to communicate, to be communicated, to participate, to share, to be in communication with;
to conjoin, to have carnal connection with;
to be communicative;
to lead on, to be conducive;
cf. Հաղորդ առնում.
— թել, conducting wire.
communicant.
communication, participation, connection;
relations;
intercourse;
correspondence;
communion;
carnal communion;
սուրբ —, the Eucharist, the Lord's Supper;
զատկական —, pascal communion;
աղօթք յետ հաղորդութեան, post-communion.
cf. Համագումար;
flocked together, gathered in crowds or in a mob;
in a united company, with all the company, in crowds;
— թռչիլ, to fly in flocks or swarms.
agreeable to the taste, delicate, delicious, dainty, exquisite, savoury, succulent;
—ք, dainties, delicacies, tit-bits.
• , ի-ա հլ. «քաղցրահամ, համեղ, անուշ» Պիտ. փիլ. Միսայէլ խչ. Վահր. յար. «համեղ ըմպելիք և կերակուր» Սսկ. մտթ. Գ. 69, Վեցօր. 24 (տպ. համ ազդումն), Վրք. հց. Լմբ. Գր. հր. «հեշտութիւն, փափկութիւն» Եւագր։ Այս նոյն բառից է կազմուած և այլ-այլուած համադաուղնակ «խորտկաց համե-ղութիւն» Բառ. երեմ. 172։
fond of dainties, epicurean;
epicure.
of the same class, order or rank.
to range, to rank, to draw up, to place in order, to put together.
to be classified together, placed in the same order.
being of the same rank, equality in rank.
synthetical.
synthesis.
cf. Համալուծ.
of the same opinion or mind, unanimous, agreeing, concordant;
adherent, partisan;
— լինել, to agree with, to be of the same mind.
well versed in the Persian religion;
coreligionary.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զրադաշտական աստուածա-բան, այսինքն կրօնի ամբողջ վարդապետու-թիւնը լաւ ուսած» Եղիշ. ը. էջ 112, 123. Արծր. «հաւատակից, կրօնակից» Եղիշ.։
• = Պհլ. *hamākden «համակ դենը՝ ամբողջ կրօնը գիտցող» բառից, որ աւանդուած չէ իրանեան գրականութեան մէջ. բայց կայ պհլ. [syriac word] hamāk dēn, մանիք. պհլ. hāmāg dm [hebrew word] (Salemann, Manichāische Stud. ЗАН 8, 81) «ամբողջ կրօնական վարդապետութիւնը, համակ դե-նը»։-Հիւբշ. 177։
• Թովմա Արծրունի (հրտր. Պատկ. էջ 28) մեկնում է «Անուանէին զինքեանս համակդենս, այսինքն ամենագէտ ի հա-ւատ կրակի»։ Հին բռ. մեկնում է «ամե-նահաւատ կամ բոլորից ուսուցիչ»։ ՆՀԲ Արծրունու բացատրութիւնից հանելով մեևնում է պրս. [arabic word] hamadān «ա-մենառէտ»։ Lag. Sуmmicta 48, 28 պրս. hamadīn։ Վերի մեկնութիւնը տու-աւ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 244։ րագրութիւնը տե՛ս Seidel, հրտր. Մխիթ. Հեր. § 325։
concentric, homocentric.
clothed alike, in uniform.
all the members.
of a common origin.
cf. Համասուն.
to bind, to reduce afracture.
charmer, enchanter, sorcerer, wizard, conjurer, magician.
• , ի-ա հլ. «հմայող, վհուկ» ՍԳր. որից կախարդել Օր. ժը. 11. կախարդանք Օր. ժը. 12. Նաւում. գ. 4. Եզն. կախարդինք Եփր. վկ. արև. 150-3. Ագաթ. կախարդու-թիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. I. կախարդական Պիտ. դիւակախարդ Կանոն. դիւթակախարդ Կանոն. կախարդակից (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 194. -կախարդ, վհուկ, դիւթ և հմայ հոմանիշների տարբերութեան վրայ տե՛ս Տաթև. հարց. 388։
• = Իրանեանից փոխառեալ բառ, որի պրս. ձևը աւանդուած չէ. հմմտ. ոնդ. kaxvaraδa-«կախարդ», իգ. kaxvarəiδī «վհուկ, կա-խարդ կին»։ Բուն նշանակութիւնը համար-ւում է «սև գոյնով սոսկալի մարդ կամ ժո-ղովուրդ՝ որ պարապում է կախարդութեամբ, գնչու, չինկանա» և այս իմաստով հմմտ. հբգ. swarz, գերմ. Schwarz, գոթ. swarts, հհիւս. svartr, անգսք. sweart, անգլ. swart, հոլլ. zwart «սև» բառերի հետ (Bartholo-mae, Altir. Wört. 462, Walde 726 Kluoe 444, Pokorny, 2, 535)։-Հիւբշ. էջ 162։
• ՆՀԲ խարդախ բառի՞ց։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ նախ Lag. Beitr. Bak-tr Lex 40, 26։ Հիւնք. ախտարք բա-ռից. Մառ ИАН 1920, 127 կազմուած է դնում կա մասնիկով խարդ արմա-տից, որ գտնում է նաև խարդ-ախ բա-ռի մէջ։
• ԳՒՌ.-Մշ. կախարդ՝, Երև. Կր. Մկ. Սւմ կախարթ, Սչ. գախարդ՝, Պլ. գախարթ, Խրբ. դախառդ'. թրքախօս հայերից կախարդ Ատն. (Արևելք, 1888 նոյ. 8-9). Պօլսում նշանակում է նաև «զլուխը առջևը կախած» (օր. Ի՞նչ կախարդ-կախարդ նստեր ես. Կա-խարդ երեսներ). Ռ. գախարթ «խաբեբայ»։
fairy or magic art or power, witchcraft, demonology.
pertaining to sorcery or witchcraft, magical, cabalistic.
bewitchment, enchantment.
practising sorcery, addicted to cabalistic practices;
magical;
գիրք —աց, conjuring books.
• , ի-ա հլ. «կախարդ» Գծ. բ. 19. Շիր. Երզն. մտթ. 468. «կախարդա-կան» Ագաթ. § 203, Փարպ. ճշ. 204ա։
• = Իրանեանից փոխառեալ բառ, որ ո՛չ մի իրանական լեզւում աւանդուած չէ. ենթա-դրում է զնդ. *kaxvarəδasarah-, որ կազ-մուած է զնդ. *kaxvarəδa-«կախարդ» և sarah-=պհլ. պրս. sar «գլուխ» բառերից, իբրև «գլուխ կախարդաց». հմմտ հյ. աղան-դասար «աղանդապետ, աղանդաւորների գլուխ»։-Հիւբշ. 236։
• ՆՀԲ «իբր կախարդանս արարօղ կամ կախարդասարաս և կամ գիտակ կա-խարդութեան սարօք իւրովք»։ Հիւնք. բարդուած պրս. sar բառով՝ համեմատ պրս. dīvsar «խեռ, վատթար, ժանտ» ձևի։
to charm, to bewitch, to enchant, to fascinate;
to flatter, to allure.
bewitcher, enchanter, magician.
charm, enchantment, spell, fascination, sorcery, magic, witchcraft, theurgy.
calends, first day of month or year;
new-year's day;
շնորհաւոր -! a happy new-year to you, & many of them.
• «կոտրած անդա-մի կապ». մէկ անգամ ունի Լաբուբ. 4Ո «Դնել կաղանդս բեկելոցն և պահել անա-րատ զողջսն». որից կալանդել կամ կաղան-
• ի, ի-ա հլ. (յատկապէս գոր-ծածւում է յոգնակի ձևով) «ամսամուտ, ամսագլուխ, տարեգլուխ» Եւթաղ. հրտր. Հև 1925, էջ 522, Իգնատ. թղ. 95 (սեռ. -իզ). Պրպմ. Յայսմ. Տոմար. (այժմ միայն «ա-մանոր, տարեգլուխ» նշանակութեամբ է զործուածւում և այն էլ միայն արևմտեան գրականում). որից կաղանդացոյց «օրա-ցոյց» Տոմար։
• = Յն. ϰαλάνδαι «ամանոր» բառից փո-խառեալ. այս բառն էլ փոխառեալ է լտ. ca-lendae «ամսամուտ» բառից, որ ծագում է calo «կոչել» բայից (Walde 112). անցել է նաև ուրիշ շատ լեզուների. ինչ. Ֆռանս. ca-lendes, անգլ. calends, վրաց. კალენდი կա-լենդի, კალენდობა կալենդոբա «ամսա-մուտ», კალანდა կալանդա «կաղանդ», հսլ. kalandū, koleda «նոր տարի», ռուս. коля-дá «ծննդեան շաբաթը, Ալէլու ման գալը», բուլգար. koleda «ծննդեան տօն», ռում. colinda, ալբան. kol'endre, լիթ. kafdos «ծննդեան տօն», այստեղից նաև кален-дapь «օրացոյց» ևն (Berneker 544)։-Հիւբշ. 354։
• Ուդիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ.
• ԳՒՌ.-Երև. Մկ. Սլմ. Վն. կաղանդ, Խրբ. Ոզմ. Ռ. Սեբ. գաղանդ, Ասլ. գաղաթ, գա-կաղընտ, Ակն. գաղօնդ, Բլ. կախանդ, Մշ. կախնդօզ, Շիր. կաղինդ, Զթ. գաղունդ, Սվեդ. գmղունդ, Հճ. գաղընդէս, Հմշ. գալօնդար. այս բոլորը նշանակում են «նոր տարի». իսկ Ննխ. գաղանդ, գաղընդ «կաղանդին պատ-րաստուած մի տեսակ քաղցրեղէն», Զթ. գա-ղընդաս «նոր տարւայ նուէր»։ Նոր բառեր են կաղանդել, կաղանդչէք։
cf. Կաղանդ.
weather-almanack;
calendar, almanack.
to give a new-years gift;
cf. Կալանդեմ.
new-years gift;
պատուել զոք —չէիւք, to make gifts;
— ընդունել, to receive gift.
cf. Կաղանդիք.
cf. Կաղանդիք.
one aggregated to an academy, honorary member.
honorary membership.
twice condemned.
participating, partaking, having part or share in;
party, companion, associate;
partaker, partner, consort;
cf. Կցուրդ;
կենաց —, living together;
consort, husband, wife;
կարեաց —, compassionate;
assisting, helping, relieving;
արեան —, consanguineous, related;
— չարեաց, accomplice, accessory;
— առնել, to impart, to acquaint with, to inform, to oommunicate;
— լինել, cf. Կցորդիմ.
cf. Կցորդ.
cf. Կցորդութիւն.
cf. Կցորդ առնեմ;
to join, to unite, to fasten;
cf. Կցորդիմ.
to partake, to participate, to share in, to have a share or hand in;
to join in, to associate, to be connected with, in communication or connexion with;
to have an understanding together, to agree, to be agreed;
կցորդէին միմեանց ի վտանգ եւ ի փառս, they shared the perils the glory;
to accompany
communication, participation, relations, connexion, association;
accompaniment, concert;
— կենաց, company, society;
— արեան, consanguinity, affinity;
— չարեաց, the being an accomplice;
ճանապարհ կցորդութեան, roads, means of communication;
— ունել ընդ ումեք, to be connected, in communication with, to form a connexion with;
in compliance with.
anthem.
demi-john, flagon;
goat-skin.
• «գինու աման». մէկ անգամ ունի Յուդիթ ժ. 5. այլ ձեռ. հանդաղակ. յոյն օրինակն ունի ἀσϰοπυτίνη «կաշեղէն շիշ». ըստ այսմ հայ բառն էլ մեկնում են «կաշիէ տիկ, կամ փայտէ աման գինւոյ, կամ խսի-րով պատած մեծ շիշ (ֆրանս. dame-jeanne, ռմկ. տամճանա)», բոլորն էլ ենթադրաբար։
kilogramometer.
kilometer.
naphtha.
• , ի, ո հլ. «մի տեսակ դիւրավառ ձիւթ, տճկ. նէֆթ եաղը, լտ. bitumen, pix» ՍԳր. Եւս. քր. Խոր. աշխ. Կաղանկտ. (արև-մըտեան գրականում բառս նշանակում է «նաւթային իւղ, naphte», իսկ արևելեան գրականի մէջ «քարիւղ, pétrole»). գրուած է նաև նափաթ Միխ. աս 339 (այլ ձ. նֆաթ). նֆատ Վրդ. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 132, նփատ հրտր. Էմինի, էջ 172, նաև Մաղաք. աբ. 40 (սխալ տպուած որսայն փալտ, որի դէմ տպ. Երուսաղէմի, էջ 55 Սսայ նփատ)։ Որից նաւթել (գրուած նաֆտել) «քարիւղով ցօծել» Մին. համդ. 60, արդի գրականում՝ նաւթային, նաւթարդիւնաբերութիւն, նաւթ-արդիւնաբերական, նաւթահանք, նաւթահոր, նաւթաբեր, նաւթահող, նաւթաշրջիկ ևն։
• = Պհլ. *naft ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] naft «նաւթ, սև նաւթ, քարիւղ». սրա-նից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] naft, թրք. neft, քրդ. nefte, ասոր. [syriac word] ︎ nafta, յն. νάφϑα, լտ. naphtha, վրաց. ნავთი նավ-թի, ნაუთი նափթի, թուշ. ნავთ նավթ. գերմ. Naphta ևն հոմանիշները (Horn § 1035)։ Իրանեան բառը կցւում է զնդ. ❇ ︎ lnapta «թաց, խոնաւ» ձևին և սրա միջոցով հան-ւում է հնխ. enebh-, nebh-, embh-, mbh-«խոնաւ, ջուր, շոգի, ամպ» արմատից, որի ածանցները տե՛ս նամ և ամպ բառերի տակ (Pokorny 1, 131 և 2, 693)։-Հիւբշ. 202։
• Schroder, Thesaur. 46 դրաւ. արաբ. naft-ից։ ԳԴ պարսկերէնից։ ՆՀԲ և Böt, tich. Arica 23, 65 պրս. naft ևն։ Հիւնք. յն. ναόϑη (?) և տճկ. նէֆթ։
a farthing, two mites, fourth part of a penny.
