Your research : 1 result for ստոր

Ստոր exact entry

s.

bottom, the under or lower part;
ի —, under, underneath, below;
ի —է, from under, from below or beneath;
downwards;
ի ստորեւ, ի ստորէ, cf. Ստոր.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. «տակը, ներքև, վայռ» Նա-նալ. Վրք. հց. Մագ. Նար. մծբ. (մէկ ան-գամ ընտիր մատենագրութեան մէջ ունինը բց. ի ստորէ կամ ի ստորուէ Սղ. ժգ. 37, որի դէմ այլ ձ. ի ստորև. նոյնպէս ի ստորէ ձևն ունի Նորագիւտ բ. մնաց. ի. 6՝ ըստ սրբա-գրութեան Վարդանեանի՝ ՀԱ 1911, 49)։ Այս արմատից են ստորին ՍԳր. ստորնեայ կամ ստորնետւք Եռն. 92 (տպ. ասորնեայք), Ոսկ. յհ. ա. 9. ստորոտ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17. ստորաքարշ Կրչ. 231. ստորև Փիլ. Մեկն. ղգ. Նար. Մագ. կիսաստոր Գրչ. արիստ. գետնաստոր «խսիր» Փիլ. տես. ստորնակ «տակի պատմուճան» Փիլ. ել. ստորանալ, ստորացում, ստորացուցիչ, ստորնայարկ (նոր բառեր) ևն։-Յետոսկեդարեան մատե-նագրութեան մէջ ստոր դարձած է նախա-մասնիկ՝ համապատասխան յն. Նπο-և ϰατα-մասնիկներին. հմմտ. ստորաբաժանել = ύπομερίζω, ստորագրել =ύπογράφω ստղրա-ռասել =Նποτασοω ϰατατασσω, ստորակէտ = ύποστιγμή, ստորասել =ϰαταφήμι ևն։

ՆՀԲ «իբր ըստ որմէ, այսինքն լետ. որոյ ըստ կարգի... լծ. յն. ϰατά ըստ և նατω ի ստոր»։ Böttich. Arica 65, 53 štar արմատի տակ։ Lag. Urgescn. 263 թերևս սանս. uttara, յն. ὅστερος «յետին»։ Հիւնք. աշտարակ բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Կայ միայն ստորել Ղրբ. «վայր իջ-նել, խոնարհիլ (արևի)»։

NBHL (6)

Ի ստոր բնակութենէս վերաթռեալք։ Ի ստորիցս աստեաց՝ անկարօտիցն (վերնոց) հանգունաւոր. (Նանայ.։ Նար. մծբ.։)

Ընդարձակեցեր զգնացս ՟Ժ՟Է. (ի ստորէ) (կամ ի ստորուէ) իմմէ. (Սղ. իմ 37։)

Միշտ անկեալ կան ի ստոր, որք ոչ երբէք յարիցեն։ Գուբ անյայտ ի ստոր։ Միտս երկնաթռիչ ի ստոր իջեալ. (Վրք. հց. ՟Բ։ Ճ. ՟Ժ.։ Բենիկ.։)

Յստորս վազեալ։ Երկնի յստորս կործանիլ. (Մագ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Ե։)

Մակբայ է մասն բանի անխաղաց, ստոր բայի ասացեալ, կամ մակ ասացեալ բայի. (Թր. քեր.։)

նխ. (իբր ըստ որմէ. այսինքն յետ որոյ ըստ կարգի. ի ներքոյ. ի վայր. լծ. յն. κατά քադա՛, ըստ. եւ κάτω , ի ստոր) Ներքին, եւ ներքին վայր. վայրագոյն. ի վայր. ի ներքոյ. ընդ իւիք. առընթեր. ենթ. եւ Հուպ. որպէս յն. լտ. ὐπό sub, post, juxta. վար, վարը, տակը.


Entries' title containing ստոր : 70 results

Ինքնաստորակայ

adj.

subsistent, existing by itself.

· Calfa

NBHL (2)

Որ յինքեան կամ ըստ ինքեան, այլ ի գոյացութեան ենթակայանայ, վասն որոյ եւ Այլաստորակայ ասի.

Ոմանք տեսակք ինքնաստորակայք բան ոչ ունելով, բայց զգայութիւն ունն։ Ինքնաստորակայքն բաղկացուցանեն զայլաստորակայսն. իսկ ըստ պորփիւրի այլաստորակայքն բաղկացուցանեն զինքնաստորակայսն. (Անյաղթ պորփ.։)


Ի ստորեւ

cf. Ստոր.

· Calfa


Ի ստորէ

cf. Ստոր.

· Calfa


Նեստորական, ի, աց

adj. s. Nestorian.

· Calfa

NBHL (1)

ՆԵՍՏՈՐԱԿԱՆ ՆԵՍՏՈՐԱՅԻՆ. Սեպհական նեստորի. եւ աղանդոյ նորա. կամ ՟Գ. Հետեւօղ նեստորի. որ եւ ՆԵՍՏՈՐԻԱՆՈՍ։ (Պտմ. պէսպէս։ Յայսմաւ.։ Ոսկիփոր.։ Խոսրովիկ. եւ այլն։)


Նեստորականութիւն, ութեան

s.

nestorianism.

· Calfa


Հաստորոշ

adj.

having wide steps or stairs.

· Calfa


Ստորոտ, ից

s.

foot of a mountain;
skirt of a robe or cloak;
train of a gown;
առ —ով լերինն, at the foot of the mountain.

· Calfa

NBHL (4)

Շուրջ ստորոտով լերինն սինայի։ Ի ստորոտ լերինն։ Առ ստորոտով լերինն. (Ել. ՟Ժ՟Թ. 17։ ՟Ի՟Դ. 4։ ՟Լ՟Բ. 19։)

Առ ստորոտով լերանցն։ Զամենայն զառ ստորոտովն մասեաց։ Ընդ լերանց ստորոտովք։ Ի կողմն ստորոտի լերինն։ Ի ստորոտս անապատ վայրաց. (Խոր. ՟Ա. 11. ՟Բ. 46։ Եզնիկ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։ Եղիշ. միանձն.։)

Առ ստորոտով վտաւակացն։ Մին ունէր զստորոտ զգեստու նորա ի վեր։ Ի գնացս իւրեանց քարշէին զստորոտս իւրեանց. (Ել. ՟Ի՟Ը. 39։ Եթ. ՟Ժ՟Ե. 6։ Ես. ՟Գ. 16։)

Զքարշել ստորոտոցն, եւ զկաքաւել ոտիցն։ Վերացո՛ զստորոտս հանդերձին։ Իբրեւ մանկտւոյ հրամայեաց շուրջ զստորոտովն խափուլնի կախել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Ժ՟Գ.։ Բրսղ. մրկ.։)


Ստորոտաքարշ

adj.

trailing one's gown, clothed in trailing robes;
— պատմուճան, trailing gown;
— ճեմելիք, promenade in gown and train.

· Calfa

NBHL (2)

Ամենայն ակն յայրատաբաց, եւ ամենայն ճեմելիք ստորոտաքարշք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)

περισεσυρμένος dissolutus. Նշանակ ցոփութեան, որով ոք ի գնացս իւր քարշէ ընդ գետին զստորոտս երկայնս.


Ստորուղի, ղւոյ

s.

tunnel.

· Calfa


Ստորաբաժանեմ, եցի

va.

to subdivide.

· Calfa

NBHL (2)

Ոչ ենթադատութեամբ բաղդատեն, եւ ոչ ստորաբաժանեն։ Պարառաբար ստորաբաժանելով. (Մագ. ՟Ժ՟Ը. ՟Կ՟Ը։)

Կենդանին զի բաժանի յանբան եւ ի բանաւոր, ստորաբաժանեսցուք դարձեալ զբանականն յանմարմին յարարեալ, եւ ի մարմնաւոր. (Սարկ. պատկ.։)


Ստորաբաժանումն, ման

s.

subdivision.

· Calfa

NBHL (1)

Անտեղեակ գոլ բաժանման եւ մակաբաժանման, մանաւանդ եթէ ստորաբաժանման։ Որոճել ստորաբաժանմամբ. (Մագ. ՟Խ՟Զ. ՟Կ՟Գ։)


Ստորաբեր

cf. Վայրաբեր.

· Calfa

NBHL (1)

Զստորաբերս այս ստուարութիւն պարտուցս լքեալ . (Նար. ՟Ձ՟Է։)


Ստորաբնակ

adj.

living upon the earth.

· Calfa

NBHL (3)

Վայրաբնակ. ստորնային. ստորին.

Կարօտեալ քան զբնաւ կենդանիս ստորաբնակս կենցաղում. (Պիտ.։)

Փառաբանիչս ընդ վերնական զուարթնոցն զստորաբնակ հողանիւթն հաստատեցեր. (Մաշտ.։)


Ստորագաւառ

adj.

earthly, terrestrial, mundane.

· Calfa

NBHL (2)

Բնակիչ ստորին գաւառի, այսինքն երկրի. եւ Երկրաքարշ.

Զսոսա կշտամբէ բնակիչս երկրի. եւ ստորագաւառ է այս՝ ախորժօղս գոլ՝ զաստիս նախապատուելով. (Ոսկ. գծ.։)


Ստորագիր, գրոյ

s.

inscription;
signature.

· Calfa

NBHL (1)

Շինեաց զբաղանիսն ի տեղւոջ սեանն, որ ունէր ստորագիր խորհրդական անուն՝ արեգակն. (Խոր. ՟Բ. 85։)


Ստորագլուխ

adv.

with the head downwards.

· Calfa


Ստորագրական, ի, աց

adj.

descriptive.

· Calfa


Ստորագրեմ, եցի

va.

to subscribe;
to sign;
to depict, to describe;
to trace, to figure, to design.

· Calfa

NBHL (7)

Օրէնս ստորագրեաց։ Նզովս ստորագրեցին։ Ոչ խուն մի ստորագրին։ Որ ի կանուխ ժամանակաց ստորագրեցեր տնօրէնութեան քոյ զտեղի։ Ստորագրէ բոլոր ի վերայ տախտակի. (Անան. ի յհ. մկ.։ Ճ. ՟Գ.։ Նար. մծբ.։ Շար.։ Շ. յկ. ՟Ի՟Է։)

Զի սամուէլ ինքն ստորագրեցաւ ի դէմս բանին աստուծոյ. (Համամ առակ.։)

Վերագոյն զհաճո՛յն հովիւ ստորագրէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)

Դեւքն (ի ժամ աղօթից մերոց) ստորագրեն իմացուած իմն, իբր թէ կարեւոր իցէ։ Ոչ ստորագրի գործ նորա ի չափ պատմութեան լեզուի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի՟Ա։)

Ստորագրիցէ՞ (լայնաբար), եթէ սահմանիցէ (ճշդիւ)։ Ոչ առաւել սահմանէ, այլ ստորագրէ։ Ոչ սահմանեցան, այլ՝ ստորագրեցան. (Անյաղթ պորփ.։)

Յառաջին պատկերն ստորագրեաց զեղծեալ եւ զապականեալ պատկերն։ Մի՛ ինչ ի սոցանէ բարի ստորագրեսցուք։ Հնազանդել եղբօրն՝ հնազանդել աստուծոյ է. եւ անհնազանդութիւն՝ աստուծոյ ստորագրի։ Զաղջամղջին զկեանս զայսոսիկ իւր բարիս ստորագրէ։ Զբարիսդ աստուծոյ առեալ ՝մի՛ քոյոյ զօրութեանդ ստորագրեր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ. ՟Ե. ՟Թ։)

Մի՛ ստուեր ստորագրեր զտնօրէնութիւնն. (Աթ. համբ.։)


Ստորագրող

s.

signer, subscriber.

· Calfa


Ստորագրութիւն, ութեան

s.

subscription;
signature;
description.

· Calfa

NBHL (5)

Տիեզերաց ստորագրութիւն նմանութեամբ գնդական պատկերին։ Ոչ սեւադեղոյ իրիք ստորագրութիւն՝ զյօնս եւ զաչս նկարել (ի ստեղծման մարդոյն). (Խոր. աշխարհ.։ Նիւս. կազմ.։)

Զի՛նչ էն՝ կա՛մ ի ձեռն ստորագրութեան, կամ ի ձեռն սահմանի յայտնի։ Ստորագրութիւն կարօղ գոյ եւ՛ ի վերայ գոյիցն եւ՛ ի վերայ ոչ գոյիցն առնուլ։ Պատկեր սահմանի է ստորագրութիւն. (Անյաղթ պորփ.։)

ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. subscriptio. Ձեռն դնելն ի ստորեւ նամակի. հաւանութիւն. հաստատութիւն.

