճան» բառից հա-մառօտուած։ Patrubány SA 1, 187 վեր-մասը նոյն ընդ հյ. վեր «ի վեր», իսկ ջ՝ նմանողութեամբ մէջ բառի։ Գա-զանճեան, Արև. մամ. 1902, 74=հնդ. vart։ Scheftelowitz BВ 28, 298 սանս. vraǰati «հեռանալ», յն. εἰργω «հեռա-ցնել»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 վեռ «ի վեր» բառից՝ ջ մասնիկով, որ գըտ-նում ենք նաև առաջ, առաջին բառերի մէջ։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. egir «յետև», 422 հյ. վեր և թրք. geri «լետ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. վերջ՝, Մշ. վերջ՝, վեռճկ, Ջղ. վերչ, վեռչ, Ախց. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ռ. Վն. վէրչ, Երև. վէռչ, Մկ. Տփ. վիրչ, Ագլ. բայը՝ վոչm՛նիլ։ Նոր բառեր են վեր-ջանք, վերջինեկ, վերջինք,
ՎԵՐՋՔ. κρωσσός, κροσσοτόν fimbria, limbus. Զարդք ի ծայրս. ծոպք. վերջաւորք. ծարի զարդերը.
Ի ՎԵՐՋԷ, Ի ՎԵՐՋՈՅ, Ի ՎԵՐՋ. մ. Վերջոյ. յետոյ. վերջէն. ետքէն, էն ետքը.
mail, made of mail, of chains, meshed, linked, woven;
coat of mail;
network;
զրահք —ք, cuirass, hauberk;
շապիկս —ս զգենուլ, to wear a coat of mail.
• «շղթայի պէս հիւսուած (զրահ)» Ա. թագ. ժէ. 5. Խոր. բ. 85. որից վերտել «շար-իւիլ» Մծբ. 241, «... զնմանութիւն որթու, ո-րում սովոր էին երկիրպագանել յԵգիպտոս. և մեծախումբ ժողովօք խաղացին վերտեցին և շահս արարին առաջի որթագլխոյն»։ Ասո-րին (հրտր. Graffin, էջ 741) ըստ համեմա-տութեան Վիեննայի միաբան Պ. էսապալեա-նի (անձնական) ունի «որում սովոր էին եր-կիր պագանել յԵգիպտոս. և մարտեան (կամ աղմկեցին) և տօն կատարեցին առաջի որթու զոր արարին»։ Ասորականի համեմատութիւ-նը կասկածելի է դարձնում մեր բառի նշա-նակութիւնը։ Վերտիլ «պանծալ, հպարտա-նալ» Եզն. 109. Փարպ. վերտաւորել «զօրաց-նել, ամրացնել» ԱԲ. կրկնավերտ «ևոևնա-հիւս» Մաշտ. սքեմ. Վրք. հց. Ճառընտ. կաս-կածական է վերտ առեալ «պտտկած, ոլո-րած» Մագ. որովհետև կարող է նաև կար-դացուիլ վերտառեալ. իսկ վերտևամուտ Սեբ. ժը. 67 (որից վերտմուտ Սիմ. ապար. 97) պէտք է ուղղել վերտ և ամուր՝ ըստ Աճառ. Արրտ. 1911, 230։
Զի շռնչան խելապատակին վերտ առեալ դեգեւեսցին այսր անդր ոտնառութեամբ. (Մագ. ՟Լ։ (Նոյն է գոգցես, եթէ ընթեռնուս Վերտառեալ, իբր ագուցեալ)։)
cf. Վզրուկ.
• «մեծ, աւագ» Եղիշ. գ. էջ 64, Խոր. բ. 84. Սամ. երէց. որից վը-զուրկ հրամանատար Եղիշ. գրուած է նաև վզըրկ, վզրիկ։
• = Պհլ. vuzurg, vazurk (գրուած է ❇ vačurg, vaǰarg, vzurg, հին արձանագրու-թեանց մէջ կ [other alphabet] z), հպրս։ vazrka, vazar-ka, պազ. guzurg, պրս. [arabic word] buzurg, [arabic word] vuzurg, մազանդ. bazarg «մեծ», պրս. [arabic word] ︎ buzurg farmāndār ღվզուրկ հրամանատար»։ Իրանեանից է փո-խառեալ նաև արաբ. [arabic word] buzurǰ հոմանի-շը։ Բառս պատկանում է հնխ. ueg'-«առոյգ և ուժեղ լինել» արմատին, որի այլ ժառանգ-ներից են սանս. vāǰa-«ուժ, արագութիւն», vajra-«շանթաքար»=զնդ. varza «լախտ» = պրս. gurz (>հյ. վազր), լտ. vegeo «գրգը-ռել, ոգևորել», vigor «ուժ, կորով», vigil «արթուն», գերմ. wachen «հսկել», wach «արթուն», wecken «արթնանցել», անգլ. wake «արթնանալ, գրգռել, հսկել», watch «հսկել, պահպանել» (Pokorny 1, 246-7, Horn § 215)։-Հիւբշ. 246
Ի պարտել զվզըրկն, որ անուանէր խաքան. (Խոր. ՟Բ. 84։)
Մեծ հազարապետն, ըստ պատուոյ աշտիճանին վզրուկ խօջայ. (Սամ. երէց.։)
great.