• (սեռ. -կտի) «փոքրիկ մի դրամ» Մտթ. ե. 26. Մրկ. ժբ. 42. Ոսկ. մ. բ. 9. Եփր. թգ. 362. (իսկ Հին բռ. ունի աքարակիտ «չափ գարւոյ միոյ»)։
• = Պհլ. անյայտ մի ձևից, որի հետ նոյն են ռուռռայական սոգդ. nakaratá̄kə (գըր-«արծաթ» (տե՛ս Gauthiot, Gram. sogd. էծ 170 և Benyeniste MSL 23, 128)։ Հակա-ռակ վերջին բաղաձայնների յետևառաջու-թեան՝ նմանութիւնը անժխտելի է։ Տարբե-րութիւնը կարող էր բացատրւիլ կա՛մ պահ-լաւերէնով և կամ հայերէնի մէջ ժողովոռ-ռական ստուգաբանութեամբ (հմմտ. ակա-նակիտ)։ Չգիտեմ թէ վերի ձևերի հետ որևի-ցէ կապ ունի՞ն արաբ. օ ︎ nuqra, յգ. [arabic word] ︎ nuqār «հալած ոսկու կամ արծաթի կտոր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 131) և [arabic word] naqd «դրամ», որից ռմկ. նաղդ «կանխիկ»։-Աճ.
• Աւռերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 138 յն. ϰοδράντης ձևից, որ լատ. quadrantis բառից է փոխառեալ և նշանակում և «մէկ քառորդ աս». դրուած է Մրկ. ժբ. 42՝ մեր նաքարակիտ բառի դէմ։
idolatrous sacrifice or oblation.
• , ի հլ. «կուռքերին եղած զոհ» Ա. գաթ. Եզն. Եղիշ. գրուած է նաև յաշդ, աշդ, աշտ. որից յաշտածին Եզն. յաշտարար «զոհ մատուռանող» Բառ. երեմ. էջ 220=աշտաν րար ԱԲ. անլաշտ «չզոհուած» Եղիշ. նոյնպէս և Աշտիշատ կամ Յաշտիշատ տեղանունը։
• = Պհլ. [other alphabet] vašt «աղօթք, երկրպա-գութիւն» բառից, որի հետ նոյն են զնդ. yaš-tay-«Աստուած պաշտելը, աղօթք», պհլ. պազ. [other alphabet] уastan «պաշտել զԱստուած. սրբազնագործել», փոխառութեամբ նաև ա-սոր. [syriac word] ︎ yašt «զրադաշտական աղօթք, պաշտօն». բոլորի արմատն է զնդ. [arabic word] vaz-«զոհել, նուիրաբերել», որի անցեալ դերբայի ձևից է yašt. տե՛ս և հյ. յազել։-Հիւբշ. էջ 197։
• Ուրիղ մեկնեց նախ S. Martin, Mém. s l'Arm. 2, 477 կցելով զնդ. yašt բա-ռին։ ՆՀԲ լծ. պրս. աշտի «հաշտութիւն». եէշթէ «նուէր», լտ. hostia «զոհ», fes-tum «տօն»։ E. Boré JAs. 1841, 652 պրս. [arabic word] fazd «Աստուած»։ Böttich. ZDMG 1850, 358, 175, Arica 89, 448, Lag. Urgesch. 367 յազել ձևից։ Müller SWAW 38, 580 ևն զնդ. yašta։ Justi. Zendsp. 249 զնդ. yēšti։ Հիւբշ. KZ 23, 9 փոխառեալ զնդ. Vēšti-ից։ Տէրվ. Մա-սիս 1882, յունիս 7 պհլ. yašt «ռոհ»։ Նոյն, Նախալ. 100 սանս. yaǰ, զնդ. yaz, պրս. yaštan, յն. ἀτομαι, ἀγιος ձևերի հետ, բայց բնիկ հայ լինելու վրայ կաս-կածելով։ Հիւնք. հաշտ բառից։
cf. Յասմին.
• «մի տեսակ անուշահոտ ծաղիկ է. լտ. jasminuni fruticans L» (Տիրա-ցուեան, Contributo § 352) որ է ռուս. жac. минъ, ясминъ (տե՛ս Aнненковъ, էջ 180) Ագաթ. որ և յասմին Խոր. աշխ. յասմի Բժշ. -այս ծաղիկը պատկանում է Oleaceae ըն-տանիքին. նոյն ընտանիքին է պատկանում նաև syringa vulgaris L, որ է «եղրևանի, թրք. լէյլաք, ֆրանս. lilas, ռուս. cирeнь» (Տիրացուեան § 349, Aннeнковъ 346). ըն-տանիքի նոյնութեան պատճառով Պարսկաս-տանում yasaman, որ է «յասմիկ, жасминъ» ստացել է նաև «եղրևանի, lilas, ռուս. cм-peнь» նշանակութիւնը, որից էլ վրաց. իմեր. մինգր. iasamani «եղրևանի, cиpeнь» (Aн-нeнковъ 346), հայոց մօտ էլ բարբառներում եասաման «եղրևանի, cирeнь» (օր. Խոյում՝ ըստ Տիրացուեան § 349), որից և Կովկասի գրական հայերէնում սխալ անդրադարձու-թեամբ յասմիկ դարձել է «եղրևանի, lilas cирeнь»։ (Բոլորովին ուրիշ է յեսմիկ, որ է «ասորեակ, chamaelina silvestris Wallr» (Տիրացուեան § 159), տես հեսմուկ)։
• = Պհլ. *yāsmīk և yasmīn հոմանիշ ձևե-25-488 րից փոխառեալ. (առաջինը աւանդուած չէ, բայց անշուշտ գոյութիւն ունէր, ինչպէս ցոյց է տալիս հայերէնը. հմմտ. պրս. zamī և zamīn anguštari և angustarin կրկնակնե-որ)։ Բառիս իրանեան միւս ձևերն են պրս. [arabic word] yāsamī̄n, [arabic word] yāsmīn, բե-լուճ. yasmīn, աֆղան. yasmīn, vāsamīn «յասմիկ»։ Գտնւում է նաև ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [syriac word] yasmā, յն. ἰάσμη, ἰάσμινον, լտ. jasme, jasminum, իտալ. gel-semino, ֆրանս. jasmin, ռուս. ясминъ, каcминъ. սպան. lazmin, azemin, նյն. γιασεμί, γιασουμί ևն (սրանք թրք. yasemi ձևի միջոցով)։-Հիւբշ. 198։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև ՆՀԲ, Lag. Arm. Stud. § 1551 ևն։ ԳԻՌ.-Մկ. ասմին։
befitting, suitable, fit, proper, congruous, decorous;
commodious, easy;
competent, sufficient;
capable, clever, apt, fit, qualified;
cf. Յարմարապէս.
• «պատշաճ, վայել, վայելուչ» Փիլ. Իգն. Բրս. մրկ. «յարմարութիւն» Նար. գնձ. «յարմար կերպով» Իգն. Նանայ. որից յարմարիլ Առակ. ը. 9. Եփր. թգ. Եղիշ. յար-մարումն Երգ. է. 1. Ոսկ. յհ. բ. 26. Փարպ. յարմարական Ոսկ. յհ. բ. 25, 26. անյարմար Խոր. Յհ. կթ. երեքայարմար (նորագիւտ բառ) Կնիք. հաւ. 41. բազմայարմար Փարպ. գե-ղայարմար Պտմ. աղէքս. Մագ. գեղեցկա-յարմար Ղևոնդ. Մեսր. եր. դիւրայարմար Պիտ. Նիւս. երգ. զուգայարմար Նար. խ։ կարմրայարմար Նար. խչ. հարթայարմար Յհ. կթ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ar-արմատից, Կազմուած յնախդիրով, մ աճականով և -ար մասնիկով. պարզական -ar արմատին ցե-ղակից ձևերի վրայ տե՛ս ընդարձակ յար. մեր բառին ձևապէս ամենամօտիկ բառերն են յն. ἄρμενος «յարեալ, կազմեալ», ἂρμός «կցուածք, յաւելուած, ճեղք, գամ», ἂρμè «կառք», αρμόζω «կցել, յարել», լտ. arma «կարասիք, գործիք, զէնք», որոնք նոյնպէս աւճած են -ar արմատից՝ m աճականով։ Ըստ այսմ հյ. յարմար ճիշտ նոյն բառն է ինչ որ յարդար.
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 211 յար բառից կրկնուած։ ԳԴ պրս. nā-ham-vār=ան-յարմար։ ՆՀԲ յարմար՝ «իբր ւարումար եամ լարևլար. ուստի և յն. άρμόνιος, լտ. harmoniosus?, անյարմար = յն. ἀνάρμοςτος։ Տէրվիշ. Նախալ. 62 յար արմատից։ Հիւնք. յն. ἀρμόζω։ Վերի ձևով մեկնեց Bugge KZ 32, 21 (որ և ընդունում է Pokorny 1. 72)։ Աճառ. ՀԱ 1899, 207 ա յար բառից մ-ով կըրկ-նական (նոյնը նաև Մաքսուդեան, Շո-ղակաթ 164)։ Գազանճեան, Արև. մամ 1902, 77 յար+մ մասնիկ+յար։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. Մշ. Ջղ. յարմար. Ագլ. Երև. Պլ. հարմար՝ փոխառեալ են գրա-կանից։ Սեբ. ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ եղել է հա՛ր ու մար «ճիշտ ու ճիշտ յարմար» (իբր թէ հայր ու մայր)։
ass' foal or colt, young donkey or ass.
• -Պհլ. *yavānak նուազական ձևից. սրա հետ հմմտ. զնդ. [syriac word] yavan-(կարդա՛ уuvan-). պհլ. [other alphabet] yuvān, պազենդ. ǰūvān, պրս. [arabic word] ǰuvān, javān, բելուճ. jūvān, աֆ-ղան. ǰavān, քրդ. ǰuvān, բոլորն էլ «մատառա-տի, երիտասարդ» (Horn § 429)։ Պարսիկ բա-ռից են փոխառեալ թրք. ǰivan «մատաղատի թարմ երիտասարդ», սերբ. džuvan, adžuvan ռում. džuban «սիրահար»։-Իրանեան բա-ռերի ցեղակիցներն են լտ. ǰuvenis, սանս. yuvan-, yuvā, լիթ. jáunas, լեթթ. jauns, հսլ. junū, հռուս. унъ, ռուս. юныи, գոթ. iuggs, հբգ. jung, հիսլ. ungr, հիռլ. ōa oam, oc, ōac, կիմր. ieuanc, բրըտ. iaouank, youanc, անգսք. geong, անգլ. уoung, հոււ-jong (Kluge 234), որոնք բոլոր նշանակում են «երիտասարդ, մատաղատի». բոլորի ար-մատն է հնխ. yeu-«երիտասարդ» (Pokorny 1, 200), որ հայերէնի, ինչպէս նաև յունարէ-նի մէջ պակասում է։-Բառիս բուն իմաստր լինելով «մատղաշ, մատաղատի, փոքր», զա-նազան լեզուների մէջ յատկացուած է նշա-նակելու զանազան անասունների փոքրը. ինչ. լտ. jūnīx «մատաղատի կով», ǰuvencu-«փոքր կով կամ ցուլ», հսլ. ǰunici «մատաղ ցուլ», ǰunica «մատաղ կով», ուկր. june'c' «զլիկ, փոքր ցուլ», բուլգար. junica «երինջ», սերբ. junica «հորթ», լեհ. գւռ. junosza «գառնուկ» ևն (Berneker 459, Walde 400, Trautmann 106)։ Նոյնը եղած է և հայերէ-նի մէջ, ուր այլ ևս ընդհանուր իմաստը կո-րած է. տես և ուլ բառի տակ, որ նոյնպէ» նախնաբար ունէր ընդհանուր «ձագ» նշա-նակութիւնը։ Իմաստի զարգացումը ճիշտ ա՛յն է, ինչ որ Մոկաց արդի բարբառով ջըվան «քուռակ» (տե՛ս Ազգ. հանդ. է, էջ 253 ա)։ Այսպէսով մի կողմից «սիրահար» (ռում. džuban) և միւս կողմից «քուռակ» (Մկ. ջըվան) միևնոյն բաներն են1-Հիւբշ. 198։ ըվա՛նակ, Պլ. Ռ. Սեբ. ավանագ, Տիգ. mվm-նmգ, Զթ. ավանօգ, ավանոգ, Հճ. ավանօգ, բոլորն էլ նշանակում են «էշ, մեծ էշ»» Այսպէսով բառը հասել է ճիշտ հակառակ իմաստին։ Յոյց տալու համար թէ հին լեզուի մէջ (գոնէ մինչև ժԳ դար) յաւանակը էշի իշոյ. Մտթ. իա. 5.-Գտանիցէք էշ կապեալ և յաւանակ ընդ նմին. Մտթ. իա. 2.-Զնա էշն պառաւ և զսա յաւանակն տրմուղ. Մանդ. սիր. 7.-էշ մի էառ զաւանակն իւր... և ասէ աւանաևն, որ է քուռակն, լալով. Վա՛յ մայր եմ... Վրդ. առ. 118։
• ՆՀԲ «իբր դիւրահաւան հլու. լծ. յն. օ՛նօս «էշ», պրս. ճիվան և սանս. եու-վանա, որ և լտ. ǰuvenis, իտալ. giov։-ne, իսկ լտ. ǰuvencus, ǰuvenca «որթ մատաղ»։ Lag. Urgesch. 184 լտ. ǰu-venis և պրս. jawān։ Տէրվ. Altarm. 54 Մասես 1882 յունիս 7, Նախալ. 101 հա-մեմատելով եւրոպական և ասիական ձևերի հետ՝ ուզում է ընդունիլ իբրև բնիկ, իսկ նոյն, Լեզու 153-5 բնիկ լի-նեւո երկբայական է գտնում։ Մառ. Яфeт. Cбop. 1, 49 վրաց. ჭონი հոնէ «ձի», յն. ὄνος «էշ» բառերի հետ։
• ՓՈԽ.-Թղր. ուռ. Ատն. Եւդ. էնկ. կս. Տ. (ինչպէս նաև Ատանայի և էնկիւրիի թրքա-խօս յունաց լեզւով) avanag «անմիտ, տըխ-մար». օր. avanag oγlu avanag «աւանակի որդի աւանակ», avanag mə sən, ne sin2 «աւանա՞կ ես, ի՞նչ ես», avanag herifin bi-ti «աւանակ մարդու մէկը» (Արևելք 1883 նոյ. 8-9, Բիւր. 1898, 712, 789, 1899, 798, Յուշարձան 328ա)։ Թրք. բառը [arabic word] ︎lāva-naq ձևով յիշում է Կարապետեան, Օսմ. բառ-51 «դիւրախաբ, դիւրահաւան, աւանակ, տխմար, ապուշ» նշանակութեամբ, որից և [arabic word] ︎ avanaqləq «դիւրախաբութիւն, դիւ-րահաւատութիւն, աւանակութիւն, տխմարու-թիւն»։
perpetual, eternal, immortal;
always, without end, perpetually, eternally.
