imprisoned in a fortress.
Արգելեալ կամ արգելմամբ ի բերդի.
Ի բերդարգել պաշարմանն. (Բուզ. ՟Ե. 3։)
fortresses, castles;
garrison.
ամրոցք. բերդեր.
Զբերդեան ամրոցացն հայոց ի բաց կալան. (Փարպ.։)
Եւ որպէս Բերդակալք, բերդապահք.
Տային հրաման ի բերդեանն, զի նեղեսցեն զնոսա։ Զազատ կանանին անդէն ի բերդեանն բաշխէր. (Բուզ. ՟Դ. 58. եւ 59։)
to carry, to bring, to bear;
to produce;
to conduct, to lead back, to drag along;
to provoke;
to refer;
to render;
to suffer, to support;
— զնմանութիւն, to imitate;
to resemble, to be like;
յինքեանս — զկեղծիս, to feign, to dissimulate, to pretend;
— ընդ միոյ երեսուն, to give thirty for one;
— զվճիռ, to give sentence;
— զլռութիւն, to be silent, to hold ones tongue;
ոչ բերէ ատել կարդ բանիս, the order of mine discourse does not permit me to say;
— ատելութիւն ընդ ումեք, to hate, to dislike some one;
նախանձ — ընդ ումեք, to envy some one;
— սրամտութիւն ընդ ումեք, to be angry with some one;
to be offended;
ի գործ —, to make use of;
խորհուրդ — ընդ ումեք, to consult, to take counsel with some one;
ոգի —, to strengthen one's self, to become strong;
ոչ — զփառս ուրուք, to envy the glory of some one;
ի համար, ի հաշիւ, to count, to enumerate, cf. Համարեմ, cf. Հաշուեմ;
տալ —, to cause to be conveyed, to despatch;
ի միտս, ի յուշ —, to remember;
օտարացուցիչս իմն բերես ի լսելիս մեր, you tell us strange things.
Գոյն բերել (յինքեան). (Պորփ.։)
φέρω, ἅγω, ἥνεγκα կամ ἥγαγον fero, tuli;
porto եւ այլն. Ածել անտի այսր. մատուցանել. մերձեցուցանել. բառնալ եւ կրել ի հեռուստ մօտ առ մեզ.
Բերէ՛ք առիս այսր։ Բերէ՛ք այսր զայն։ Բե՛ր ինձ որս։ Բե՛ր մատո՛ ինձ։ Բերէ՛ք ինձ գահեկան մի։ Բերէ՛ք տաճարապետիդ։ Եբեր ինչ ոք դմա։ Բերէին նուէրս տեառն։ Եբեր զայն առ լիա մայր իւր։ Բերին առ նա զամենայն հիւանդս։ Բերին առ յեսու։ Բերին առաջի նորա։ Եբեր զնա յԵրուսաղէմ։ Եբեր պապարագս ի տուն տեառն։ Նաւն բերէր ոսկի ի սովփերայ։ Ուտել զցորեանն, զոր բերին յերկրէն եգիպտացւոց։ Բերէին մահճօք զայր մի։ Եդին ի վերայ նորա զխաչն՝ բերել զկնի Յիսուսի։ Ոչ բերաք ինչ յաշխարհս, եւ ոչ տանել ինչ կարասցուք.եւ այլն։
որպէս Ունել. կրել. բառնալ. ստանձնել. յինքեան ցուցանել, երեւեցուցանել. յայտ առնել. հանդիսացուցանել.
Սրտմտութիւն դառնութեան չարաչար գազանապէս վարեալ բերէր. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 25։)
Սէր օգտի ընկերացն բերելով։ Զտեսիլս կերպարանացն բերիցեն։ Զբարս յինքեան բերէ. (Ագաթ.։)
Փոյթ ի մեզ բերցուք. (Յճխ. ՟Բ։)
Ի վերայ մեր եւ ի մեզ բերելով զգլուխն։ Զբեռինսն չարագոյնս եւ բազմապատիկս քան զնոյնս ընդ մզ բերեմք. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Բերելով զանբերելի ցաւսն՝ համբերից ասէր. (Արշ.։)
Որք ի մարմին զանմարմնականացն բերելով արութիւն հաւատոյ։ Զանուանակրութիւնն յինքեան բերեալ, եւ զհանդէս մարտին. (Շար.։)
Զվերին զօրացն բերէր յանձին զքաղաքավարութիւն։ Բերէ յինքեան զօրինակ լիութեան երկրին եգիպտացւոց։ Զօրինակ բերէ զթանձրամած սգոյն. (Փարպ.։)
Զվերնոյն բերէ զնմանութիւն։ Բերել զնմանութիւն երկնային հրեշտակացն. (Եղիշ. ՟Ա։ Ժմ.։)
Զջրոյ դոյն՝ զրահազգեստացն բերէր տեսութիւն. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Զի՞նչ խորհուրդ բերէ քարոզն, եւ քահանայական աղօթքն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Յինքեանս բերցեն զկեղծիս։ Զբարուցն յինքեան բերելով մտերմութիւն. (Պիտ.։)
Որ զայսպիսի զօրութիւն յինքեան բերէ. (Շ. բարձր.)
Իսկ դու զամենայն բերելով՝ զարիւն եւ զհուր եւ զլոյս։ Բերէ գագաթն (Գողգոթայ) զբարձրութիւն սորա (խաչին). (Անյաղթ բարձր.։)
Զբերօղն ի կշիռ ձեռին զերկիր եւ զերկին՝ տարար յարգանդի։ Բերողաց բազկաց։ Բերօղ համայնից, եւ դու ինքն ի բնաւս. (Նար.։)
Նախանձ բերել (յինքեան). (Թուոց. ՟Ե. 14։ Խոր. ՟Բ. 48. 50։ Նար. երգ.։ Պիտ.։)
Ոչ ընդ ումեք բերելով սրտմտութիւն. (Պիտ։)
Ատելութիւն բերել. (Փարպ.։)
Տրտմութիւն բերէ յինքեան. (Պիտ.։)
Ոչ միայն ծերն՝ երկրորդ անգամ մանկական բարս բերիցէ թերեւս, այլ եւ արբեալն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
որպէս Բերս ընծայել. պտղաբերել. բուսուցանել. արտադրել. տալ. պատճառել. առթել օգուտ ինչ կամ վնաս. առնել. կր. Լինել.
Պտուղ բերել. (Յհ. ՟Ժ՟Ե. 1. 8։)
Բերէր ընդ միոյ երեսուն. (Մրկ. ՟Դ. 8։)
Մնասցի, զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ. (Ես. ՟Ե. 2։)
Ի հրապարակս համարձակութիւն բերէ. (Առակ. ՟Ա. 20։)
Օտարացուցիչս իմն բերես ի լսելիս մեր. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 20։)
Զձեր օգուտն եկեալ բերեալ ձեզ. (Ագաթ.։)
Զայս (բարիս) եբեր մերոյ աշխարհիս։ Խաղաղութեան եւ շինութեան բերօղ. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Եւ ոչ օգուտ բերէ։ Բերեն ախտաւորութիւնս։ Ո՛չ պարսաւանս բերէ, այլ գովութիւն. (Պիտ.։)
Ո՞րքան օգտից եւ շնորհաց առ ի յԱստուծոյ նոցա բերօղք են. (Խոսր.։)
Ոչ բերես վճիռ կորստեան, այլ կտակ ազատութեան. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Ոչ եբեր քեզ ծերութիւնն հանճար. (Մաշկ.։)
Շինութիւն բերիւր։ Զի՞նչ օգուտ յայնմանէ որդւոց բերցի. (Յհ. կթ.։)
Որ ինչ առ մեզ բերին առ ի քէն հոսմունք քաղցրութեան. (Նար.։)
որպէս Համբերել. հանդուրժել. տանել. տոկալ. քաշել, դիմանալ.
Բերել զմահս դժնդակս, կամ զաղէտս, կամ համբերութեամբ զխրատ. կամ զահաւոր տեսիլ. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 68։ Ղեւոնդ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։ Նար. ՟Դ. ՟Հ՟Թ։)
Ոչ կարացեալ բերել զլռութիւն՝ աղաղակեաց. (Իգն.։)
Ոչ կարէին բերել ի լսելիս զբարբառն ահաւոր։ Զքր. (կթ.։)
Ոչ հանդուրժելով բերել զփառացն որքանութիւնն։ Լմբ. (սղ.։)
Ոչ բերէ ասել կարգ բանիս. այսինքն չտանի, կամ չթողու. (Խոր. ՟Ա. 6։)
որպէս Վարել. ձգել. ստիպել.
Կարգ բանիս բերէ ինձ՝ խառնել ընդ ձայն աւետեացս բողոք գուժիս. (Նար. ՟Լ՟Ը։)
Զիս բերէ դեգերիլ ի ներբողումն։ Ի հարկէ սովոյն բերեալք. (Յհ. կթ.։)
այլեւայլ ոճով ըստ յարակից բառից.
Զճշմարիտ կերպարանս բերեալ ի սրբոյ կուսէն. այսինքն զգեցեալ (ըստյն. ոճոյ). (Ագաթ.։)
Սակաւ մի բերեալ ոգի (այսինքն առեալ՝) բացաք զաչս. (Փարպ.։)
Ոչ դանդաչեալ մտօք խօսիցիմք, այլ՝ իմացուածովք զբանն բերիցեմք. այսինքն արտաբերիցեմք. (Խոսր.։)
Խորհուրդ ընդ իս բերելով. այսինքն խորհրդակցելով. (Խոր. ՟Բ. 23։)
Զթաղելոց նոցա զհաշիւ եւ ի միտս անգամ ո՞ բերէր. այսինքն յիշէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
ԲԵՐԵԼ Ի ՀԱՄԱՐ կամ ԶՀԱՄԱՐ. Համարել. հաշուել.
Զարգասիսն ի համար ոչ բերէին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 4։)
Զի՞նչ բերիցեմք ի համար զմեր նեղութիւն. (Ագաթ.։)
Զմերոյս ո՞վ բերէ զհամար։ Զայրեցելոցն ո՞վ բերիցէ զհամար. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի ԳՈՐԾ ԲԵՐԵԼ. Վարել. ի կիր արկանել. կատարել.
Զհրամայեալն ի գործ բերել։ Մինչեւ ի վախճան զհրամայեալսն ի գործ բերել. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Ի ՅՈՒՇ ԲԵՐԵԼ. Ի դէմս բերել. Ի մէջ բերել. Ի ներքս բերել. Ի դուրս բերել. Արտաքս բերել. Ի վեր բերել. Ի վերայ բերել. Յառաջ բերել. եւ այլն. Տե՛ս ի յարակից բառս անդ։
ԲԵ՛Ր. իբր շ. Տե՛ս ի վեր անդր (=ԲԵՐ 4)։
ԲԵՐ Ի ՄԷՋՔ. Ի մէջ բերօղք. բամբասօղք. բանսարկուք.