• «մեծ, աւագ» Եղիշ. գ. էջ 64, Խոր. բ. 84. Սամ. երէց. որից վը-զուրկ հրամանատար Եղիշ. գրուած է նաև վզըրկ, վզրիկ։
• = Պհլ. vuzurg, vazurk (գրուած է ❇ vačurg, vaǰarg, vzurg, հին արձանագրու-թեանց մէջ կ [other alphabet] z), հպրս։ vazrka, vazar-ka, պազ. guzurg, պրս. [arabic word] buzurg, [arabic word] vuzurg, մազանդ. bazarg «մեծ», պրս. [arabic word] ︎ buzurg farmāndār ღվզուրկ հրամանատար»։ Իրանեանից է փո-խառեալ նաև արաբ. [arabic word] buzurǰ հոմանի-շը։ Բառս պատկանում է հնխ. ueg'-«առոյգ և ուժեղ լինել» արմատին, որի այլ ժառանգ-ներից են սանս. vāǰa-«ուժ, արագութիւն», vajra-«շանթաքար»=զնդ. varza «լախտ» = պրս. gurz (>հյ. վազր), լտ. vegeo «գրգը-ռել, ոգևորել», vigor «ուժ, կորով», vigil «արթուն», գերմ. wachen «հսկել», wach «արթուն», wecken «արթնանցել», անգլ. wake «արթնանալ, գրգռել, հսկել», watch «հսկել, պահպանել» (Pokorny 1, 246-7, Horn § 215)։-Հիւբշ. 246
Ի պարտել զվզըրկն, որ անուանէր խաքան. (Խոր. ՟Բ. 84։)
Մեծ հազարապետն, ըստ պատուոյ աշտիճանին վզրուկ խօջայ. (Սամ. երէց.։)
dispute, debate, contest, discussion, variance, contestation, quarrel, wrangling;
ի — գալ ընդ ումեք, to dispute or wrangle, to debate, to contest, to discuss;
knucklebones, cockal.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «վէճ, կռիւ». ասւում է միայն ոճով ի վէգ գալ «վիճել, կռուիլ» Ա. մկ. զ. 59. Կիւրղ. ծն. Պիտառ.։
• = Պհյ. *yεg ձևից, որ չէ աւանդուած. հմմտ. զնդ. [arabic word] b vaεγa-«հարուած, բաղխում, զարկ, մէկի վրայ յարձակիլը» (ձևի համար հմմտ. զնդ. ❇ maēγa> հյ. մէգ, ❇ ︎ taēγa->տէգ). ունինք նաև արս. [arabic word] ︎ vaγa «կռիւ, վէճ», որի մեկնու-թիւնը չունի Horn։ Վերոյիշեալ բառերը ծա-գում են հնխ. ueig-արմատից, որի միւս արիական ժառանգներից են սանս. vēga-«դող, ուժգին շարժում, թափ, սեղմում, ճըն-շում», abhi-vēga «գրգռում», զնդ. vaeg «զէնքը ճօճելով վրան նետել», պրս. an-gēxtan «վարել, քշել, հեռացնել», vextan «նետել», օսս. vēγun «շարժել, ցնցել», բե-լուճ. gējag «ճօճել, շարժել» (Pokorny 1, 233-4, Berneker 241, Trautmann 339)։
• ՆՀԲ պրս. վէղա, թրք. գավկա, չավ-ղա։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 72 զնդ. vaēγa=սանս. vēgá։ Տէրվ. Altarm. 86 սանս. vega, զնդ. vōiγna։ Karolides, Γλ συγϰρ. 76 իրար է կցում հյ. վէգ «կը-ռիւ և քուէ», կպդվկ. vékas «կոճ», յն. εἰϰή «դիպուածաւ», լտ. vices «հերթ», čicissim «փոխառփոխ», vincere «յաղ-թել», pervicax «յամառ» ևն։ Հիւնք. վէգ «ոտքի կոճ» բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 306 հսլ. vékù «ուժ», հհիւս. veig «ուժ», գոթ. weihan, հիռլ. fichim «կռուիլ», լտ. vinco «յաղթել, նուաճել»։ Մերժում են. Walde 838 և Pokorny 1, 233, որովհետև սրանց արմատն է հնխ. leiq-, որ պիտի տար հյ. *գէք։ Աւելի
• , ի-ա հլ. «ոտքի կոճ, կոռ» Վստկ. 222. սրա հետ կապ ունի՞ յոյգ հոմանիշը՝ որ տե՛ս առանձին։
• Karolides տես նախորդը։ Գարագաշ-եան (անձնական) վեց բառից, որովհե-տև վէգը վեց կողմ ունի։ Հիւնք. քուէ բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 352 զնդ. vaεγa-իբր նետելու բան առ-նելով։
stone;
rock;
— անկեան, corner stone, head-stone;
— շափիղայ, sapphire;
ի վիմէ ասր ստանալ, to squeeze oil from marble, to desire impossibilities.