• , ի հլ. «միշտ, ամէն ժամանակ» Եսթ. ժզ. 4. Ոսկ. մ. ա. 1. «մշտնջենաւոր, յաւիտենական, անփոփոխ» Ագաթ. Եզն. որից յաւեժանալ Փիլ. Պիտ. յաւեժութիւն Փիլ. Նիւս. Երգ. Պիտ. յաւեժացուցանել Պիտ. յա-ւեժակայ Պիտ. յաւեժաբար Շար. ևն։ Նոյն բառն է ր-ի յաւելուածով՝ յաւերժ «միշտ. շարունակ» Իգն. Պիտ. Խոր. որից լաւերժա-հարսն կամ յաւերժական հարսն Սահմ. Նար. յովէդ. յաւերժապէս Յհ. իմ. եկ. յաւերժանալ Երզն. մտթ. յաւերժաձիգ «երկարատև» (նո-րագիւտ բառ) Պարակ. շար. էջ 18. յաւեր-ժայիշատակ (արդի գրականում) ևն։-Ար-մատն ու ածանցները իրար վրայ փոխա-դարձաբար ազդելով՝ գրուած են նաև յաւեժ, յաւէրժ, յաւէժանալ, յաւէրժանալ ևն, որոնք համապատասխան չեն հայերէնի ձայնական օրէնքներին։
• ՆՀԲ «նոյն ընդ յաւէտ»։ Böttich. Ari-ca 83, 389 պրս. ǰāvīd «լաւիտեան»։
at most;
much more, a great deal, better;
rather, more worth while, so much the better, still more;
— զի, above all, principally, especially;
— կամ նուազ, more or less.
• «աւելի, շատ» Պիտ. Ճառընտ. Դիոն. «միշտ, յաւիտեան» ժմ. Խոսր. Նար. որից յաւէտ զի «մանաւանդ որ» Կիւրղ. գնձ. և Պարապմ. յաւետանալ «յարատև մնալ» Փիլ. Պիտ. յաւետազուարճ Ոսկ. յհ. ա. 23, յաւետախաղաց Փիլ. Խոր. Նիւս. կազմ. եր-կարայաւէտ Փիլ. բագն. կամայաւէտ Անան եկեղ. գրուած է նաև աւէտ ԱԲ, որից աւետ-աճեալ «շատ աճած» Մծբ. աւետախաղաց ԱԲ։ Արմատն ու ածանցները իրար վրայ փո-խադարձաբար ազդելով՝ յառաջացած են յա-ւետ, յաւէտազուարճ ևն, որոնք համապա-տասխան չեն հայերէնի ձայնական և ուղ-ղագրական օրէնքներին։ Յաւէտ բառից -եան մասնիկով կազմուած է յաւիտեան, ի հլ. «մշտնջենաւոր» ՍԳր. որից յաւիտենական ՍԳր. յաւիտենադիր Ագաթ. նախայաւիտեան Շար. յաւիտենապէս, յաւիտենականութիւն (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] yāvēt «յաւիտեան» բառից. սրա հետ հմմտ. պհլ. [other alphabet] yāvētān «յաւիտեան, ընդ միշտ», մանիք. պհլ. [hebrew word] jadān (անշուշտ պէտք է կար-դալ ǰāvīdān) (Salem. Man. Stud. ЗАН 1908, էջ 76, 85), պրս. [arabic word] ǰāvē̄d, [arabic word] ǰāvē̄dān «յաւիտեան», և զնդ. [arabic word] ︎ yavaēča yayaetā-tasča յաճախ գործածուած բանաձևը, որ նոյն է մեր յաւիտեանս յաւիտենից ձևի հետ։ Այս բոլորի պարզական ձևն է yavae-, որի մի ուրիշ ածանցն է ներկայացնում պհլ. *yāvēž, որից էլ հյ. յաւէժ. հմմտ. զնդ. ❇ yavaēǰi-«յաւիտենակեաց» (Horn § 414)։-Այս բառերի ենթադրեալ կապր սանս. āуu-, āyus-«կեանք», զնդ. āyu «տևողութիւն», յն. αίών, լտ. aevum, գոթ. aiws, անգսք. a, č, cw, հբգ. εwa, ն.բ. գ. ewig օ լաւիտե-նական» ևն բառերի հետ՝ այժմ չի ընդունւում (տե՛ս Pokorny 1, 6, Bartholomae Altir. Wört. 1264, Boisacq 22)։-Հիւբշ. 198։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համէմատե-լով պրս. ճավիյտ, ճավիտան բառերի հետ։ ՆՀԲ յաւէտ «աւելի» լծ. արար. է՛վվէլա «նախ», թրք. էվէթ «այո՛», յա-ւիտեան՝ լծ. արաբ. abad, յն. ἀίων, լտ. aevum, aeternum, saeculum, եբր. այօ-լամ, էօլամ, լիյօլամ, թրք. էպէտիլիք տայըմլըգ, տէվրի զէման»։ Եւրոպո 1849, 200 հպրս. եաւատ։ Ուղիղ են մեկ-նում նաև Böttich. Arica 83, 389, Lag. Urgesch. 183, Muller SWAW 41. 8 և 43, 299, Justi, Zendsp. էջ 244։-Տէրվ. Altarm. 52 և Նախալ. 100 հնխ. vu yug «յօդել, լծել, յաւելուլ» արմատի տակ է դնում յաւէտ, յաւէժ, յաւիտեան՝ ուրիշ բազմաթիվ բառերի հետ։
set, studded, enchased.
• «ընդելուզեալ, կողք կողքի շար-ուած՝ գամուած» Տօնակ. որից յեռուլ (հոմ. յե՛ռ) «շարել, կողք կողքի շարել, միացնել կպցնել» Ս. Գր. Եւագր. Սեբեր. յեռուլ զբան «շարադրել» Սեբեր. Ոսկ. Թես. Եւս. քր. յե-ռել Նար. խր. 493. Ճառընտ. Լմբ. առկ. յե-ռումն Փիլ. լին. մարգարտայեռ Շնորհ. յիշ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ser-s-«յեռուլ, ի-րար կողքի շարել, կապել, կապակցել» ար-մատից, որ աճած է -s ձայնով՝ ser-պար-զականից. հմմտ. սանս. sarat-«թել», յն. εἰρω «կապել, կցել, միացնել» (պսակ, ման-եակ, նաև εἰρομένη λέζις =հյ. յեռուլ զբան), ἐνείρω «կցել, ներմուծել», ἔνερσις «յեռումն, միացումն», ἔρμα «ականջի գինդ, վզնոց», ὄρμος «մանեակ», ὄρμαϑός «շարք, շղթայա-շարք», լտ. sero «կապել, կցել, շղթայաշար միացնել», seriēs «շարք, շղթայաշար միա-ցում», հիռլ. sreth «շարք», հհիւս. sϑrue «մարգարտայեռ վզնոց», հլիթ. sèris «թել», հբգ. saro, անգսք. searu «պատրաստութիւն» (Boisacq 229, Pokorny 2, 499, Ernout-Meillet 890, Walde 703)։ Ձևով ու կազմով հյ. յեռ-ճիշտ այն է՝ ինչ որ յն. ἔνερσις, ուր եν=լ. ερο-=-եռ-։-Աճ.
whetstone;
— ածելւոյ, զմելինի, hone;
— անուաձեւ, grindstone.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «սրոց, դա-նակ սրելու քար» Փիլ. լին. 191. Վրդն. սղ. 412. որից յեսանասուր «յեսանով սրուած» Եզեկ. ե. 1. յեսանել Նար. (ՋԲ ունի նաև եսան, եսանել ձևերը. և իրօք Վրդն. առ. 76 կայ գրուած եսան ձևով)։
• ԳԴ համեմատեց պրս. էֆսան. ֆէսան, սան, ասեանէ ձևերի հետ։ Böttich. ZD-MG 1850, 354, Arica 74, 214, Lag, Urgesch. 515-6 կցում է սանս. cāna «յեսանաքար», զնդ. asāna «քար», պրս. āsyāna, յն. ἀϰὸνη «յեսան», լտ. cos «յե-սան», acuere «սրել», հսլ. osla «յե-սան» բառերին։ (Այս բառերը՝ թէև նշա-նակութեամբ համապատասխան են հա-ւերէնին, բայց ձայնապէս անյարմար. սրանց արմատն է հնխ. ak-«սուր», որից k'ōl-, k'əl-, k'ə-«սրել» (Pokorny 1, 454), որոնք տալիս են հյ. *աս, *սու ևն, իսկ յե-մասը մնում է առանց մեկ-նութեան)։ Մորթման ZDMG 26, 598 պհլ. sang «յեսան», պրս. sang «քառ». հպրս. āϑañgaina «քարեղէն», բևեռ. eçinini։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 211, ինչ-պէս նաև Arm. Gr. 477 մերժում է վերի համեմատութիւնները։ Տէրվ. Նախալ. 59 դնում է ak արմատի տակ՝ ասեղն ևն բառերի հետ։ Հիւնք. պրս. ֆէսան, էֆ-սան. Scheftelowitz BВ 28, 286 հիսլ. egg «սրել», հբգ. ecka, հին անգլ. ecg, Liden, Arm. Stud, էջ 56 հնխ. pek-արմատից. հմմտ. սանս. pāçī «քար» pāça, paçaka «նարդի քար», յն. πέσσος, ատտ. πεττό։ «նարդի քար կամ տախ-տակ», πεσσεόω, πεττεύω «նարդի խա-ղալ»։ (Այս յն. բառերը փոխառեալ են դրւում սեմականից, իբր արամ. pisā, hīssā «օպր, տախտակ», passin «նար-դի տախտակ», փիւն. päs «հարթ մա-կերես», իսկ Lidén բաժանելով սրան. ցից, համարում է բնիկ)։ Karst, Յու-շարձան 422 թթր. aš, eš qas «սրել»։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] sann «դանակը քարի վրայ սը-
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] hesan «յեսանաքար», besan kirin «սրել», husān (ըստ Rheaι «յեսան», [arabic word] hesun «սրել» (Justi, Dict. 443)։
consoling, consolatory;
consoler, comforter;
cf. Մխիթարութիւն;
— լինել՝ տալ՝ մատուցանել, to comfort, to console, to solace;
— ինչ առնել մտաց, to flatter, to adulate, to wheedle, to coax, to allure.
• Հիւնք. արաբ. մուխթիր «յուշարար, յիշեցուցիչ» բառից։ Patrubány ՀԱ 19Ո03. 380 սանս. mukha «բերան» ձևից, իբր անց. դերբ. մուխիթա «ասացեալ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 108 մխել բա-յից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Մառ ЗВО 17, 30-31, հայ թրգմ. ՀԱ 1907, 17։ Միհր, Բազմ. 1907, 29 մաղթել բա-ռի հետ։ Tezo Բազմ. 1907, 53-56 յի-շում է Մառի մեկնութիւնը կասկածով, բայց անորոշ է իր միտքը։
scissors;
— մեծ, shears.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. մկրատ, Մրղ. մըկըրատ, Ախց. Կր. մգրատ, Ալշ. Երև. Մշ. Սչ. մգրադ, Տիգ. մգրmդ, Խրբ. մգրադ, մրգադ, Ագլ. մկրօտ, Ննխ. մուգրադ, Սվեդ. մգրուդ, Բբ. մոգադ, Զթ. մօգյօդ, մօգ-րոռ. Հճ. մmյգօդ, մmրգօդ, Ասլ. միրյադ, միրյա*, Սեբ. մնյադ։ Նոր բառեր են մկրա-տել (Ակն. մըյդէլ), մկրատուիլ «մազերը խուզել» (>Սչ. մըգրըդվել), մկրատայ (>Մէրտ մռղադա) «խեչափառ» (իր մկրա-տանման ճանկերի համար այսպէս կոչուած)։
chaff;
powder, ashes, dust;
— հրոյ, spark;
ի — փոխել, to turn to ashes, to be burnt to ashes.
• «բարակ փոշի, մոխիր, մաղուք» Ես. ե. 24. որից մղեղել «փոշի դարձնել» Յհ. իմ. Նիւս. կազմ. «մի քաղաք կործանել» Յի-շատ. 1401 թ. (Դիւան ժ. էջ 16). մղեղակ Պիտ. իբրև ռմկ. գրուած է մռեղ Վրք. հց. ա-607. Վստկ. 29, 149, 160 (Լծ. նար. իզ. նշա-նակում է «հատիկը պատող բարակ մաշկը». Մզնաձև մռեղն է՝ որ պատեալ է զհատն)։ -Վերջինիս մէջ ռ-ղ տարանմանութեան համար հմմտ. բաղեղն-բառեղ ձևը։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mōl-արմատից, որի ժառանգները ընդարձակ տես մալ «ման-րել, փշրել». այստեղ յիշատակելի են յատ-կապէս գոթ. malma «աւազ», հբգ. melm, gi-mulli, molta «փոշի», մբգ. malmen «փշրել»։ Հայերէնի մէջ հնխ. mōl-տուել է *մուլ, որից կրճատ կրկնութեամբ *մուղեղ> մղեղ։ Ամբողջական կրկնութեամբ է մղմեղ «յարդի մանր փշուր» (տե՛ս տակը գւռ.), որով բառը բոլորովին նոյնացել է մղմեղ, մղմող «ցեց» բառի հետ, որ դարձեալ նոյն արմատին է պատկանում։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. մղեղ, մռեղ, Մկ. մռէղ. Խրբ. մրէղ, Հճ. մաղող, Ջղ. մղմեղ (Բազմ. 1923, 299), Երև. մղմէղ, բոլորն էլ նշանա-կում են «յարդի մանր փշուր կամ ման-րունք». որից են մրեղել Խրբ. «ոլնչացնել. քանդել», մրեղիլ Զթ. «կորչիլ, անհետ լինել, ոչնչանալ»։
heart-break, anxiety, pain, pang, sore, anguish.