Առաքեցաւ գաբրիէլ՝ բերելով ադամայ ստորագրութիւն վերին կոչման. (Ոսկ. յաւետիս.։)

Զստորագրութիւն ստացեալ ունիս։ Եկի հալածել զստորագրութեան երկիւղդ. գուցէ ստորագրութիւն, իբր նուաճումն։


Ստորադաս

s.

lower or inferior class.

· Calfa

NBHL (5)

Առաջադիր ձայնաւորք են վեց. ա, ե, է, ը, ի, ո. եւ ստորադասք են ի նոցանէ երկու, ի, ւ։ Ստորադասք են ի սոցանէ երեք. սակս. կից. որդ. (Թր. քեր.։)

Անդրանիկ դասապետութիւնք, եւ ստորադասքն ի նոցանէ. (Տօնակ.։)

Ստորադասական մասնկանցն երրորդումն։ Ոչ զստորադասականն (զմարմին) մակաւասար կացուցանել (հոգւոյ). (Մագ. ՟Ձ՟Բ։)

Խոնարհութիւնք (բայից) են հինգ. սահմանական, աներեւոյթ, հրամայական, ըղձական, ստորադասական. (Թր. քեր.։)

ՍՏՈՐԱԴԱՍ ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ. ὐποτεταγμένος subjectus ὐποτακτικός subjunctivus. Ստորինն դասիւ. ներքոյ դասեալ. յետադաս. ստորագիր.


Ստորադասական, ի, աց

adj. gr. subjunctive.

· Calfa


Ստորադասեմ, եցի

va.

to submit, to place or put under;
to subordinate;
to subdue, to overcome.

· Calfa

NBHL (4)

Ըստ արիստոտէլի արուեստին ոչ ի նոյն ստորադասի սեռ՝ նմանն եւ աննմանն, եւ մեծն եւ փոքրն. (Կիւրղ. գանձ.։)

Ոչ եթէ միայն ներքոյ աչացն կամ ձեռին զնա ընկալցի ստորադասեալ, այլ ոտին։ Յորս յարձակեցաւն (պարսաքար՝) ստորադասէ. (Մագ. ՟Ժ՟Ը. ՟Լ։)

Սեռ գիտեմ սրբոցն զառաքինութիւն. իշխանութիւն՝ զախտս ստորադասել։ Նախ քան այլոց կարգել իշխան՝ զծառայականսն ստորադասել ախտիցն հոյլս. (Սկեւռ. ի լմբ.։)

ὐποτάσσω, -ττω, κατατάσσω subjicio, subdo, subigo, subjungo, colloco. Ի ստոր կամ ի ներքոյ դասել. շարադասել. եւ Ստորագրել. նուաճել.


Ստորադրական, ի, աց

cf. Ենթադրական.

· Calfa

NBHL (4)

Երկակի ելոյ առաջարկութեան, կամ ստորոգականի, եւ կամ ստորադրականի. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)

Ի դնելն զգերագոյնն դրութիւն՝ քան զամենայն յազգակցէ եւ ի մերձաւորագունէն պիտոյ է դնել զստորադրականն ճառումն. (Դիոն. ածայ.։)

Ստորադրականն է բան բացերեւական՝ կամ ըստ բոլորում, կամ մարտուցելոյ ուրուք, կամ շարամանեցելոյ յայտնողական։ Դրութիւնքն ըստ ստորադրականի ստորասութեան ասի, թէ կեա՛նք աստուած՝ քան օդ. (Մաքս. ի դիոն.։)

ὐποθετικός hypotheticus, conditionalis, suppositus. Ենթադրական. պայմանաւոր. ստորասական ի միտս. յանձնառական.


Ստորակախիմ

vn.

to be hung up, suspended.

· Calfa


Ստորակայ, ից

adj.

subaltern, inferior, subject, subordinate, serving;
sublunary, terrestrial.

· Calfa

NBHL (15)

Ի վերայ ստորակայ վառին. այսինքն դաստառակին սփռելոյ ի գետին. (Ճ. ՟Գ.։)

Զոսկիակոփ դրանցն, եւ զստորակայ քանդուածոցն սքանչանս։ Զյորձանսն յորդանանու ի վեր կարկառեսցես, եւ զստորակայն յաղտաղտուկն առաքես ծով. (Մագ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ծ՟Զ։)

Հոգի անընտանի ստորակայից, այլ հնազանդեալ կապանօք մարմնոյ. (Եղիշ. հոգ.։)

Առ ստորակայիցն (երկրածնաց) պէտս. (Փիլ. սամփս.։)

Վեհագոյնքն նախ ծանուցեալ դաս, եւ ի նոցանէ կարգաւորաբար ստորակայիցն դասաւորութիւն։ Ոչ ընդ սիրոյ ստորակայից՝ միշտ բեւեռել անլոյծ կապից. (Շ. հրեշտ. եւ Շ. այբուբ.։)

Ընդ ստորակայիս եւ ընդ երկնաւորին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)

Ինքն ըստ ինքեան անշունչ ստորակայ տարր է (գարունն). (Պիտ.։)

Նախեղակ վեհից իմանալեացն խումբ, ստորակայ տարրիցը քառիւք. (Շ. տաղ.։ Ի վերնայարկն, եւ ի ստորակայն։ Ստորակայ, եւ վերակայ. Տաղ.։)

Բազմութիւնք ներքինեաց, եւ ջոկք ստորակայից. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)

Ի ներքուստ եւ ի ստորակայէս աստուծոյ ստացուածոյս բնաւորեալ ի յերկրէ. (Կիւրղ. գանձ.։)

Ըստ պատշաճի ստորակայիցն սրբաղանից գրոց (կամ իրաց), իմացութեանց , եւ անձանց. (Դիոն. թղթ.։)

Ի ստորակային զանազանութիւն գտանեմք։ իւրաքանչիւր ուրուք որակութեան տեսիլ բանիւ ի ստորակայէն մեկնեալ որոշի. (Նիւս. կազմ.։)

Շարժեալ լինի զգայութիւնն ի ստորակայէն, իսկ միտքն ի զգայութենէն. (Փիլ. լին.։)

Զմարդն ստորակայ եցոյց ինքեան տեսականն եւ գործականն (մակացութիւն). (Մագ. ՟Ծ՟Բ։)

ὐποκειμένος, -ον subjectus, -um;
subditus ἁνδράποδον mancipium, servus. Որ ի ներքոյ կայ, ներքոյ անկեալ. ընդ նովաւ եղեալն. ստորին. ստորային. երկրաւոր.


Ստորակայիմ

vn.

to be subdued, subject to.

· Calfa

NBHL (4)

Որով բաժանին յիրերաց, նովին եւ ի թիւ ստորակային։ Որպէս նիւթ ստորակայի կին. քանզի առ սա լինի գործ նորա. (Դամասկ.։ Նիւս. բն.։)

Խստապարանոց բարս ոչ ստորակայի յայսոսիկ կրթութիւնս յարատեւական հաւանել։ Սոքա իսկ (մետաղք եւ ականք) պէտս ունին կազմածոյ, հաւանին հանճարոյ եւ իմաստութեան ստորակայիլ. (Մագ. ՟Ի՟Ե. չ. եւս եւ ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Մագ. յիշ. ոտ. խչ.։)

Յաշտարակէն՝ յոր վերելեալ, ի բախմանէն ստորակայեալ. (Շ. վիպ.։)

ὐπόκειμαι subjicior, subsum. Ստորակայ կամ ենթակայ լինել. ի ներքոյ դնիլ. արկանիլ ընդ իւիք. ստորին կայս ունել. վայրաբերիլ.


Ստորակայութիւն, ութեան

s.

submission, subjection, subordination.

· Calfa

NBHL (2)

Ի մարմնական աչաց ձերոց ստորակայութեամբ ամպոյդ ծածկեցաւ. (Լմբ. համբ.։)

որ եւ ՍՏՈՐԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ. ὐπόβασις submissus gradus, descensus. Կալն ի ստորեւ ի ներքոյ.


Ստորակէտ, կիտի

s.

comma.

· Calfa

NBHL (5)

Կէտք երեք. կէտ աւարտեալ (։), միջակ (), ստորակէտ(,)։ Ստորակէտ է՝ տրամախոհին չեւ եւս յանգեցելոյ, այլ՝ եւս կարօտեցելոյ նշան։ Ի՞ւ առանձնանայ կէտ ի ստորակիտէ. ամանակաւն. զի ի կիտէն կարի յոյժ մեծ է բացատն, իսկ ի ստորակիտէն ամենեւին նուազ. (Թր. քեր.։)

Զի լսէին՝ յիւրաքանչիւր լեզուս խօսել նոցա. զոր յընթեռնուլն՝ ստորակիտաւ պարտ է կատարել զլսէինն. (Ոսկ. գծ.։)

Վասն զատուցանելոյ ստորակետաւն կամ միջակաւն զբանն։ Միջակէտ ի միջին կայ ստորակիտին եւ կատարեալ կիտին. (Գրչ. գէորգեայ.։)

Աւարտակիտովք եւ ստորակետովք. (Մագ. լ։)

ὐποστιγμή interpunctio, commas, virgula. Կէտ եդեալ ի հատուածս բանի՝ ի վայր կոյս, կամ ի նշանակ ի ստոր իջուցանելոյ եւ բթելոյ զձայն ըստ թերակատար գոլոյ իմաստից. այն է (,).


Ստորակտուր առնեմ

sv.

to shorten, to dock, to cut, to retrench.

· Calfa

NBHL (2)

Տե՛ս զիարդ ստորակտուր առնէ զդովն իւր։ Ստորակտրէր զերկիւղն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33. եւ 26։)

ՍՏՈՐԱԿՏՈՒՐ ԱՌՆԵԼ, ՍՏՈՐԱԿՏՐԵՄ. ὐποτέμνω succido, praecido Ի ստորէ կտրել. ստորախուզել. կարճել. տակէն կտրել.


Ստորային

adj.

inferior;
terrestrial, mundane;
—ք, terrestrials, mortals, mankind.

· Calfa

NBHL (4)

Քեւ ցնծան ըստորայինքս ամենայն։ Հաճեցար ի ստորայնոցս առնուլ երկրպագութիւն. (Շար.։ Մաշտ.։)

Զապաւառ երկրաւոր ցանկութեանց, եւ ստորային սիրոյ արտաքս հանցուք. (Գր. հր.։)

Եւ արդարեւ ելաք ի ստորայնոցս ի բարձրագոյնսն՝ ուտելով զմարմին ճշմարիտ գառինն Աստուծոյ. (Շիր. զատիկ.։)

κατώτερος inferior. Ստորնային. ստորին. ներքին. երկրաւոր.


Ստորանախանձ

cf. Գետնանախանձ.

· Calfa

NBHL (1)

Այս լինի ձեզ վասն ստորանախանձ մտաց ձերոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)


Ստորանկիմ, կայ

vn.

to fall down, to precipitate;
to fall under, to submit, to yield, to be subject to, to undergo.