Դուք էք քինախնդիրք արատոյ, եւ բեր ի մեջք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to go;
to carry or to bear ones self;
to be inclined, to lean;
to behave one's self, to act;
զի՞նչ օգուտ յայնմանէ բերցի, what advantage will result from it ? — ի վերայ ջրոց, to walk on the waters;
ընդ երկիր —, to travel, to voyage;
to be busy with mundane things;
առ երկրաւ —, to travel round the world;
to shed on the earth;
անխտիր ընդ մեզս —, to be given up to sin;
այսր անդր — or բերեալ լինել, to go here and there;
to be taken hither and thither;
շուրջ — զօրինօք Աստուծոյ, to observe the laws of God;
— ի կործանումն, ի վայր, to fall into ruin, to fall down;
ի նախանձ or նախանձու —, to envy, to covet;
ի բարկութիւն orբարկութեամբ —, to get angry;
ընդ քիրտն —, to sweat, to perspire;
եւ այլ որ ընդ սոքօք բերին, եւ որ զկնի բերին ասացեալքն, and so on for the rest, as follows.
ԲԵՐԻՄ կամ ԲԵՐԵԱԼ ԼԻՆԻՄ. որպէս Վարիլ. դիմել. խաղալ. յածիլ. դեգերիլ. շարժիլ. ձգիլ. յօժարիլ. ուղղիլ. ածիլ. մատչիլ.
Հոգի Աստուծոյ բերիւր ի վերայ ջրոյն. (Փիլ. լին.։)
Արեգակն բերի հրամանաւն Աստուծոյ յընթացս. (Լմբ. սղ.։)
Այսր անդր բերեալ լինէր երիվարաւն։ Ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր. (Խոր. ՟Գ. 55։ եւ ՟Բ. 12։)
Օրինակաւ ջրոյ առ երկրաւ բերելով. (Արիստ. աշխ.։)
Ընդ երկիր բերի գործք մեր։ Չիք անդորր ի ընդ երկիր բերիլ։ Անխտիր ընդ մեղսն բերիլ։ Շուրջ բերցի զօրինօք եւ զվկայութեամբ Աստուծոյ։ Հարկ է ընդ քիրան բերիլ, եւ աշխատիլ. (Լմբ. սղ.։)
Սիրոյն կապանօք բերիմ։ Ընդ ամբառնալն եւ այսրէն (ի վայր կոյս) բերիմ։ Առ բնութիւն բարի բերկրանօք բերին. (Նար.։)
Բերիլ ի խորհուրդս իմաստութեան, կամ ի կամս նորա. կամ ի հրապոյրս ցոփութեան. ի նախանձ, կամ նախանձու. ի բարկութիւն, կամ բարկութեամբ. (Յհ. կթ. եւ այլն։)
Ազտեղեալ մտօք բերին առ զօրութիւն աստուածական նշանիս։ Աստուածայինքն ոչ ըստ մարդկայնոցս բերին յակամայ շարժումն եւ ըստ պատահման. (Շ. բարձր. եւ Մտթ.։)
Ուր հողմք եւ ալիք մեղացն ոչ բերին. (Խոսր.։)
Դարձեալ՝ Վարիլ, որպէս քաղաքավարիլ. կառավարիլ.
Հեզութեամբ եւ խոնարհութեամբ բերիլ առ ամենեսեան. (Շ. ընդհանր.։)
Այնպիսի անիրաւութեամբ բերիլ ի դատաստանի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Համեմատեալ զկառավարն ընդ բերեալքս. (Լմբ. իմ.։)
Մի՛ (այսինքն ո՛չ) երբէք ինքեամբ աշխարհ բերեալ լինի. (Մաշկ.։)
Եւ Վարիլ, որպէս ի կիր առեալ լինել. իմացեալ լինել. նշանակիլ. վերածիլ. աւանդիլ.
Հեզութեան անուն մի է, բայց ի վերայ բազմաց բերի։ Ըստ տասն նշանակելոց (ստորոգութեանց) էն բերի։ Եւ այլ՝ որ ընդ սոքօք բերին. (Շ. մտթ.։ Սհմ. ՟Ա։ Լմբ. ատ.։)
Եւ որ զկնի բերին ասացեալքն։ Ի նախնեացն եւ այսր բերեալ. (Նար.։)
joyful, delicious, delightful, pleasant, diverting, delectable;
content, cheerful.
Ուրախալի, կամ ուրախալից, եւ բերկրեալ.
Տեսեալ բերկրալի սրտիւ զհաճոյական տեսիլն. (Վրդն. լս.։)
Դու մի՛ տրտմիր բերկրալի, զքեզ ոչ թողից յաշխարհի. (Գանձ.։)
cf. Բերկրալի.
ԲԵՐԿՐԱԼԻՐ ԲԵՐԿՐԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ բերկրութեամբ. խնդալից. ուրախալից.
Աղաղակեցին բերկրալիր բերանով ... Բերկրալիր շրթանց։ Բերկրալիր բանից. (Նար. խչ. եւ Նար. առաք.։)
Ա՛յ հրաշագործ բերան բերկրալիր՝ դու լռեցեր այժմ ի խօսելոյ. (Գանձ.։)
Աներկիւղ խնդութեամբ եւ բեկրալից ուրախութեամբ. (Շար.։ Զքր. կթ. խչ.։)
Ընդ արդարսն խայտալ եւ բերկրալից լինել. (Բրս. յուդիտ.։)
cf. Բերկրալի.
ԲԵՐԿՐԱԼԻՐ ԲԵՐԿՐԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ բերկրութեամբ. խնդալից. ուրախալից.
Աղաղակեցին բերկրալիր բերանով ... Բերկրալիր շրթանց։ Բերկրալիր բանից. (Նար. խչ. եւ Նար. առաք.։)
Ա՛յ հրաշագործ բերան բերկրալիր՝ դու լռեցեր այժմ ի խօսելոյ. (Գանձ.։)
Աներկիւղ խնդութեամբ եւ բեկրալից ուրախութեամբ. (Շար.։ Զքր. կթ. խչ.։)
Ընդ արդարսն խայտալ եւ բերկրալից լինել. (Բրս. յուդիտ.։)
cf. Բերկրալի.
Ուրախական. եւ ուրախարար.
Սիրոյն արտասուքն եւ տրտմութիւն քան զամենայն ծաղր հեշտալի եւ բերկրականք են. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Այսօր ընդ բերկրական զուարթնոյն կրեցեր աւետեաց զտէրն տերանց ի քեզ. (Շար.։)
joyful, cheerful.
Բերկրամիտ յուսով սպասեն. (Պիտ.։)
belveder, stage.
Տեղի բերկրանաց, զուարճութեան եւ զբօսանաց.
Հրամայեաց բազմել ի վանդակս բերկրանոցին առ ի ճաշակել կերակուր. (ՃՃ.։)
joy, mirth, pleasure, content, delight;
բերկրանօք, deliciously.
Ցնծալից բերկրանօք. (Նար.։)
Արքայութիւնն բերկրանք են եւ աստէն. (Խոսր.։)
Անհամեմատ, կամ անկշռելի, կամ անբաւ բերկրանօք։ Բարեզարդաբար բերկրանօք բերին։ Խօսնակ բերկրանաց։ Ախորժ բերկրանաց ճաշակմամբ. (Նար.)
Զլսողացն անձինս լի առնէին ուրախական բերկրանօք. (Լաստ. ՟Ժ։)
Ուրախութեան եւ բերկրանաց. (Կիւրղ. ղկ.։)
joyful joyous, cheerful.
Պատարուն բերկրութեամբ. բերկրալից.
Վայելչական եւ բերկրապատարն խնդութեամբ. (Նար. խչ.։)
gay, joyful, that gives joy, delightful, pleasant.
to rejoice, to give joy, to recreate, to divert, to delight, to enliven, to please.
ԲԵՐԿՐԵՄ ԲԵՐԿՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. χαροποιέω laetifico, exhilaro, χαριεντίζομαι facete dico Տալ բերկրիլ. ուրախ առնել. զուարթացուցնել. զուարճացուցանել.
Յոյս հանդերձելոցն բերկրէ զհաւատացեալսն։ Իւր ինքեան փառաւորութիւնն բերկրէ լիւրաքանչիւրսն. (Խոսր.։)
Նախ զլսելիսն բերկրեն, եւ ապա զսիրտն. (Նար. երգ.։)
Բերկրէ զնոսա. (Ճ. ՟Գ.։)
Ո՛վ խաչ բերկրօղ. (Եպիփ. խչ.։)
Այս ինչ արդեօք իցէ, զոր ես ասեմ նշանակել ձեզ, եւ բերկրել զանձն քո. (Պղատ. սոկր.։)
Զտրտմեցելոյն սիրտ բերկրեցուցեր։ Իսկ բերկրեցոյց, որով տրտմեցաւ. (Նար. ՟Ժ՟Դ. եւ Նար. կուս.։)
cf. Բերկրեմ.
ԲԵՐԿՐԵՄ ԲԵՐԿՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. χαροποιέω laetifico, exhilaro, χαριεντίζομαι facete dico Տալ բերկրիլ. ուրախ առնել. զուարթացուցնել. զուարճացուցանել.
Յոյս հանդերձելոցն բերկրէ զհաւատացեալսն։ Իւր ինքեան փառաւորութիւնն բերկրէ լիւրաքանչիւրսն. (Խոսր.։)
Նախ զլսելիսն բերկրեն, եւ ապա զսիրտն. (Նար. երգ.։)
Բերկրէ զնոսա. (Ճ. ՟Գ.։)
Ո՛վ խաչ բերկրօղ. (Եպիփ. խչ.։)
Այս ինչ արդեօք իցէ, զոր ես ասեմ նշանակել ձեզ, եւ բերկրել զանձն քո. (Պղատ. սոկր.։)
Զտրտմեցելոյն սիրտ բերկրեցուցեր։ Իսկ բերկրեցոյց, որով տրտմեցաւ. (Նար. ՟Ժ՟Դ. եւ Նար. կուս.։)
to rejoice, to be delighted, pleased.
χαίρω, εὑφραίνομαι, εὑθυμέω gaudeo, laetor եւ այլն. Բերկրիլ ըստ որում խրախ լինել ի տես եւ ի լուր բարեաց. ուրախ լինել. ուրախանալ. խնդալ. ցնծալ. հրճուիլ. խայտալ. զուարթանալ.