• «շունչը կտրուիլ՝ խեղդուիլը» Բռ. ստեփ. լեհ. «խեղդող» Ադամ. 312. հների մօտ առանձին չէ գործածուած, բայց սրանից են հեղձամղձուկ Ագաթ. Վեցօր. մղձկել «խեղդել, խիստ նեղել» Ոսկ. մ. ա. 15. մղձը-մղձկուտ Վրդն. ծն. Պտմ. վրաց. էջ 80. Մխ. այրիվ. էջ 43 (տպ. մղծկուտ). կայ և մղընծ-կըտալ Բանք աղ. 183, 192.-«սև» նշանա-կութեամբ է գործածուած Կղնկտ. հրտր. Էմի-նի, էջ 17. «Զմղձկութիւն ծխոյն ի սպիտա-կութիւն շուշանի շրջեցեր»։ Բուն արմատն է մուղձ, ինչպէս ցոյց է տալիս հեղձամուղձ Կիր. էջ 176 (չունի ԱԲ) և այս արմատից են կազմուած մղձաւանջ «cauchemar» և մղձա-ժէտ «մղձաւանջ ունեցող» նորակերտ բա-ռերը։
• ՆՀԲ «հեղձնուլ... փղձկիլ մաղձիւ»։ Հիւնք. փղձկիլ բայից։ Գազանճեան. Արև. մամ. 1902, 77 մ մասնիկով հեղձ արմատից։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 17 մղձաւանջ և մղձաժէտ բառերը սր-խալմամբ կարդալով մղջ-, դնում է (աղ-ջա)մուղջ բառի հետ։ Մառ, ИАН 1914 359 Գազանճեանի նման՝ հեղձ արմա-տից մ մասնիկով. որ և համարում է կովկասեան մ նախամասնիկը։ Pe-tersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 125 դնում է հեղձ բառից կրկնուած *հեղձ-ա-մ-հուղձ, հ-ի ջնջումով *հեղձամուղձ, որից էլ ենթադրուած անկախ արմատ մուղձ. մոձուկ։
butt, mark, aim, target.
• «նետի նպատակ, նշան առնելո։ տեղ» Ղևոնդ, խ. էջ 162։
mina (weight and money);
pound;
mark.
• , ի, ու հլ. «մի տեսակ կշիռ և դը-րամ» ՍԳր. Պղատ. օրին. Շիր. 28. գրուած նաև մնէ Փիլ. ել. 524, մէն Վստկ. 14։
• = Յն. μνα, μνας հոմանիշից, սր իբր կշիռ արժէր 100 դրախմի = կէս կիլօգրամ, իսկ իբր դրամ 60 արծաթ մնասը արժէր մէկ տաղանդ, ոսկին վեց անգամ աւելի։ Յոյն բառը ծագած է եբր. [hebrew word] māne բառից, -այս էլ փոխառեալ է բաբել. manū ձևից, որից են նաև եգիպտ. mano, հարամ. ma-nah, արաբ. [arabic word] manā, [arabic word] mann, ասոր. [syriac word] maniā, ինչպէս նաև սանս. mana «կշիռ ոսկւոյ»։ Բուն արմատն է սեմ. manā «հաշուել, թուել»։ Յոյնից են փոխառեալ նաև վրաց. 96ა մնա, მნახი մնասի, լատ. mina, ֆրանս. mine, գերմ. Mine ևն (Gesenius17 436, Boisacq 641). տե՛ս նաև ման, որ պահ-լաւականից է. իսկ մէն՝ յետին արաբական իոխառութիւն։-Հիւբշ. 365։
weevil.
• (սեռ. -ի) «մի տեսակ փոքրիկ միջատ է՝ մլակի կամ մնիկի պէս» Շնորհ. եդես. էջ 68, որ և մինինայ Գիր. 241.-սր-խալմամբ 1757 թուի մի Յիշատ. (Դիւան ժ. էջ 196) համարում է թռչուն և գրում է մնի-նոս. «Փոքրիկ թռչունն այն, որ կոչի մնինոս., և ըստ այլազգեաց բարբառոյն ղըմըլ... ծած. կեաց զամենայն արտօրայսն, որ ի միում հասկի գրեթէ ճ և բճ գտանիւր և ծծեցին զամենայն հիւթ հատիցն». (սրանից իմաց-ւում է որ թռչուն չէ, այլ թռչող միջատ, քա-նի որ մի հասկի վրայ 200 են հաւաքուած. ծանօթութեան մէջ դրուած է լտ. calandra)։
• = Ասոռ. [syriac word] manīnā «curculis, ca. landre, charançon, ցորենի ուտիճ» (Broc. kelm. Lex. syr. 189), mənīnā «cynips, mus-ca» (անդ, էջ 513)։-Աճ.
husbandman, farmer, tiller, cultivator;
man-servant, domestic, servant.
• = Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ է. հմմտ. վրաց. მუმა մուշա, მუმაკი մուշակի «գործաւոր», მუმაობა մուշաոբա, მუმაკობა մուշակոբա «աշխատանք», სამუ-მაჟო սամուշավո «աշխատանք», მემუმავე մեմուշավե «բեռնակիր», მემუმავება մե-մուշավեբա «մի բան մշակել, воздьлывать, обработывать», ნამუმაკარი նամուշակա-րի, ნამუმაკევი նամուշակեվի «աշխատու-թիւն, հերկ», მუმობა մուոբա «ստրկութիւն, գերութիւն», թուշ. მუმა մուշա «գործաւոր», მუმოծ մուշոբ «գործ, աշխատութիւն», լազ, muša «բեռնակիր», ինգ. mušaabay, մինգ. vimušuat, museoba, սվան. limšav, limsae «աշխատիլ, աշխատանք», կաց. ինգ. muša «աշխատասէր», չէրքէզ. mišak «երկրագործ. մշակող», miši «ցանք, վարուցանք», ինչպէս տեռնում ենք, բառը կայ թէ՛ հիւսիսային և թէ հարաւային Կովկասեան լեզուներում! Հա-յերէնը կարող է մեկնուիլ -ակ մասնիկով, սակայն մշ-արմատը մեր մէջ գոյութիւն չունի, որ գտնւում է մուշ, միշ, մշ ձևերով Կովկասեան զանազան լեզուների մէջ և այն էլ աւելի ընդհանուր «աշխատանք, գործ» ի-մաստով, մինչդեռ հայերէնի մէջ «երկրա-գործ» նոյն գաղափարի մի մասնաւոր ա-ռումն է միայն։ Այս բոլորը ցոյց է տալիս՝ որ բառը Կովկասեաններից է անցած հայե-րէնի և ո՛չ թէ հակառակը։ Իմաստի զարգաց-ման համար հմմտ. հյ. գործ և գործել զեր-կիր «մշակել (հողը)», պրս. [arabic word] ranǰ-bar «նեղութիւն կրող»>թրք. renǰber, ռմկ. ռաշ-բար «մշակ, հողագործ»։-Աճ.
• Brosset JAs. 1834, 377 վրաց. մուշակի ևն։ ՆՀԲ պրս. միւշագ և թրք. ուշագ «ծառայ»։ Lag. Urgesch. 886 ռուս. му-жикъ «գիւղացի» բառի հետ (որ սա-կայն мужъ «այր մարդ» ձևից է)։ Justi, Dict. Kurde 399 պրս. թուշ. և քրդ. ձևե-րի հետ, որ տես տակը փոխ.։ Գարա-գաշեան, Քնն. պատմ. Ա. 68 Մուշ քա-ղաքի անունից, որովհետև այդտե՛ղ էր տարածուած գլխաւորապէս երկրագոր-ծութիւնը։-Հիւնք. արաբ. mašaqq «տա-ռապանք, աշխատութիւն» և պրս. mu-šaq «պաշտօնեայ»։ Ադոնց, Aрм. Uc. παμ 436 Νoσγοι (Մոսոխ) ազգանունից։ Պատահաևան նմանութիւն ունի սերբ miǰèsati «հողը երկրորդ անգամ վա-րել», որ *meišlō «խառնել» բայի մի նոր առումն է միայն (Trautmann, էջ 175)։
• ԳՒՌ.-Կռ. Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. մշակ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. մշագ, Տիգ. մշշmգ, Զթ. մուշօգ, մուշոգ, Հճ. մmշօգ, Սվեդ. մշշիւգ («ծառայ, գործաւոր, բեռնա-կիր» նշանակութիւնն ունին բոլորն էլ)։ Նոր բառեր են մշկիկ, մշակավարձ։
• ԳՒՌ.-Պրս. [arabic word] mušāq «սպասա-ւոր, ծառայ» կամ նախաձայնի փոփոխու-թեամբ էլ [arabic word] višāq «մատաղօրեայ սպասաւոր» (երկուսի մէջ էլ վերջաձայն q մատնանիշ է անում օտար ծագումը), քրդ. [arabic word] mišāq «տան ծառայ, մշակ, ախո-ռապան»։
holy water-sprinkler, asperges-brush;
— զոպայի, bundle of hyssop.
• , ի-ա հլ. «փնջիկ կամ կապոց. որով որևէ հեղուկ էին սրսկում» (սովորա-բար զոպայից կամ ծոթրինից շինուած, ար-դի յոյն եկեղեցիներում ռեհանից) ՍԳր. Կոչ. 29. Բրն. մրկ. «սպունգ» Պղատ. տիմ. 146 (հմմտ. Զբջիշքն ի ներքոյ ունելով (թոքն) ծախտեալ իբրև զմշտիկ. =յն. σήραγγας ἔντός ἔχουσαν οέον σπόγγον ϰατατε τρημένας. Plat, opera. Paris 1883, էջ 233, հտ. II. տող 18. որից երևում է որ պէտք է կարդալ ծակոտեալ փխ. ծախտեալ).-Տիրացուեան, Contributo § 442 մշտիկ դնում է իբրև բոյս՝ զոպայ. hyssopus angustifolius M. B, որ սխալ է. քանի որ հին մատենագրութեան մէջ յաճախ ասւում է մշտիկ զոպայի։
• -Պհլ. *muštīk հոմանիշ ձևիզ. սոա հետ հմմտ. պհլ. ❇ must կամ mušl «ափ, բուռ», mustīh «բռունցք», պրս. [arabic word] mušt «ափ, բռունցք», ❇։︎ muštī «մի բուռ», բելուճ. mušt «ափ», զնդ. mušti-«ափ, բուռ», muštimasah-«մի բը-ռունցքի մեծութեամբ», սանս. mušti-«ափ. ճանկ, բուռ», muštika-«մի բուռ»։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. լտ. manipulus «մի բուռ. 2. տրցակ», պրս. [arabic word] dast «ձեռք» և պրս. dasta=պհլ. dastak «տըր. ցակ»։-Հիւբշ. 195։
bushel, muid.
• , ո հլ. «մի տեսակ չափ՝ երեք գրիւ կամ չորս արդու պարունակու-թեամբ» Շիր. 31. Սամ. անեց. 82, 111. Կիր. էջ 34, Վստկ. 26, 31. Ուռհ. գրուած մունթ Վրդ. առակ. էջ 27։
• -Յն. μόδιος «մօտ 25 լիտր պարունակու-թեամբ մի չափ է», որ փոխառեալ է լտ. mo-dius «գրիւ, արդու» բառից։ (Այս լտ. բառը Mareel Devic, Dict. étym. դնում է սեմա-կանից. հմմտ. եբր. [hebrew word] mād-«չափ», [hebrew word] middāh «հարկ, տուրք», արաբ. ❇ al-mudd, որից պորտ. almude, սպան. almud, ֆրանս. almude, almoude «հեղուկաչափ», իսկ Walde, Lat. etym. Wört. 489 իբր բնիկ բառ՝ հանում է հնխ. *med «չափել» արմա-տից)։ Յոյնից են փոխառեալ նաև վրաց, მოდა մոդա, მოდი մոդի «ընդեղէնի չափ» ուտ. մոդի «լայնաբերան պուտուկ».-Հիւբշ. 366։
bullock, young bull, sturk, steer.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mazg'ho-ձևից. բռի երկրորդ ժառանգն է յն. μόσγος «անա-սունի ձագ, երինջ կամ հորթ, հորթուկ», նը-ւազականը μοσχίον. հնխ. zg'h տալիս է հյ. ձ, բայց երկու ձայնաւորի միջև դառնում է զ։-Յն. μόσχος նշանակում է նաև «բոյսի ընձիւղ, ծիլ. 2. երախայ (տղայ կամ աղ-ջիկ)». ոմանք ընդունում են որ հնխ. և յն. բառի նախնական իմաստը այս է, որից էլ փոխաբերաբար բխում է երրորդ իմաստը՝ «երինջ, հորթ» (այսպէս Boisacq 646). ու-րիշներ էլ իրարից բաժանում են հնխ. moz-gho-«ծիլ, ընձիւղ» (որից դնում են նաև լիթ-māzgas, լեթթ. maxgs «ընձիւղ, ծիլ») և հնխ. mozg'ho-«հորթ, երինջ» (այսպէս Po-korny 2, 308-309)։-Հիւբշ. 475?
• ՆՀԲ դրաւ նախ յն. ձևի հետ։ Ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. Arm. Stud. § 205, յե-տոյ Bartholomae, Stud. 2, 40, Bug-ge KZ 32, 11, Meillet MSL 10, 282։-Scheftelowitz BВ 28, 300 և 29, 56 կր-ցում է ալբան. mezi «արու քուռակ», mεze «էգ քուռակ», mezore «երինջ, հորթ», մակեդ. mandzu «քուռակ». ռում. manz «հորթ», իտալ. manzo «եզ» ևն բառերի հետ. իսկ KZ 54 (1927), 226 և 232 սանս. mahisás «ցուլ» բառի հետ<հնխ. mog'hisos։ Վերջինիս դէմ են Boisacq և Pokorny՝ անդ։
• ԳՒՌ.-Երև. Հմշ. Տփ. մօզի, Ղրբ. մօ՛ռի մէօ՛զի, Ախց. Կր. մօզիկ, Ալշ. Մշ. մօզիգ, Սվեդ. միզզա։ (Ղզ. մոզի է կոչւում «ձիու և էշի երկու տարեկան արու քուռակը» Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 486. Ղրբ. «գոմէշի ձագը», Սվեդ. «արու հորթը» ևն)։ Նոր բա-ռեր են մոզամայր, մոզարած, մոզի-մցուր.