• , ի-ա հլ. «կարծր քար» ՍԳը. որից վիմանալ «քար դառնալ» Ագաթ. Սեբեր. վի-մացուցանել Ագաթ. վիմահատ Սեբեր. վի-մագրել Ես. լա. 9. վիմասոյզ Փարպ. վիմա-շէն Պտմ. աղէքս. վիմածակ Կոչ. 265. լեռ-նավէմ (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 199. նոր բառեր են վիմագրութիւն, վիմագիր, վիմա-տիպ ևն։
• ԳՒՌ.-Մշ. վէմ, Ախց. վէմքար (խորանի հիմնաքարը)։
Եդաւ վէմն ի դուռն գերեզմանին. վէմն ընդդէմ վիմի. զի պահեսցէ վէմ զվէմն՝ զոր անարգեցին շինօղքն. (Եփր. համաբ.։)
Ոչ արգելեաց վէմն երկրաւոր՝ յելից ըզվէմըն հոգեւոր. (Շ. խոստ.։)
Ընդդէմ խթանի աքացել, եւ ընդ վիմի նետաձիգ լինել. (Երզն. մտթ.։)
Պետրոս ի հռոմ գնաց վէմըն հաւատոյս մերոյ. (Գանձ.։)
Վէմն նա ինքն է քրիստոս. նա եւ զշմաւովն՝ զոր եթող փոխանակ ընդ իւր քրիստոս, զի առաջնորդեսցէ եկեղեցւոյ նորա, վէմ կոչեաց զնա. (Եփր. աւետար.։)
Ընդ զոքանչի սրբոյ վիմին՝ զիս յարուսցես ա՛ջ հըզօրին։ Աշակերտաց գերագունին, սուրբ հաւատոյ անշարժ վիմին. (Յիսուս որդի.։)
highflown, arrogant, proud, saucy, insolent, haughty, fierce;
harsh, hard-hearted, cruel, inhuman, brutal;
cross, crabbed, surly, peevish.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, ծայց առանց վը-կայութեան) «հպարտ, գոռոզ, ամբարտա-ւան» Բ. տիմ. գ. 3. Ոսկ. փիլիպ. Մծռ. ո-րից վիսութիւն Ոսկ. մ. բ. 5. վիսաբարոյ Սարկ. վիսանալ Ոսկ. բ. տիմ. առանց k ձայնի փոփոխութեան՝ վէսական Խոր. վէ-սութիւն Մաշկ.։
• ՆՀԲ լծ. լտ. vesanus «խենթ, ևատա-ղի» և յն. φυσάομαι «փքանալ իբր փըչ-մամբ»։ Lag. Urgesch. 1018 վսեմ բա-ռի հետ՝ հսլ. včisina «բարձրութիւն»։ Հիւնք. վիզ բառից. հմմտ. ընդվզիլ։ Հա-լաճեան, Արևելք 1893 նոյ. 10 վ+ես։ Ադոնց, Aрм. въ ən. Юстин. էջ 402 վսամ բառի հետ միասին հանում է ի-րան. visya, viϑya «գիւղական, հա-մաւնական» բառից, ինչպէս տոհմիկ< տոհմ-ից։ Թիրեաքեան, Ատրպատ. էջ
ἁνήμερος immansuetus ἁπηνής immitis, inhumanus ἁνθαδέστατος refractarius φιλόνεικος contentiosus եւ այլն. Վզան. վզանուտ, բարձրավիզ. խստապարանոց. անսաստ. ստամբակ. անընդել. անամոք. անագորոյն. յամառ. դժնեայ.
Այնպէս իմն է ազգ մարդկան, վէս եւ ընդ հակառակս։ Անընդել, վէս։ Անընդելք, վէսք, ստամբակք, ամբարտաւանք։ Վէսք, բարկացօղք։ Ոչ կամեցաւ տէր ի հպարտս եւ ի վէսս. (Ոսկ. փիլիպ. է։ յհ. ՟Ա. 7. 8։ Ճ. ՟Գ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Վէս բարուք զընկերն այպանէ ստութեամբ, գոլով եւ ինքն սխալոտ բնութիւն։ Վէսքն եւ ամբարտաւանքն ոչ խոնարհին առ խորհրդակցացն խրատն. (Լմբ. առակ.։)
scratch, incision, cut;
rippling, gentle motion;
— մետաղական, moire metallic, crystallized tin-plate;
rippling, waving gently, flowing, undulating;
—ս —ս, curling, rippling gently, playfully;
— —, — ի — խաղալ, to ripple, to undulate, to rise in small waves, to swell with a gentle breeze;
ալիք կուտակին —ք —ք, the surging waves accumulate.
• «ալիքների ծուփը» Վեցօր. Մծբ. «ծակ, փոս, ական» Ղևոնդ լդ, էջ 142, «ռա-նակով ճեղքած նշան կամ ցտում մարմնի վրայ» Ղևտ. ժթ. 28 և իա. 25. նոր գրա-կանի մէջ վէտ ի վէտ, վէտվէտիլ, վէտվէ-տում։
ՎԷՏ. ἑντομίς incisio. Ցետումն կամ կիտուած մարմնոյ ըստ հեթանոսաց. նալ.
vigour, force, aid, succour.
• «օգնութիւն, պաշտպանութիւն» Շը-նորհ. ոտ. բարձր. Լմբ. շնորհ. Գնձ. Վկ. դէ, 22-2045 6z. որից զօրավիգն կամ զօրաւիգն «օգնա-կան, ձեռնտու» ՍԳր. Եւս. քր. Խոր. «մար-տակից, գործակից, պաշտպան» Օւս. քր. Ոսկ. լս. Շար. Լմբ. ուրիշ գործածութիւն չունի բառս։
• ՆՀԲ «որպէս լտ. vis, vigor»։ Տէրվիշ. Նախալ. 105 սանս. vaǰ, ukš, զնդ. vaǰ, vaz, vaxš, յն. ὅγείς «առողջ», αύζω «ա-ճիլ», լտ. vigere, հյ. առոյգ, օգնել, օճան ևն ձևերի հետ հնխ. yag, yats =vaqs «աճիլ, զօրանալ, օգնել» ար-մատից։ Scheftelowitz BВ 28, 306 նոյն ընդ վէգ «կռիւ» (տե՛ս անդ)։ Մեր-ժում են Walde 838 և Pokorny 1, 233։
Նահատակաց վիգ եւ վահան, վըտանգելոց օժընդական. (Շ. ոտ. բարձր.։ եւ Լմբ. ի շ.։)
cf. Վիկն.