Ի տեսանելն զքեզ՝ բերկրեսցի ի մտիս իւր։ Բերկրեսցին ի քեզ՝ որ գերեալք են։ Բերկրեսցի ոք, սաղմոս ասասցէ։ Ի յայտնութեան փառաց նորա ցնծացեալ բերկրեսջիք։ Որպէս մայր որդւովք բերկրեալ։ Սրտի բերկրեցելոյ (կամ բերկրելոյ) երեսք ծաղկին.եւ այլն։
Ուրա՛խ լեր բերկրեալդ, տէր ընդ քեզ. (Ղկ. ՟Ա. 27.) յն. քէխարիդօմէ՛նի իմա՛ շնորհազարդեալ, ի խա՛րիս, որ է շնորհ. բայց եւ արմատ նորա է խա՛րա, այսինքն ուրախութիւն։
Արդարեւ բերկրեալ ես, որ անճառելի շնորհին դու միայն բերկրեցար, այլ եւ ուրախութեան եւ բերկրանաց ազգի մարդկան գտար առիթ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Որ զհրեշտակին զձայնն լուեալ՝ հիացեալ բերկրեցար։ Ուրա՛խ լեր եւ բերկրեա՛ մայր եւ կոյս։ Ցնծացեալ բերկրի սիոն։ Արեամբ նահատակացն բերկրեալ. (Շար.։)
Բերկրիլն թուի ինձ ծայր լինել ամենայն ուրախութեան եւ ցնծութեան իրաց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Յոյժ ցնծացեալ բերկրեցաւ թագաւորն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ուստի բարձրեալն Աստուած պարտրեալ բերկրի։ Բերկրեալ, կամ բերկրեցեալ. բերկրեցելոյդ։ Բերկրեցելոցն պարուց. (Նար.։)
Ի կենցաղումս բերկրեալք Սրտիցն բերկրեցելոց. (Պիտ.) ուր գտան գրեալ եւ Բերկրիցէք, իբր բերկրիցիք։
joy, mirth, contentment, pleasure, delight, gaiety, agree-ableness, satisfaction, complaisance, mildness.
χαρά, εὑφροσύνη gaudium, laetitia Բերկրանք, բերկրումն. բարկրութիւն, այսինքն ցնծութիւն, ուրախութիւն. խնդութիւն. խնտում, ցնծում.
Ուրախանայի յանտրտում բերկրութեան վայելիւք։ Զուրախութեանցն բերկրւոթիւնս։ Ուրախակիցք իմումս լինցիք բերկրութեան։ Ի զգայութեանցն բերկրութիւնս. (Պիտ.։)
Անանց կամ հոգեւորական բերկրութիւն։ Բերկրութիւն հարսանեաց, կամ բարւոյ, կամ բարեաց։ Ձայն, կամ բարբառ, կամ նաւակատիք, կամ բաժակ բերկրութեան. (Նար.։)
Ի բերկրութեան լինել եւ յուրախութեան։ Միշտ խնդութիւն, համակ ցնծութիւն, յաւէտ բերկրութիւն։ Միով բանիւ պարառութեամբ բերկրութիւն զիրսն անուանեաց եւ ցնծութիւն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
portage, carriage;
exigence;
tendency;
proneness, propension, inclination;
fertility.
φορά latio, motus ἁγωγή ductus Բերելն, եւ բերիլն (ըստ ամենայն առման). որպէս ն.
Ի բերումն բովանդակութեան արարչական բանին հանգստեան. (Նար. կուս.։)
Պատուեցեր զմեզ բերմամբ աստուածոցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Զդժնդակացն զբերումն արտաքս հանելով. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի բերմանէ իւրոցն շահից. (Պիտ.։)
Բերումն պտղոյ. (Նար. մծբ.։)
Սա իսկ գոլով բերումն բանականին՝ լար ոսկի, օրէնք կոչեցեալ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Ի ծովային բերմանց շնորհալոյս մարգարիտ. (Նար. կուս.) իմա՛ զբերս ծովու, ն. կամ կր։
Քառասնօրեայ ի տաճարն բերմամբ. (Սիսիան.։)
Ընդ կրունկն բերմամբ։ Երկնից բերմամբ. (Նար.։)
Բերումն հողմոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)
Զօդոցն բերման ալեացն. (Պիտ.։)
Արեգական բերմամբն չափին. (Շ. բարձր. (որք հային եւ ի յաջորդ նշ։))
ԲԵՐՈՒՄՆ. որպէս Վարումն. ընթացք. դեգերանք. անցք. դէպք.
Որք միանգամ ստորին բերմանս են. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ո՛չ ժամանակաւոր ըստ ծառայի բերման. (Ոսկ. յհ.։)
Որ ինչ յաշխարհիս բերմունք են. (Շ. բարձր.։)
Կենցաղոյս բերմունք։ Ի բերմանէ ընդունայնութեան. (Նար.։)
Ըստ իրացն բերման. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Ախորժակացն բերմամբք։ Յօգտակարագոյն բերմանէ։ Յանդուգն բերմամբ. (Պիտ.։)
Վնասակար, կամ վայրապար, կամ անօրէն բերմունք. (Նար.։ Սարգ.։)
Զգայարանաց անյագութիւնն ի բերումն աշխարհի։ Քննեաց զանկարգ բերմունք մարդկան. (Լմբ. ժղ.։)
Անբռնադատ կրիցն առ սոյն բերումն. (Նար.։)
fruitful, fertile.
• (-րւոյ, -րեաց) «բարեբեր, ար-գասաւոր, պտղաբեր» Ագաթ. Փիլ. Խոր. Պեա-Նար. ունինք նաև բերիւր Մծբ. 108, բեր-րիւր Մծբ. 102 հոմանիշները (վերջինը ըստ ՆՀԲ. իսկ ըստ տպ. բերրի)։
• -Կազմուած է բեր-արմատից (բերել, բերք), -րի, -իւր անծանօթ մասնիկներով (տե՛ս բեր). հմմտ. բերուկ, բերունակ և լտ. fertilis «բերրի» հոմանիշները՝ տրոնք ծագում են նոյն բեր=լտ. fero արմատից։
• ՆՀԲ բերիւք լի, այսինքն բեր-լի։ Ե, Գեանօեղեան ZAPh 1, 58 բեր-առմա-տից -ro մասնիկովս
εὕφορος fertilis, ferax, fecundus որ եւ Բերիւր, Բերունակ, Բերուկ. Բերիւք լի, բարեբեր, արգասաւոր, արգաւանդ, պտղատու, բազմապտուղ, իրօք կամ նմանութեամբ.
Արգաւանդ եւ բերրի լինել դաշտացն՝ հասկաց լրութեամբ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի դաշտ մի արգաւանդ եւ բերրի։ Եւ է արդարեւ բերրի եւ թագաւորական դաստակարտն. (Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 39։)
Բերրի էր երկիրն նոցա. (Պիտ.։)
Մատուսցէ զատոքութեանն բերրի զպտուղ՝ սերմանողացն. (Ագաթ.։)
Որթ բերրի տնկեցի ի նմա. (Սարկ. քհ.։)
Անգիտութեամբ զբերրիսն խզելով ուռս. (Պիտ.։)
Տունկս բերրեաց՝ բերողաց բարեաց։ Հաստատեալ ի տունկն կենաց բարեացն բերրի. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
turpentine.
• «մի տեսակ սև ու փոքրիկ պտուղ է» Ծն. խգ. 11. որից բևեկնի «նոյնի ծառը, որից պատրաստում են բևեկնի իւղը (ռուս. скипидаръ). լտ. pistacia terebinthus L (ըստ Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը, էջ 19)» ՍԳր. Վեցօր. 101. Եփր. թգ. 428, 439, նոյն ծառը պարզ բեւեկն ձևով ունի Վեցօր. էջ 97. բառիս յետին ձևերն են՝ բևեկ Վստկ. 202, բերկի, բեպկի՝ ՀԲուս. § 337. կայ նաև պևե-կըն, որից կազմուած է պևեկնակայծակ ««ահաբորբոք» ԱԲ (շփոթուած պևկի «մարև» բառի հետ)։-Կայ նաև ըստ ՀԲուս. § 3303 բեբեկ «անծանօթ բուսական մի նիւթ», որ չի կարող նախորդից տարբեր բան լինել։
• Հիւնք. բաւական բառից. հմմտ. յն, αρϰετός «բաւական» և ἀρϰευϑος «բևե-կըն»։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ էջ 274 և 1405) յն. պևկէ բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. բ'էվգի, Զթ. բ'իբիգ, բ'իբգինէ. նոյն է նաև Բիւթ. բեմպիկ. որից բևկիմորն Իլպ. «ուտելի լեռնային բանջար ինչ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბელეკონი «րևեկնի» Ես. ա. 30 (ուր հայ ընագիրն էլ անի բևեկնի) որից ბელეკონის-წებო բելեկոնիո-ծեբո «րե-ւեկնի իւղ, cкипидаръ»։
ռմկ. բեւեկ. τερέβινθον terebinthum թ. դըրմընթին. Պտուղ բեւեկնի ծառոյն, որ լինի դեզ.
Տարա՛յք ... ստաշխն, եւ բեւեկն, եւ ընկոյզ. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 11։)
Վարիցեն առ արմատովք երիթ ի բեւեկն (կամ ի պէւկէս) փայտէ. (Վեցօր. ՟Ե։)
ի բառս Գաղիանոսի յիշի Բեւեկն, իբր յն. ալփալ եւ արաբ. բոթմն, կամ պուտմ. թ. մանակօզ, մէնէգիզ։ Դարձեալ անդ Բեւեկնի կռէժ, կամ Բեւկի խէժ, որ եւ յունական ձայնիւ Կողփոնիա ասի, իբրեւ ռետին կողոփոնիայ քաղաքին. κολοφονία colophonia, resina
Որպէս եւ ի Բժշկարանս գրի.
Բեւկնոյ խէժ, յելքլպուտմն, կամ յելքան պուտմ, սպիտակ ձութ։ Յիշի եւ ի գիրս (Վստկ. ՟Ծ՟Թ. ՟Ձ՟Թ.)
Բեւեկի ծուխ. բեւեկի խէժ։
turpentine-tree;
juniper-tree;
բեւեկնոյ խիժ orկռէզ, colophony, rosin.
գրի եւ որպէս ռմկ. ԲԵՒԵԿՆ. τερέβινθος, τέρμινθος terebinthus Ծառ բեւեկնոյ, որոյ խէժն է ռետին.