• ՓՈԽ.-Կապառովկ. μουζία «երինջ» (Karoli-des, Γλ. συγϰρ. 93, 196, Bugge KZ 32, I1). քրդ. [arabic word] mսzik «հորթ. 2. կնոջ առաջին ամուսնուց ունեցած որդին» (այս նշանակու-թիւնն ունի նաև մոզիկ Բլ.), մոզի «զուարակ» Մտթ. իբ. 4. վրաց. მოზვერი մոզվերի, գւռ. mozvi, mezve, mezvi «հորթ», լազ. mu-zari «էգ հորթ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 417). ուտ. mozi, թրք. գւռ. Կր. mozig «մոզիկ» (Բիւր. 1898, 627). -անշուշտ պատահական է դիդ. meši «հորթ». բայց յայտնի չէ թէ պատահակա՞ն է նաև արևել. թրք. ❇ ︎ muzay «հորթ», որի դէմ ունինք օսմ. ❇ buzaγu «հորթ» (սրանից է Ննխ. բուզօվ «հորթ»), buzaγəlamaq «հորթ ծնիւ»։
*mud mixed with straw.
• «ծառերի բնի մօտ բուսած երկրոր-ռական ճիւղ» Գաղիան. բայց ըստ Նորայր Բանաս. 1901, էջ 121 Գաղիանոսի մոլը պէտք է կարդալ մոշ «մորենի», որ տե՛ս մո-շայ բառի տակ. ըստ այսմ մոլ բառի (այս նշանակութեամբ) վկայութիւններից ջնջւում է Գաղիան. և մնում է միայն Ստեփ. լեհ.։ Աւե-յի հնից չէ աւանդուած, բայց պահուած է գաւառականների մէջ՝ զանազան նշանակու-թիւններով։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mol-«ծլիլ, ըն-ձիւղիլ» արմատից. հմմտ. յն. μολεύω, μολούω μωλմω (Հեսիւք.) «ծառի մոլերը կտրել և ուրիշ տեղ տնկել», βλαστέω, βλαστάνω, βλαστειν «ծլիլ, աճիլ»», βλαστός βλάστη «ծիլ, բող-բոջ», βώσϰω (աօր. ἐμολον, ապ. μολοῦμαι, ա-նորոշ՝ μολεῖν) «երթալ, գալ», αύτόμολος «ինքնեկ, կամաւորապէս կամ ինքնագլուխ եկող» ևն. այս բոլորի նախնականն է melo «դուրս գալ, յառաջ գալ, փխբ. բու-սերի աճիլ, ծլիլ», որի ստորին ձայնդարձի *ml-ձևից յառաջացել է յն. βλ-(Boisacq 121, 124, 643, Walde 301)։ Pokorny 2, 294 հնխ. արմատը դնում է melā' «դուրս գալ. երևալ», որից հանում է՝ բացի յն. ձևերից, նաև սլաւական ընտանիքից՝ սերբ. izmolīm «դուրս երևցնել», սլովէն. moliti «մեկնել, երկարել» ևն։ Սակայն «բոյսի աճիլ» իմաս-տով կայ միմիայն յունարէնը, որ ենթադ-րում է *μόλος «ծիլ, ընձիւղ»։-Աճ.
• Աճառ. MSL 15, 244 կցում է սանս. mula-«արմատ» բառին, որի հետ Boi-sacq 654 և Pokorny 2, 303 միացնում են յն. μῶλω «մոգական բոյս, դեղնածա-ղիկ սխտոր», նախաձևը դնելով mōul-Այս ձևի դէմ սպասելի էր հյ. *մող. ուս-տի լաւագոյն եմ համարում վերի մեկ. նութիւնը, որ թէ՛ ձևով և թէ նշանակու-թեամբ աւելի համապատասխան է։
• ԳՒՌ.-Մոլ. Բ. Զմշ. Չրս. «ծառի բարակ ճիւղ, ճպոտ», Ակն, Բնկ. Ննխ. Ջղ. «ծառի արմատի կողքերից դուրս եկած երկրորդական ճիւղեր», Տր. «ծառերի մատղաշ ճիւղեր և տերևներ՝ որ իբրև կեր տալիս են հորթիկնե-րին», Բիւթ. «թթենու տերև՝ որ կտրատելով տալիս են շերամին», «յարդախառն շա-ղախ», մող Տր. «թեղի, կաթնտերևի, մանի և ուրիշ ծառերի տերևներ, որ անասուններին իբր կեր են տալիս», մողկ Խտջ. (ձևի և կազ-մութեան համար հմմտ. բողկ, արմատը բող) «ժախի նման մի բոյս». սրանցից են մոլել Վն. «յարդախառն շաղախով ծեփել», Հմշ. «փուշերն ու թուփերը կտրատել», մոլուտ Ղզ. մոլնկուտ Շլ. «մացառուտ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მოლი մոլի «դալար խոտ, մի տեսակ խոտ, պատրինջ կամ թուրին» խոտ»։
• = Յն. μολόχη, μαλάχη հոմանիշից. հայերէ-նի մէջ բառավերջի շ և խ ձայները ներկա-յացնում են յն. γ-ի յետին հնչումները. հմմտ. շլոռոս<γλωρός, խարտաֆիլակ<γօρ ταφύλας. հին հնչման տառադարձութիւնն են ներկայացնում վրաց. მალოკი մալոքի, მალუკი մալուքի և լազ. molok'i «մոլոշ» Յոյն բառի ծագման մասին կան զանազան կարծիքներ (տե՛ս Boisacq 604), բայց հա-ւանաբար հին միջերկրեան փոխառութիւն է, որի հետ նոյն է գալիս եբր. [hebrew word] malluha «աղիմայ բոյսը, atriplex halimus L»։ Boi-sacq անդ տալիս է բառիս համար նաև յն. μάλβας, μάλβαϰον ձևերը, որոնք շատ կասկա-ծելի է համարում։ Հյ. բաղբակ=վրաս. ბალბა balba «մոլոշ» հոմանիշները ջնջում են այս կասկածները և թերևս մի ընդհանուր հին աղբիւր ենթադրում։-Հիւբշ. 366։
charcoal-powder.
• «մոխիր, ածուխի փշրուք, մճիր». Վրք. հց. Բ. 464. Մարթին. ասւում է նաև մոճիր, մճիր, մծիր. որից մծրել «խանձել, այրել, մոխիր դարձնել» (նորագիւտ բառ) Սիմ. ապար. 77, 100 (Ջառիւծադէմ անպար-տելին... կամէր մծրել հուր Սասանին. Մրծ. րեալ այրեաց բոլորովին). Օրբել. 330 (Զգե-ղեցիկ սաղարթ լուսալիր ոստոց հաւատոյ... բոցաթոյն արկածիւ այրեալ մծրէ և ապա-կանէ), մծրիլ «հացահատիկը ուշ հնձուելով՝ այրիլ հողանալ» Վստկ. էջ 29 (Թէ գարին հասեալ իցէ, յառաջ զայն հնձեա՛, զի թէ յամէ, մծրի)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. մօծիր, Հմշ. մօձիր «կը-րակը պատող մոխիրը», Ալշ. Եւդ. Մշ. Մշկ. մօձիլ «փոքրիկ կայծ» (Մշ. նաև մօձեղ), Ջղ. մոծիլ, Ոզմ. մուծէ՛լ «կայծ», Պլ. Սեբ. մըջիր, Ռ. մըջըր, Ասլ. մձիլ «ածուխի փշրանք», թըր-քախօս հայերից՝ Ատն. մզէլ «սպառած՝ քիչ մնացած կրակ».-մծրիլ ձևի դէմ ունինք մծրուիլ Երև., մնձրիլ Վն., մնձորել Սլմ.. մնձուր Մրղ. Վն. «այրուած բանի ածխացած մնացորդը».-Նոր բառ է մոճրակալել Ղզ. «կրակը մոխրով ծածկուիլ»։
cf. Մողիզ.
• «քարաթոթոշ, կովադիաց, քէր-բէնքէլէ» Ղևտ. ժա. 30. ասւում է նաև մողիզ Եղիշ. մողոզ Պտմ. աղէքս. 154. մայաղէզ Գաղիան. կամ նաև մուղէզ, մողէս. մուղէս. մուղիզ ևն. վերջաձայնի տարբերութիւնը այնպէս է, ինչպէս քարտէզ-քարտէս. նոր գրականի ընդունած ձևն է միայն մողէս։
• = Պհլ. անծանօթ մի ձևից, որի ներկայա-ցուցիչն է պրս. [arabic word] mālūs կամ mā-lōs «կանաչ մողէս» (ԳԴ, էջ 290 ա). բա-ռիս բուն հայերէնն է կովադիաց։
• Klaproth, Asia pol. 100 համեմատեց առաջին անգամ սոյն պրս. ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 90 բարդուած է համա-րում մող=զնդ. mairya «մահացուցիչ, վնասակար», պրս. mār «օձ»+իժ բա-ռերից։ Bugge KZ 32, 86 համեմատում է ուտ. milγonǰ, թուշ. melqu, չեչէն-melqu բառերի հետ։ Նոյն IF I. 442 մերժում է կապել նբգերմ. molch, մբգ. mol, molle, հբգ. mol «սալամանդը, սե մողէս» ձևերի հետ և իբր բնիկ հայ՝ բարդուած է համարում մող և իժ բա-ռերից. մող<*mandr-գտնում է սանս. mandūka-«գորտ» բառի մէջ։ Սրա դէմ են դուրս գալիս Bartholomae II 3, I7ə. Wackernagel և մանաւանդ Lidén. Stud. zur altind. u. vgl. spr. էջ 85-87. որ հյ. մողէս դնում է հնխ. mel, mol-
• «կեղտոտել» արմատից, կցելով սանս. mala «կեղտ», յն. μολύνω «ապականել», հբգ. mol, molm, molt, նբգ. Molch «մողէս» ձևերին։ (Չի ընդունում Pokor-ny 2, 286)։ Հիւնք. մժեխ բառից։ Գա-րագաշեան, Արևելք, 1895 յունիս 27 յն. մալախօս, լտ. mollis բառից, որ է կա-կուղ, իբր կակղամորթ։ Մառ, Վրդ. առ-1. էջ 409 արաբ. [arabic word] maǰūs «օա-մելէոն»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 լն. βλώσϰω, ἐμολον, μολοῦμαι «երթալ, գալ» բայի հետ՝ հնխ. melo «դուրս զալ» ար-մատից (տե՛ս վերը մոլ)։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, էջ 111 -էզ կենդանի նշանակող մասնիկով, ինչ. խլէզ, տղէզ ևն։-Վերի մեկնութիւնը առաջարկել եմ Meillet-ին, բայց նա չէ՛ վճռական՝ պրս-l ձայնի անորոշութեան պատճառով (անձնական)։
• ԳՒՌ.-Կր. մօղէզ, Սեբ. մօղէս, Մկ. Վն. մօղօզիկ, Ալշ. Մշ. մօղօզիգ (Մշ. նաև մօղ-լօզիգ), Մրղ. Սլմ. մօղօզիկ1, Խրբ. Տիգ. մըգ-լէզ, Մշկ. Ք. մգըլդրէզ, Ննխ. մռխլէզ, Ապ. Սր. մողոզրիկ (ըստ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 111 ծան.). անշուշտ նոյն բառն է նաև մողորիկ Տր. «մի տեսակ կարճ և ան-թոյն օձ»։ -Բառիս ձևափոխութեան վրայ անշուշտ ազդել է խլէզ հոմանիշը և փոխա-դարձաբար։
• ՓՈԽ.-Ըստ Ղափանցեան (անդ) գւռ. մո-ղոզրիկ ձևից է փոխառեալ տեղական քրդ. makizark «մողէս»։ Այլուր մողէսը կոչւում է քրդ. makamā'r (տե՛ս իմ Kecueil de mots Kurdes, էջ 12), որ կազմուած է ըստ իս քրդ. mā'r (=պրս. mār) «օձ» բառից. Հաճինի բարբառով էլ մողէսը (մեծ տեսակը) կոչւում է «Օձին թոյն ուտող»։ Ուտ. մօղօծ «մողէզ».
wax, bee's wax;
wax-candle, wax-light, taper;
սպեղանի ի —ոյ, cerate, medicated wax;
— ճարպական, stearine candle;
cf. Ճրագ.
• , ո հլ. «մեղրամոմ» ՍԳր. Վեցօր. էջ 166. որից մոմակերտ Վեցօր. 165. մոմեղէն Բուզ. ականամոմ Եզն. մոմատեսակ Պղատ. տիմ. և օրին. մոմազօծ Մաշտ. ջահկ. մոմ-նել «մոմով պատել?» Կոչ. 115 (Զմորթն հա-նեալ մոմնեալ իբրև զպարկ. յն. չունի մոմ-նեալ). մոմակալ Յայսմ. Մաշտ. մոմածև Նիւս. կազմ. մոմլաթ Առաք. պտմ. 138. մոմեղինաւոր «ձեռքը մոմ բռնած տիրացու կամ դպիր» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. 201. Նոր բառեր են մեղրամոմ, կնքամոմ, մոմավաճառ, մոմլուցկի, մոմշոր (արդէն յիշուած է Թորոսեան, Տետր. հմռ. բառ. էջ 53), մոմապատ, մոմագործութիւն ևն։
• = Պհլ. *mōm բառիզ. հմմտ. պրս. ❇ mum «մոմ», հինդուստ. mōm, գնչ. mom, որոնցից են փոխառեալ նաև արաբ. քրդ. mūm, թրք. mūm, mom «մոմ, մեղրամոմ, կերոն»։-Հիւբշ. 196։
• Նախ Schroder, Thesaur. 46 արար. nm բառից։ ԳԴ պրս. mūm։ ՆՀԲ թրք. մում։ Böttich. Arica 78, 293, Lag. Ur-gesch. 957, Muller SWAW 38, 590 Հիւբշ. KZ 23, 403 պրս. nōm։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Վն. մոմ, Ախց. Խրբ. Կր. Ննխ, Պլ. Ռ. Սչ. մօմ, Ագլ. Ակն. Գոր. Երև. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ Տիգ. Տփ. մում, Սեբ. մէօմ, Սլմ. մուէմ, Զթ. միմ, միւմ, Սվեդ. միմ, Ասլ. մըմ, Նոր բա-ռեր են մոմել, մոմիլ, մոմթափ, մոմիկ, մոմ-շոր, մոմպատ, մոմփայտ։
Momus;
cf. Միմոս.