· Calfa

NBHL (10)

Ի տեղի ստորանկեալ լուսոյն։ Անկան նման ստորանկելոց։ Առ հրեշտակականն թափուր տեղի ստորանկելոց։ Առ հրեշտակականն թափուր տեղի ստորանկելոց. (Շար.։ Նար. ՟Լ՟Դ։)

Վերաբունեալ ամբարտաւանք յերկիր ստորանկեալ կործանեցան. (Թէոդոր. կուս.։)

Մի՛, որք վասն չարչարանաց են բանք՝ վնասեսցեն զքեզ, եթէ զիարդ աստուած ստորանկի ընդ չարչարանօք։ Մի՛ ոք կարծիցէ զգեր ի վերոյն էութիւն ընդ մահուն չարչարանօք ստորանկիլ. (Լծ. ածաբ.։ Լմբ. հանգ.։)

Ոչ է հնար այնմ՝ որ յառաջ քան զյաւիտեանս էր, ընդ ժամանակաւ ստորանգիլ. (Ճ. ՟Դ.։)

Մայրն մելիտոնի ի յուսս բարձեալ ստորանկէր զպատանին։ Եթէ ոչ ստորանկեալ՝ զծայրսն ի մայրիցն ինքեան խոնարհեցուցանէ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Ը։)

Կամաւ ստորանկիլ ընդ իշխանութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)

Ոչ ստորանգիլ գողութեամբ թագաւորական հրամանին. (Նիւս. թէոդոր.։)

Աստուած արարիչ է բնութեան էից, եւ ոչ ընդ նոքոք ստորանկի. (Շ. թղթ.։)

Ոչ իբր օգնական, քանզի ստորանկեալ է, այլ իբրեւ առ տէր. (Փիլ. լին. ՟Ա. 49։)

Առ երկրաչափսն տեսանին ձեւք. զոր եթէ փոխեսցէ ոք, փոխէ եւ զստորանկելոյն բնութիւն։ Ոչ եւս ի ստորանկեալ նիւթոյ միայն առնէ զնշանսն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 196։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։)


Ստորանկեալ

adj.

subject, subdued.

· Calfa


Ստորանշանեմ, եցի

va.

to subscribe.

· Calfa

NBHL (3)

Բոլորապէս ապա զաշխարհիս այսորիկ զվախճան ստորանշանակելով. (Մաքս. ի դիոն.։)

Սոքա ասացելոց հաւատոյն ստորանշանէին, բայց նզովիցն (ի նզովումն) արիոսի հաղորդ լինել ոչ կամեցան. (Սոկր. ՟Ա. 14։)

ՍՏՈՐԱՆՇԱՆԱԿԵՄ ՍՏՈՐԱՆՇԱՆԵՄ. ὐποσημαίνω subsigno, subscribo. Ի ներքոյ նշանակել կամ նշանել. ստորագրել, եւ ձեռն դնել.


Ստորաջնջեմ

va.

to destroy utterly.

· Calfa


Ստորառաքեմ

va.

to send down.

· Calfa


Ստորասաբար

adv.

affirmatively.

· Calfa


Ստորասական, ի, աց

adj.

affirmative.

· Calfa

NBHL (2)

Ստորասութիւն՝ բան է ստորասական. իսկ բացասութիւն՝ բան բացասական։ Լինի բան կա՛մ ստորասական, կամ բացասական. (Արիստ հակակ։ Անյաղթ պերիարմ.։)

καταφατικός adfirmans, adfirmativus. Նշանակ ստորասութեան՝ հաւանութեան՝ յանձնառութեան.


Ստորասեմ, եցի, ացի

va.

to affirm, to say yes, to consent, to confirm.

· Calfa

NBHL (3)

Զոր ստորասեացն ոք, ապասոցել. եւ զոր ապուսեացն ոք, ստորասել (կամ ստորասոցել)։ Կամ որ ստորասեացն՝ ճշմարտէ, եւ կամ որ ապուսեացն։ Այսպէս ունի իրքն, թէպէտ եւ ոմն ոչ ստորասիցէ, ի ոմն ոչ բաց ասիցէ. քանզի ոչ՛ վասն ստորասելոյն կամ բացասելոյն, եղիցի կամ ոչ եղիցի. (Պերիարմ.)

Արտաքին իմաստասիրացն ասացեալքն (զաստուծոյ՝) յոգնաբար ստորասացեալք եղեն. (Մագ. ՟Ե։)

Յաստուածաբանականսն տպաւորութիւնս զտիրագոյնս ստորասացելոյն աստուածաբանութեան օրհնաբանեցաք. (Դիոն. ածայ.։)


Ստորասուզական, ի, աց

adj.

liable to submersion.

· Calfa

NBHL (3)

Զստորասոյզսն ընձեռելով եւ զերկրի ներքին ալսն՝ թաքիցեն. (Փիլ. բագն.։)

Զչարն հնարական՝ ստորասուզական եւ անդնդական. (Գանձ.։)

ՍՏՈՐԱՍՈՅԶ ՍՏՈՐԱՍՈՒԶԱԿԱՆ. καταδύνων qui, quod subit, latitans եւ κατάδυσις recessus, latibulum. Սուզեալ կամ սուզիչ ի ստորս՝ ի խորս. յոգն. Սոյզք ստորինք. ներքին խորշք.


Ստորասուզեմ

va.

submerge, to immerse, to send to the bottom, to ingulf.

· Calfa

NBHL (3)

Մահ զազգս մարդկան յինքն ընկլուզեալ ստորասուզէր ի յեղծումն։ Հալեցան իբրեւ զմոմ, եւ ստորասուզեցան յանդունդս. (Լմբ. յովն. եւ Լմբ. միք.։)

Յամբարձմանէ բարձրութեան գերագունիցն կայից ստորասուզեալ ծանրութեամբ յանդնդային վհին խորխորատ. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)

Զստորասուզեալ եւ զխոնարհեալ սեռս հայկազեանս տոհմի վերստին դարձեալ յառաջին փառսն նորոգեսցէ. (Ոսկիփոր.։)


Ստորասութիւն, ութեան

s.

affirmation.

· Calfa

NBHL (4)

Ամենայն թուի ստորասութիւն եւ բացասութիւն՝ կա՛մ ճշմարիտ՝ կամ սուտ գոլ։ Հակակայիլ որպէս ստորասութիւն եւ բացասութիւն. հի՛պէս, նստի, ոչ նստի։ Ստորասութիւն է բացերեւութիւն (այսինքն յայտարարութիւն) ուրումն զումեմնէ. (Արիստ. ստորոգ. եւ Արիստ. պերիարմ.։)

Ոչ եդաք յառաջնում ստորասութեանն զնզովականն արիոսի, զի եւ ոչ զթագաւորին թուղթս. (Սոկր. ՟Բ. 1։)

κατάφασις (ըստասութիւն). affirmatio, assertio, approbatio. Ստորասելն, եւ բան ստորասացեալ. տե՛ս եւ ՍՏՈՐԱՍԱՑՈՒԹԻՒՆ.

Կամ ὐπογορεύσις dictio, sermo, liber. որպէս Առասացութիւն. ստորասացութիւն, ճառ, գիրք.


Ստորատ

s.

antarctic pole;
comma.

· Calfa

NBHL (4)

Որպէս Հատեալ կամ հատանօղ ի ստորէ, կարճեալ եւ աներեւոյթ մեզ.

Մինն (ի բեւեռաց երկնի) որպէս ստորատ, որ ի հարաւ երեւի. (Վանակ. հց.։)

Ըստ քերականաց՝ որպէս Ստորակէտ, եւ նշանակ հատիչ բառի եւ բանի՝ ի ստորին կուսէ եդեալ.

Ենթամնայն եւ ստորատդ հակառակ են միմեանց. ենթամնայդ՝ ի խառնել զբանն, իբր թէ օրէնս ուսոյց. իսկ ստորատն ի բաժանել զսոյն (զոր օրինակ օրէնս, սւսոյց)։ Ենթամնայդ ներքսադրական, ստորատդ ներքեւահատ. (Երզն. քեր.։)


Ստորաքարշ

cf. Գետնաքարշ.

· Calfa

NBHL (4)

ՍՏՈՐԱՔԱՐՇ որ եւ ՍՏՈՐՆԱՔԱՐՇ. Վայրաքարշ. գետնաքարշ. երկրաքարշ. ստորանախանձ. ի ստորինս քարշեալ՝ ձգձգեալ՝ կապեալ. եւ Ի ստորինս քարշօղ. ձգձգօղ.

Որք ի չորս ոտս գնան, նշանակ ստորաքարշ վարուց՝ ի չար սովորոյթս կապեալք։ Տո՛ւր եւ մեզ զօրութիւն վատթարացելոցս եւ ստորաքարշիցս. (Նախ. ղեւտ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Թեթեւացեալ յամենայն ստորաքարշից ծանրութեանց բեռանց չարին։ Քաջ ընդդիմամարտք ստորաքարշից կարեաց. (Ներս. աբեղ. ի լմբ.։ Գանձ.։)

Ստորաքարշ ընթադրութեամբ զկեանս սրբոյն (գրիգորիսի) սպառէին։ Մինչ զի ի ստորաքարշ ընթադրութեանն զնոյնս աղօթէր. (Երզն. լս.։)


Ստորեայք

cf. Ստորէք.

· Calfa

NBHL (1)

Անհաւասար համարձակութեամբ ի ստորէիցս (կամ ստորիցս) ստեղծագործեալք. (Նար. առաք.։)


Ստորէք, րէից

s.

sublunary or terrestrial things.

· Calfa


Ստորերկրեայ, եայց

adj.

underground;
s. adj. subterranean.

· Calfa

NBHL (3)

Գուցէ զնորա ստորերկրեայս պատառեսցէ պիսիդոն երկրաշարժ. (Նոննոս.։)

Յախսն եւ ի փապարս ստորերկրեայս. (Սարկ. շարժ.։)

Ստորերկրեայ գոլով, եւ անճաշակ հոգեւորական իմաստիցն։ Եւ արդ մեք ստորերկրեայքս փառաւորեսցուք զքրիստոս. (Սարգ. յռջբ. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)


Ստորեւ

s. adj.

the inferior part, the underneath;
inferior, lower;
prep. adv. — or ի —, under, beneath, underneath, down, below.

· Calfa


Ստորի, րւոյ, րեաց

s.

weaver's beam or roller.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ջուլհակի այն գլանը, որի վրայ փաթաթւում է գործուած կտաւը» Բ. թգ. եա-1Չ. Ա. մն. ժա. 23. ի. 5. որից վերստորի՝ որ նոյն բառի փոխարէն գործածուած է նո-րագիւտ Ա. մն. ժա. 23 և ի. 5։

Հիւնք. յն. ἰστόπιδες «կտաւը ոստայ-նանկաց գործարանին մէջ ձգտող փայ-տերը»։ Աճառ. Հայ. նոր բառեր Մնաց. գրոց. մէջ 32 վերստորի բառից հետևցը-նելով՝ հանում է վեր և ստոր բառերից, իբր «վերև ներքև, բարձր ու ցած»։

NBHL (3)

Փայտ նիզակի նորա իբրեւ զստորի ոստայնանկաց։ Նիզակ իբրեւ զստորի ոստայնանկաց։ Բուն գեղարգան նորա իբրեւ զստորի ոստայնանկաց. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 19։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի. 5։ եւ ՟Ժ՟Ա. 23։)

Մակբայ ետեղական. (վերի՛, ստորի՛. Թր. քեր.։)

ՍՏՈՐԻ. մ. κάτω infra. Ի ստոր.


Definitions containing the research ստոր : 752 results

Ենթակէտ

cf. Ստորակէտ.

· Calfa

NBHL (1)

ὐποδιστολή subdistinctio, interpunctio, coma, virgula Ստորակէտ. ստորատ. այն է կէտն (,) եդեալ յընթացս անկատար բանից. ըստ յունաց նաեւ ի վերայ սկզբնատառ ձայնաւորաց. այլ ի մեզ լոկ իբր մակակէտ տառիս ի. որ եւ գրի ի ի՝.


Պճեղն, ճղան, ճղունք

s.

instep, ankle, ankle-bone;
foot;
cf. Խստոր.

· Calfa

NBHL (1)

ἁστράγαλος talus, nodus κνημίς tibia, crus. Կոճ կամ կոճղ ոտից ի վերոյ քան զթաթն. ստորին մասն սրունից կամ ոլոքի, որպէս խարիսխ նորին. գարշապարք. թօգուգ, գալա (որ է լծ. ընդ պճեղ).


Սխտոր

cf. Խստոր.