• «վայրի ոլոռ. անասուն-ների համար ուտելի խոտեղէն, որ է լտ. fιieia tenuifolia Koth. (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 260)» Ոսկ. գաղ. զ. էջ 432. որ և ռամկաձև վիկ Գաղիան. (մեկնում է իբր յն. բիկոս)։
• = Բառիս հետ նոյն են 1) յն. βιϰιυν, βιϰία 2) լտ. vicia, 3) իտալ. veccia, ֆր. vesce, անգլ. wetch, հբգ. wicka, wiccha, հոլլ. wik, գերմ. wicke, լեհ. wyka, wiczka. ռուս. вu-кa, 4) ասոր. [syriac word] bīqā, 5) յն. άφάϰη, 6) թրք. թէ՜ պրս. [arabic word] fig, բոլորն էլ «վիգն» նշանակութեամբ։ Սրանցից 1) և 3) խումբը փոխառեալ են լատիներէնից. միւսների ծա-գումը անորոշ է. Walde 832 և Pokorny 1, 234 լտ. vicia հանում են հնխ. uei-g «ծռեւ կորանալ» արմատից. Boisacq 105 յն. ἀφάϰη կցում է անորոշաբար φαϰός «ոսպ» բառին և ըստ Lewy, Fremdw. 28 համարում է սե-մական ծագումից. ნրϰը տե՛ս տակը։ Հայ բառը Հիւբշ. 383 դնում է յն. βιϰίον ձևից փոխառեալ, ինչ որ անընդունելի է տասա-դարձութեան պատճառաւ (պիտի ունենայինք բիկ, *բիկիոն)։ Ուստի պէտք է ենթադրել մի ուրիշ ընդհանուր աղբիւր։ (Յիշատակելի է սոգդ. wīγ «խոտ» Gauthiot, Gram. sogd. էջ 87, որ լիովին համապատասխան է մեզ)։ = Ոճ,
• Նախ ՆՀԲ կցեց յն. βιϰία, լտ. vicia ձևերին։ Spiegel, Comm. 1, 477 կաս-կածով զնդ. vaēgaуyō։ Lag. Urgesch. 832 ըստ ՆՀԲ։ Հիւնք. պրս. ֆուք, իսկ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 353 պրս. [arabic word] fūg։ (Բայց այսպիսի մի բառ չու-նին ո՛չ ԳԴ և ո՛չ Բուրհան. կան միայն պրս. [arabic word] fūl և [arabic word] fina հոմանիշ ձևե-րը. ԳԴ ֆինէ և ֆուլ բառերի տակ յի-շում է նաև ֆիյկ (իմա՛ fig) «վիգն», որ սակայն չէ դրած ընդհանուր բառա-շարքում)։
• ՓՈԽ.-Թորթումի թրք. գւռ. վիգն (ըստ Շիրակ 1905, 425), Սեբ. թրք. գւռ. fiy.-այս է թերևս վերոյիշեալ ֆիյկ ձևը։
ՎԻԳՆ կամ ՎԻԿՆ. ὅροβος ervum. ռմկ. վիգ, վիկը. իտ. վէ՛ճճիօլօ . իբր յն. լտ. βικία cicia. որ ի բառս Գաղիանոսի գրի՝ Բիկոս, վիկ, կամ վիգն։ Ոլոռն վայրի՝ կեր գրաստուց պարարիչ. ... (Բժշկարան.։)
neck, crag;
— ամբառնալ, to become rebellious, proud, insubordinate.
• (սեռ. վզի) «պարանոց, ճիտ» Ոսկ. մ. բ. 13. Եւս. քր. Փիլ. Խոր. որից վզանոց Վրդ. սղ. ընդվզիլ «գլուխ քաշել, ապստամ-բիլ» Բ. մն. Իթ. 6. Յոբ. մե. 25. ընդվզել «վիզը պոկել» Խոր. Մագ. կոկոզավիզ Անյ. հց. իմ. Արծր. բարձրավիզ Փիլ. բարձրավը-զութիւն Ոսկ. ղկ. Թէոդ. խչ. բրտավզութիւն Գրչ. արիստ. խստավիզ Փիլ. լին. վզկապ (նոր բառ)։
• ՆՀԲ լտ. cervix հոմանիշը համառում է կազմուած պրս. կէր(տան)+հյ. վիզ բառերից։ Böttich. Arica 70. 152 սանս. viha։ Lag. Urgesch. 682 յն. αύχήν հո-մանիշի հետ vah արմատից։ Justi, Dict. Kurde, էջ 432 զազա vəzde jene-
• n'a «սուլել» (բառացի «վզից քաշել») ձևի հետ կասկածով համեմատում է հյ. վիզ։ Հիւնք. յն. βῆσσα «հովիտ, կիրճ, պարանոց»։ Patrubány SA 1, 188 հնխ. veg'ho-«շարժելի» ձևից. հմմտ. գոթ. vigan, vag, գերմ. bewegen «շարժել», սանս. vahāmi, զնդ. vazāmi «վարել» ևն։ Pedersen KZ 36, 340 և Հայ. դր. լեզ. 163 հպրուս. wmsus «վիզ», չեխ. vaz «ծոծրակ» բառերի հետ. բայց սր-րանք դնում է հսլ. vezati «կապել» բա-ռից, որի մէջ v նախամասնիկ լինելով, հայերէնի մէջ էլ վ մասնիկ է համա-րում։ Meillet (անձնական) չի ընդու-նում հառուս. winsus, չեխ. vaz համե-մատութիւնը, սպասելով այս պարա-գային հյ. *վինձ։ (Թէև հյ. վիզ կարող էր յառաջանալ *վինձ ձևից, սակայն համեմատութիւնը ընդունելի չէ նախա-ձայն վ-ի պատճառաւ՝ փխ. գ)։ Peters-son, Ar. u. Arm. Stud. 133-4 մեր-ժում է Pedersen-ի մեկնութիւնը և հյ. թիզ, թեզան բառերից ենթադրելով հնխ. teg'h-«ձգել, լարել» արմատը, աւելաց-նում է սրա վրայ ō-նախամասնիկը և այս ō-tēg'h-ձևից հանում է հյ. վիզ (միջաձայն t ընկել է, ō դարձել է հյ. ու, որ ձայնաւորի մօտ եղել է վ)։-Schefte-lowitz KZ 54 (1927), էջ 249 մերժելով հպրուս. winsus, որովհետև փոխառեալ է սլաւականից, կցում է յն. αύχήν բառին։ Pokornv I. 63 կասկածով յիշում է Pe-dersen-ի մեկնութիւնը։ Պատահական նմանութիւն ունի ուտ. ozan «վիզ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Գոր. Հճ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. վիզ, Ղրբ. վրէզ, Սվեդ. վէզ։ Նոր բառեր են վզա-թակ, վզածուռ, վզակոթ, վզահոռ, վզատակ, ծուռվիզ։-Սրանից է Ակն. էրգանբըզիգ «եր-կայնավիզ», ուր գտնում ենք վ դարձածբ։ -Սրանի՞ց է ն աև Ագլ. խա՛յզակ «ծոծրակ», որի հետ նոյն են խզակոթ Ղրբ. և խզատակ Ագլ. Ղզ. Ղրբ. Շմ.=խզիտակ Ղզ. =խուզա-տակ Ջղ., որոնց համապատասխան ձևերն են այլուր վզակոթ և վզատակ։
Զօրեաց զվիզ ի վեր համբառնալ, եւ ի վեր հայել։ Զվիզն ի վայր արկեալ՝ ի ներքս դարձուցանելով ի բաժակսն։ Զվիզն այսր անդր շուրջ ածեալ՝ աչօք եւ ռընգամբք շուրջ լափլիզեն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. տեսական.։)
Խրոխտալով վիզ ամբառնան ընդդէմ աստուծոյ. (Գէ. ես.։)
gazelle;
antelope.