• ՆՀԲ ւիշում է արաբ. 'amūd «հաստա-տութիւն», matīn «հաստատուն», պրս. umūd, umid «յոյս»։ Տէրվ. Նախալ. 99 սանս. mū, յն. μόω բառերի հետ հնխ. mu «փակել, պնդել» արմատից և կամ հյ. մուծանել, մտանել, մղել, լտ. movere ևն ձևեռի հետ՝ հնխ. mu «մղել» արմա-տից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Schef-telowitz BВ 29 (1905) 24 ս 27, KZ 54 (1927), 252, որ ընդունում է նաև Meillet (նամակ 1 ապր. 1927)։
galoche.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ոտնաման, հողաթափ, եօ-չիկ» Բուզ. 209, Փարպ. Վրք. հց. որից միա-մոյկ Փրպ. արմատը գրուած է նաև մոյգ, մոգ.-նոր գրականում (արևմտեան բար-բառ) ընդունուած էր միայն մոյկ ձևը և նշա-նակում էր «մինչև ծունկը հասնող կօշիկ, ճիզմէ»։-Իսկ ձորձմոյկ տե՛ս ձորձ.
• ՆՀԲ պրս. մուզէ և հյ. մուճան բառև րի հետ. իսկ սանդալ բառի տակ՝ լծ մակոյկ և մագուգ։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 49 թալմ. արաբ. ասոր. և յն. ձևե-րի հետ դնում է muč արմատից։ Հիւբշ KZ 23, 29 պհլ. mok և աֆղան. moca-rah «կօշիկ»։ Հիւնք. մակոյկ բառից։
beauty, floridity, grace, loveliness;
beautiful, florid, lovely, graceful;
զ— տմոյն առնել, զ—ս ի տմունութիւն փոխել, to make beauty fade, to spoil, alter or ruin the beauty of.
• «վայելչութիւն, բարեձևութիւն» Ոսկ. եբր. իը. 558. Պիտ. որից տմոյն «ան-բարեվայելուչ, տխեղծ» Ոսկ. եբր. իը. 558 տմունութիւն «անբարեվայելչութիւն» Պիտ. բարեմոյն «կայտառ, բարեվայելուչ, ուրախ» Առակ. ժէ. 22. չարամոյն «թշուառ, տառապ-եալ» Եփր. թգ. էջ 378. մունաւոր «մարմնի լաւ գոյն և գեղեցկութիւն ունեցող» Ոսկ. կող. էջ 530. հօրամոյն Ա. մակ. ա. 6. Բ. մակ. ժ. 10 (դրուած յն. εύπάτωρ «բարեհայր» բա-ռի դէմ). Ագաթ. հարանցամոյն Կորիւն. (տպ. հարուստ ամացն, որ ըստ Գ. Տ-Մկրտչեան Գոռիա և Շմոն, էջ 19, ուղղելի է հարն-ցամոյն, ինչպէս ունի էջմիածնի Գև. 61r ձե-ռագիրը). երկուսն էլ բուն թպրոմանւում են «հօրը վայել, հօրն արժանի, հօրնմանակ» և ո՛չ «բարեհայր կամ քաջահայր»։
• =Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mou-no-ձևեռ-որ կազմուած է mou-արմատից՝ -nე-մաս-նիկով. արմատը գտնում ենք մի՛ միայն գեր-մանական ընտանիքի մէջ. հմմտ. մհիւս. գերմ. moile), մհոլլ. mooy, հոլլ. mool, ֆրիզ. mōi, բոլորն էլ «զեղեցիկ, սիրուն», ֆրիզ. sik mōien «եղանակը գեղեցկանալ. օդը բացուիլ», որից փոխառեալ շվեդ. moina «քամին նստիլ»։ Ընդհանուր գերմանական նախաձևն է *maula-։
• Բառ. երեմ. էջ 215 մոյն հասկանում է «փափուկ, բողբոջ, զուարթ»։ Canini Et. étym. 46 մոյն կցում է սանս. man՛i «գոյն» բառին, իսկ էջ 226 հյ. այլամոյն ձևից փոխառեալ է դնում արաբ. qala-mūn, յն. χαμαιλέων «քամելէոն» բառե-րը։ Հիւնք. հօրամոյն մեկնում է իբր յն. μητρό-μοιον «հանգոյն մօրն»։ Մոյն բառի առթիւ տե՛ս Մրմրեան, Բիւզ. թ. 922, ուր առաջարկում է բնամոյն «ori. ginal» բառը և որ քննում է Խաչկոնց, Նաղիկ, թ. 1899 հոկտ" 28։ Փորթուդալ փաշա, Եղիշէ 122 լծ. զնդ. vohu manō «բարի ոգին»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 290 կցում է նման-ման արմատին-Վերի մեկնութիւնը տուաւ Petersson. Ar. u. Arm. Stud. I13։
• «մեկնել, մեկնութիւն». անստոյգ բառ, որ երևան է գալիս միայն երազմոյն «Երազներ մեկնող Տիւր դիք» բառի մէջ։
• Էմին, Հայ հեթ. կրօնը, Յոյս 1875, 292 և Ист. Aсохика 269 մոյն դնեւոմ «բնածին հանգամանք», երազմոյն մեկ-նում է «երազ մեկնելու բնածին յատ-
• նութիւն ունեցող»։ Հիւնք. կազմուած է դնում յն. μηνόω «յայտնել, ցուցանել, մեևնել», μηνυμα «ծանօթութիւն, զե-կուցումն» ձևով։ Տաշեան, Ագաթ. էջ 64 մոյն համարելով «բարի», երազմոյն հասկանում է «բարի երազոց մեկնիչ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 290 իբր պրս. երազ+ [arabic word] numūn «երազի ի-մաստը ցոյց տուող»։
mendacity, beggary;
alms;
ի — ելանել, շրջել, to beg, to go begging, to ask charity, to beg alms, to mendicate;
ի — տեսանել, to see any one in a begging state.
• = Պհլ. *mōδ ձևից, որ պահում է միայն նորագիւտ սոգդ. mwδ=mōδ «աղքատի տոռ-ուած ողորմութիւն». ձևի համար հմմտ. βóδ >բոյր, rōδ>արոյր։
• Müller WZKM 5 (1891), 65 պրս. [arabic word] mūya «ողբ ու կոծ», [arabic word] mūīdan «լալ, ողբալ» բառերի նախաձև հպրս. *mauda ձևից, որոնց վրայ աւե-լացնում է WZKM 8, 182 նաև յն. μῦϑος «խօսք, առակ, վէպ ևն»։ Չի՛ ընդունում Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 99։ Հիւնք. յն. μοῖρα, μορία, μόρος, μορίων «մասն, բա-ժին», μοւράω «բաժին առնել» և μεἰρομια «զրկիլ, չքաւորիլ», տճկ. միրաս «ժա-ռանգութիւն» բառերի հետ։ Patrubány ՀԱ 1908, էջ 344 meu «երթալ» արմա-տից. հմմտ. լտ. moveo «շարժիլ», լիթ. máuǰu «թափառիլ», յն. ἀμεῦσαι «գե-րազանցել» ևն։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Gauthiot MSL 19, 128։
• ԳՒՌ.-Ննխ. մուր «մուրալու աստիճանի» հառած առոատ». Շլ. մուր անել «մուրալ». Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Ննխ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. մուրալ, Տիգ. մուրmլ, Ասլ. միւրալ, Զթ. մույօլ, մույոլ, Հճ. մույօլ, Սվեդ. միրիլ.-հմմտ. նաև Ասլ. միւրասգտ, Մկ. մօրօցիկ «մուրացկան, մուրացիկ»։
cf. Միայնակեաց.
• , ի-ա հլ. «միայնակեաց, աբե-սայ» Անան. ժմնկ. 77. Մխ. դտ. էջ 269. Կա-նոն. էջ 116. Վրդն. պտմ. Ղևոնդ, լդ, էջ 141-142, լե. էջ 152. որից մոնոզոնակ «ա-բեղուկ» Շնորհ. առակ. մոնոզոնական Կա-նոն. մոնոզոնութիւն Մխ. դտ. հայկական կերպարանք ստացած՝ մոնազն (իբր թէ ազն բառից կազմուած) Գիրք թղ. 42. Արծր. որից մոնազնութիւն Կանոն.։-Գրուած է մոլոզոն Սմբ. դտ. 89։
• ՀՀԲ համարում է արդէն բառ յն.։ ԳԴ պրս. միւլուզէն, իբր բառ յն.։ Brosset JAs. 1834, 377 վրաց. մոնազոնի։ ՆՀԲ յն-ից։
cf. Մոշենի.
• «մի տեսակ թուփ, tamarix. brya», որից մոշավայրի Երեմ. ժէ. 6, 31. Վրդն. ծն. (գրուած մոշ վայրի Գիրք թղ. 468), մոշի Գաղիան, Բժշ. մոշենի Պտմ. վր. էջ 48, 55, մոշ «պտուղը» Վստկ. 72, 79։
• ԳՒՌ.-Մշ. մօրի «թուփ՝ որից ցախաւել են ռինում», Խրբ. մօշի «մի տեսակ ծառ է», Ագլ. Ղրբ. մօ՛շի «մորենու թուփը». արմատն է մոշ Ագլ. Ղրբ. Ղրդ. Ղք. Շմ. «մորենու պը-տուղը», որից նոր բառեր են՝ մոշուտ, մոշա-հոտ, մոշաքաղի, մոշաթսի, մառամոշ և թե-րևս մոշահաւ։ Նշանակութեան արժանի է Ննխ. մոտայ (վերջաձայն ց-ով) «մի տեսակ խոտ՝ որ անասունները արածում են». բայց այս բառը թաթարական փոխառութիւն պէտք է լինի և կապ չունի մեր մոշայի հետ՝ որ թուփ է (տե՛ս և իմ Քննութ. Նոր-Նախիջևա-նի բարբառի § 49)։
blackberry;
mulberry.
• «մի տեսակ թունաւոր միջատ է. ւռ. tarantula» Ամիրտ. որից մորահար «նոյն միջատից խայթուած» Վստկ. 165. սրա հետ նոյն են մուր «մի տեսակ վնասակար մի-ջատ» (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. 155՝ առանց վկայութեան). մորմ Վրդ. առ. 332։
• «մի տեսակ ընտիր զգեստ», անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ ունի Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 138. Ետուն նմա ևս զանգապանս մար-գարտով և գումարտակ նոյնգունակ շուրջ զպարանոցաւն. ագուցին նմա արջնաթոյր մորս չորիւք. դրօշակօք (հրտր. Շահն. գրում է ստորս)։ Թերևս ուղղելի է սամոյր. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. էջ 24. սա-կայն կայ նաև մօռ, որ տես ֆօռտ բառի տակ։
dressed skin, tanned hide;
leather-bag;
leather table-cover.
• «սանդ, հաւան». իբր միջին հյ. անստոյգ բառ ունի Նորայր, Բառ. ֆր. 830 (mortier բառի տակ)։
• = Թերևս լտ. mortarium «սանդ, հավան». -Աճ.
cf. Մորչ.
• , ո հլ. «դալար գաւա-զան, ոստ, ճիւղ» Դամասկ. Վստկ. 142. Կոստ. երզն. 169. (որ և մորջ Վրդ. առ. 100). «ծառի արմատի կողքից դուրս եկած նոր ծիլ կամ ճիւղ» Սմբ. դատ. 99. «դալար, նոր, կա-նաչ, թարմ» Առաք.։ Գրուած է «մուրճ դա-լար»՝ Մոլութ. 211բ. «Յորժամ գաւազանն է մուրճ, դիւրաւ կրկնի յիւրաքանչիւր կողմն. իսկ յորժամ լինի բիրտ, փութով խորտակի, քան ուղղի».-որից մորճիկ «ոստիկ, ճիւ-կիկ» Քուչ. 47, 55. մորչել «ծլիլ կանաչիլ» Վստկ. 129 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։
• Մառ, Վրդ. առ. I. էջ 20 համարում է վրացերէնից փոխառեալ. իսկ վրացին յաբեթական vrէ արմատից. հմմտ. եբր. [hebrew word] yrq «կանաչ, կանաչութիւն»։ Pe. tersson KZ 47, 280 լտ. marceo «թա-ռամիլ, թուլանալ», լիթ. mirkti «թրը-ջուիլ», կիմր. braen «փխրուն, փտած» բառերի հետ հնխ. meraq-արմատից։ Pokorny 2, 278 ընդունում է այս մեկ-նութիւնը և յիշում է մորճ բառը՝ հնխ, mer-«ջարդել» արմատի տակ։
• ԳՒՌ.-Մորճ Խրբ. «մացառ», մորճիկ Խրբ. «մացառ, նոր բուսած ծառ», Ակն. «զաւակ». մանուկ-մորճուկ Սեբ. «նորահաս՝ մատաղա-տի երիտասարդ».-Կայ նաև. Տփ. նօ՜րչի «դալար, մատղաշ» (օր. Նորչի արիվըդ պի-տի փչանայ էլի. Պէպօ 1876, էջ 43), բայց փոխառեալ է վրացերէնից, Սվեդ. մէրչ «ծա-ռի ծիլ. 2. յատկապէս բևեկնի՝ ծիլը», որից մրչիլ «ծլիլ»։
• ՓՈԽ.-Վրառ. მორჩი մորչի, ნორჩი նորչի «ճիւղ, ընձիւղ, ծիլ», ნამორჩი նամոր-չի «մատղաշ ճիւղերի մնացորդ» (նմանու-թիւնը նշանակած է նախ Brosset JAs. 1834, էջ 369, յետոյ ՆՀԲ)։
bough, branch;
green, fresh, tender.