Ծածկեաց զնոսա Յակոբ ի ներքոյ բեւեկնոյն. (Ծն. ՟Չ՟Ե. 4։ ՟Ժ՟Դ. 6։ Յես. ՟Ի՟Դ. 26։)
Եղիցին իբրեւ զբեւեկնի տերեւաթափ. (Ես. ՟Ա. 30։ ՟Զ. 13։)
Ի բեւեկնոջ եւ ընկուզւոջ քաղցրաճաշակս պարարտութեան իւղոյ են. (Վեցօր. ՟Ե։)
ԲԵՒԵԿՆԻ. որպէս Գի. սարոյ. ռմկ. գիհի. արտըճ. ըստ յն. ա՛րքեւթօս (որպէս թէ հերիքենի, բաւականի. կամ շատենի) ἅρκευθος juniper
Երկեաւ եղիա ... եւ չոգաւ նստաւ ընդ բեւեկնեաւ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 4։)
nail;
pole;
դարբնոց բեւեռաց, nail-trade;
բեւեռօք հաստատել, to nail;
հանել զբեւեռն, to unnail;
բեւեռով զ— թափել, one ill chases another;
(diamond cut diamond).
• . ի-ա հլ. «գամ, մեխ» ՍԳր. Ագաթ. հւագր. «երկնքի բևեռը» Շիր. 48. «շրջանակի կենտրոն» Դիոն. ածայ. Մաքս. դիոն. ածայ, և երկ. որից բևեռակապ Ագաթ. բևեռապինղ Ագաթ. բևեռել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. բևեռիչ Եփր. համաբ. ոսկեբևեռ Բրս. ընչ. բևեռաստղ «բևեռային աստղ» Առաք. պտմ. 143. բևե-ռաքաշ «գամ հանելու աքցան» Առաք. պտմ. 157. բևեռնցուցիչ «կողմնացոյց» Առաք. պտմ. 458 (այս երեք բառերն էլ չգիտեն բա-ռարանները). նոր բառեր են բևեռային, բևե-ռախոյզ, բևեռագիր, բևեռագրութիւն, բևեռա-ձև, բևեռագրական, բևեռագէտ։
• Հիւնք. յն. βέβαιος «ստոյգ» բառից։ Սանտալճեան, Բաւմ. 1904, 499 լծ. հյ. uևեռ։ Patrubány Հ1 1910. 93 սանս. bhábhasti «փշրել»։ Մառ ИАН 1917, 318 կազիկում. myar ևն։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 111 կրկնուած է հնխ. bhers-«սրածայր լինել, սրուիւ» արմատից՝ իբր bhe-bhers-a. հմմտ. շվեդ. barr և նորվ. bar «ասեղ, ծառի փուշ», սանս. bhjsti «սայր, սուր ծայր, եզը», մբգ. borste «անասունների կոշտ մազերը», անգլսք. brord «տէգ, նիզակ» են ևն։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. բ'ըվեռ, Մկ. պրվէռ, Ալշ. բ'ի-բեռ, Բլ. Մշ. բիբեռ, Զթ. բ'իբեռ, բ'իբէռ, Հճ. բ'իբեր, Վն. պիպեռ. բոլորն էլ նշանակում են «բևեռ, գամ, մեխ», միայն Զթ. «պայտե մեխ»։
ἦλος clavus որ եւ ՍԵՒԵՌ, ՀԵՂՈՅՍ. Կոտոր երկաթոյ կամ այլ ինչ կարծր նիւթոյ՝ սրածայր, ի պնդել զայլեւայլ իրս ընդ միմեանս. գամ. մըխ ... լիվի (որ է սէպ).
Երկաթ բազում ի բեւեռս դրացն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Բ. 5։)
Զբեւեռս ... ոսկիս. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 50։)
Իբրեւ բեւեռք հրացեալք. (Ժող. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Ուռամբք եւ բեւեռօք հաստատեցին զնոսա. (Երեմ. ՟Ժ. 4։)
Եթէ ոչ տեսից ի ձեռս նորա զնշան բեւեռացն. (Յհ. ՟Ի. 25։)
Հեղուսեալ բեւեռօք. (Շար.։)
Բերել բեւեռս երկաթիս, եւ վարել ընդ ներբանս ոտից նորա. (Ագաթ.։)
Ուռամբ զբեւեռսն պնդեն. (Մխ. երեմ.։)
Որ բեւեռօք սեւեռեալ իցէ. (Մաշկ.։)
Առակ է ասելն. ἅλλῳ ἦλῳ ἑκκρούειν τὸν ἦλον clavum clavo tundere
Որպէս եւ ասեն ի բանից կարգի, բեւեռով զբեւեռ թափել. (Եւագր. ՟Է։)
ԲԵՒԵՌ. որպէս ἅξιν axis Առանցք երկնից անշարժ. ... որ են կրկին կէտք ընդ հիւսիս եւ ընդ հարաւ, զորովք հոլովին օրըստօրէ տիեզերք ողջոյն։ Հիւսիսային բեւեռն երեւի մեզ յաստեղատանն փոքր որջոյ. որոյ հակադրեալն ծածկի ի տեսոյ մերմէ։
Զաստեղացդ՝ զոր կոչեն բեւեռ երկնի. (Շիր.։)
Եւ որ բեւեռքդ են (այսինքն աստաղք փոքր արջոյ) զկողմամբ հիւսիսոյ. (Զքր. կթ.։)
որպէս Կենդրոն բոլորակին. ռմկ. կէդրոն κέντρον centrum.
Բեւեռով ամենայն գիծ բոլորակի ըստ միում միաւորութեան շարագոյացան ... Նոյն բեւեռովն ամենայն կատարմամբ միանան. (Դիոն. ածայ. ՟Ե։)
Որպէս զբեւեռաւ շարժիչ շաժութեանն՝ ոչ ետեղականի իրիք, այլ իմանալւոյ։ Շուրջ զնովաւ՝ որպէս զբեւեռաւ եղիցի. եւ այլն։ Իմանի ի մեզ սիրտս որպէս բեւեռ ինչ՝ նախ զկենդանութիւն զարդարեալ. վասն զի եւ աստուածայինն բասիլ նախ զսիրտն ստեղծանիլ ասէ, եւ ապա որպէս ի բեւեռէ ամենայն մարմինն ստեղծագործի, ամենայն ուրեք զկենդանութիւնն յարձակեցուցանել ի մարմինս. (Մաքս. ի դիոն. ածայ. եւ երկն.։)
Ամենայն եւ ամենայնի ինքն, որ զամենայն յինքն պարփակեալ, զոր օրինակ բեւեռ ուղղոց ոմանց պարապնդեալ յինքն շուրջանակի պարագրելով զնոցա զբացաձկտելն. (Մաքս. նշ. եկեղ.։)
nailer, nail-maker.
nailery.
nailed, fastened with nails.
Կապեալ, այսինքն պիդեալ բեւեռօք. բեւեռապինդ. երկաթագամ.
Սանձեալ թիակօք զերիվարս տախտակագործացն՝ բեւեռակապ երկաթագործացն. (այսինքն զնաւս) (Ագաթ.։)
Ի փայտի զնա բեւեռակապ պնդէր (այսինքն խաչէր)։ Բեւեռակապ ի փայտին բարձու պրկեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Բեւեռակապ.
Նոյն ընդ պնդեալ բեւեռօք.
Տախտակամած ... բեւեռապինդ ... երկաթադամ տապան գործե. (Ագաթ.։)
Հոնն վառեալ էր բեւեռապինդ սաղաւարտովն զահագին գլուխն. (Կաղանկտ.։)
Բեւեռապինդ ամրացուցանել. (Ասող. ՟Գ. 11։)
Բեւեռապինդ հեզուսմամբ. (Վրդն. ծն.։)
cuneiform.
to nail, to nail up, to fasten with nails.
προσηλόω, καθηλόω, ἱσχυρόω clavis figo, affigo, firmo Սեւեռել. հեղուսել. բեւեռօք պնդել. անշարժ հաստատել. յարել, կցել իսպառ. գամել.
Բեւեռեցին զնոսա բեւեռօք. (Ես. ՟Խ՟Ա. 7։)
Եւ ամենայն սպաս տան անտառին Լիբանանու՝ ոսկւով բեւեռեալ. (՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 20։)
Եբարձ զայն ի միջոյ, եւ բեւեռեաց ընդ խաչափայտին. (Կող. ՟Բ. 14։)
Բեւեռեցին որպէս չարագործ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Բեւեռեցար ի խաչին։ Ի խաչին բեւեռեալ. (եւ այլն. Շար.։)
Նմանութեամբ ասի.
Բեւեռեա՛ ընդ երկիւղ քո զմարմին իմ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 120։)
Բեւեռեալ կամք ի տիպս պատկերի՝ ըստ առնել առնողին. (Ագաթ.։)
(Հաստատուն աստեղք) յա՛յտ է թէ բեւեռեալք են, եւ ոչ գնայունք. այսինքն անշարժք. (Եզնիկ.։)
Չբեւեռիլ ընդ աշխարհական իրս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
Ընդ երկիր բեւեռեն՝ կա՛մ գործով, կա՛մ կամօք եւ հաւանութեամբ առ ի գործսն. (Լմբ. սղ.։)
Աներեւակի նետիւք խոցոտեալ ... հանապազամուխ բեւեռեալ աստուստ ընդ հոգւոյս։ Ընդ անցաւորս այս կենցաղ կորստեան՝ կամօք բեւեռեցայ։ Ի քեզ պատուաստեցայց՝ բեւեռեալ յուսով. (Նար.։)
Իբրեւ բեւեռեալք ընդ նմա՝ չառնուին յանձն թափիլ ի նմանէ։ Ո՞վ տայր ինձ այժմ զմարմնովն Պօղոսի եւ Պետրոսի զեղուլ, եւ բեւեռել ընդ գերեզմանս նոցա. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. հռ.։)
Կողն (Ադամայ) ... իբր ամուսնացաւ, յետոյ, իբրու թէ ի տեղւոջ իւրում բեւեռեցաւ տնկեցաւ վերստին. եղիցին ասէ երկոքին ի մի մարմին. (Եփր. ծն.։)
Այն որ բեւեռեաց զունկնն զայն զհատեալ՝ կարող էր նա եւ զանդամսն միաբանեալս քայքայել։ Զունկնն ի տեղւոջ իւրում բեւեռեաց. (Եփր. համաբ.։)
rich, potent;
o! oh!