• «այծեամ, յամոյր» Գաղիան. Հին բռ. (սրանք մեկնում են «վիթ. դարկոն», որով Ստեփ. լեհ. հասկանում է «թարխուն կանաչին», իսկ ՆՀԲ «յն. δορϰά́ς այծեամն»). գրուած է նաև վիդ, վիթն. սրանից է վթիկ «եղնիկի որթ» Վրք. հց. բ. 262. ունինք դար-ձեալ վիդոն «վայրի արու ա՞յծ» Մագ. քեր. 239=Երզն. քեր. և բութէն «փոքր եղջերու» Հին բռ. Բառ. երեմ. էջ 57, որոնց բոլորի կապակցութիւնը անորոշ է։
Դարկոն, վիթ. ուստի եւ Ստեփ. լեհ. հարկի մեկնել որպէս թարխոն՝ բանջար, ուր պարտ էր ընթեռնուլ՝ դարկաս, կամ դորկան։
colossal, gigantic, of great stature, of enormous magnitude;
— արձան, colossus;
— այր, giant.
• ՆՀԲ «գուցէ իբր պրս. պէթ խար «ան-ճոռնի էշ»։ Հիւնք. յն. χάρυβὸις «անդըն-դային»։ Ալիշան, Հին հաւ. 170 վիթ «աւծեամն»+խար «էշ»? (Իբր թէ նա-խապէս նշանակում էր առասպելական մի հրէշ)։
curtain, veil, hangings, tapestry;
water-spout, jet;
cf. Վիժանք;
— զինուց, sheath for arms.
• «ծածկոց, վարագոյր» Ել. իզ. 14. լե. 11, լզ. 19, լթ. 34, խ. 17. փխբ. վիժակ զինուց «զէնքի պատեան» ԱԲ. գործածուած է նաև վէժ կամ բէժ ձևով՝ «մեծ վարագոյր» նշանակութեամբ՝ Ճառընտ. Կղնկտ.։ Այս երեք ձևերի կապակցութիւնը դժուար է որո-շել։ --... .
• Անշուշտ այս բառն է, որ Տաթև. հառզ. 425 գրում է վինակ. «Այն որ վի-ճակն է՝ ծիրանեգոյն հանդերձ է, որ զսեղան հացին և զխնկոցն ծածկէին. և տեսութիւն կամ փրկութիւն թարգմա-նի»։ ՀՀԲ վէժ «վայր ընկնել» արմատից։ ՆՀԲ վիժակ «ջրցայտք, հոսանք» բառից փոխաբերաբար, ճիշտ ինչպէս ունինք շատրուան՝ նոյն կրկին նշանակութիւն-ներով։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 71 պրս. āwextan «կախել» բառից, որ մերժում է Հիւբշ. 246, Տէրվ. Altarm. 86 և Հիւնք. ըստ ՆՀԲ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 353 պրս. [arabic word] pīča «ծածկոյթ կա-նանց», Scheftelowitz KZ 54 (1921), էջ 249 լիթ. wijžti «սանդալ հիւսել», ռուս. vizžocha «երկար ճպոտ», զնդ. ni-vaēz «կապուիլ, կցուիլ»։
(արմատն է Վէժ, Բէժ). Վիժումն. հոսանք. սահանք. ցայտումն. որպէս յն. լտ. ῤεῦμα fluxus եւ այլն. ջրին բխելը. վազելը. ագըշ.