• , ո հլ. «դալար գաւա-զան, ոստ, ճիւղ» Դամասկ. Վստկ. 142. Կոստ. երզն. 169. (որ և մորջ Վրդ. առ. 100). «ծառի արմատի կողքից դուրս եկած նոր ծիլ կամ ճիւղ» Սմբ. դատ. 99. «դալար, նոր, կա-նաչ, թարմ» Առաք.։ Գրուած է «մուրճ դա-լար»՝ Մոլութ. 211բ. «Յորժամ գաւազանն է մուրճ, դիւրաւ կրկնի յիւրաքանչիւր կողմն. իսկ յորժամ լինի բիրտ, փութով խորտակի, քան ուղղի».-որից մորճիկ «ոստիկ, ճիւ-կիկ» Քուչ. 47, 55. մորչել «ծլիլ կանաչիլ» Վստկ. 129 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։
• Մառ, Վրդ. առ. I. էջ 20 համարում է վրացերէնից փոխառեալ. իսկ վրացին յաբեթական vrէ արմատից. հմմտ. եբր. [hebrew word] yrq «կանաչ, կանաչութիւն»։ Pe. tersson KZ 47, 280 լտ. marceo «թա-ռամիլ, թուլանալ», լիթ. mirkti «թրը-ջուիլ», կիմր. braen «փխրուն, փտած» բառերի հետ հնխ. meraq-արմատից։ Pokorny 2, 278 ընդունում է այս մեկ-նութիւնը և յիշում է մորճ բառը՝ հնխ, mer-«ջարդել» արմատի տակ։
• ԳՒՌ.-Մորճ Խրբ. «մացառ», մորճիկ Խրբ. «մացառ, նոր բուսած ծառ», Ակն. «զաւակ». մանուկ-մորճուկ Սեբ. «նորահաս՝ մատաղա-տի երիտասարդ».-Կայ նաև. Տփ. նօ՜րչի «դալար, մատղաշ» (օր. Նորչի արիվըդ պի-տի փչանայ էլի. Պէպօ 1876, էջ 43), բայց փոխառեալ է վրացերէնից, Սվեդ. մէրչ «ծա-ռի ծիլ. 2. յատկապէս բևեկնի՝ ծիլը», որից մրչիլ «ծլիլ»։
• ՓՈԽ.-Վրառ. მორჩი մորչի, ნორჩი նորչի «ճիւղ, ընձիւղ, ծիլ», ნამორჩი նամոր-չի «մատղաշ ճիւղերի մնացորդ» (նմանու-թիւնը նշանակած է նախ Brosset JAs. 1834, էջ 369, յետոյ ՆՀԲ)։
cf. Մորմոքումն.
• ՆՀԲ լծ. բորբոքել, մարմաջել։-Տէրվ. Altarm. 32 և Նախալ. 99 սանս. marǰ «վիրաւորել, սպառնալ», յն. μαλϰέω «թմրիլ», լտ. marcere «թառամիլ, թու-լանալ, թմրիլ», murcus «մեղկ» բառերի հետ՝ հնխ. mark արմատից։ Հիւնք. մարմառոտ բառից։ Ղափանցեան ЗВO 23, 357 համարելով կրկնուած մոք ար-մատից՝ դնում է =պրս. [syriac word] ūZ, օ [arabic word]
• muža «ցաւ, վիշտ»։ Petersson KZ 47, էջ 291 -ոք մասնիկով կրճատ կրենա-կան մորմ ձևից, որ է հնխ. mor-mor-o, պարզ արմատը mor-. հմմտ. յն. μέρμηρα «հոգս», գոթ. maúrnan, հիսլ. morna. անգսք. murnan, հբգ. mornēn «հոգալ», լատ. memoro «յիշել», զնդ. mimara-սնս. smarati «յիշել»։ Pokorny 2, 686 ընդունում և յիշում է հնխ. smer-«յի-շել, հոգս անել, հոգս քաշել» արմատի տակ։
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս. անդ։
juice, extract, any liquid expressed, squeezed or obtained from fruits.
• «քամուք, քամուած մզուած հիւթ». արմատ առանձին անգործածական (ՆՀԲ-ի մէջ բերած օրինակները այս բառի մասին՝ պատկանում են նախորդ մուզ «մարխօշ» ռառին). սրանից են մզել «քամել» ՍԳր. Ա-գաթ. Եփր. դտ. 336. Եղիշ. մզիլ Եփր. հա-մաբ. 18. մզումն Շնորհ. թղթ. հմմտ. նաև խազմուզ (ո հլ.) Կոչ. Ոսկ. գծ.։
• Տէրվ. Altarm. 59 լիթ. milž-ti, հսլ. млъзю, мльсти, յն. ἀμέλγειν, գերմ. melken ևն։ Bugge KZ 32, 18 յն. μυ-ζάω «ծծել, ճզմել, ճմլել», որ Fick BВ 1, 63 դնում է *μυδǰάω ձևից. թերևս ւն. μυζαω լինի <*μυσδάω, ցեղակից μα-ός, ռոր. μασδός բառերին։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1902, 77 մ մասնիկով հոյց ռառեո։ Karst, Յուշարձան 421 թրր. yoz (իմա՛ öz), yaš, is, əz «խոնաւ, թաց», yüz-mek «լողալ»։ Patrubány IF 14, 56 սանս. mudgaras «մուրճ», հա-mūžditi «թուլացնել», ռուս. možžiti «ճեղքել» ևն։ Scheftelowitz KZ 54 (1927), 240 հսլ. muža «ճահիճ», ռուս. mozglavyj «խոնաւ», հբգ. murga «գետ», սլ. mužçti «կաթկթիլ», ռուս ιιmuzitisia «կեղտոտուիլ» ձևերի հետ։ Թերևս պատահական նմանութիւն ունի ասուր. «մզել, քամել (գինի ևն)», (Muss-Arnolt, Ass. Handwb 517ա)։
cf. Մութն.
• , ռ, ի հլ. կամ ՄՈՒԹՆ, ն հլ. (մթան. ի մթան) «մութ, խաւար» Եւս. պտմ. Կոչ. «մթութիւն» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Սեբեր. որից մթագին Կիւրղ. ծն. մթագոյն Եփր. ծն. Ոսկ. մտԱ. մթազգած Ոսկ. մ. գ. 4. մթանալ Գ. թագ. ժը. 45. Եզն. մթապատ Վեցօր. մթա-ցուցանել Ամովս. է. 8. Սիր. իե. 24, Եւս. պտմ. Եզն. Կիւրղ. ծն. և թգ. մթին ՍԳր. Սե-բեր. Բուզ. մթնանալ Եւագր. Ոսկ. յհ. ա. 42. խորամթին Մագ. խաւարամութ Թէոդ. խչ. մթինակ Շիր. -ար մասնիկով՝ մթար «սևա-զած, մութ գոյնով» Սեբեր. 116 «աչքի ճիպռ» Եզն. էջ 6. մթարութիւն «մթութիւն. խաւար» Պիտ. «լուսնի վրայ սև նիշ, բալ» Վեցօր. 115. «իմաստի մթութիւն» Կիւրղ. ծն. մթարագոյն «մթագոյն» Ոսկ. պօղ. Ա. 782. նխալ գրչութեամբ էլ մթեր Աթան. 1899, էջ 240 (երկիցս). Ճառընտ. Յճխ. Մանդ. (Բաբ-գէն վրդ. ՀԱ 1907, 312 ընդհակառակը մթար ուղղում է մթեր, իբր «աղտ մթերեալ», որ շատ սխալ է և միայն «ճիպռ» իմաստը ի նեատի առած է։ Վարդանեան ՀԱ 1928, 533-5 նոյն մթարը (Եզն.) ուղղում է մռաղ-քըն, ինչպէս ունի Զմիւռնիոյ տպագիրը)։ Նոր բառեր են մթնշաղ, մթնոլորտ, մթնոլորտա-յին ևն։
• ԳԴ պրս. մաղ, մէղ, միյղ (որ սակայն համապատասխանում է մէգ բառին)։ Klaproth, Asia pol. 100 անգլ. muddy «ցեխոտ», Mémoires 1, 432 սանս. ta ma, հսլ. temno, լտ. tenebrae «խաւար» սանս. mudira «ամպ»։ ՆՀԲ (մթարու-թիւն բառի տակ) պրս. tārī «խաւար»։ Justi, Zendsp. 234 զնդ. mūϑra «ան-մարրութիւն», սանս. mūtra «մէց»։ Կոս-տանեանց, Հայ հեթ. կր. սանս. mu «լաղթել, կապել» արմատի muta «յաղ-թեալ, շղթայեալ» դերբայից։ Canini, Et. é́tym. 10 սանս. tāma, իսլ. dimmr «մութ»։ Տէրվ. Նախալ. 83 սանս. tam «թմրիլ», tamra «մութ», զնդ. temanh «մութ», պրս. [arabic word] tum «մութ, մթարք», լիթ. tamsá «մութ» ևն ձևերի հետ՝ իբր շրջեալ *թում ձևից։ Հիւնք. հանում է մուտք «արևմուտք» բառից։ Bugge KZ 32, 20 կցում է հիռլ. mothar «մութ» բառին։ Նոյնը կրկնում են Strachan BВ 20 (1894), 22 և Scheftelowitz BВ 29 (1905), 23։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 արաբ. [arabic word] mavt «մահ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. mud «մթնել», mut «մութ», mi «շուաք». Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 275 մուղտ հոմանիշից։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] ︎ umōtā «մութ»։
• Pokorny 2, 250 ընդունելով Bugge-ի մեկնութիւնը, մութ դնում է հնխ. meū-«խոնաւ, կեղտոտ» արմատի աճած meut-ձևից. մերժում է յն. μύειν «փակ-ուիլ», μυστήρων «գաղտնիք», լտ. mutu-«համր» բառերի համեմատութիւնը։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մրղ. Մկ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեռ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. մութ, Տփ. մութ, մութը, Ոզմ. մօւթ. Ասլ. միւթ, միւ*, Ալշ. Մշ. մուտ, Սվեդ. մէօթ, Զթ. մունթ, Շմ. մը՛թնը, Ագլ. մօթ. այս բո-լորը ծագում են մութ բառից. իսկ Գոր. Ղրբ. մթէն, Ագլ. մթայն՝ ծագում են մթին բառից և նշանակում են թէ՛ «մութ» և թէ՛ «մթին» (գոյական և ածական).-Ագլ. մթան «երե-կոյ»։ Նոր բառեր են մթնագիշեր, մթնադէմ, մթնաժեռ, մթնախաղ, մթնակալել, մթնակեր, մթնակոխ, մթնաւուն, մթնդալ, մութկեկ, մթնշող, մթնել, մթնթաթախ, մթնտուն ևն։
cf. Ծուխ;
temper;
proof, trial;
tempered;
steeled;
red hot, fiery, burning.
• , ո հլ. «ծուխ» Փիլ. լին. 53. Սեբ. 109. Միխ. աս. 239. Ուռհ. որից մխախառն Եւս. պտմ. Յհ. կթ. Ուխտ. Ա. 88. թանձրա-մուխ Անան. եկեղ. մխռեցուցանել «մուխ տալ» Վստկ. 192. շատ գործածական է ար-դի լեզուի մէջ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smuqh-«ծխել, ծուխ» արմատից. ցեղակիցներից հմմտ. յն. σμნχω «քիչ և անբոց կրակով եփել կամ այ-րել, սպառել», հիռլ. müch «ծուխ», կիմր. mwg «ծուխ», կորն. mōk «ծուխ», բըրտ. mоug, mog «կրակ», moged «ծուխ», անգլսք. smooian, sméocan «ծխել», smoca «ծուխ», smiec «ծուխ, շոգի», անգլ. smoke «ծուխ, ծխել, մխալ», մբգ. smouch «ծուխ, շոգի». հհոլլ. smuucken «ծխել», գերմ. schmauch «թանձր ծուխ», schmauchen «ծխել», հոլլ. smoken «ծխել», smook «ծուխ», մ. հիւս. գերմ. smōken «ծխել, ծխով խեղդել, հեղ-ձամահ անել», լիթ. smáugiu, smáugti «խեղդել» և թերևս ռուս. cмуглыи «թուխ, սևորակ» =ուկր. smuhtyj (իբր «ծխագոյն»)։ Սրանց մէջ արմատը երևում է smeuqh-, šmeug-, smeugh-ձևերով. յատկապէս հմմտ. յն. σμδχω ձևի կտր. ἐομόγnν. որ ցոյց է տա-լիս γ-g ձայնը (Pokorny 2, 688, Boisacq 886, Kluge 429). տե՛ս նաև մուրկ։
• ՀՀԲ մխիլ բայից, որովհետև մուխը «մխի յաչս»։ ՆՀԲ նոյն ընդ ծուխ։ Ուղիղ մեկնութիւնը մտածել է նախ Lag. Ur-gesch. 805, որ բառը համեմատում է անգսք. smyc և անգլ. smoke «ծխել» ձևերի հետ. սակայն ինքը Arm. Stud. § 1524 մերժում է։ Վերի ձևով մեկնե-զին Bugge., Btrg. 18, KZ 32, 20 և յե-տոյ Meillet MSL 8, 294։ Հիւբշ. 475 ւիշում է այս մեկնութիւնը, բայց անա-պահով է համարում։ Հիւնք. մէգ բառից. Patrubány SA 1, 214 սանս. mukha «բերան» կամ muk «թողնել, արձակել» ձևերի հետ է միացնում։ Karst, Յուշար-ձան 424 թաթար. bug, buh, mug «ծուխ շոգի» բառերի հետ։ Պատահական նո-մանութիւն ունին թուշ. moxk «փոշի», արևել. թրք. [arabic word] mսγ «շոգի. արտա-շնչութիւն», որ է թրք. [arabic word] buγu «շոգի»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. մուխ, Ոզմ. մուխ, Ասլ. միւխ, Սվեդ. մէօխ, Բ. մխէլ, «կոխել, խո-թել»։ Նոր բառեր են անմուխ, մխալ, մխածը-լուլ, մխակոլոլ, մխանք, մխաշապիկ, մըխ-մխալ, մխմխոտիլ, մխնոց, մխոտ, մխոտել, մխոտիլ, մխրիլ, մխրկտալ, մխրտալ, մխրցը-նել, մուխքաշ ևն։
tamed, tractable;
երիվար —, broken in or trained horse.
