stem, stalk;
stubble.
Հոր փորեաց, եւ ծեղ անցոյց, որ երբ գայր ոք, ի ներքս անկանէր. (Ոսկիփոր.։)
cf. Ծերուկ.
Ո՞րջ իցէ հայրն ձեր ծերունի։ Զաթենոբիոս ծերունի. (Ծն. ՟Խ՟Դ. 27։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 1։)
hole, cavity;
excavation, cavern.
ὁπή, σχίσμα foramen, scissura. Ծակ բացեալ. պատառուած կամ ճեղքուած մթին վայրաց.
Յայրս եւ ի ծերպս վիմին. (Ես. ՟Բ. 12։)
vegetable pitch;
bulb, bulbous root.
ԾԻԹՐԱՅ կամ ԾԻԹՐԱՍԻՆ. որ եւ ԿՂՄՈՒԽ. ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս յն. պիւթիս, կամ բիթի՛օն որ է ազդ վայրի սոխի, կամ ծաղկի. πυθίων.
blade;
stalk, stem.
Ի մրջնառիւծոց՝ ծիլ ոսկեքաղոց՝ բերեալ պտուղ. (Ծիլ ծայր ունէր զուողն) (կամ զունողն) երկնից (խաչն) Տաղ.։
birth, delivery;
after-birth;
origin, source, rise, birth;
ovarium;
ի ծնէ, by birth;
from one's birth;
կոյր ի ծնէ, born-blind, blind from his birth;
զծնէ կաղն դնացուցանել, to cause the bornlame to walk;
*mole;
*patch.
ԾԻՆ. Խորշ մայրենի արգանդի. համք մօր. եւ Սաղմն. (որպէս լծ. ընդ կին. որ ըստ յն. γυνή . ար. զէն, զէննէ ).
Ետես այր մի կոյր ի ծնէ. (Յհ. ՟Թ. 1։)
sparrow;
ճճուէ —, the chirrups.
Ի ծայրս երգից ծտից լինել գուշակեն. (Մագ. լ։)
circle, circumference;
round, circuit;
out-line, border;
spread, diffused;
— արտեւանանց, edge of eye-lids;
— անուոց, wheel-track;
rut;
— հանդերձիկ, skirt, border, piping;
the tropics;
— գնաց, colure;
— տեսութեան, horizon;
—ք աստեղաց, chorus of the stars;
— կաթին, galaxy, milky way;
— խաւարման, ecliptic;
— գիշերահաւասարի, equinoctial;
— ածել, to gird, to surround;
ընդ —ս եղերաց, throughout the world;
որ ոչ ընդ ծրաւ անկանի, unbounded, infinite.
(Լծ. յն. ղի՛րօս. լտ. ճի՛րուս. ռմկ. շէվրէ, տէվր ). տե՛ս եւ ՀԻՌ. γῦρος, κύκλος gyrus, circulus, orbis, ambitus. Շրջան. շրջանակ. շրջապատ. գիծ կամարաձեւ. ոլորաք. մահման բոլորեալ. բոլորտիքը ծայրէ ի ծայր։
Ծիր ծայրագունին ծաւալումն արփւոյն յոգիս նշողից. (Տաղ.։)
adorned with purple, imperial, royal.
Ծիրանազարդ կայսերական պատուով։ Զհայրենեացն լքանելով ծիրանազարդ զփառք. (Խոր. հռիփս.։)
cf. Ծիրանանամ.
Ի ծայր գագաթան ունելով զծաղկեալ նշան խաչին ծիրաներփնեալ աստուածային արեամբն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Ծխահանք.
Ո. տայր ինձ ասել զծուխ ծխանի, եւ զառաւօտն նաւասարդի. (Մագ. ՟Խ՟Է։)
to burn incense;
to send forth, to emit smoke;
to smoke-dry;
to smoke (tobacco);
— խունկս անուշից, to incense, to offer incense, to burn perfumes;
— ծխելիս, to smoke the chibook or narghileh.
to smoke, to emit smoke.
καπνίζω, καπνίζομαι . Յ fumo, fumigo. այրելն ծուխ հանել, ծուխս արձակել. մուխ հանել, մխել.
sulphurous, mixed with sulphur.
Հուր ծծմբախառն յերկնից ի վերայ նոցա տեղայր. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Ծծմաբեր.
Հուր ծծմբախառն յերկնից ի վերայ նոցա տեղայր. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Ծծմաբեր.
Հուր ծծմբախառն յերկնից ի վերայ նոցա տեղայր. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Ծծմաբեր.
Հուր ծծմբախառն յերկնից ի վերայ նոցա տեղայր. (Նչ. եզեկ.։)
form, figure, shape, cut, fashion, make;
aspect, look, appearance, air, deportment;
կերպս ի կերպս, in many shapes or forms;
in many ways, diverse;
կերպս ի կերպս լինել, to assume a borrowed shape or appearance, to be disguised, dissembled or concealed;
ի կերպս կերպս առնել, to transform into various shapes.
Իմովս կամ մերովս կերպիւ։ Ի յիմս կերպի։ Հայրենի կերպիդ։ Հողանիւթ կերպիւս. (Նար.։)
to form an idea of.