• , ի հլ. «մեծ. 2. աւագ, իշ-խանաւոր» Համամ. քեր. 275. Երղն. և Ն։ քեր. «ո՛հ, ի՛նչ զարմանալի, ի՛նչ հիանալի» (զարմացական ձայնարկութիւն) Թր. քեր. 33, Երղն. և Նչ. քեր. որից բաքասական «զար-մացական» (իբր բա՛ք, բե՛ք ասելու) Թր. քեր. 33. Երզն. և Նչ. քեր.։ Նոյն բառն է, որ դար-ձել է Բառ. երեմ. էջ 54 բեոգ «մեծ»։
• ՆՀԲ թրք. [arabic word] pek «պինդ, յոյժ», [arabic word] berk «ամուր, պինդ», [arabic word] bōyūk «մեծ». Lag. Arm. Stud. § 389 պրս. [arabic word] bax (միջարկութիւն գովութեան)։
ԲԵՔ կամ ԲԷՔ, ի, ից. Ձայն անսովոր՝ որպէս Մեծ. աւանդ. ճոխ. իբր այլազգականքս.
Բեքն, մեծ. եւ ջեքն (որպէս թ. չէ՛գ ... ) աւելի մեծ եւ բարձր։ Բէքիցն աւանք, եւ ջէքիցն խումբք սոսկականք են եւ գեղաղէշք. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
մջ. կամ մկ. Դարձեալ, իբր մջ. կամ մկ.
Բաքասականն է, որ հրաշանալով լինի ասացեալ. բե՛ք, այնպէս գեղեցիկ էր սկիզբն. բե՛ք, այնպէս պայծառ են հրեշտակք. այս է իբր այլազգական մջ. փէ՛հ, փէ՛հ փէ՛հ (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
cf. Բզզամ.
Զմեղուացն քննեսցէ զձայնս, կամ զճանճից եւ զմժեխաց ... որ շուրջ թռուցեալ բզզեն, եւ ճիւաղ շառաչեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Beelzebub;
satan, devil.
• , ա հլ. «սատանայապետ, դևերի իշխանը» ՍԳր. որից նաև Նար. Լմբ. ժղ. գրուած է նաև պէլզէպուպ Մծբ. 388, բե-հեղզեբուղ, բեղզեբուղ ևն. կրճատմամբ զե-բուղ Տաթև. ամ. 70. բազու Վրդն. առկ. 43. հոլովումը ցոյց է տալիս, որ իբր յտ. անուն է գործածուած։
• = Եբր. [hebrew word] be'elzebub, որ բուն նշանակում է «ճանճիկ աստուած» և փղրշ-տացոց աստուածներից մէկն էր։ Եօթանա-սունք այս բառը մեկնել կամ կարդացել են [hebrew word] be'elzebul, որ նշանակում է «աղտեղութեան կամ աղբի աստուած» (չա-րամիտ բառախաղ!). հմմտ. արաբ. [arabic word] zabīl (ռմկ. zibil) «աղտեղութիւն, աղբ»։ Ըստ այսմ տառադարձուել է յն. βeεrζεβοῦι, որից էլ հայերէն ձևը։ Յունարէնից է նաև վրաց. բելզեբուլի ბელზებული «չար ոգի-ների պետը», որից გამაბელზებელი զամա-բելզեբելի «մոլեդնիլ, դիւահարիլ», իսկ եբ-րայականից կամ ասորականի՞ց է արաբ. [arabic word] belez «սատանայ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 162)։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
• ԳՒՌ-Սեր. բ'էհցէբ'ուղ «շատ տգեղ»։
βεελζεβούλ beelzebub ԲԷԵՂԶԵԲՈՒՂ գրի եւ ԲԵՀԵՂԶԵԲՈՒՂ, ԲԵՂԶԵԲՈՒՂ, եւ այլն. Բառ եբր. պէէլզէպուպ. Այն է Ճանճիկ աստուածն ակկարոնի. զի պէէլ՝ է բահաղ, բէլ, կամ Աստուած, տէր. եւ զէպուպ, ճանճ։ Առ հրէայս յետինս վարիւր իբրեւ Սատանայ՝ իշխան դիւաց.
Բէհեղզեբուղաւ իշխանաւն դիւաց հանէ գա զդեւս. (Մտթ. ՟Ժ. 25. ՟Ժ՟Բ. 24. 27։ Մրկ. ՟Գ. 2. եւ այլն։)
Բելիարայ զանձն դաւանեաց ... բեհեղզեբուղայ ձեղուն նկարեալ. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
ԶՔրիստոսի նշանսն բեղզեբուղաւ համբաւել. (Լմբ. ժղ.։)
cf. Բէշկ՞՞՞մշկոյ.
to blunt, to make less sharp or piercing, to take off the point, to rust;
to stupify, to make stupid or heavy.
ἁμβλύω hebeto, obtundo որ եւ ԲԹԵԼ, ԲԹԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Բութ եւ գուլ առնել զսրութիւն իրաց կամ մտաց. եւ նմանութեամբ՝ Անպիտանացուցանել, թուլացուցանել, ի դերեւ հանել, խափանել. բթացնել.
Բթացուցանել ի շնորհաց սուրբ հոգւոյն. (Շ. ընդհ.։)
Ընդէ՞ր զառաջին գեղեցկութիւնն իմ բթացուցեր. (Ոսկ. աւագ ՟բշ.։)
cf. Բթացուցանեմ.
Թեփք կոկորդիլոսի զերկաթ սրեալ բթեն։ Փայլատակմամբքն զաչսն շլացուցանէ եւ բթէ. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին.։)
Կոխեաց զհուր, բթեաց զսուր. (Գր. հր.։)
Նման յԵսայի՝ զայլըս սըրեմ, ի սրոյ բանին զիս յոյժ բըթեմ. (Երզն. այբուբ.։)
Զմիտս տեսօղս բթէ տրտմութիւն. (Նեղոս.։)
Բթեսցէ զարմատս քո. (Սիր. ՟Լ. 10. (յն. կրճտեսցես զատամունս քո)։)
ԲԹԵԼ. ըստ քերականաց յառոգանութեան՝ Ի վերայ իջուցանել զձայնն, յորոյ ի նշան ի վերայ բառին երբեմն դնի բութ ().
Ոլորակ չէ՛, վասն զի բթի վերջն. (Երզն. քեր.։)
cf. Բթացուցանեմ.
Կերակուրն բթեցուցանէ զմիտսն. (Բրս. վաշխ.։)
Վարժողքն պղերգագոյնք ... ոչ զքաջամիտսն ի կատարելութիւն յառաջեն ... այլ բթեցուցեալ (կամ բթացուցեալ) եւս՝ ընդունակս անչափն պատրաստեն կորստեան. (Պիտ.։)
Բթեցուցին (յառաքինութենէ) ... Բթեցուցին զգործս։ Նաեւ զոմանս յիմոցն բթեցուցին. (Լմբ. սղ.։)
blear, bleared;
Գիճակն.
Բժոտ, բժոտեալ. ունօղ զբիժ, որպիսի լինին աչք տկարացեալք կամ բծաւորք.
Մտացն ակն՝ եթէ ընդ ծուխս ինչ աշխարհի իրացս գայցէ, բժաբե՛ր արտօսրալից լինիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ի ծխի՝ աչք բժաբերք եւ արտօսրալիցք լինին. (Խոսր.։)
first physician.
ἁρχίατρος archiater, medicorum princeps Պետ բժշկաց. առաջին կամ երեւելի ի բժիշկս. ճարտար բժիշկ կամ բուժիչ. հէքիմ պաշը, պաշ հէքիմ.
Ղուկաս, բժշկապետն անձանց՝ քան թէ մարմնոց։ Բժշկապետ մարմնոց՝ յօդեալ ընդ հոգի. (Նար. առաք. եւ Նար. մծբ.։)
Վկայաբանութիւն սրբոյն Դիոմիդեայ բժշկապետի. (Ճ. ՟Ա.։)
Առ բժշկապետս եւ իմաստասէրսն. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
Ո՛չ է մարթ զօրաւոր լինել վիրաց քոց քան զճարտարութիւն բժշկապետին. (Կոչ. ՟Բ. յն. բժշկապետական.)
Բժշկապետն Քրիստոս. (Եփր. խոստով.։)
curable.
to cure, to physic, to remedy, to dress.
ἱατρεύω medeor, curo Բժշկութիւն առնել, այսինքն առնել զգործ բժշկի. դարմանել գեղովք առ ի առողջացուցանել զհիւանդս, կամ զախտս եւ զվէրս. եւ նմանութեամբ՝ զցաւս հոգւոյ, զկիրս եւ զկարծիս մտաց. դեղ ընել, պէտ ընել..
Բժշկէին զբեկումն դստեր ժողովրդեան իմոյ ընդ արհամարհանս. (Երեմ. ՟Ը. 11։)
Դարձաւ արքայ յովրամ բժշկել ի վերացն զոր խոցեցին զնա ասորիքն. (՟Դ. Թագ. ՟Ը. 29։ ՟Թ. 15։)
Բժշկեցաք զԲաբելոն, եւ նա ոչ բժշկեցաւ։ Ի ցաւս քո բժշկեցար, եւ օգուտ ոչ եղեւ քեզ. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 9։ ՟Լ. 13։)
Բժիշկն բժշկէ զցաւս, այլ ոչ բարկանայ հիւանդին. (Նեղոս.։)
Ո՛վ մտացի դու, եւ ու՞ր ուսար վիրօք զվէր բժշկել. (Լմբ. ատ.։)
Ամենեքեան եմք մահկանացու, այն՝ որ բժշկէն, եւ որ բժշկին. (Եղիշ. ՟Ը։)
ἱάομαι, θεραπεύω, ἑξακέομαι sano, sarcio, sedo եւ այլն. Բուժել՝ փարատելով զցաւս. ապաքինել, աւաքել. առողջացուցանել. լաւըցնել, աղէկցընել, ողջնցնել.
Ոչ դեղք եւ ոչ սպեղանիք բժշկեցին զնոսա, այլ՝ քո տէր բանդ, որ զամենայն բժշկէ։ Ես եմ տէր՝ որ բժշկեմ զքեզ։ Հարկանեմ, եւ բժշկեմ։ Եհար, եւ ձեռք նորա բժշկեցին։ Բժշկելով բժշկեսցէ զնոսա։ Բժշկէր զամենայն հիւանդութիւնս, եւ զամենայն ախտս ի ժողովրդեանն։ Մատուցին առ նա զամենայն հիւանդս ... եւ զդիւահարս եւ զլուսնոտս եւ զանդամալոյծս, եւ բժշկեաց զնոսա։ Զհիւանդս բժշկեցէ՛ք.եւ այլն։
Բժշկեցաւ մանուկն։ Բազում անդամալոյծք եւ կաղք բժշկէին։ Յայնս երկա՛յք բժշկեցարո՛ւք։ Եւ ահա բժշկեալ իցէ արած բորոտութեանն ի բորոտէ անտի։ Բժշկեցաւ արածն։ Վէրք իմ սաստիկք, ուստի՞ բժշկեցայց։ Բժշկեա՛ զիս տէր, եւ բժշկեցայց։ Ասա՛ բանիւ, եւ բժշկեսցի մանուկն իմ։ Եկին լսել ի նմանէ, եւ բժշկել ի հիւանդութենէ իւրեանց. եւ նեղեալք յայսոց պղծոց՝ բժշկէին։ Որոյ վիրօքն բժշկեցաք. եւ այլն։
Փութասցո՛ւք բժշկել, եւ բժշկիլ։ Վէրս ունիմք, ի միմեանց բժշկեսցուք. (Լմբ. ատ.։)
Վիրաւորեցար, այլ՝ բժշկեա՛ց. (Ճ. ՟Գ.։)
նմանութեամբ.