• «քշել, վարել, առաջ տանիլ, հրե-լը». այս արմատից են մղել «քշել, վարել, հրել» Թուոց լե. 20, 22. Սեբեր. Ոսկ. եբր. և մ. գ. 16. «պատերազմ վարել» ՍԳր. «ան-վարժ կենդանին կրթել, գործի քշել» Մեկն. ծն. մղիլ «նետուիլ» Կիր. 135 (մղիլ ի վախից «գահավիժուիլ»), մղօն «մղումն», որից մղօն տալ «հրել» Զենոբ 47. մուղ «գործի մէջ մը-տած, վարժ (անասուն)» Ոսկ. ես. ընդդիմա-մղել ԱԲ. ճակատամուղ Բուզ. մէզմուղ Բժշ, ջրմուղ ՍԳր. (շատ անմիտ սխալ է ջրմուղի՝ որ սկսել է գործածուել այժմ Երևանում, իբր թէ ուղի «ճանապարհ» բառից լինէր կազ-մուած), տրմուղ «անվարժ՝ չլծուած (անա-սուն)» Երեմ. լա. 18. Ոսկ. մ. ա. 6 և եբր. լա. Եւս. պտմ. Սեբեր. (կազմուած տր<տուր բացասական մասնիկով), որ և անմուղ Ոսկ. մտթ. և յհ. հակառակն է քաջամուղ «վարժ (ձի)» Աթան. էջ 607. հայկական կրկնու-թեամբ՝ տրմուղ կրմուղ Կոչ.։
• ՆՀԲ մղել «մխելով վարել ի բաց կամ ի մի կողմն», մուղ՝ լծ. լտ. mulus «ջո-րի»։ Lag. Urgesch. 218 լտ. molere «աղալ»։ Տէրվ. տե՛ս մոյծ։ Canini, Et, é́tym. էջ 157 մղել՝ կազմուած մեկնել բառի հակադրութեամբ և հյ. մածնուլ = պրս. makhidan «կցել, միանալ» բա-ռից։ Bugge, Etr. u. Arm. 71 ընդունում է երկու տարբեր բառ. մղել «վարել» և մղել «կակղացնել, վարժեցնել», մուղ «վարժ». առաջինի հետ է կցում ետր. mulu «նուէր», լտ. moveo «շարժել», լիթ. máuǰu և սանս. mīv «վարել». իսկ երկրորդի հետ յն. ἀμαλός «կակուղ, թոյլ»։ Հիւնք. մխել բայից։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի յն. μῶλος «դժուար աշխատանք, ջանք, կռիւ» (Boisaq 654)։
• ԳՒՌ.-Այս բառը շրջմամբ ունինք Պրտ. ղմէլ ձևով։ Նոյն արմատից են մղան, մղա-նել, մղան մղան անել, մղանածակ։ Նոյն արմատի *մուլ ձևն է ներկայացնում մլել «հրել, մղել, վանել, վարել» Բլ. Խլ. Մկ. Մշ. Նբ. Սլմ. Վն. որի սաստկականներն են՝ զա-նազան մասնիկներով՝ մլշկել Մրղ. Սլմ. Վն. մլշտել Ապ., մլուիլ Դվ., մլսկվել Բլ. «բազ մութեան մէջ սողոսկելով մտնել»։
• Այս բառը երևան հանեց նախ Աճառ. Հայ. նոր բառեր մնաց. գրոց մէջ, էջ 24։ Մեր հատուածի դէմ եբրայականն ու Եօթանասնից թարգմանութիւնն ունին «Եւ բերէին նոցա ուզտուք և իշովք և ջորւովք և եզամբք». որից թւում է թէ մուղ պիտի նշանակէր «եզ». բայց ես աւելի լաւ եմ համարած առնել «գրաստ կամ ձի» նշանակութեամբ։ Որովհետև հատուածում ջորին արդէն յիշուած է, ուստի կարծել եմ որ մուղ չի կարող լի-
• նել «ջորի»։ Բայց Գ. Տ. Մկրտչեանը (անձնական) դիտել տուեց, որ պէտք է զանազանել երկու տեսակ ջորի. մին՝ արու էշի և էգ ձիու խառնուրդից յառա-ջացածը և երկրորդը՝ արու ձիու և էգ էշի խառնուրդից յառաջացածը. հայե-րէնում կարող էին սրանք զանազանուած լինել՝ առաջինը ջորի և երկրորդը մուղ բառով, թէև այսպիսի նուրբ զանազա-նութիւն ուրիշ լեզուի մէջ գոյութիւն չու-նի։ Այսպէսով մուղ դառնում էր «ջորի» և կապւում յայտնապէս լտ. mula հո-մանիշի հետ։ Պարսկաստան եղած ժա-մանակս ստուգեցի սակայն, որ ջորին միայն էգ ձիուց է ծնւում և էգ էշից ջո-րի չի յառաջանում։ Նոյնը ցոյց է տա-լիս նաև Առաք. լծ. սահմ. 276. «Կիս-էշն ջորին է և նա յիշոյ լինի և ոչ ձիոյ. այսինքն զի հարկ է որ էշն ի ձին վազէ և ի կով. և ոչ ձին յէշն վազէ կամ ի կով. և թէ ձին վազէ՝ ոչ ինչ ծնանի, այլ յիշոյ լինի»։ Այսպէսով Տէր-Մկրտչեանի ենթադրութիւնը չստուգուեցաւ։ Սակայն ստոյգ չէ նաև իմ տուած «գրաստ, ձի» նշանակութիւնը և բառը պէտք է հաս-կանալ «էգ էշ», ինչպէս ցոյց է տալիս ասորին։ Եւ շատ հաւանական է՝ որ հայ թարգմանութեան իբր բնագիր ծառայող օրինակումն էլ նոյն ասորի բառն էր գործածուած։ Կարելի չէ հյ. մուղ կցել լտ. mūlus «ջորի» բառին իբրև հնդևրո-պական ցեղակից, որովհետև հնխ. ձևն է mug'h-, որի վրայ աւելանալով -so, -slo, -sko մասնիկները, ստացուել են վենետ. musso «էշ», յն. փոկ. μυχλός «ցիռ», ալբ. mušk «ջորի», լտ. mulus «ջորի», նուազականը muscellus, muš-cella և լատինականից էլ ֆրանս. mu le, mulet, գերմ. Maul-esel և Maul-tier «ջորի», մբգ. mնl, հբգ. mül, հոլլ. muī', անգսք. mül, հիռլ. mül, անգլ. mule, ռուս. мулъ «ջորի» ևն (Pokorny 2, 311, Boisacq 653, Walde 501, Kluge 323) Հայերէնի մէջ բառը բնիկ լինելու դէպ-քում պիտի ունենայինք *մուծ կամ մուղձ։
cf. Մղուտ.
• ԳԴ պրս. մաղ, մէղ, միյղ ձևից (որ է հյ. մէգ)։ ՆՀԲ լծ. հյ. աղտ, մղեղուտ, թրք. bulut «ամպ»։ Scheftelovitz BВ 29, 17 յն. μόρφνος «մթագոյն», գոթ. maurgins «առաւօտ, վաղը» բառերի հետ հնխ. morghyo-ձևից է դնում մուղջ։ Նմանապես Փառնակ, Անահիտ. 1906, 233 մուղջ ձևից է դնում ալբան. mourk «մութ, սև» (իբր փոխառեալ)։ Pokorny 2, 274 և 275 մերժելով Schei-telowitz-ի մեկնութիւնը ղ-ի անհամա-ձայնութեան պատճառաւ, մուղօ դնում է հնխ. mel-«սև» արմատից։ Սրանք ըն-դունում են առանձին արմատ մուղջ՝ որ գտնում ենք միայն աղջամուղջ բառի մէջ, որ աղջ բառի կրկնականն է մ յա-ւելուածով (այսպէս է ընդունում նաև Meillet MSL 18, 253)։ Պատահական նմանութիւն ունի ըստ այսմ լագ. lumi «գիշերանալ», որից dogilumju «գիշեր երաւ»։
shoes;
slippers;
cf. Կօշիկ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կօշիկ, կանացի կօշիկ» Երզն. քեր. Տաթև. հարց. 388. Վրք. հց. ա. 628. ուրիշ վկայութիւն չկայ. արդի «ռաևանում (արևմտեան բարբառ) նշանակում է «տա-փակ, առանց կրունկի, յետևը բաց, կարճ երեսով ոտնաման, փապուճ», որից մուճա-կակար, մուճակագործ ևն։
• -Պհլ. mōčak հոմանիշից. սրա հետ նոյն են բելուճ. mozaγ, mozag «մուճակ, կօշիև. երկար կօշիկ, տափատ», աֆղան. moza «գուլպայ, սռնապան, մոյկ», պազ. mōza «կօշիկ, գուլպայ», պրս. օ [arabic word] mōza «կըրկ-նակօշիկ, փապուճ»։ Բոլորի արմատն է muč, որ տես պատմուճան բառի տակ (Horn § 994)։ Իսկ կովկասեան լեզուներից կայ-մաչիկ, կար. դիդ. մաչի, չեչէն. ինգուշ. մաչէ «կոշիկ» բառերը կա՛մ իրանեան փոխառու-թիւն են և կամ պատահական նմանութիւն ունին։ --Հիւբշ. 196։
• Նախ ԳԴ պրս. մուզէ ձևի հետ։ ՆՀԲ պրս. մուզէ, իբր մոյկ բառից։ Պրս. ձևին են կցում նաև Müller SWAW 42, 255 Lag. Btrg. bktr. Lex. 49, Հիւբշ. KZ 23, 29 ևն։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից ենթադրուած յն. μουζά-ϰιον «մուճակ» բառի մասին տե՛ս լմուշկ։
mummy;
մոմազօծ կտաւ —ի, cerement, cere-cloth.
• «եգիպտական զմռսեալ դի». ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ. գոր-ծածական է նոր գրականում։
flesh-worm;
gnat, midge.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև սեռ. -ի) «մանր մժեխ, մարմնի եռք, քոս» ՍԳր. Եզն. Եղիշ. դտ. 196. Նար. 176. որից մնակ «մանը մժղուկ» ՀՀԲ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. musno-ձևից, սրա հետ հմմտ. յն. μυϊα, լտ. musca (>ֆրանս. mouche, իտալ. mosca, սպան. mosca), լիթ. musê, լեթթ. müsa, mūscha, հին պրուս. mu-So, հսլ. mucha, ռուս. և ուկր. муxa, բուլգ mucha, չեխ. moucha, սերբ. muha «ճանճ», ռռւս. ուռ. мIIIмIIа. мощка «ճանճիկ, մուն»։ լեհ. mszуca «ծառի ոջիլ», հսլ. müšica «մո-ծակ», հիսլ. mу, անգսք. mуcg, հսաոս muggia, անգլ. midge, հբգ. mucca «ճան-ճիկ», գերմ. Mücke, հոլլ. mug, շվէդ. mуgg. mugga, շվեդ. գւռ. mausa, ալբան. mīze «մոծակ» (-ze նուազական մասնիկով)։ Այս բոլորի արմատը դրւում է հնխ. mu-, mus-բնաձայնը. հայերէնը աճած է -no-մասնի. կով, և Ernout-Meillet 618 հայերէնի նա-խաձևը դնում է muno-կամ musno (Pokor-ny 2, 311, Walde 503, Trautmann 191, Boi-sacq 649, Kluge 338)։-Հիւբշ. 476։
• Տէրվիշեանից։ Muller WZKM 1892, հտ. հ. էջ 267 չեխ. muñka «մի տեսակ ոջիլ», որ մուն ձևի նուազականն է հա-մարում։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Bug-ge KZ 32, 20։ Հիւնք. ման «մանանայ» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. მუმლი մումլի «ճանճիկ, լու» Սղ. ճդ. 31։
• ԳՒՌ.-Երև. մուն «մանր ոջիլ», Գոր. Ղրբ. մուն «մանր ոջիլ. 2. սերմից նոր դուրս եկած որդ շերամի», Զթ. մը՛ն «ոջիլի ձագ», Մկ. Տփ. մուն «մի տեսակ մանր ճանճ», Ալշ. մուն «մանր միջատ», Ջղ. մնուն «մանր ոջիլ»։ Նոր բառեր են մունիկ «ձիու ճանճ», մնիկ Ախց. Կր. Պլ. «մանր անիծ, նոր ճա-թած ոջիլ», մնիճ «մի տեսակ բազմոտանի ոջիլ», մնաքուն Ղրբ. «շերամի առաջին քու-նը», մնեղ Պլ. «մանր ոջիլ»։
public crier, herald.
• «մի բան բարձրաձայն յայ-տարարող, ջառչի» Միխ. աս. էջ 261. Յկ. կր. 58. Փոնց. 7. Զքր. սարկ. Ա. 41, Բ. 5 (գըր-ուած մունէտիկ Տաթև. ձմ. հա. մոնէտիկ Զքր. սարկ. Ա. 23). ունի միայն ՀՀԲ. գործա-ծական է արևմտեան գրականում. սրանից է մունետկել «աճուրդի դնել, յայտարարել» Անսիզք 75, 79. Սմբ. դատ. 20. -առմատա-կան մունէտ ձևով ունի շատ անգամ Դրնղ. 112, 275, 326 ևն։
musk;
— երէ, moschifer.
• , ո հլ. «անուշահոտ կենդանական մի նիւթ. 2. հնդկական մկնանման մի անա-սուն՝ որից մուշկն է պատրաստւում. 3. որևի-ցէ անուշահոտ նիւթ» Խոր. աշխ. Պտմ. վր. Բրս. մրկ. 385. Գնձ. որից մշկահամ Վստկ. մշկապորտ Խոր. պտմ. հռիփս. մուշկերէ Խոր. աշխ. 615 մշկալից ԱԲ. հրամուշկ Խոր. աշխ. էջ 614. արդի գրականում՝ մշկահոտ-մշկաբոյր, մշկընկոյզ։
• = Պհլ. mušk, որ և mešk «մուշկ», պրս. [arabic word] mušk, mišk. բուն նշանակում է «մկնիկ» և ծագում է mūš «մուկ» բառից Իրանեան բառը փոխառութեամբ անցած է նաև ուրիշ շատ լեզուների. այսպէս՝ ա-րաբ. misk, քրդ. misk, məšk, թրք. misk, յն. μόσχος, լտ. muscus, moschus, գերմ. almisque, պորտ. almiscar, իտալ. musco, muschio, վրաց. მუმკი մուշկի ևն։-Հիւբշ. 196։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև ՆՀԲ, Windisch. 23 (կցում է լտ. mo-schus բառին), Böttich. Rudim. 45, 151 ևն։
fisticuff.
• = Պրս. պհլ. քրդ. mušt «բռունցք», որից թրք. mušta «բռունցք»։-Աճ.
• . անստոյգ բառ, որ նախդիրների ցանկի մէջ յիշում են Թր. քեր. 30 և Համամ. քեր. 267։ «Մուշտ. մուշտակեալ ասի մուշտ կամ հաւել ի հոյլս կամաւ ի ջոկս աւանաց (ըստ ՆՀԲ անասնոց)»։
• ՆՀԲ համարում է «որպէս ռմկ. մուշ-տա զարնել, մշտել». սա նախորդ բառն է, բայց տեղին անյարմար է գալիս։
pelisse, fur;
(ըզգեստ) furred gown or robe;
վաճառականութիւն —ի, fur-trade;
պատել —աւ, to fur.
• , ի-ա հլ. «անասունների վրա-յի բրդոտ մորթը» Շնորհ. առակ. Նոր վկ, էջ 528 (ի մուշտակաց). «այսպիսի մորթով պատրաստուած ձմեռային վերարկու» Հայել. 159. Չօր. սարկ. Ա. 16. վերջին իմաստով գործածական է նոր գրականում, ուր ունինք