· Calfa


Բանտ, ից

s.

prison, gaol;
դնել ի բանտի, ի — արկանել, to imprison;
խուսել ի —է, to make one's escape from prison, to escape;
հանել ի —է, to let out of prison;
ելանել ի —է, to go out of prison.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. *band «բանտ» բառից, որ թէև չէ աւանդուած գրականութեան մէջ, բայց նոյնն են հաստատում պազենդ. band «կապ, կապանք», պրս. [arabic word] band «կապ, յանցա-ւորի ոտքը զարնուած շղթան», աֆղան, bandl «կապումն, բանտարկութիւն, ձերբակալու-թիւն, գերութիւն», սոգդ. նորագիւտ ǰand «բանտ», բելուճ. bandag «կապեալ», քրդ. [arabic word] ben, [arabic word] bend «կապանք». որոնցից ևազմուած են պրս. [arabic word] bandivan «բան-աապան»=պհլ. bandikpān և սոռռ. ântot'k «բանտապահ». հմմտ. նաև Թուրֆանի սա-սան. պհլ. ban «կապ», banbē̄d «բանտա-պետ», banéstān «բանտ» (BSZ հտ. 33, Ν 99, էջ 157). բառիս բուն և նախնական նշանակութիւնն է «կապանք» և այս պատ-ճառով յաճախ ասում են տուն բանտի, այն է «կապարան»։ Իրանեան բառերին ցեղա-կից են զնդ. bañ̄d, սանս. bandh, bandhati, գոթ. bindan, հբգ. bintan, գերմ. binden, թրակ. βενδ-«կապել», յն. πεῖσμα (<*πενβ-σμα) «պարան, թոկ» πενϑερός «աներ» (հմմտ. սանս. bandhu «ազգական»), լտ. offendix «քահանայական փակեղի կապերը». լիթ. bendras «մասնակից ընկեր», միռլ. bunne «կապ»։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. bhendh, ստորին ձայնդարձով bhndh, որ յետոյ արիականում դարձաւ նաև bendh> bandh «կապել» (Walde 537, Boisacq 758, 766, Trautmann 30, Kluge 57)։ Ի՞նչ պէտք է տար այս արմատը հայերէնի մէջ. հնխ. bh դառնում է հյ. բ, իսկ հնխ. b>հյ. պ։ Ըստ այսմ հնխ. bhndh կարող էր տալ հյ։ բանդ (Հիւբշ. Arm. Gram. 511). իբրև բնիկ հայ բառ, բայց որովհետև ունինք հյ. պինդ, որ հնխ. bendh ձևի կանոնաւոր ներկալա-ցուցիչն է (հմմտ. հինգ) և հարազատ հայե-րէն, և որովհետև «բանտ» իմաստը իրա-նեանի մէջ միայն կայ, ուստի հյ. բանդ փո-խառեալ է իրանեանից, որի հարազատ հա-յերէն ձևն է պինդ։ Իրանեանից փոխա-ռեալ է նաև վրաց. ბანდი բանդի «կապեալ»։ -Հիւբշ. 117։

NBHL (1)

Յաննշոյլ բանտի։ Ի ստորին բանտի։ Բանտն բարկութեան. (Նար.։)


Բուն, բնոց, բնից

s. adj. adv.

nature, native, origin, spring, root;
stock, stalk, trunk, set, stake, stem;
baggage;
camp, army;
ancestor;
chief;
own, natural, real, original, radical, true, principal;
— աշտանակի, socket;
— սեան, shaft of a column;
ի —, ց—, մինչեւ ի —, մինչեւ ց-, ի բնի, to the end, entirely;
զգիշերն ի —, all the night;
—, ի բնէ, naturally, by origin;
— ի ներս մտանել, to enter precisely, exactly;
ի — իսկ ուսանել, to learn thoroughly;
դոք որ — անարդ էք, you who are by nature vile;
ի քաղաքն ի — նոցա, in their own capital;
ի — իսկ յերկինս, in the heaven itself;
ի բնին իսկ ի զտակի, in the same day of Easter;
— բարեկենդան, quin-quagesima Sunday;
— բարեկամ, intimate friend;
cf. Յարմատոյ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. պազենդ. սչ bun «հիմ, արմատ, ծագում, բուն, սկիզբ, ծայր, հիմնական». պրս. [arabic word] bun «յատակ, տակ ջրհորի՝ աւա-զանի և նոցին նմանեաց. 2. արմատ կամ տակ ծառոյ», [arabic word] bun-i-nēza «նիզակա-բուն, նիզակի կոթը», օսս. bjn «յատակ, տակ», բելուճ. bunā «տակը, վարը, ներքե-վը, յոտս», քրդ. [arabic word] bуn «մի բանի յատաևռ. ներքև, տակ», [arabic word] beni «տակը, մրուր, դիրտ», հինդուստ. [arabic word] bun «հիմ, արմատ». օնդ. buna «հիմ, յատակ»։ (Իրանեանից են փոխառեալ նաև գնչ. būna, bunoz «վարը, ի վայր», մանդ. [hebrew word] bunka «հիմը, հիմք»)։ Իրանեան բառերի միւս հնդևրոպա-կան ցեղակիցներն են՝ սանս. budhná-«յա-տակ, հիմ, ծառի բունը, արմատը», յն. πυϑμήν «յատակ, հիմ, արմատ, ծառի բուն] ծաւռում. սեռոնապատճառ, լեռան ստորոտր», πίνδος «ամանի լատակը կամ խուփը, սրի կոթ», լտ. fundus, գերմ. Boden, հբգ. bo-dam, հիոլ. botn, անգլոք. botm, կիմր. bon «բուն, խարիսխ, հիմ» ևն, որոնք յառա-ջանում են. հնխ. bhudhno-կամ նաև bhun-dho-ձևից (տե՛ս Walde* 325-6, Boisacq 825, Kluge 65, Horni§ 229, Pokorny 2, 190, Frnout-Meillet *385. հմմտ. նաև Berneker 245-6 Trautmann 46)։ Վերջին ձևը հայե-րէնում պիտի տար *բունդ (իբր բնիկ բառ), որ իրօք էլ պահուած է բացասական *ան-բունդ>անդունդ ձևի մէջ (տե՛ս այս բառըև։ Սրանից հետևում է, որ բուն բառը բնիկ հայ չէ, այլ, ինչպէս մի քանի խիստ մասնաւոր նշանակութեանց համաձայնութիւնը և բառի ի-ա հոլովումը (փոխանակ ո) ցոյց են տա-լիս, փոխառեալ է իրանեանից։-Հիւբշ. 123 և 430։

NBHL (2)

Բուն գեղարդեան նորա իբրեւ զստորի ոստայնանկաց. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 7։)

Եւ զբան փչմանն յայտնեցից. վասն զի ի բնմէն իսկ եւ զսորա յոյս յարութեան ստորագրէ. (Ոսկ. յադամ.։)


Զառքաշ

s.

trailing gown, tail coat.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ոսկեթելով ասեղնագործուած» Վրդն. սղ. խդ. էջ 161 «Ագանին թագուհիք հանդերձ զառքաշ առ ստորոտովք, խայտա-նկար և ազգի ազգի գունովք և նկարուք»։ Այս կտորը դրուած է իբրև մեկնութիւն Սղ. խդ. 14 համարի (Ամենայն փառք դստեր թագա-ւորի ի ներքոյ, ի վերջաւորս ոսկեհուռս զար-դարեալ և պաճուճեալ), ուր զառքաշ անշուշտ դրուած է ոսկեհուռն բառի համար։ Բառիս մի նոր վկայութիւնը գտնում եմ Այրիվ. 8 ա. +Չառքաշ խիլայ վերն յարկի, բեհեզ հաջաղ պարփակի»։

Որովհետև բառը հայցական հոլով է, ուստի ՆՀԲ դնում է զառքաշ կամ առ-քաշ. իբր թէ առ նախդիրով կազմուած՝ քաշել բայից. յիշում է նաև պրս. zer «ոսկի»։ Բայց հանդերձ գոյականը ա-ռաջ դրուելուց յայտնի է որ զ նախդիր չէ. բացի սրանից, պրս. և վրաց. ձևերը կասկած չեն թողնում, որ բառի բուն ձևն է զառքաշ, որի մօտ դրուած «առ ստորոտովք, ի վերջաւորս» բառերն էլ այնպես լաւ յարմարում են յիշեալ «ա-սեղնագործ» իմաստին։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը վերի ձևով տուաւ Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), 658։

NBHL (1)

Ագանին թագուհիք զառքաշ առ ստորոտովք. (Վրդն. սղ. ՟Խ՟Դ։)


Գաղափար, աց

s.

idea, notion, imagc;
opinion, thought;
design, project, plan, conception;
pattern, model, exemplar, form, example, cast, mould;
copy, apograph.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «նախատիպ, կաղա-պար, օրինակ, պատկեր» Փիլ. Ոսկ. լս. Պա-րապմ. Յհ. իմ. ատ. Արիստ. ստորոգ. հնա-գոյն վկայութիւնն ունի Եփր. Վկ. արև. էջ 20 (որով առեալ որդիք մարդկան ի գաղափար՝ տեսեալ տպաւորին), որից՝ գաղափարել «ε-րինակել, նմանեցնել, ձևացնել» Փիլ. եւ. 3հ իմ. եկ. Նանայ. Զքր. կթ., գաղափարութիւն «օրինակ, նմանութիւն» Անան. եկեղ. Նա-նայ. յռջ. Ոսկիփ., նախագաղափար Փիլ. լին. Նիւս. կազմ. Կիւրղ. գնձ. Թր. քեր., նախա-գաղափարել Նխ. կողոս., նախագաղափա-րութիւն Նիւս. կազմ. Սարգ. ա. լհ.։ Նոր ռա-ռեր են՝ գաղափարական, գաղափարակից, գաղափարանշան.-արդի գրականում զա-նազանում են գաղափար (երբեմն գրուած գաղաբար՝ արևմտեան հայոց մէջ) «միտք, խորհուրդ, կարծիք» և կաղապար «նախա-տիպ, օրինակ, մօդէլ կամ ղալիբ»։

NBHL (1)

Եւ է գոյութիւն, իբրու գաղափարաւ ասել (այսինքն, որպէս, օրինակաւ խօսելով), մարդ, ձի։ Հակակայի իւրաքանչիւր ոք յայսպիսեացս. իբր թէ գաղափարաւ ասել, որպէս առինչքն. (Արիստ. ստորոգ.։)


Երկիր, կրի

s. adj. adv.

earth, globe;
ground, land, territory, soil, district, department, jurisdiction;
land, country, province, region, climate;
the world;
the earth;
յ— անկանել, խոնարհիլ, to prostrate one's self;
— ծննդեան, birthplace;
յ— կործանել (դիաթաւալ), to strike dead on the spot;
յ— օտար, in a foreign land;
թնդայր — յընթացս մեր, the ground shook beneath our feet;
-! -! land! land! — աւետեաց, the Holy Land. second;
secondly, in the second place.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (կայ նաև գըծ. երկրիւ Կիւրղի ղկ.) «երկիր, ամբողջ աշխարհը. 2 երկրի մէկ մասը, գաւառ. 3. գետին, հող. 4. երկրի բնակիչները, մարդիկ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ա. վերջին նշանակութիւնից յառաջա-ցած է «մարդիկ, օտար մարդիկ» Վրդն. պտմ. էջ 158 (չունի ՆՀԲ), որից՝ երկիր պագանել ՍԳր. կամ միացած՝ երկրպագել Նեեմ. ը. 6, բուբ. 25. Ագաթ., երկրպագիլ Եւս. պտմ. ե. իր. 409. Ա. գ. 25, Լաբուբ. 20. 23 ևն (տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 408), երկրպագելի Պրպմ. 260բ, երկրաւոր ՍԳը., երկրաբիր «հող փո-րող» Ոսկ. փիլիպ., երկրաբուղխ Ագաթ., երկրագործ Ա. մնաց. իէ. 26, երկրածին Ա-ռակ. բ. 18, թ. 18. Կորիւն. Եւս. քր.. երևրա-կալ Ագաթ., երկրական Եզն. Ոսկ. ա. տիմ., երկրակեաց Ագաթ., երկրաչափ Զքր. բ. 1. Վեզօր., երկրմայր «մի տեսակ սողուն կամ նաև բոյս» Բժշ., երկրեալ «գետնի վրայ պառ-կեցրած» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 40 (նորա-գիւտ բառ), ստորերկրեայ Նոնն., երկրատես «կէսօրուայ ժամը՝ երբ արևը հասնում է մի-ջօրէականի վրայ» (նորագիւտ բառ), մի-ջերկրեայ Խոր. Պիտ. նոր գրականում՝ երկ-րաբան, երկրաբանութիւն, երկրագունդ ևն։

NBHL (1)

γῆ terra Աշխարհ ստորին ի միջակէտն երկնից. հողագունտ. ծով եւ ցամաք. մանաւանդ ցամաքն. (լծ. եւ վայր, ի վայր. ուր յն. ղի, կամ կի. լտ. թէ՛րրա. եբր. էրզ. թ. էր, գարա՛. վերածին առ հյ. երկիր, որպէս եւ կամիցի ոք ստուգաբանել)։


Դրոշմ, ից, աց

s.

character, mark, print, note, impression, stamp;
seal;
bodkin;
blemish;
confirmation.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ի-աչ հլ. «կնիք, խարան, նշան» ՍԳր, «օրինակ, նշան» Յայսմ., «մեռոնով օծում» Ադաթ. Մաշտ., «նամակի վրայ կնիք, ստորագրութիւն» Եւս. պտմ., որից դրոշմել ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եզն. Ագաթ., դրոշմիչ Վեցօր., դրոշմաբար Ոսկ. յհ. ա. 45, դրոշմաւրութիւն Եւս. քր., անդրոշմ Սեբեր.. դրոշմաճառ դրոշմ Վեցօր. 162 (լաւագոյն ընթերցուածն է դրոշմած առ դրոշմ), խա-չադրոշմ Անան. եկեղ., ձուլադրոշմ Շար., նկարադրոշմ «գիր, նշանագիր» Յերոն., նը-շանադրոշմ Սեբեր.։ Նոր բառեր են՝ դրոշմա-թուղթ, նամակադրոշմ, դրոշմանիշ։

NBHL (1)

ԴՐՈՇՄ. σφραγίς, ὐπογραφή sigillum, subscriptio որպէս Դրոշմաւորութիւն ձեռին. կնիք. ստորագրութիւն.