abyss, gulf, chasm;
chaos;
hell, the bottomless pit;
grave, tomb;
great distance;
profound, deep;
անդնդախոր —ք ծովու, the depths of Ocean;
— թշուառութեան, depths of misery.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն յետնաբար. ինչ. վհից Նար., վհաւ Իգնատ. ղկ. 330) «գահաւանդ, խոր փոս, անդունդ. փխբ. գերեզման, դժոխք» ՍԳր. Ագաթ. «խոր. խորունկ» Եփր. ծն. էջ 79. «խտրութիւն» Եփր. համաբ. որից վհական «հրաբուխնե-րից ուժով դուրս եկած օդը» Հին հաւ. 67. բառիս հնագոյն ձևն է վիրհ Ոսկ. ես։
• Գ. Կ., Արշալ. արրտ. 1843, թ. 130 վի հ ձայնարկութիւնից։ Հիւնք. համա-ռօտուած վիրապ բառից։ Patrubány S3 1, 196 սանս. varūtar «պաշտպանու-թիւն», յն. fρύτωρ «պաշտպան» բառե-րի հետ։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 72 պհլ. vr «հոր, ջրհոր, գուբ», որ ինքը հայերէնի համեմատութեամբ կար-դում է vir. այստեղից է դնում նաև հյ. վիրապ, իբր պհլ. vir-i-āp «հոր ջրու-
Վիհ մեծ յոյժ։ Վիհ մեծ է ընդ մեզ եւ ընդ ձեզ։ Ընկէց զնա ի վիհ մեծ յանտառին ի խորին յոյժ։ Ոչ ի վիհս գտի զնոսա։ Սատակմանն եւ վհին ակն ունէին։ Վիհ խաւարին յաւիտենից.եւ այլն։
Հայի ընդ դժոխս վիհս. (Եփր. ծն.։)
lot, chance, destiny, fate, fortune;
ballot, suffrage, vote, voice;
lot, state, condition;
lot, portion, share;
lottery;
sorcery;
inheritage, possession;
fief, farm;
department, district, liberties, precinct, extent of jurisdiction, territory;
diocese;
clergy;
situation, condition, fortune, rank, quality, dignity, office, employment, profession;
—ս արկանել, to draw or cast lots, to ballot, to vote;
to practise witchcraft;
— արկանել ի վերայ իրիք, to cast lots or to draw for anything;
—աւ տալ, to give through lottery;
ետուն —ս նոցա, they drew their names by lot;
եւ ել վիճակն մատաթեայ, and the lot fell upon Matthias.
• , ի-ա հլ. «վիճելի մի խնդրի կար-գադրութիւնը՝ բախտի նայելով կամ քուէ ձգելով. 2. բախտ, բախտի բերմունք. 3. բա-ժին, ժառանգութեան բաժին. 4. մի շնչին ըն-կած հողաբաժին. 5. նահանգ, թեմ. 6. լար, լարաբաժին» ՍԳր. Վեցօր. Կոչ. յետնաբար նաև «հանռամանք, որպիսութիւն» Տօնակ. որից վիճակակալ Բուզ. վիճակակից Ոսկ. մ. ա. 6, 8. Եփր. ծն. վիճակիլ ՍԳր. վիճակե-ցուցանել Սղ. հէ. 54. ես. լդ. 17. Ոսկ. եփես. Առաթ. վիճակատուութիւն Ագաթ. լարավի-ճակ Վրդն. սղ. բոլորավիճակ Կիւրղ. գանձ. Դիոն. ածայ. մեծավիճակ Օրբել. նոր բառեր են վիճակահանութիւն, վիճակախաղ, վինա-կացոյց, վիճակագրութիւն ևն.
• = Պհլ. vāīčak «վիճակ» բառից, որ գոր-ծածուած է Արտավիրաֆի մէջ, Գլ. Ա. 42, 40՝ vāīčak ramitūnit «վիճակ արկանել» ոճով։ Այս բառը մինչև վերջերս կարդում էին nahičak, nāīcak, vaiǰeh, vaijak (ըստ որում պահլաւերէն գրչութեան մէջ ] կարդացւում է թէ՛ n և թէ v). բայց հայերէնը ցոյց տուաւ որ պէտք է կարդալ միայն vāīčak կամ ve-čak, որից հյ. *վէճակ>վիճակ։ «Հողաբա-ժին» իմաստի զարգացման համար հմմտ. ըստ Մանանդեան, Տեղեկ. համալս. 1, 21 ֆր. sort, գերմ. Loos, ռուս. жepeбьe՝ նոյն իկին իմաստներով։-Հիւբշ. 515։
• ՆՀԲ թուի հանել վեճ բառից։ Böttich. ZDMG 1850, 362, Arica 80, 348, Lag. Urgesch. 373 սանս. vīja և զնդ. vaela «ծագում, նախահայրենիք»։ Վերջինը նաև պրս. āwēxtan,հսլ. wèsir «կշեռ»։ Muller SWAW 38, 573, Lag. Btrg. bktr. Lex. 72 պրս. wεža կամ bεza «զուտ, անխառն, յատուկ», Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 18 վէճ և զնդ. Airya-nam vāsǰa-ձևերի հետ։ Հիւնք. վէն բառից։ Վերի մեկնութիւնը՝ պհլ. բառի սրբագրութեամբ՝ տուաւ նախ Աճառ. (անտիպ), ընդունեց Meillet (անձնա-կան), որից քիչ յետոյ նոյնը անկախա-բար Müller WZKM 10, 175։ Հիւբշ.
• 242 մերժում է համեմատել պրս. wεža ձևի հետ և էջ 515 յիշում է վերի մեկ-նութիւնը։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ղրբ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն Տփ. վիճակ, Մրղ. վինակ, վըճակ, Ագլ. վի՛-ճmկ, Ալշ. Երև. Մշ. Սեբ. Սչ. վիջագ, Տիգ. վիջmգ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. վջագ, Ասլ. վջագ վջայ, Արբ. վջիգ, Զթ. վոջորք, բոլորն էլ «վի-ճակահանութիւն, Համբարձման տօն» (նոյն օրը բացուած վիճակարկութեան պատճառաւ այսպէս կոչուած). Սչ. նշանակում է նաև «հմաւեաև, կախարդական պահպանակ»։ Թրքախօս հայերից՝ Ատն. viǰag atmaq «վի-ճակ հանել, վիճակ արկանել»։ Նոր բառ է վիճկրար Մշ. «ֆալ բաց անող գուշակ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვიჭაკი վիճակի «raданьe на водь наканунь вознеcенiя», թրք. գւռ. Սեբ. fijeg «Համբարձման վիճակը, որ ան-ցել է նաև տեղացի թուրքերին» (Գաբիկեան, Ամէն. տարեցոյցը 1925, 313)։
κλῆρος (յորմէ գղեր, կղեր). sors μέρος (յորմէ միրաս ). pars, portio λόχος, σύμβολον symbolum եւ այլն։ Որոշումն իրաց անկելոց ընդ վիճմամբ՝ ի ձեռն վիգի կամ քուէի. ... լայնաբար՝ Բախտ. կարգաւորութիւն աստուծոյ. ... եւ Բաժին. բաշխ չափեալ. ժառանգութիւն բաժանեալ եւ սեպհականեալ.