Բժշկէ զբեկեալ սիրտս։ Զանձն իւր ոչ բժշկէ ի գործս իւր. (Սղ.։ Առակ. եւ այլն։)
Մեք նախ քան զբժշկելն զմեզ՝ զայլս ձեռնարկեմք բժշկել. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Շօշափումն ձեռին՝ զսխալումն ական բժշկէ. (Սկեւռ. յար.։)
Զայսպիսի կարծիս՝ գալովն միւսանգամ՝ բժշկեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Ոչ գործել զանիրաւութիւն, եւ գործելով՝ բժշկել ջանամք. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Ջուր բժշկեսցէ զծանրաւումն առողջին. (Բրս. թղթ.։)
Անսովոր է փոխատրել ի հայկական լեզու զյունական հոմաձայնութիւն բայիս, որպէս Բժշկել, եւ Պաշտել.
Ի բնութենէ եւ ի տէրունեան օրինաց խրատեալք եղեն՝ բժշկել զէն էապէս. այսինքն պաշտել զոր էնն Աստուած. (Փիլ. տեսական.։)
Աղբիւր վիճաբանութեան մեք գտաք, զոր քեզ պարտ է իսկ բժշկել. այսինքն փարատել, լուծանել. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
to pip, to chirp.
որ եւ լտ. pipilo Ձայն հանել ձագուց. բի՛ բի՛ ճիվ ճիվ ձան հանել.
Դիտեսցէ, մի՛թէ ձագք բիբեսցե՞ն. (Ոսկ. կող. առ ստեփ. Լեհ.։)
very fruitful, very abundant.
Պատուասիրեն բիւրաբեղուն բանիւք գովեստից. (Նար. կուս.։)
cf. Բիւրազգի.
Ըստ միակացն տասներորդաց մինչեւ ի բիւրակն ի հինգանկիւնի ձեւով միջին գտանի հարիւրն. (իբրու թէ՝ որպէս, ՟Ա, ՟Ժ, ՟Ճ, ՟Ռ, ՟.Ա. ուր ՟.Ա նշանակէ զբիւր. Փիլ. լին.։)
Բազմակերպարան, եւ բազմակերպ. (բազմադիմի.)
Ճիւաղ ինչ բիւրակերպ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Բիւրակերպ մտաւորական շարժմանցն սխալանս. (Գր. հր.։)
Ի ձայն բիւրակերպ. (Նար. տաղ.։)
Զբիւրակերպ խոցուածքս բանից յոգիս գանձեցի. (Սկեւռ. աղ.։)
Բիւրակերպ տեսիլք անքննելի տանջանացն. (Բենիկ.։)
having many precious stones.
Ընծայէ թագաւորն զբիւրակնեայ պսակն (կամ պսակս) արժանաւորացն. (Ճ. ՟Բ. ի մեծն ներսէս.։ եւ Ոսկ. յղ. կտրծի.։)
commander of ten thousand soldiers.
having many branches or boughs.
Որ ունի բիւրաւոր ստեղուսն, կամ ոստս բազումս. բիւր ոստեան.
Ունի մշտածին ... բոյս բիւրաստեղունս եւ ծառս զանազանս. (Նար. մծբ.։)
beryl;
crystal.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «մի տեսակ պատուական քար, ակունք» ՍԳր. Եփր. ել. «վանակն» Շիր. Մագ. գրուած է նաև բերիւղ Բրս. ընչ. բևրեղ Եփր. Վկ. արև. 12. որից կրճատմամբ կամ առանց կրճատման՝ բիւրեղանման Շնորհ. իմ. եղակ. բիւրղաբեր Պտմ. աղէքս. բիւրղայ կամ բիւրղեայ Պտմ. աղէքս. ոսկե-բիւրեղ Տօնակ.։-Տե՛ս և պլօր։
• = Յն. βήρυλλος «բիւրեղ», որից նաև լտ. beryllus, ֆրանս. bêrille, սպան. berilo, դերմ. Beryll, անգլ. beryl, ռուս. бериллъ, վրաց. ბროლი բրոլի. յունարէնը փոխառեալ է արևելքից. բառի մայրն է համարւում սանս. vāidurya-, պալի veluriya, որ արե-ւելք ու արևմուտք տարածուլով տուել է մի կողմից չին. pi-lieu-li «ապակի», արևել թրք. [arabic word] bilaor, թրք. [arabic word] billor, և միւս կողմից արևել. իրան. virulya (տե՛ս MSl. 18, 114), պրս. [arabic word] bulūr, քրդ. [arabic word] bilór, ասոր. [syriac word] belurā, արաբ. [arabic word] bulur և վերջապէս յոյն և եւրոպական ձևերը։ Հա-յերէնը փոխառեալ է յունարէնից, ուր սա-կայն ձայնաւորները տեղափոխված են. լե-տին գիտական ձև է բերիւղ, որ ներկայաց-նում է յոյն բառի ճիշտ տառադարձութիւ-նը։-Հիւբշ. 344։
• Բառս առաջին անգամ պարսկերէնի հետ համեմատեց ԳԴ։-ՆՀԲ յիշում է «ռմկ. պիլլօր, պիւլլուր»։ Այվազովսքի, Յաղագս հնչման, էջ 15 յն. և պրս. ձե-վերը։ Lagarde, Gesamm. Abhd. 22 և Arm. St. § 396 դնում է յունարէնից։ Բառիս վրայ բաւական ընդարձակ գրած է Երեմեան, Բազմ. 1899, 155։
βήρυλλος, βηρύλλιον beryllus Ակն ինչ պատուական, որոյ լաւն առ հնդիկս՝ է կապուտակ ծովագոյն կամ երկնագոյն, եւ յետ նորա դեղնագոյն՝ խառն ընդ երակս ոսկւոյ, եւ այլն։ վարի եւ ի պէտս դեղոց.
Կարգն չորրորդ՝ յակինթ, բիւրեղ, եւ եղունգն. (Ել. ՟Ի՟Ը. 20. եւ ՟Լ՟Թ. 11։ որպէս եւ Տոբ. ՟Ժ՟Գ. 22։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։ Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
Ակն նորա իբրեւ զակն բիւրեղ. հեբրայեցի, իբրեւ զտեսիլ մարգարիտ. (Եփր. ել.։)
Ունի չորրորդ հայք բերդս, եւ գետս եւ լերինս, եւ բիւրեղ. (Խոր. աշխարհ.։)
Գտեալ անդ զբարշամինայ զպատկերն, զոր ի փղոսկրոյ եւ ի բիւրեղէ կազմեալ էր արծաթով. (Խոր. ՟Բ. 13։)
Քարինք բիւրեղք ըստ կարկեհանաց. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Բիւրեղն՝ խաժագոյն է (կամ ծովագոյն) օդանման. եւ լինի սա ի սպառուած լերին՝ որ կոչի Տաւրոս, ի յանցս Եփրատ գետոյ. եւ թէ ընդդէմ արեգականն ունիցի ոք, երեւի մէջն վանակն կամ ակն վանի, այսինքն լուսափայլ իբրեւ հատ ինչ կորեկոյ. (Ոսկիփոր.։ եւ Վրդն. ել.։)
ԲԻՒՐԵՂ, եղի կամ րղի. որ եւ ԲԻՒՐՂԱՅ, ղայք. որպէս ռմկ. պիլլօր, պիւլլուր. որ է Ապակի սառնատեսակ, վանակն, կամ ակն վանի. κρύσταλλος crystallus
Գունդ բիւրեղ, որ գէզն եւ կամ սպի ունի, ոչ կարէ հեղուլ բորբ շող լուսոյ. (Շիր.։)
Աշտանակք ոսկիք եւ բիւրեղք. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Տեսի անդ այր մի՝ պղնձի զրահ եւ սաղաւարտ զգեցեալ ոսկի՝ երկու ակամբք զմրխտիւք, եւ միով բիւրիղիւ զարդարեալ. (Պտմ. վր.։)
crystalline.
Նման բիւրեղի, հանգոյն բիւրեղ ական. որպէս κρυστάλλινος եւ βερύλλινος
Ունիմ առ տիւ՝ պայծառատիպ մի կարկեհան. իսկ առ գիշեր՝ սպիտակափայլ բիւրեղանման. (Շ. իմ. եղակ.։)
to crystallize.
cf. Բիւրեղանամ.
crystallization.
lip;
edge, orifice;
tongue, word, mouth;
lip;
վերին —, upper-lip;
ստորին —, under-lip;
նուրբ, ուռոյց, թաւ, կարմրերփեան —, small or thin, swelled or blubber, thick, rosy lips;
ունել լայնշի, շրջեալ, բոլորածիր շրթունս, to have flat, turned up, well-formed lips;
— գետոյ, river-side.