Երբ

s. adv.

time, moment, hour;
when, in what time;
— եւ է, no matter when;
-? առ -? when? ց-? մինչեւ յ— ? or ց-? how long ? — իցէ՝ զի, please God! o! when shall I be! when will it be that!

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ո՞ր ժամանակ» ՍԳը., «երբեմն, մերթ» Ոսկ. յհ. ա. 19, «քանի որ, որովհե-տև» Բրս. մրկ. Լմբ. պտրգ. «երբոր, ո՛ր ժա-մանակ որ» Նեղոս. (հնագոյն հայերէնում այսպիսի անկանոն գործածութեան հետքեր՝ փոխանակ յորժամ, իբրև՝ տե՛ս Այտնեան, Քնն. քեր. 68). յետնաբար հոլովուած է ի կամ եայ հոլովմունքով՝ իբր գոյական՝ «ժա-մանակ, ատեն» նշանակութեամբ. այսպէս՝ երբին Արիստ. ստորոգ., զերբն Փիլ. այլաբ., երբի Նար., յերբեա՞ց հետէ «երբի՞ց ի վեր, ո՞ր ժամանակից ի վեր» Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 114։-Սրանից են ծագում առ ե՞τր «ե՞րբ» Ել. ր. 9, ցե՞րբ, յե՞րբ «մինչև ե՞րբ» ՍԳր. Կոչ., ե՞րբ իցէ զի «ե՛րբ կլինի որ» Սղ. խ. 6. Յոբ. է. 4. Եղիշ., երբեմն ՍԳր., էր եր-բեմն ժմ., յերբեմն երբեմն ժամանախ «մերթ ընդ մերթ» Լմբ. պտրգ. երբէք, կամ ուղղագոյն գրչութեամբ՝ երբեք ՍԳր. Եզն. Սեբեր., երբեք երբեք Վեցօր. Եզն., երբեք ուրեք Սեբեր., ոչ երբեք ՍԳր., երբեմնի, եր-բեմնակի (նոր գրականի մէջ)։

NBHL (2)

Յաղագս երբին, եւ ուրին. (Արիստ. ստորոգ.։)

τὸ πότε quando Անորոշ հարցական մակբայ անուանացեալ. մի ի տասն ստորոգութեանց՝ յայտարար որոշման ժամանակի. կամ ժամանակ.


Նիս

cf. Նսեհ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«օդի շնչելը,, փչիւն, քամի». անստուռ բառ. մէկ անգամ ունի Մագ. լ. «Ստորիջեալ ընդ լուսանցսն մանրամաղ փոշետեսաևու-թիւն վսամական սթափառումն ի նսէ օդոյն զմիմեամբք հոլովեալ». ուր բացառական ի նսէ կարող է ենթադրել ուղ. *նիս կամ *նուս։


Նիստ, նստի

s.

sitting posture;
position, situation;
seat, residence, abode;
property, possession;
sitting, session, meeting;
— արքունական, seat of Government, capital city;
— բանակի, encampment;
ի — լինել, to sit up, to sit down, to be seated;
ի — ննջել, to sleep in a sitting posture;
— առնուլ, to be tranquillized, allayed, lulled into security;
ի — գումարիլ, to hold a sitting;
ի նստի անդ, during the sitting, forthwith, before separating;
երեք նստիւ նկարել զկենդանագիր, to paint a portrait in three sittings.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. nizdo-ձևից, որ կազմուած է ni մասնիկով՝ պարզական sed-«նստիլ» արմատի ստորին zd-ձայնդարձիռ-Պարզ արմատն են ներկայացնում սանս- [other alphabet] sad, [other alphabet] sidati «նստիլ», sá-dah «ևայան, տեղ». զնդ.. ❇ had, հպրս-had «նստեւ», զնդ. և հպրս. hadis «բնակա-րան, պալատ», յն. ἔζομαι «նստիլ», ἔδος «նստարան, կայան», լտ. sedeo «նստիլ», sedo «հանգստացնել», հիռլ. saidim, կիմր. seddu, հիսլ. sitja, գոթ. sitan, հբգ. sizzen, գերմ. sitzen, անգլսաք. sittan, անգլ. sit. հոլլ. zitten, լիթ. sédu, sédmi «նստիլ, նըս-տեցնել», հսլ. sšdčti, ռուս. cидeть «նստիւ». հպրուս. sīdons «նստած», այսպէս նաև հսլ-saditi «տնկել», ռուս. caдъ «պարտէզ», cвдло «համետ, թամբ» ևն, իսկ ni-ով աճած ձևեր են սանս. [other alphabet] nisīdati «նըս-տում է», [other alphabet] nīdá-«դադար, կայան, թըռ-չունի բոյն», զնդ. ❇ nišhiδai ti «նստում է», հպրս. niy-a-sadayam «նըս-տուցանել», պհլ. [other alphabet] nišastan, պրս. [arabic word] nišastan «նստիլ», [arabic word] nišinam «նստիմ», սոգդ. nista «նստած», լտ. nīdus, հբգ. nest, անգլ. nest, միռլ. net, կիմր. nуth, կորն. neid, լիթ. lizdas, լեթթ liozda հսլ. gnézdo, ռուս. rнъздo «բոյն» ևն ևն (Walde 518, 695, Horn § 1633, Boisacn 685, 215, 217, Trautmann 200, 259, Berne ker 313, Pokorny 2, 483-486, Ernout-Meil. let 878-9)։ Այս նոյն արմատից են ծագում դարձեալ հյ. ատեան, հեծանել. տե՛ս և տե-ղի։-Հիւբշ. 178։

Ուղիղ մեկնութիւնը մտածել է նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. նիշէսթէն ձևի հետ։ ՆՀԲ նիստ՝ արմատը ստ, ըստ. եստ, իստ, աստ, ստան ևն, ի բազում լեզուս. որպէս և սանս. նիշդա՛ «բնա-կութիւն».-նստիմ՝ պրս. նիշէսթէն... լտ. սէտէ՛րէ, յն. էտրա՛օմէ և գա՛թիմէ, գաթի՛ զօմէ, այսինքն ըստ կամ ի ստոր զետեղիլ։ Windisch. 42 սանս. niêad-Böttich. ZDMG 1850, 359, 188, Arica 89, 450 սանս. nišad, պրս. nišastan։ Lag. Urgesch. 406 զնդ. nis-haδ-։ Mül-ler SWAW 38, 571, 595 և 66, 275 սանս. ni-sad կամ հին իրան. nišasti ձևից։ Justi, Zendsp. 318 զնդ. had արմատի տակ՝ ծանօթ ձևերի հետ։ Պատկ. Из-cльд. 105 յատկապէս նստիլ=աֆղան [arabic word] nāstil։ Հիւբշ. KZ 23, 13, 16, 33 հնխ. sad, sed արմատներից, իսկ Arm. Stud. § 220 վերի ձևով։ Տէրվ. Նախալ. 110 ծանօթ ձևերի հետ՝ հնխ. sad ար-մատի տակ։ Հիւնք. 146 նստիլ՝ համա-բոտեալ երաստան բառից կամ պրս. նի-շէսթէն։ Ա., Բազմ. 1901, 335 ո՛չ թէ ni+ sed, այլ ni+sta «ցածր կանգնիլ».

NBHL (1)

Եւ եւ ընկաղմանումն, եւ կացութիւն, եւ նիստն՝ դրութիւնք ոմանք։ Նիստ (մասանց մարմնոյ). (Արիստ. ստորոգ.։)


Նկուն

adj.

vanquished, conquered, humbled, lowered, abased, depressed;
base, abject, vile, low, contemptible, mean, poor, little, ignoble;
— առնել, to conquer, to subdue, to bear or break down, to humble, to depress, to abase, to weaken, to harass, to mortify, to humiliate;
— լինել, to be conquered, overcome, humbled, abased, worsted, to succumb, to yield to.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«նուաստ, ստորին, ցած, նուաճ. ուած. ընկճուած» ՍԳր. Մծբ. Կոչ. 22. Եփր. հռ. 28. ա. Կոր. 72. որից նկնութիւն Կոչ. 97. նկնատեսակ «փոքր երևցող» Վեցօր. 129 (որ սխալ ձև է ըստ Նորայր, Բառաքնն. և Վարդանեան ՀԱ 1922, 653. աւելի ճիշտ կլի-նէր ասել ձևափոխեալ և նորամոյծ). նկնա-խոհ, նկնահասակ, նկնաձև Պիտ. աննկուն (նոր բառ)։

NBHL (1)

պ. նիկիուն. ταπεινός humilis, vilis. եւ բայիւ ταπεινόω, -οῦμαι humilio, dejicio, -or;
vilesco βδελύζω sperno. Կոր. կորացեալ. նուաճեալ. ճնշեալ. ստորին. նուաստ. ցած. չնչին.


Նուաստ, ից

adj.

humble, low, inferior, poor, mean, sorry, ignore, vile, contemptible, cringing, servile.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(յետնաբար ի հլ.) «խոնարհ ռած. ստոր, յետնեալ» Լմբ. պտրգ. Նար. Աթ. գրուած է նաւաստ Տիմոթ. կուզ. էջ 330. որից նուաստական Եւագր. նուաստամտել Ոսկ. անոմ. է. նուաստանալ Շար. Փիլ. քաջա-նուաստ Ոսկ. յհ. ա. 30. նուաստագոյն Փիլ. Պիտ. նուաստացում (նոր բառ) ևն։

NBHL (1)

ταπεινός, εὑτελής humilis, tenuis, vilis, frivolus, infimus. (իբր Նուազեալ, նուաճեալ, կամ նստեալ ի վայր, զնստեալ). Խոնարհ. խոնարհական. ցած. ցածուն. չափաւոր. ստորին. յետին. յետնեալ. տրուպ. տառապեալ. չնչին.