Զիւրն կերպամտեալ խորհուրդս ապականագործս, խոկայր. (եւ այլն. Արծր. ՟Գ. 8։)
form, figure, visage, countenance, face, aspect, look;
presence, appearance, mien, bearing, deportment;
attitude, posture;
image, effigy;
semblance, representation;
state, condition;
character, temper, comportment;
rudiment, first element, idea;
idle fancy, whim, crotchet;
feint, pretext;
coat, dress;
cf. Կենդանագիր;
—ք բանից, sense, meaning or interpretation of a word;
անպաճոյճ —ք, a simple exterior;
անյողդողդ, աղաչաւոր —, firm countenance;
supplicating posture;
մեղկ —, an effeminate manner;
— լուրջ անժպիտ, cold, frigid, reserved, constrained air;
լուրջ եւ խիստ —, serious air, severe manner;
— սէգ եւ սպառնական, haughty, disdainful, proud, threatening air or manner;
ի —ս ծառայի, in the form of a servant;
առնուլ զ—ս ուրուք, to counterfeit the character of;
ունել զ—, զ—ս իրիք բերել յանձին, to appear like, to seem, to resemble;
ածել ի —ս, to shape, to form;
to figure;
զկերպարանս ճշմարտութեան ի ներքս բերել, to be probable, to have some truth in it;
կերպարանս տալ մտացածինս, to give false a idea of, to create an erroneous or exaggerated impression;
ընդունել զ—ս վանականութեան, to take the crowl.
Զբարբառն լսէին, եւ զկերպարանսն ոչ տեսանէին։ Կերպարանք իւրոց։ Տեսի, եւ ոչ էին կերպարանք առաջի աչաց իմոց, բայց միայն օդ եւ սօսափիւն լսէի։ Ոչ զկերպարանսդ ձեր զիւրաքանչիւր ես նկարեցի։ Այր բարկացօղ տգեղ է կերպարանօք։ Երեւեցաւ այրով կերպարանաւ։ Որ ի կերպարանս աստուծոյ է։ Զկերպարանս ծառայի առեալ։ կերպարանօք տտեալ իբրեւ զմարդ։ Նմանութիւն կերպարանաց մարդոյ։ Կերպարանք չորից կենդանեաց։ Կերպարանք երեսաց նոցա. կերպարանք մարդոյ, եւ կերպարանք առիւծու, եւ այլն։
to give form to, to form, to figure, to shape, to fashion, to model;
to represent.
Զանազան օրինակօքս զստուեր եւ զունայն եւ զոչինչ կեանս կերպարանէ։ Զմեղսն որպէս զկամսն աստուծոյ կերպարանէ. (Լմբ. իմաստ. եւ Լմբ. հայր մեր.։)
chin;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
—ն (խիժ) gum damar (for varnish).
Զկզակսն ծայրաբար սոցունց կապակցեաց ըստ բնութեանն դիմաց. (Պղատ. տիմ.։)
to burn;
cf. Կիզում.
Աղի ցօղով արտասուացս այրիմ, եւ երիկամանցս ազդմամբ կիզանիմ. ((ռմկ. կէրիմ կըտոչորիմ) Նար. ՟Ժ՟Զ։)
combustible, fit or liable to burn.
Կիզելի ըստ ինքեան. Դիւրաւ այրելի.
Անբովանդակելի եւ կիզելի հրովն ոչ այրիմք կիզանուտ մարմնովք. (Նար. երգ.։)
burning, scorching;
cf. Կիզանուտ.
φλεγόμενος cremandus. Իբր Կիզելի, այրելի.
Անբովանդակելի եւ կիզելի հրովն ոչ այրիմք. (Նար. երգ.։)
cf. Կիզում.
ԿԻԶԵՄ որ եւ ԿԻԶԱՆԵԼ, ԿԻԶՈՒԼ. Տոչորել. չարաչար այրել. ծախել. էրել մրկել. եագմագ.
combustive;
canstic;
incendiary
ἑμπρηστής, ἑμπρηστήρ qui incendit. կիզօղ. կիզանօղ. այրիչ. տոչորիչ. լուցիչ. բորբոքիչ. ծախիչ. էրօղ, վառօղ, բռնկցընօղ.
causticity;
ignition;
combustion;
burning;
conflagration.
καῦσις, κατάκαυσις ustio, combustio եւ այլն. Կիզուլն, մանաւանդ կիզանիլն. այրումն. տոչորումն.
Ոչ զգայր զկիզումն մատանցն՝ ի կիզմանէ ցանկութեան սրտին. (Վրք. հց. ՟Զ։)
to burn, to set on fire, to set fire to, to fire;
— արեգական, to tan, to brown, to make swarthy.
cypress.
Մայրն, եւ կիպարին, եւ ձիթենին. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
heretical.
Ապա ոչ ունէր բանական ոգի, որպէս կիսադաւանն ասաց ապողինար. (Թէոդոր. մայրագ.։)
half dead, faint;
swooned, fainted.