Զվիճակ քո ա՛րկ ընդ մեզ. Հանգուցեալ ի մէջ վիճակաց։ Արկցէ ահարոն ի վերայ երկուց նոխազացն վիճակս. վիճակ մի տեառն, եւ վիճակ մի արձակելոյ։ Ի վերայ պատմուճանի իմոյ վիճակս արկանէին։ Առնուլ զվիճակ պաշտամանս այսորիկ։ Ետուն վիճակս նոցա, եւ ելանէր վիճակն մատաթեայ։ Որ կոչեացն զմեզ ի մասն վիճակի սրբոցն ի լոյս. եւ այլն։
Կամակորքն ըստ խոտորնակ մտացն իւրեանց զաստեղսն դնեն վարիչս աշխարհիս, եւ վիճակք իմն ասեն բաժանի ի նոցանէ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Զօրութիւն վիճակի այն է, զի ոչ ընտրէ երեսս. (Մխ. երեմ.։)
(Թադէոսի) վիճակ հասեալ, ի կողմանս հայոց առաքեցաւ։ Իմս տարտմութեան անկաւ այս վիճակ հոգեւոր տնտեսութեան. (Խոր. ՟Ա. 30։ Շ. ընդհանր.։)
Ոչ հանդիպեցայ ընդունելութեան յիմում վիճակիս. (Խոր. ՟Գ. 57։)
opulent, wealthy, rich;
abundant, copious.
• . ի-ա հլ. «ճոխ, հարուստ». աւս բառը չէ՛ գործածուած ոսկեդարեան գրականութեան մէջ, բայց սովորական է յետոսկեդարեան շրջանին. ինչ. Ոսկ. յհ. ա. 21. Ածաբ. մկրտ. Նար. Լմբ. պտրգ. որից փարթամանալ Նար. Սարգ. Ոսկիփ. փար-թամացուցիչ Խոր. ի գն. մեծափարթամ Պիտ. փարթամութիւն Ոսկ. յհ. ա. 42. փար-թամաշնորհ Յհ. կթ. բազմափարթամ Պտմ. աղէքս։ Ըստ Ե. եպս. Դուրեան, Բազմ. 1909, 161 փարթամ բառը գործածուած պիտի լի-նի նաև Դան. ա. 3 «... ածել յորդւոց գե-ռութեանն Իսրայելի և ի զաւակէ թագաւո-րութեանն և ի Պարթևաց մանկունս անարա-տըս», որ յետոյ աղաւաղուելով եղաւ «և ի Պարթևաց». աղաւաղութիւնը ակներև է, ո-րովհետև նոյն տեղը եբրայեցին ունի [hebrew word] umin-hapartomim «յիշ-խանաց», որից և յոյնը տառադարձութեամբ -ἀπὸ τῶν φορϑομμὶν (այլ ձ. πορϑομμειν), Այսպէսով փարթամ բառը մի անգամ գոր-ծածուած պիտի լինի Ոսկեդարում։
• = Փոխառեալ պհլ. գաւառական անծանօթ մի ձևից. հմմտ. պհլ. [other alphabet] fratom, պազ. fradum. հպրս. fratama, սոգդ, pr-tmw, զնդ. ❇ fratəma, սանս. [other alphabet] prathama-, որոնք բոլոր նշանա-կում են «առաջին»։ Բայց պահլաւական մի բարբառում անշուշտ նշանակում էր նաև «ազնուական, իշխան», որից փոխառեալ է եբր. յիշեալ [hebrew word] partəmīm «ազ-նուաևանք առ Պարսիկս» Եսթ. ա. 3, զ. 9, Դան. ա. 3, որից նաև յն. φορϑομμιν և վրաց. უორთომმინი փորթոմմինի «իշխան» (գտնը-ւում է եբրայականի համապատասխան տեղը՝ Դան. ա. 3)։ Թէև իրանական բառերը հայերէնից ձևով և նշանակու-թեամբ հեռու են, բայց կապւում են եբրա-յականի միջոցով. երբ հրասախ բառի դէմ կայ փարսախ ձևը, կարող էր նաև fratam ձևի դէմ գտնուիլ *fartam։
• La Croze, Ձեռ. աշխատ. Բազմ. 1897, 8 մարական և եբր. ձևերի հետ։ Brosset JAs. 1834, էջ 369 վրաց. քըր-թամի «նուէր, կաշառք» բառի հետ։ Lag. Urgesch. 959, Justi, Zendsp. 198, Muller. SWAW 38, 579 ևն յիշում են վերի իրանեան ձևերը։ Հիւբշ. KZ 23, 19 և 402. Pers. Stud. էջ 208 թէև իրա-նեանից փոխառեալ է համարում, բայց
• նոյն Arm. Gram. էջ 255 մերժում է ձևի և իմաստի տարբերութեան պատճառաւ-Scheftelowitz BВ 29, 36 իբրև բնիկ հայ կցում է սանս. sphāra «մեծ. ու-ժեղ», հսլ. sporū «ճոխ» բառերի հետ։ (Յիշում են կասկածով Walde 618 և Pokorny 2, 657 հնխ. spē-«գիրանալ, հաստանալ, պարարտանալ» արմատի տակ)։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1911, 592 ար-մատը դնում է գւռ. փարթ «փորոտիք»։
Ծառայից, տերանց, աղքատաց, փարթամաց։ Փարթամքն ընչիւք՝ ոչ դեգերին առ դուրս լիոցն. (Ածաբ. մկրտ.։ Նար. ՟Ծ՟Թ։)
Արդ մի՛ պարծիր ո՛վ անզգամ, ժանտ եւ ժըպիրհ՝ չարեօք փարթամ. (Շ. եդես.։)
Ողորմութեամբ ոչ ձանձրացաւ, փարթամ տըրիւք վշտակցեցաւ. (Լմբ. ի շ.։)
at least.