Ուր

adv. conj.

where, whither;
while;
when, on;
where ? in what place ?
— զի, whereas;
— ուրեմն, hardly, scarcely;
at last, finally;
— ուրեք, where, in whatever place, wherever;
— եւ, — եւ իցէ, wherever, wheresoever, any where, no matter where;
— եւ իցեն, wheresoever they may be, wherever they are;
— եմ, — իցեմ ես, where am I ?
— է նա, where is he ?
— գնաց, where is he gone ?
— եւ ուստի՞ եկն, how and whence came he ?.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«ո՞ւր, ո՞րտեղ. 2. որտեղ որ» ՍԳը. որից ուրեք, ոչ ուրեք ՍԳր. Եզն. է ուրեք Եղիշ. ուրեք ուրեք Եղիշ. Խոր. ուր ուրեք Փարպ. հազիւ ուրեք Յհ. կթ. դուն ուրեք Պորփ. Սարգ. ուրեմն «մի տեղ» Կիւրղ. գնձ. «մօտաւօրապէս» Եւս. քր. «մի, ինչ որ» Բուռ Դ. 55 (ընդ գաղտնի դուռն ուրեմն). «հե-տևաբար, ասել է թէ» ՍԳր. Ագաթ. ուր ուրեմն Եւս. քր. հազիւ ուրեմն Պիտ. Եղիշ. անդ ուրե-մըն Եւս. քր. աստ ուրեմն Խոր. ուրանօր Յհ իմ. ատ. երև. ուրկայ, ուրկայութիւն Անյ. ստոր. Ոսկիփ. այլուր Իմ. ժը. 18. Վեցօր Կոչ. այլ ուրեք Հռութ. բ. 8. այլ ուրեմն Վրք հց. հանուր (տե՛ս առանձին). ա՛յլ է համուռ, որից միահամուռ։-Հնագոյն գործածութեամբ ո՛ւր ցոյց էր տալիս դադարում. իսկ շարժում ցոյց տալու համար գործածւում էր յո՞. աւե-լի յետոյ վերջինս ջնջուեց և երկու գործածա--թեամբ էլ եղաւ ուր. սրա առաջին հետքերն ունի Փարպ. (տես Այտընեան, Քնն. քերակ. էջ 68)։

NBHL (2)

ՈՒՐ, ուրի. գ. Որպէս ստորոգութիւն յայտնիչ տեղւոյ.

Յաղագս այլոցն, երբին, եւ ուրին ճառեցաւ. (Արիստ. ստորոգ.) յն. ὐπὲρ τοῦ που de ubi.


Ունջ, ընջոց, աց

s.

the inner side;
bottom;
earth;
root;
յ— բերդին, under the castle walls;
յ— լերին, at the foot of the mountain;
ընդ — տանել զոք, to drag a person along the ground;
ընդ — տանել զլերինս, to raze the mountains to the ground, to level with the earth;
բրել զ—ս այգւոյ, պատառել զ—ս որթոյ, to dig about the roots of vines.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. թրք. uǰ «ծայր»։ Հիւնք. ունչ բառից։ Patrubány SA 1, 189 ուն ներ-կայացնում է գերմ. un-ter «տակը» բա-ռի առաջին մասը, իսկ ջ մասնիկ է՝ նմանութեամբ մէջ բառի։ Նոյն ՀԱ 1908, 151 լտ. inferus, սանս. adhamás, զնդ. aδarō «ստորին» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 425 թթր. qon-maq «իջևա-նիլ», koyun «տակը»։

NBHL (1)

(լծ. թ. ուճ ). πυθμήν (որ ի սուրբ գիրս թարգմանի՝ փունջ, եւ ուռ) fundum, -us (լծ. ընդ փունջ) radix, ima pars եւ ramus, culmus. Ծայր. ծագ. մանաւանդ Ստորին կողմն. ստորոտ. յատակ. արմատ. փունճ, ծարը, տակը.


Կզակ, աց

s.

chin;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
—ն (խիժ) gum damar (for varnish).

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ի-ա հլ. «ստորին ծնօտը, դունչ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. դտ. որից կզակա-կապ լինել «պապանձիլ» Գէ. ես։

NBHL (2)

Ոսկերք վերին ատամանցն կից կան ի վերին կզակն, եւ ստորնայնոյն ի ներքին կզակն. (Բժշկարան.։)

σιαγών mala, maxilla χεῖλος labium μύλη dentes molares. Ծնօտ ներքին. ստորին կողմն ծնօտից՝ հանդերձ շրթամբք, բերանով եւ ատամամբք. դունչ, պրկունք. բերան. Տե՛ս ՟(Դ. Թագ. 28։ Յոբ. խ. 21։ ՟Ի՟Թ. 17։ Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 4։ Սղ. ՟Լ՟Ա. 12։)


Կէտ, կետի ou կիտի

cf. Կետոս;
point, period, full stop;
moment, instant;
end, aim;
— նպատակի, aim, end, scope, object, goal;
ի — մահում, at the point of death.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Հներիզ Յայսմ. մրտ. 21 հանում է կէտ բառից. «կէտ ասեն վասն մեկնա-կութեան. քանզի յոր վայր և լինին՝ ըս-պառեն զայլսն ուտելով»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ. յետոյ Peterm. 21, 35։ ԿԷՏ, ի հլ. (հոլովման ժամանակ դառ-նում է նակ կետ-) «նշանարութեան համաս բրուած նպատակ» Պիտ. «նպատաև. ռետա-ւորութիւն, նպատակակէտ» Փիլիպ. գ. 14. Եւագր. Եւս. պտմ. «իբրև պայման դրուած ժամանակը» Ագաթ. Եղիշ. «քերականական կամ երկրաչափական նիշ» Քեր. թրակ Եւկղիդ. «երաժշտական խազ» Տաթև. ամ, 232 (եկեղեցւոյ մանկունք եղանակեն ա-րուեստիւ կիտի՝ որ գրած է). «երկնքի բե-ւեռները» Արիստ. աշխ. «կշռի մէտ» Նար. «ևենտրոն» Պղատ. տիմ. և օրին. «տոմա-րական եզը» Տոմար. որից կիտուած «կէտ կէտ յօրինուած նկար, զարդ» Երգ. ա. 1Ո կիտակ «որոշեալ կանոն» Անյ. վերչծ. կիտի «կռուի կամ մրցման նպատակը կամ տե-ղը»? Վեցօր. 67. կիտադրեալ Պիտ. Զքր. կթ. ևետասահման Անան. եկեղ. անկէտ «անեզը յաւիտենական» Ագաթ. ցամաքակէտ Ա-գաթ. ժամանակակէտ Գաղ. դ. 2. Ոսկ. մտթ. միջակետ Նչ. քեր. ստորակետ Թր. քեր. կամ նաև կետ-ձևից՝ կետադրեալ Զքր. կթ. կե-տահարութիւն Պիտ։

NBHL (2)

Յաղագս կիտից (կամ կետի)։ Կէտք են երեք կէտք աւարտեալ, միջակ, ստորակէտ. (Քեր. թրակ. եւ այլն։)

Հզոր գոլ դմա ի վերծանութիւն, ըստ մասին իւրաքանչիւր աւարտիցէ զկիտիցն եւ տրոհակաց եւ զփաղութիւնսն աւարտակիտովք եւ ստորակիտովք. (Մագ. լ։)


Կողկողիթ

s.

chin;
cf. Սոսորդ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Բառ. երեմ. էջ 166 մեկնում է «ի ստորոտ յորովայն տեղի է գոգաձև»։

NBHL (2)

Ըմբռնեցելոյն յօրանչման՝ շնչոյն, յորժամ կողկողիթն ի ստորագոյնն կողմ խռչափողիւքն գոգանայ. (Նիւս. կազմ.։)

ἁνθερεών mentum. Կզակ. կլափ, ըստ ստորին կամ ներքին կողման. cf. ՍՈՍՈՐԴ.


Մախիզ

cf. Մախիզեալ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«տգեղ» Փիլ. լին. 308, 323. Անյ. ստոր. Մագ. որից մախիզեալ Մագ. առաջին բառի «տգեղ» նշանակութիւնը պարզ երևում է հետևեալ օրինակից. «Եթէ մախիզ, ոչ ևս գեղեցիկ» Անյ. ստոր.-Հին Բռ. դնում է մա-խիզ, մախիզեալ «անտեղեակ, անյայտ, աներևակ», Բառ. երեմ. էջ 202 մահիղ «տգեղ», բայց և մախաղ (էջ 201) «անյայտ. զաշաւակ, զազիր, սով»։ ՆՀԲ մեկնում է «զզուելի, գարշ, աղտեղի, զազիր, անարգ». այսպէս և ՋԲ. բայց ՋԲ (ինչպէս նաև ԱԲ) աւելացնում են տմախիզ «յօժարութեամբ», որ սխալ ընթերցման արդիւնք է։ Նորայր, Բանաս. 1900, 138 մախիզ և մախազ իրար է միանցում և սխալ գտնելով մախաი «ա-նառակ» նշանակութիւնը, երկուսն էլ մեկ-նում է «տգեղ». բայց միևնոյն ժամանակ մախիզ, մախիզեալ հասկանում է «անյայ-տական, աներևակ»։ Մէնէվիշեան, Մագ. գա-մագտ. էջ 26, 98, 129 դնում է մախիզ «ան-յայտ», մախիզեալ «անտեղեակ», որից նաև Ար. ՀԱ 1929, 253։

NBHL (1)

Եթէ մախիզ, ոչ եւս գեղեցիկ. (Անյաղթ ստորոգ.։)


Հպատակ, աց

s. adj.

subject;
vassal, serf;
dependent, inferior, subordinate, obedient, obsequious;
attentive, careful;
— լինել, to be attentive;
— կալ, to be obedient, to obey, cf. Հպատակեմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

պէս յն. ὸποταϰτιϰός «ստորադա-սաևան»։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 34 զնդ. hupāta «լաւ պահպանեալ»։ Մորթ-ման ZDMG 26, 605 բևեռ. abidadubi։ Տէրվ. Նախալ. 119 հուպ արմատից։ Հիւնք. հիւպատոս կամ յն. ὸποταγή «հպատակութիւն» բառից։ Müller WZ-KM 6, 266 յն. ὸπόταϰτος կամ ὸποταγή։ Հիւբշ. 180 կասկածում է Lagarde-ի մեկնութեան վրայ, որովհետև պհլ. ձե-ւին անծանօթ էր։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 245 գտնելով պհլ. բառը, հաս-տատւում է վերի մեկնութիւնը։

NBHL (1)

ὐποκείμενος, ὐποτεταγμένος, ὐπήκοος sunjectus, subditus, obediens. (ի Հուպ, եւ տակ, յատակ. կամ որպէս յն. իբօդագդիգօ՛ս. ստորադասական) Ներքոյ անկեալն տէրութեան, կամ մեծաւորի, առաջնորդի. ստորադեալ, ստրուկ. ծառայ պատրաստական. հնազանդ. հլու.


Մրգուզ

adj.

vile, abject, low, base, mean, despicable;
obscure.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(գրուած նաև մրքուզ) «անպի-տան, նուաստ, ստորին» Փիլ. լիւս. 149. Ար որս. Եղիշ. միանձ. 163. Համամ. առկ. Նչ. թղթ. Մագ. թղ. 237։


Մուրհակ, աց

s.

obligation, bond, contract, bill, note of hand, promissory note;
bulletin, cedule, act, schedule, instrument, deed;
— աղաչանաց, memorial, petition;
— ընդունելութեան, receipt, acknowledgment;
— հատուցման, discharge, acquittance;
— արքունի, decree, ordonnance, rescript, mandate;
պարգեւաց —, patent, letter patent, brevet, privilege, special grant;
— մոռացութեան, —մոռացման յանցանաց, amnesty, general pardon.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «պարտքի կամ դա-շինքի համար ստորագրուած կամ կնքուած թուղթ» ՍԳր. Եւս. քր. Սեբեր. որից մուրհա-կագիր Գնձ. պարտամուրհակ (արդի գրա-կանում)։

NBHL (1)

συγγραφή syngrapha, conscriptio βιβλίον lbellus χάρτης chart. Թուղթ մրով գրեալ կամ կնքեալ. տոմս. յետկար. գիի վաւերական՝ իւրով ձեռամբ գրեալ կամ ստորագրեալ. գիր պարտեաց կամ առնլեաց, դաշանց, առքունի դրան, եւ այլն.