• , ն հլ. (շրթան, -թունք, -թանց) «բերնի պռօշները, պռկունք, փխբ. բերան, լեզու, խօսողութիւն, եզերք, մի բանի եզրը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. որից շրթնատ Կանոն. Վրդն. ծն. շրթնաշղթայ Նար. առաք. էջ 429. միաշուրթն «մէկ լեզու խօսող» Սիր. ժէ. 12. Եւս. քր. խորաշուրթն Ոսկ. ես. պղծաշուրթն Ես. զ. 5. կռաշուրթն Դիոն. երկն. Սահմ. երկ-շուրթն Պտմ. աղէքս. զուգալուրթն Նար. ա-ռաք. թիւրաշուրթն Առ որս. մատնաշուրթն Բժշ.։
• =Նոյն է շուրջ բառի հետ և երկուսը միա-ին ծագում են շուռ արմատից. տե՛ս շուրջ։
• Տէրվ. Նախալ. 70 նոյն է դնում շուրջ բառի հետ։ Հիւնք. պրս. շէրիյթ, թրք. շէրիտ «ժապաւէն, լար»։ Patrubány ՀԱ 1908, 213 հնխ. k'êuo-«ուռչիլ» արմա-տից։ Lidén IF 44, 191 իսլ. hváptr «ծը-նոտ ռեռան», պրս. sufra «սրբան». suftan «ծակել», ռուս. svepet «փեթա-կի ծակը»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. շուրթ, Ալշ. Մշ. շուրդ՝, Սլմ. Վն. շուոթ, Սեբ. (յգ. ձևով) շրթնէր «եզերք» (յատկապէս թոնրի կլոր եզերքը). Սչ. շրթունք «բերնի շրթունքը», Խտջ. շիթ «թոնրի եզր» (իմա՛ շուրթ>'շույթ>շիյթ>շիթ)։ Սրանից շըրթ-նուիլ Ննխ. «համը նայիլ»։
χεῖλος labium, labrum. եւ os. եւ ora. Եզր բերանոյ՝ որպէս կրկին թերթք կարմիր։ Լայնաբար՝ Բերան, լեզու, բարբառ։ Նմանութեամբ եւ Ափն կամ ծնօտ եւ կողմն իրաց. պռկունք ... լէպ. (լծ. լտ. լա՛պիում, լա՛պրում. )
Շրթունք իւր ոչ շարժէին։ Իբրեւ լար կարմիր են շրթունք քո։ Ըստ ուխտելոյ շրթանց իւրոց։ Ելանիցէ ի շրթանց իւրոց։ Ելանիցէ ի շրթանց նորա, կամ ընդ շրթունս իւր։ Ժողովուրդս այս շրթամբք պատուէ զիս, եւ սիրտ իւրեանց հեռացեալ մեկուսի է յինէն.եւ այլն։
Արար զծովն ձուլածոյ՝ տասն կանգուն շրթանէ ի շուրթն։ Շուրթն նորա իբրեւ զգործ շրթան բաժակի. եւ այլն։
Ոչ ունէին իմաստասիրութիւն, այլ ի վերայ շրթան, եւ վեր ի վերոյ. (Փիլ. լին.։)
Նման մաքրեալ եսայեայ՝ բերան եւ շուրթըն սոցա. (Տաղ.։)
Շնչափողաւ, լեզուաւ, շրթամբք, եւ ատամամբք՝ յառաջաբերումն է ձայնի. (Շ. թղթ.։)
Զնոյն շշնջիւն լսէին յամենայն շրթանց։ Ոչ գտաւ խոստովանութիւն ի շրթունս նորա. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Է։)
Որ շուրթն եւ բան հօր ասի՝ պատմող կամաց նորա. ասին եւ շուրթքն նորա երանելի աշակերտքն. (Համամ առակ.։)
Ծառայեն գործոցն նորա ամենայն շրթունք ի պէսպէս բարբառս, եւ ամենայն լեզուք պէսպէս ձայնիւք. (Եփր. ծն.։)
Եւ էր ասէ՝ երկիր ամենայն մի շուրթն. մի եթէ մի շո՞ւրթն էր ամենայն մարդկան. ո՞չ ապաքէն զմի խօս բերանոյ կոչեաց մի շուրթն։ Եղաք շուրթն մի եւ ձայն մի, հակառակ այնոցիկ՝ որք զաշտարակն շինէին. (Սեբեր. ՟Գ։ Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
Ձայն ի շրթանց գուժեաց լալոյ։ Ոչ օգուտ ինչ է ի շրթանց լալ, յորժամ ի չար ճանապարհէ չհեռանայցեմք. (Մխ. երեմ.։)
sheep-park, sheepfold, sheepcot, pen;
herd;
flank;
muffle-furnace;
laid at full length;
— խոզի, pork chop;
— որթու, veal cutlet, cutlet;
— գառին, lamb chop;
— ոչխարի, chop, mutton chop;
— —, in herds, in droves, in flocks;
ի — դնել զտունկն, to lay the plant at length.
• , ի-ա հլ. «կող». մէկ անգամ ունի Եզն. 281. «է ձուկն՝ որոյ իբրև խոզի պա-ռակայ, թամբ ի վերայ կողիցն կայ. և արիւն այնչափ ելանէ, որչափ յոչխարէ ոչ ելանէ». փոխաբերաբար դարձել է «լեռան կող», ինչպէս գտնում եմ մի անգամ գոր-ծածուած Օրբել. էջ 169. «Հարսնավազին ձռ-րակովն զառ ի կողմն յեկեղեցին որ ի պա-ռակոջ ճանապարհին» (տե՛ս և տակը գւռ.) Սրանից է ձևացած պառակիլ «կողի վրայ ընկնել, պառկիլ» (հմմտ. հյ. կող-կողմն, ընկողմանիլ և թրք. yan «կող», ռմկ. եան գալ «ընկողմանիլ, պառկիլ»), մանաւանդ «որսի համար դարան մտնել» Բուզ. դ. 12, էջ 118 (Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 228 մեկնում է «որսական շներով հետազօտել կամ որոնել զանասունս»? իբր պառական բառից), որ և յետնաբար պառիկիլ «պառկիլ» Վստկ. Վրդ. առ. 63 (այլ ձ. պարկիլ), Վրք. հց. պառիկել Վստկ. պառկիլ Յայսմ. Վստկ. 80. պառա-կեցուցանել «պառկեցնել» Վստկ. էջ 173. պառիկելիք «անկողին» Սմբ. դատ. 60. պա-ռիկելեց «անկողնի վերաբերեալ իրեր» Ան-սիզք 45. ոճով էլ ասւում է պառակ դնել «(բոյսը) մի կողի վրայ պառկեցնել» Վստկ. 54, 73։ Պառկելու գաղափարից ձևացել է պառակ «ոչխարների պառկած տեղը, մա-կաղատեղ, բակ» Ա. թադ. իդ. 4. և լայնա-բար՝ պառակ «ոչխարի հօտ, անասունների խումբ կամ երամ» Սիւն. քեր. 210=Երզն. քեր. Տօնակ. պառակ պառակ «խումբ խումբ» Ոսկ. մ. ա. 15։ Սրանցից յառաջացած բա-ռեր են պառակամայր «հորթ ունեցող կով» Եզեկ. խզ. 6. աստուածապլարագ (!) «աս-տուածախումբ» Փիլ. լիւս. (իսկ Բռ. երեմ. 33 «աստուածապարակք ասին որք զդիրս սուր-բըս կամակորեն»). պառակտել «խմբից բա-ժանել,. հօտի մէջ հակառակութիւն գցել» Սղիշ. Ոսկ. հռ. պառակտումն «բաժանում, խմբից անջատուիլը» Ոսկ. ես. պառակտե-ցուցանել Ոսկ. կող. երկպառակ «երկու խմբի ռաժանուած. անմիաբան» Եղիշ. Փիլ. երկ-պառակել «մէջերը հակառակութիւն գցելով իրարից բաժանել» Եղիշ. Սարգ. երկպառա-կութիւն Ա. մկ. գ. 29. Գաղ. ե. 20. երկպա-ռակտել Ոսկ. հռ.։
• ՆՀԲ պրս. պէռէգ (?) և լծ. հյ. փա-րախ։ ❇ Bugge, Beitr. 34 և KZ 32, 3 պառակ «մակաղատեղ» փոխառեալ է դնում մլտ. parcus բառից։ Նոյն, IF 1, 455 պառակտել, փեռեկել ևն իբր բնիկ հայ կցում է գոթ. brikan, գերմ. bre-čhen «խորտակել» ևն բառերին։ Հիւնք բոլորն էլ փարախ բառից։ Ղափանցեան ЗВО 23, 350 արաբ. [arabic word] varik և վրաց. barkali «ազդր», իսկ էջ 351 արաբ. [arabic word] farq «բաժանել»։-Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 250 պառակ և փարախ դնում է պհլ. vār «շուրջ փակեալ ընդարձակ վայր» և պրս. [arabic word] ︎ farax «ընդարձակ արձակ», իսկ էջ 311 պառակտել =պհլ. pārak, պրս. pāra «մաս, բաժին»։
• ԳՒՌ.-Արմատական ձևով ունինք պառակ Հմշ. «ձիու գաւակ», Ղրդ. «արեդդէմ, արև առնող տեղ», Խտջ. (բառագ) «լեռան կամ արտի թեք կող», Ալշ. Մշ. (պառեգ) «մէջք», պառիկ Բլ. Բղ. Մշ. Նբ. Զրս. Վն. «կռնակ, թիկունք. 2. լեռան կող, բլուրի լանջը, հակ, եալ դիրքով տեղ», որ և յիշում է Բառ. երեմ. էջ 265 պառակ ձևով և «ղըռ, անջըդի տեղ, պրակ կամ չորային» նշանակութեամբ։ Սրա-նից է պառակաքեղ Գոր. «լեռների վրայ բուսնող մի տեսակ բոյս» (հմմտ. քեղա-կա-րոս, ազատ-քեղ)։-Պառկիլ բայի գւռ. ձևերն են՝ Ջղ. Վն. պառկել, Ախց. Մկ. Շմ. Կր. պառկիլ, Երև. պարկէլ, Տփ. պարկիլ, Ալշ. Մշ. պառգել, Սչ. բառգել, Ակն. Զթ. Պլ. Ռ Սեբ. Սվեդ. Տիգ. բառգիլ, Ննխ. բառգէլ, Ասլ. բառգէ՝լ, Հմշ. բառգուշ, Հճ. բարգել։ Նոր բառեր են պառկամաշ, պառկան, պառկման, պառկոտիլ, պառկուկ։
Առ միմեանս մակաղին (անասունք), եւ ընդ միմեանս պառակ պառակ արածին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
ἁγέλη (յորմէ թ. աղըլ, աղլը ). ovile եւ grex. պ. պէռէգ. (լծ. եւ փարախ). Բակ ոչխարաց. եւ Հօտ խաշանց. եւ Մակաղատեղ.
Բագձաձական, որպէս տոհմ ... անդեայ, պառակ, երամ. (Երզն. քեր.։)
Իբրեւ ետես սատանայ զՅուդա քակեալ ի գեղեցիկ պառակէն, քան զամենայն գայլ ե՛ւս սաստիկ յարձակեցաւ ի վերայ. (Տօնակ.։)
Է ձուկն՝ որոյ իբրեւ խոզի պառակաց՝ թամբ ի վերայ կողիցն կայ. եւ արիւն այնչափ ելանէ, որչափ յոչխարէ ոչ ելանէ. (Եզնիկ.։) (ուր լինի իմանալ եւ զխոզի կողն՝ յորոյ վերայ պառակի յընկողմանիլն)։
ՊԱՌԱԿ ՊԱՌԱԿ. Երամ երամ. սիւրիւ սիւրիւ.