• «գէթ, գոնէ, գոնեա՛» Ոսկ. ես. էջ 103. Եփր. ա. տիմ. 243. Կոչ. 98. Եւագր. Համամ. քեր. 285 (իբրև հոմանիշ գեթ և գոնեա բառերի), «փոքր, քիչ» (այս նշանա-կութիւնը չունի ՆՀԲ) Սոկր. 150 (Ի ջանի ոչ ի փարթարում լինէր)։ Սրանից են նաև Սոկր. 332 «Ոչ կամիմ, ասէ, իբր գործոյ կերակրոյ, հպիլ, այլ իւր փարթարի»=յն. ως παρεργω («իբր երկրորդական անկարևոր բանի», որով և ուղղելի իբր փարթարի), Սոկր. 280 «Ո՜՛չ փաթարաբար էի ընթերցեալ»=յն. μη παρέρ-γως ἔντέτυχήϰασιϰ («հարևանցի, վերիվերոյ», որից երևում է որ բառը պէտք է ուղղել փարթարաբար)։
Վարանականք են, որք ակամայ ընտրելի առնեն զերկրորդ. ո՛րգոն, գէ՛թ, գոնէ՛, փարթա՛ր. (Թր. քեր.։)
moor-hen or water-hen, coot, fen-duck, cf. Հաւալուսն;
securidaca, emerus, hatchet-vetch.
• . անստոյգ բառ. յիշում է միայն Դաղիան. և մեկնում է «πελεϰαν, πελεϰάνος» որ է «հաւալուսն ծովային թռչունը». իսկ Լեհ. այս բառը կարդում է πελεxινος և հաս-կանում է «bisserrule pelécine դաշտային բոյսը»։
• Տէրվ. Նախալ. 43 թռչուն իմաստով առնելով՝ համարում է բնաձայն և կըր-կընաւոր. հմմտ. յն. βοάν, լտ. buberc, baubari։ Հայր դնում է հնխ. parp (< bar-par) արմատից։ ՀԲուս. § 3043 բոյսի իմաստով առնելով՝ կցում է գւռ. փառփառ Մշ., փարփար Խն. ձևերին, որոնք նշանակում են «փրփրեմ, դան-
• դուռ»։ Աճառ. ՀԱ 1908, 123 թռչուն իմաստի համար յիշում է պրս. ❇ parpar կամ [arabic word] farfar «սալամբ». բայց կայ նաև արաբ. [arabic word] ︎ farfār «մի տեսակ ծառ», ❇ ︎ furfur և [arabic word] fur-fur «եգիպտական մի թռչուն կամ ճըն-ճըղուկ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 66 և 67)։
πελεκᾶνος fulica կամ picus marinus. Հաւալուսն՝ թռչուն ծովային։ (Գաղիան.) (ուր Լեհ. ընթեռնու κελεκῖνις pelecinus. որպէս անուն խոտոյ յարտոյտյս)։
cf. Փափաքանք.
• (գրուած նաև փափաք) «բաղ-ձանք, տենչալը» Իմ. ժա. 4. Ոսկ. յհ. տ. 45. Բ. 28, որից փափագել ՍԳր. փափագանք Ոսկ. ա. Թես. փափագելի Եփր. դտ. փա-փագեցուցանել Եփր. ա. կոր. և ա. թես. փափագումն Ոսկ. յհ. Փիլ. ըղձափափագ Մանդ. լուսափափագ Ճառընտ. մեծափա-փագ Պիտ. Ճառընտ. ևն։
• ՆՀԲ թւում է հանել պապակ բառից։ Տէրվ. Altarm. 57-8 պարզ արմատը դնելով փաք՝ հանում է հնխ. spak ար-մատից. հմմտ. յն. τφίγγω «կապել, ճմռել, ճնշել», անգսք. spange «ճար-մանդ», կամ յն. σπαω «քաշել», լտ. sponte «ինքնակամ»։ Նոյն, Նախալ, 91 հնխ. pak «եփել, խորովել» արմա-տից, հմմտ. սանս. զնդ. pač, յն. πε9σω, լտ. coquo ևն։ Canini, Et. étym. էջ 8 պրս. buka «փափագ», իսկ էջ 103 սանս. bhāg'i «կրակ», գերմ. backen «եփել»։ Bugge KZ 32, 58 և Հիւնք. պապակ բառի հետ։
ՓԱՓԱԳ ՓԱՓԱՔ. πόθος, ἕρως desiderium, amor ἵαμα sanatio, remedium. Պապակ եւ պասքումն ոգւոյ. տենչ. բաղձանք. կարօտ. սէր. յօժարութիւն. ախորժ. հասրէթ, արզու, հավէս, իշտահ. եւս եւ Փարատումն, կամ դեղ եւ լրումն փափաքանաց. եւ ըստ այսմ ասի.