Կրտսեր, աց

cf. Կրսեր.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(խառն հոլովմամբ -ոյ, -աւ, -աց) ւտարիքով կամ կարգով յետինը՝ փոքրը, նուաստը, ստորին» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 3 և յհ. ա. 3. որից կրտսերագոյն ՍԳր. Ոսկ. բ. կոր. յհ. ա. 4. կրտսերանալ Մեկն. ծն. կրտսերութիւն Ծն. խգ. 33. Եփր. թգ. բաղաձայնների ձուլմամբ յառաջացել է կրցեր Նխ. ծն. հմմտ. արտասուք >արտը-սուք >արցունք. իսկ ատամնականի անկու-մով՝ կրսեր, որից կրսերադաս Երզն. քեր. կրսերարար Փիլ. իմաստն. ևն։

NBHL (1)

ԿՐՏՍԵՐ կամ ԿՐՍԵՐ գրի եւ ԿՐՑԵՐ. ἕλαττων, ἕλασσων, -ον minor, minus νεώτερος junior ἑλάχιστος minimus. յետին ծննդեամբ. փոքրագոյն քան զերեց կամ զաւադ եղբայր. եւ Փոքր. նուաստ. տրուպ. ստորին. յետնեալ. պզտիկ, ետքի, վարի.


Կեղթ, ից

s.

bushel;
pannier, basket.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի, ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կողով, ցամաքեղէնի մի չափ» էլ. արիստ. 64. Արիստ. ստոր. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 219։ (Հին բռ. և Բռ. երեմ. էջ 152, 160 սխալմամբ գրում են կեղթ «չափ ցորենոյ կամ գինւոյ», կաղթ «շալակ կամ վաշխ)»։

NBHL (1)

Ունելդ, որպէս յամանի. ո՛րկէն, կեղթն զցորեանսն, եւ սափորն զգինին. Քանզի զգինին ունի սափորն, եւ կեղթն զցորեանսն. (Արիստ. ստորոգ.։)


Կայթ, ից

s.

basket, pannier;
cf. Կայթիւն;
—ք դրուատեաց, rounds of applause, plaudits;
—ս հարկանել, տալ cf. Կայթեմ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «կողով. 60 լիտր պառունա-կութեամբ մի չափ է» Ա. թագ. իե. 18 (կայթ մի չամիչ). Անան. գիտ. 26, 28 (գարիի հա-մար ասուած). Մխ. առակ. (խստոր կայ-Աեւ). Նիւս. բն. =Կնիք հաւ. էջ 270 (ցորենի կամ գարիի համար). կայ և Եփր. փես. 426 բայց այստեղ պէտք է ուղղել կաթ մի։-Գ Տ-Մկրտչեան՝ Անան. գիտ. 19 Շեռաևառռ թուաբանական խնդիրների ժողովածուի հի-ման վրայ գտնում է որ կայթը պարունա-կում է 60 լիտր. աւելացնում է նաև մի նոր վկայութիւն Խոսրովանոյշ թագուհու արձա-նագրութիւնից. «Հաստատեալ եմ զՏեկորոյ շարյեադն յեղն կայթ մի» (ՆԻ=971 թուից. տե՛ս Շիրակ, էջ 133 և Վիմ. տար. 8)։ Մա-նանդեան (Տեղէկ. Համալս. л 4) գտնում է որ մի կայթը =60 լիտր=191/2 կիլոգրամ։

NBHL (1)

Զխստոր առեալ եկեր կայթիւ, եւ խելագարեալ կուրացաւ. (Մխ. առակ.։)


Սեռ, ից

s. gr.

kind, species, race, generation;
nature, complexion;
*height;
gender;
— եւ տեսակ, the genus and the species;
մարդկային —, mankind;
հայկական —, the Armenian nation.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «ազգ, ցեղ, տոհմ» Փիլ. Շար. Մագ. Յայտ. իբ. 16. «ըստ տրամաբանից՝ առաջինն ի հինգ ընդհանրից» Պորփ. Արիստ. ստորոգ. «ըստ քերականաց՝ անունների ա-րական, իգական կամ չեզոք լինելը և բայերի ներգործական, կրաւորական կամ չեզոք լի-նելը» Թր. քեր. որից սեռական, սեռային, նեռաբար, սեռակոտոր, սեռանալ, եռասեռե-ան, կիսասեռ, յոգնասեռ ևն, բոլորն էլ յե-տին։

NBHL (1)

ՍԵՌ. Ըստ տրամաբանից՝ առաջինն ի հինգ ընհանրից. տես ի Պորփիւր։ եւ Արիստ. ստորոգ.։


Ստրուկ, տրկաց

s.

slave;
vassal, subject, serf;
servant;
— ընդոծին, slave born in the house.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ ստորին բառից? Lag. Urgesch. 262 uç-մասնիկով tar արմատից. հմ-մտ. վտարանդի։ Müller SWAW 41, 9, 84 (1877), 229 և WZKM 7, 381 սանս.


Տակ, ի, ից, աց, ուց

s. bot.

bottom, under part or side;
root;
beet;
— առնուլ, to take root, to be rooted;
մամլոյ —, in the press;
race, row, range, string;
խոտս —աւ մեծաւ, great provision.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«մարգարիտների շարք, հիւսուածք» Փարպ. «կանաչեղէնի մէկ տրցակ, կապոց» Վրք. հց. բ. 254. «շարք, պատուածք» Յայսմ. սեպտ. 1 (եօթն տակ պարիսպ). որից երեք տակէն կամ երեքտակեան «երեք շարքով» Խոր. բ. 7. Ասող. ա. 6. համատակ Նար. և։ 383 (գրծ. համատակօք), որի հետ նոյն է համտակք Բաբիղ. յհ. մկ. (ՆՀԲ այս վերջի-նը անուշադրութեամբ համարում է անստոյգ բառ և մեկնում է «ստորոտք կամ վայրաբր մասունք», ԱԲ «զգեստի վարի մասունք»)։

NBHL (1)

ἕδαφος fondus ῤίζα radix ἕκφυσις germinatio, caudex եւ այլն. Յատակ իրաց. ստորին մասն. արմատ. (պ. դէգ. թ. տիպ, ալթը ).


Վայր, աց, ից

s.

place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութիւն 1671, էջ 334 վայրկեան, որ գրում է վարկեան (ինչպէս արտասանում ենք այժմ), ստուգաբանում է վարկ «կշռի ամենափոքր քանակը» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուր, թրք. եէր, արա, արալըգ։ Boрp, Gram. comp. I7 393 ի վայր=սանս. avaras «ստորին»։ Տէրվ. Altarm. 76 խօսում է վայրագ բառի վրայ, որ տես վիրագ։ Justi, Dict. Kurde 429 զնդ. vara, քրդ. var «կացարան»։ Canini, Et. etym. 197 գերմ. Jahr, յն. ὥρος բա-բառից, իսկ վայրիկ, վայրկեան՝ լտ. virgula «փոքր ճիւղ»։ Müller WZKM 6, 188 և 9, 289 պրս. [arabic word] bīr=dwa-irya? որ գտնում է պրս. [arabic word] birun «դուրս» բառի մէջ։ Jensen ZDMG 48, 480, Hitt. u. Arm. 103 հաթ. ptr, wtr= watirā «քաղաք կամ վայր»։ Patrubány SA I, 196 վայրի <հնխ. vntrios, իբր բնիկ հայ ձև փոխառեալ անտառ <*va-natara բառի։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 42 սանտ. vara «ընդարձակ տեղ, երկիր», զնդ. vara «միջավայր, շրջան», պրս. ber «երկիր», պհլ. gērāk «տեղ, վայր» բառերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 117 կցում է վարեմ ռա-յին՝ յ եկամուտ համարելով։ Դարձեալ Patrubány ՀԱ 1910, 93 վեր <*uperos բառին արմատակից։-Karst, Յուշար-

NBHL (1)

Ի ՎԱՅՐ. մ. κάτω infra. Ի ստոր. ի խոնարհագոյն տեղի. ի խոնարհ. ի ստորին կոյս. եւ Յետնեալ. պակաս. վար. դէպ ի վար.


Վատթար, աց

adj.

bad, wicked, low, vile, base, contemptible, ignoble, degenerate, unworthy, puny, sorry;
cowardly.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար ի հլ. գրուած նաև վաթթար, վաթար) «անպիտան գէշ, յոռի» ՍԳր. Սեբեր. Եզն. «չար, ախտա-ւռռ. մոլի» Արիստ. ստոր. Լծ. կոչ. որից վատթարել «յաղթել, նկուն դարձնել, խայ-տառակել» ՍԳր. Եղիշ. Խոր. վատթարիկ Ոսկ. բ. կոր. և յհ. ա. 2. վատթարութիսն Ա. կոր. զ. 7. Բ. մկ. գ. 24. ժա. 13. Եզն. վատթարագոյն Իմ. ժե. 19, Եզն. Ոսկ. ես. վատթարանալ Ագաթ. ևն։

NBHL (2)

Սա է վատթարի (այսինքն քան զվատթարն) լաւագոյն։ Ոմն մարդ լինի ջերմ եւ ցուրտ, եւ վատթար՝ եւ առաքինի. (Արիստ. ստորոգ.։)

ՎԱՏԹԱՐ. εὑτελής vilis, tenuis ἤττων, ἤσσων, -ον minor, -us. գրի եւ ՎԱԹԹԱՐ, ՎԱԹԱՐ. (լծ. եւ վթար). Նոյն է ընդ պ. պէթէր, պէտթէր. Յոռի. խոտան. անարգ. անպիտան. յետնեալ. յետին. չնչին. ստորին. տրուպ. նուաստ. կրտսեր. նուազ. նկուն.


Սանդարամետ, ից, աց

cf. Սանդարամետք;
cf. Սանդարամետային.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «երկրի խորագոյն անդունդները, ստորերկրեայ վիհ» Եզեկ. լա. 16. Ագաթ. Վեցօր. էջ 14, 16. Կոչ. Եփր. թգ. 384. «դը-ժոխքի իշխանը, սադայէլ» Յհ. կթ. Շնորհ. Շար. որից սանդարամետական «ստորեր-ևոեայք, անդնդային ոգիներ, մեռելները» Փիլիպ. բ. 10. Ադաթ. Մծբ. սանոարամե-տային Պտմ. աղէքս. Կեչառ. աղէքս. սան-դարամետապետ «դժոխքի իշխանը» Կոչ. 97, խոր. (կամ կրճատ՝ սանդարապետ Կոչ. այլ ձ.), սանդարապետական Եփր. փիլիպ. 158. Նոյն է և բառիս աւելի հին ձևն է ներկա-յացնում սպանդարամետ «Դիոնիսոս կամ Բաքոս դիք շուայտութեան» Բ. մկ. զ. 7. Ար-ծր. ա. 3 (Երկիր պանդոկի՝ ապանդարամետ աստուած է), որից սպանդարամետական «բաքոսական» Բ. մկ. զ. 7։-Ալիշան, Հին հաւ. էջ 311 արմատը դնում է *սանդար(ք) «խոր վիհ, անդունդ, դժոխք», որ իբրև գո-յութիւն ունեցող բառ կրկնում է Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 586 սանդարք «դժոխք» (ջըն-ջելի)։

NBHL (2)

Երկիր բնութեամբ զստորին կողմն սանդարամետաց ունի։ Ի ներքոյ ընդարձակ սանդարամետացն երկրի. (Վեցօր. ՟Ա։)

ἅδυτον, γῆ κάτω, κατώτατη, -τον infernus, infernalis, terra inferior, infima, inferi, subterranei. (ի բառիցս Սան կամ սանդ, դար, մէտ). Խորք երկրի. անդունդք. վիհ. ստորերկրեայ վայրք. ծոց հողոյ. ալք, ալուցք. դժոխք.