Անկեալ դնի կիսամահ։ Յերկիր խոնարհեալ կիսամահ ի վերայ դիմաց։ Գտանին ի մէջ կիսամահ տագնապի։ Զոմանս կիսամահս կացուցանէր վայրավատինս. (Պիտ.։)
monster, half-human;
eunuch.
Զկիսամարդն դաւանողաց (ապողինարիտաց) կարկեաց զբերանն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
partly raised, half afoot, halt up.
Ընդ կործանեալս եւ յարուցեալս ... կանգնեցայց անդրէն կիսայր. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
half-measure.
Կիսաչափ արարեալ (այս ինքն բաժանեալ) զջուրս՝ զկէսն կամար յօրինեաց ի վերայ հաստատութեանն, զի արգելցէ զանշէջ տոչորումն վերին արփոյն, եւ զկէսն եթող ի պետս աշխարհի. (Մխ. այրիվ.։)
mule, half ass.
Խառնուրդ կենդանւոյ ի հնարից մարդկան. այն է ջորի, ոյր հայրն է սովորաբար էշ, եւ մայրն ձի.
use, employment.
Զբոլորն ուրասցին զփրկանակն զկիրառութիւնս։ Մարմնական կիրառութեամբն պատրեալն զթշնամին. (Թէոդոր. մայրագ.։)
united, joined, conjoined, connected, annexed;
contiguous, adherent, adhesive, sticking;
adjoining, abutting, lying close to;
conjointly, together, at the same time;
— ընթանալ, to run together;
to concur with, to cooperate;
to compete;
— լինել, to be annexed;
Հեռեգոյն վայրօ՞ք ինչ յերկնից, թէ կից իցեն. (Կիւրղ. ծն.։)
castle, fortress, fort.
Կայր ի քաղաքն ուռհայու երեք կլայ։ Հանդէպ կլայն։ Ի վերայ աւագ կլային։ Էր բերդապան ի վերին կլայն. (Ուռհ.։)
to swallow;
to devour;
to ingulf, to absorbe;
զօդ՝ զշունչ or ոգի to breathe, to take breath;
— զբանս, to listen eagerly.
ԿԼԱՆԵՄ կամ ԿԼՆՈՒՄ. καταπίνω absorbeo, devoro, glutio, deglutio . Արմատն կայ ի ռմկ. կուլ տալ. cf. ԸՆԿԸԼՆՈՒԼ. Լծ. լտ. կլու՛ցիօ. Զեդեալն ի բերան առանց ծասքելոյ վայրաբերել ընդ կոկորդն որպէս զումպ ջրոյ. ծծել. լափել. եւ Ընկըղմել. խորասոյզ առնել. անհատ առնել. կլլել.
Շնչէ, եւ ոգւով զօդս զայս կլանէ։ Ոչ եկուլ զօդս, եւ կենդանի կեայր (ի փոր կիտին). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
cuckoo.
κόκκυξ coccyx, cuculus, avis clamans κόκκυ cuccu. Թռչուն՝ որպէս ազգ ինչ կաքաւու, նման հաւփալի, այսինքն վայրի աղաւնոյ. ռմկ. կուկու. պրս. քիւքիւ, կիւկիւ. թ. էօկյիք. կամ գուգու գուչի, էօյկէ. զի ստէպ ձայնէ կու՛ կու. կամ գու՛ գու՛ գու՛, այլ եթէ ոք տացէ զայս ձայն, ինքն փոխէ զձայնն, եւ ասէ, բի՛ բի՛ բի՛, կամ պի՛ պի՛ պի. ուստի կոչի թուրքերէն նաեւ իպիպիկ.
to strain or pass through a filter or strainer;
to defecate, to clear from dregs, to purge of lees or impurities;
to fine, to filter, to refine, to clarify.
Բալլա՝ կղկղումն, որով կղկղեաց զայրն. իմա՛, կակղել եւ ինքն յանկուցանել։
defecation, purification.
Կղկղելն, եւ իլն. մղումն. διΰλισις defecatio. Մանաւանդ Կլումն, եւ ընկալումն՝ իբր ծծելով, կամ անցանելով ընդ քամոցն ի վայր. κατάποσις deglutitio, absorptio.
til, pantile;
— քառանկիւն, brick.
Հրացեալ կղմիդրն ի կորուստ ի վայր հոսեալ. (Յհ. կթ.։)
to grow horny or callous.
Եղնգոնք ծայրից մատանցն ոտից եւ ձեռացն կճղակացեալք էին. (Ագաթ.։)
cf. Կմախիք.
Կոճղ կիսայրեաց ... անարգեալ կմախք. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
who puts away his wife.
Կնաթողանց արանց, կամ այրաթողաց կանանց. (Շ. ընդհանր.։)
cf. Կնաթող.
Կնաթողանց արանց, կամ այրաթողաց կանանց. (Շ. ընդհանր.։)
cf. Կնամարդ;
fainthearted, poor-spirited, cowardly, base.
Ի կնատ եւ ի մեղմեխ եւ ի մեղմեխ եւ ի վայրաքարշ դստերս մարդկան. (Յհ. կթ.։)
mysogynous, woman-hating.
Երգիծանէ զայրն, բամբասէ, կնատեաց եւ վատթարազգի կարդայ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)