Վեր, ի վեր

adv. fig. bot. adj.

above, upon, on, over;
on high, high, high up;
վեր ի վայր, ի վեր եւ ի վայր, up and down, high and down, upside down;
topsy turvy;
frequently;
ի վեր եւ ի խոնարհ, up and down, always, incessantly, at every moment, ever;
ի վեր անդր, above, up there;
ի վեր քան զամենայն, above all;
վեր ի վայր կործանել, to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset;
վեր ի վայր շրջել, to turn over, to overthrow, to overturn;
to disorder, to disturb;
ի վեր մատչել, to go higher up, to ascend;
ի վեր ունել, to bear up, to support, to sustain, to prop;
ի վեր հանել, բերել, to elevate, to raise on high;
to discover, to manifest, to unmask, to unveil, to denounce, to disclose, to reveal;
ակն ի վեր տալ, to lift up one's eyes, to look up, to raise one's head;
ձի ի վեր առնուլ, to ride, to mount on horseback;
ի վեր գալ տնկոյն, to peep out heads, to pullulate and grow, to sprout, to bud;
ի վեր կացուցանել զսպանեալն, to raise from the dead, to bring to life again;
ի վեր քան զբան, ineffable;
inexplicable;
ի վեր է այս քան զկար զօրութեան իմոյ, that is beyond my power;
ի վեր քան զպայման մերասեր բնութեան, above humanity;
որպէս ի վեր անդր ասացաք, as we have already said;
վեր ի վերոյ, apparent, superficial, feigned, affected;
երկիր պագին նմա —, they feigned to worship him;
superficially, apparently, affectedly;
— ունելով գիտութիւն, without a thorough knowledge of, having a smattering of.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Վեր, ի վեր ձևերի դէմ ունինք Մշ. Սլմ. Սչ. Վն. վեր, Ախց. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. վէր, Ասլ. վէ՝ր, Հմջ. Ագլ. Մկ. Մրղ. Տիգ. վիր, Տփ. վիր, վի, Մշ. Ալշ. վի, Շմ. (տի)վէ՛ր, վէ(կալ), վ(էլլիլ), Հճ. վեյ, Գոր. Ղրբ. յէր, տիյէր.-իսկ ի վերայ դարձած է Ջղ. վերա, Շմ. վէրm, Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. վրա, Սլմ. վրm Ազլ. վm՛րm, Տիգ. վրmն, Մշ. վրէն, Վն. մt-րէն, Մրղ. Հւր. վիրm, Զթ. վիյm, վիրm, Հճ. վիյօ, Գոր. Ղրբ. յըրա։-Նախդիրը պահում է Սվեդ. ի վիր «վեր», այլուր միայն պատն ի վեր, երեսն ի վեր և նման կապակցու-թեանց մէջ։-Յատուկ ուշադրութեան արժա-նի է վերև ձևը (Ալշ. վէրեվ, Երև. վէրէվ, Տփ. վէրիվ, Մկ. վիրիվ), որ աճած է և մասնի-կով (հմմտ. ներքև, միջև, ստորև)՝ յատկա-պէս զանազանելու համար վեր «ի վեր» և վայր «ցած, ներքև» բառերը, որոնք շատ տեղ ստացել են միևնոյն ձևը, ճիշտ ինչպէս որ նոյն պատճառով Ջղ. ձևացած է դավեր «դէպ ի վեր, վեր» բառը։ Նխ. ունի -իկ մաս-նիկով աճած ձևով՝ վրակս, վրակդ, վրակը «վրաս, վրադ, վրան»։ Հմշ. վռէն «ի վերայ, վրան»։ Նոր բառեր են վելլել «հեծնել, բարձ-րանալ» (իմա՛ վեր ելլել), վերավզտուկ, վե-ռաքաշու, վերդի, վերևանալ, վերկար, վե-րևանց, վերնակ, վերնաշապիկ, վերնաքամի, վերնեք, վերնաքար, վերունիստ, վերուդիր, վերվեր, վերվերի, վերվերուկ, վերվերիչ, վե-րօք, վրակար, վրակոխ, վրակրունկ, վրա-հաս, վրաձգոց, վրանոց, վրատեսք, վրավը-րուց ևն.-Թրքախօս հայերից՝ Ատն. վէրա-ղասու «վերակացու»։ ՎԵՐԱՀԻԿ «սրահ». ունի միայն Բռ. երեմ.

NBHL (1)

Ծածկեաց զստորեաւ ճանապարհն ... աստուստ զվեր (կամ՝ զ՝ի վեր) ճանապարհն զարմանային. (Մեկն. ղկ.։) Իսկ բարդութիւնք եւ ածանցք սորա՝ են որ հայկաբան են, եւ են որ հելլենաբան, է՛ որ պիտանի, եւ է՛ որ անպիտան։


Փեղկ, ից

s.

tent-curtain, curtain;
linen;
breadth;
— լերանց, side or spur of mountains;
— պատուհանաց, shutter.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի կամ ի-ա՞ հլ. «կտաւէ կամ մաշկէ վարագոյր, վրանի պատ» ՍԳր. Փարպ. «լեռան ստորոտը» Խոր. ա. 15. նոր գրականում «դռան կամ պատուհանի թև». որից փեղկիլ «ճեղքուիլ, երկուսի բաժան-ուիլ» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 63, «երկպառա-կիլ» Միխ. աս. 451 (ՓԲ գրում է փեղեկել «բաժանել, զատել»), երկփեղկ Ուռհ. երկ-փեղկել «քակտել, իրարից բաժանել» Եղիշ. ռ. էջ 48. Յհ. կթ. խորանափեղկ ՍԳր. տասն-փեղկեան Ել. իզ. 1, լզ. 8. վերնափեղկ Թիւք ռ. 25։


Ցած, ի, ոյ, ից

adj. fig.

low, lower;
humble, lowly, modest, moderate, mild, docile, good;
low, vile, abject, ignoble, base, mean, grovelling, worthless;
— հայելով, looking down, modestly.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «խոնարհ, հեզ, համեստ» Ա. տիմ. գ. 3. Տիտ. ա. 8. Ոսկ. եբր. «մեղմ, կամաց» Վրք. ոսկ. «նուաստ, ստորին, ցած» Լմբ. սղ. Շնորհ. եդես. «դէպի վար» Եղիշ. խաչել. որից ցածնուլ «վար իջնել, մեղմանալ, թեթևանալ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Եփր. ել. ցածագոյն Ոսկ. յհ. բ. 6. Եզն. ցածութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. մտթ. ցածուցանել ՍԳր. Ոսկ. Եզն. ցածուն Տիտ. բ. 2. 4. Եւս. պտմ. Ոսկ. ա. տիմ. Եւես եբր. ցածնագոյն Ոսկ. մ. բ. 12. ցասացա-ծոյց Փարպ.։

NBHL (1)

ՑԱԾ. Նուաստ. ստորին. նուազ. ցած.


Տի

int. conj.

cf. Տիք;
come now! come on! courage! — նա, rather, it is better;
moreover;
տի՜նա, cf. Տի՛.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

՛ «դե՛հ» Թր. և Երզն. քեր. «ևս, էլ» Ա-րիստ. ստոր. որից տի՛նա «ապաքէն. մանա-ւանդ» Պիտ. փիլ. տի՛ր «դե՛հ» Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 548։

NBHL (1)

Տի՛ միանգամայն պարզաբար անհատքն եւ մի թուով ոչ զումեքէ զենթակըայէ ասին. (Արիստ. ստորոգ.։)


Ամրածածուկ

adj.

very secret, very private;
very intricately fortified;
protecting, sheltering.

· Calfa

NBHL (1)

Ամրածածուկ քօղաձիգ ծնկասէր հարսունք". յն. ստորածածկեալք յառագաստի։


Այլ, այլոյ, այլում, յայլմէ

adj.

another, other;
different, unlike;
some;
—ով ճանապարհաւ, by another way;
—ով օրինակաւ, in another manner;
—ոք, another;
եւ ոչ — ոք, even another;
յայլմէ կողմանէ, another side, the other side;
— է ասել եւ — գործել, it is one thing to say, another to do;
եւ այլն, —ովքն հանդերձ, and so on;
— ընդ այլոյ, one for another, pellmell;
— յայլմէ լինել, to lose one's presence of mind, to be overcome by joy or fear;
ոչ — իւիք, in no other way;
— ընդ —ոյ ասել, to say equivocally, ambiguously.

· Calfa


Այլ, Այլ արդ

conj.

but, yet, still, however;
only, but;
now, then.

· Calfa


Այլ

adv.

besides, moreover, more.

· Calfa


Այո

adv.

yes, even so, truly.

· Calfa

NBHL (1)

Մակբայ բաղստորագրութեանն. այո՛յ, հայո՛յ. եւ խուներդմնականն, հա՛. (Թր. քեր.)


Անագանեմ, եցի

va.

cf. Անագանիմ.

· Calfa

NBHL (1)

Յոչ սակաւ բառս եւս է նշանակ ստորասականի, ըստ որում նոյնանայ ընդ նախդիրդ Ըն, ընդ. եւ ընդ մասնիկդ Հան, որպէս համ, Համա. պրս. հէմ որպէս յն. եւ լտ. ἑν, ἑμ. in, im, συν, συλλ. con, coll. եւ այլն. տե՛ս զբառսդ ԱՆՋԱՏԵԼ, ԱՆՋՐՊԵՏ, ԱՆՈՏՔ, ԱՆԳԱՄ, ԱՆՏԱՌ, եւ այլն։


Անաճ

adj.

that does not grow, decreasing.

· Calfa

NBHL (1)

Ելով աճական մարմինն՝ այժմ անաճիցն հաւանի ստորակայիլ։ Որպէս անաճ մարմին, քար եւ երկաթ ... Եղեալ անուանակոչութիւն անմարմնոց եւ մարմնոց, աճականաց եւ անաճից. (Մագ. ՟Ժ՟Ա. եւ Մագ. քեր.։)


Անայլայլաբար

adv.

invariably, immutably, constantly.

· Calfa

NBHL (1)

Անայլայլ մնալով յիւրում ձեւոջ։ Հնա՛ր է աճել եւ նուազել՝ անայլայլ մնալով. (Անյաղթ ստորոգ.։)


Անապատանամ, ացայ

vn.

to become a desert, to be deserted;
to fall, to decay.

· Calfa

NBHL (1)

Հանցեն զիս ի լեառն սուրբ եւ ի յարկս քո զանապատացեալս ի գերակայ բնութենէն ի ստորին նուաստութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)


Անարգ, աց

adj.

worthless, contemptible, vile, abject, despicable, ignoble.

· Calfa

NBHL (1)

ἅτιμος, inhonoratus. Ոչ արգոյ. ո՛չ յարգի. անպատիւ. անշուք. նուաստ. արհամարհ. անաւագ. տրուպ. ստորին. ցած, վարի. րազպէթսիզ. գըյմէթսիզ. ի թիպարսըզ. պայաղը, ալչագ, էթնա.


Անարժանաբար

adv.

unworthily.

· Calfa

NBHL (1)

Եկաց յաթոռ ... անարժանաբար ամբարիշտն Նեստոր. (Խոր. ՟Գ. 61։)


Արկած

adj.

endorsed, cloathed.

· Calfa

NBHL (1)

ոչ նստորի յարկած մտեալ, որ մարդածին զկոյս ասացեալ. (Շ. վիպ.։)


Արկած, ից

s.

misfortune, disaster, calamity, mischance, mishap, danger, peril, risk, hazard, chance, adversity, storm, tempest, evil.

· Calfa

NBHL (1)

ոչ նստորի յարկած մտեալ, որ մարդածին զկոյս ասացեալ. (Շ. վիպ.։)


Արկանեմ, արկի

va.

to cast, to throw, to shoot;
to put away, to reject;
to reduce to, to bring to;
to sow, to scatter, to spread;
to pour out, to shed;
to mix;
ի մէջ — զանձն, to intermeddle, to intrude, to enter;
— ի մէջ ի ներքս, to thrust in, to introduce, to mix;
— ի միտս, to insinuate;
— զանձն ընդ, ի ներքոյ, to undergo;
— զիւրեւ, զանձամբ, to endorse, to put on one's back;
to put on, to dress one's self;
— աղիւս, to make brieks;
— զկալ, to winnow corn;
— ողորմութիւն, to pity;
ընդ յեսան, ընդ սրոց —, to whet, to sharpen;
— ընդ սղոցաւ, to saw;
— ջուր, to pour water;
գութս —, to pity;
խունկ —, to cense, to perfume with incense;
ի խնդիր —, to seek, to trouble one's self to find;
ձայն —, to cry, to scream, to shriek;
վարձս, սակ —, to bargain, to make an agreement, to contract;
վիճակ —, to cast or draw lots;
ի կիր, ի վար, ի գործ —, to use, to employ, to make use of;
ձեռն —, to undertake;
— ընդ տարակուսանօք, to make doubtful, to doubt;
— ի մոռացօնս, to forget;
— զանձն ի վատնգ, to place one's self in danger;
— ի յուսահատութիւն, to reduce to despair.

· Calfa

NBHL (1)

Ընդ սահմանաւ եւ կամ ընդ ստորագրութեամբ արկանեմք. Ընդ թուով արկանել. (Սահմ. ՟Ա ՟Ժ՟Ը։)