ՊԱՌԱԿ. ա. Պառակեալ. պառկած.
Արժան է ի պառակ դնել զտունկն, եւ չդնել ի յոտն. զի պառակն լաւ տակ առնու. (Վստկ.։)
wall;
turn, round;
— ի —, — ի —է, — ի —ու, complicate, intricate, knotty, ambiguous, dark, obscure;
— ի — բանք, ambages, compass of words, circuit, roundabout way, shifts;
— առնուլ, — գալ, to surround, to environ, to encompass, to hem in, to beset, to encircle, to gird, to inclose;
— ի — բանիւք խօսել, to make use of circumlocutions, to periphrase, to speak periphrastically, to beat about the bush;
— ի — խաղան գետք, the rivers seem to delight in a thousand windings.
• «բոլորտիքը, չորս կողմը, շրջան, պտոյտ». ընդարձակ զարգացում կրած ար-մատ, որի ածանցներն են. ՊԱՏ «շրջան», որից պատ առնուլ «շրջապատել» Խոր. Շիր. Վրդն. ծն. «փաթաթուիլ, շրջան կամ ոլորք կազմել (օձի)» Եղիշ. յես. էջ 176. Խաչել. 280. «նաւի ճամբորդելը զիգզագներով» Ոսկ. գծ. 372. պատ գալ «չորս կողմը ման գալ՝ դառնալ» Յայսմ. պատ «որմ, որ շէնքի չորս ևողմն է պատում» Բրս. մրկ. Գր. երէց։ Վստկ. 154. Մխ. այրիվ. պատել «փաթթ, շրջապատել, ման ածել» ՍԳր. Եւս. պտմ. պատ ի պատ «երկար բարակ՝ մանուածա-պատ ձևերով» Նիւս. բն. պատ ի պատէ Եփր. թգ. 437. պատ ի պատու Կիւրղ. ծն. միջա-պատ «գոգնոց՝ որ մէջքն է պատում» Ոսկ. ես. մառախլապատ Ագաթ. միգապատ Ա. գաթ. մարմնապատ Եզն. Վեցօր. Ոսկ. մ. բ. 19. կամարապատ Եզեկ. խ. 22. զրահապատ Ոսկ. մտթ. գ. 16. երկաթապատ Դան. դ. 12 20. երիզապատ Առակ. ե. 16. Մծբ. Ոսկ. եփես. թակարդապատեալ Կորիւն, էջ 8. Եւ-թաղ 165. դիապատութիւն Ոսկ. յհ. բ. 38 շրջապատել Խոր. Շիր. պատկողանոց «նաւի կողերը պատող տախտակները» Ոսկ. կողոս-տարեաատ «տարին բոլորուելու՝ լրանալու ժամանակը, տարեվերջ» Ուռհ. 371. պատ-ռւած «ոլորք» Նար. Առ որս. պատուածոյ Եզեկ. խգ. 17. պատուածել «վրայէ վրայ ընել, պատել» ԱԲ. «մանր քարերով հիւսել շարել» Օրբել. 164 «Կանգնէ.. սիւն մի զար-մանալի... ի մանր քարանց պատուածեալ ի չափ երեսուն կանգնոյ.-Տաթևի շարժական սիւնի համար է ասում)։ ՊԱՏԱՆ, ի-ա հլ. «փաթթու շոր, յատկապես վէրքի կապ և կամ մեռելը մէջը պատատելու սաւան»։ ՍԳր. Եփր. ծն. որից պաճուճապատանք «տիկնիկ, խամաճիկ» Ա. թագ. ժթ. 13, 15. նոր գրականի մէջ՝ պատանել, պատանքել կամ պատնել «մեռելը պատանքի մէջ փա-թաթել»։ ՊԱՏԵԱՆ, ի հլ. «պտուղը պատող արտաքին կեղևը» Ես. զ. 13. Վեզօր. է« 82-88 (տպ. պատկան. և այս ձևով էլ դնում է ԱԲ՝ իբր անստոյգ բառ). «խեցեմորթի կեղև» Եփր. էջ 352, 358. «սուրի կամ ուրիշ զէնքի ամանը» ՍԳր. «զրահ, լանջապանակ՝ որ մարմինն է պատում» Ա. մկ. զ. 2. Յոբ. խա 4. Եւս. պտմ. Սեբեր. որից զինապատեան Պտմ. աղէքս. ոսկեպատեան Բուզ. ողորկա-պատեան Վեցօր. պատենիկ Անյ. պորփ պատենազէն Ա. մկ. զ. 39. Եփր. վկ. արև Բուզ. 208 (ձ. պատեզէնք). պատենաթև Վեցօր. պատենաւոր Նիւս. կազմ.։ ՊԱՏԱԿ առանձին չէ գործածուած. որից խելապա-տակ «խելքը՝ ուղեղը պատող մաշկը. լյնբ։ ուղեղ, գլուխ» Նիւս. կազմ. Պիտ. (գրուած է խելապտակ Շիր. քրոն. 51)։ ՊԱՏԻԿ «փա-թաթող կամ փաթաթուածք». առանձին չէ գործածուած. առաջին իմաստով ունինք դիապատիկ «մեռել պատանող մարդ» Ծն. ծ. 3 (հմմտ. դիապատութիւն Ոսկ. յհ. բ. 38). երկրորդ իմաստից փխբ. յառաջացել է «անգամ» նշանակութիւնը (հմմտ. գւռ. փաթ «փաթաթուածք, պտոյտ, շրջան, անգամ») և այս նշանակութեամբ են ձևացած՝ եօթնպա-տիկ ՍԳր. բազմապատիկ ՍԳր. Եզն. բազ-մապատկել Դիոն. ածայ. և երկն. Վրդն. ծն բիւրապատիկ ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Մծբ. երկ-պատիկ Փիլ. երկպատկութիւն Նիւս. կազմ. պատկութիւն «կրկնութիւն» Ոսկիփ. պատ-կական «տեսակ տեսակ» ԱԲ. պատկել «բազմապատկել» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. ճժէ։ ՊԱՏԻՃ (կագմուած -իճ մասնիկով. հմմտ. ուտին) «ցորենի կճեպ» (որ և պատ-3-2045 եան) Վեցօր. 87. Ոսկ. հերոդ. 618. «սոնա-պան՝ որ սրունքն է պատում» Մաշտ. ջահկ. «փղի կնճիթ» Վեցօր. 194. Փիլ. լիւս. 13? (վերջին իմաստի զարգացումը դժուար է բացատրել. տե՛ս նաև առանձին)։ ՊԱՏԱՏ, ի-ա հլ. «կապոց, բեռ» Ծն. լա. 34. Ոսկիփ. որից պատատել «փաթթ» Ոսկ. ա. կոր. Եւագր. փիլ. պատատուկ «բաղեղ». Մեսր. եր. Բժշ. պատատանք Բարուք. զ. 7։
• ԳԴ պատիպատ ձևը դնում է պրս. bādūbīd «սնոտի, անօգուտ» բառից։ Gosche 40 prati+dā կամ prati-մաս. նիկի մի բայական ձևն է համարում։ Canini, Et. étym. 145 զնդ. bdā «շըր-ջապատել»։ Տէրվ. Նախալ. 92 հնխ. pat «ընկնել, պատահիլ, թռչիլ» արմատից և կամ հնխ. pad, որ գրեթէ նոյն նշա-նակութիւնն ունի։ Հիւնք. էջ 114 առս bādān, ābādān «շինութիւն, հաստա-տութիւն», իսկ էջ 346 պատուէր բառից։ Patrubány SA 1, 198 համառօտեալ ժողովրդական ձև է պատուար բառից. իսկ ՀԱ 1903, 221 ap-մասնիկով uad. «եռթալ» արմատից (հմմտ. լտ. vado «երթալ»), իբր «վերև գնացող (պատ)»։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ էջ 291 պատ-եան=պրս. պատեան «ունող, պահպա-նող»։ Սագրգեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bad, bat «պարիսպ»։ Karst, Յուշար-ձան 400 պատ=ասուր. pātu «սահման, շրջապատ», 403 սումեր. bad, bat «որմ, շրջապատ», 424 ույգուր. bot, but, but «ցանկապատ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 312 պատան=զնդ. paitidāna, պհլ. padtān «վերարկու»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. պատ, Ալշ. Մշ. պադ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. բադ, Տիգ. բmռ. Ասլ. բադ, բա*, Զթ. բօդ, բոդ, Հճ. բօդ, Սվեդ. բուդ, բոլորն էլ նշանակում են «որմ, պատ», իսկ Հմշ. բադ «ցանկապատ».-Ագլ. կորցրած է այս բառը (պահում է հին ո՛ւր-ման հոմանիշը<որմ-ն), բայց գիտէ պա՛-տիլ «շրջապատել»։ Ունինք նաև պատ Ղրբ. «շարք. 2. գուլպայի մէկ հիւսքը. շուրջանա-կի դարձած մէկ թել», պատ գալ «պատել։ դառնալ», պատ ընկնիլ «փաթաթուիլ», պատ տալ «դառնալ, պատել, շրջապատել»։ Նոր բառեր են պատածակ, պատաշար, պատա-տակ, պատտակ, պատգլուխ, պատընկնուկ, պատծական, պատկար, պատկից, պատքար, պատուառիք անել, պատիպատ անել «շուր-ջը դառնալ»։-Առանձին տես փաթել «պա-տել», փաթթլ, փաթոյթ։
• «օռնութիւն, նպաստ». առանձին գործածական չէ. գտնւում է միայն պատ առնուլ «օգնութիւն՝ նպաստ ընդունիլ» ոճի մէջ. Պատ առեցեալ յելողէն. Մագ. գա-մագտ. 5. նոյն բառն է որ ունի Բառ. երեմ. 265 պատառայել «օգնել»։
Արմատ Պատելոյ. Որմն. պատնէշ. (առաւել ռմկ)
Ոչխարն որ ելանէ արտաքոյ պատի փարախին, թողեալ է ի խածատումն գայլին. (Բրսղ. մրկ.։)
Ի հովանի ծառոց եւ ի պատից նստեալ դեգերէին. (Գր. երէց.։)
Վերինն Երուսաղէմ՝ երկոտասան պարսպօք պատօք, եւ երկոտասան դրամբք յօրինեալ. (Մխ. այրիվ.) (որ կա՜մ է բացայայտիչ պարսպաց, եւ կամ ա. որպէս պատօղք)։
ՊԱՏ. Շէն տեղի՝ որպէս շրջապատեալ որմով. ապատ.
Յաւանս եւ ի գիւղս, յանապատս եւ ի պատս։ Ո՜չ զպատն յանապատ յեղափոխել. (Մագ. ՟Խ՟Է. եւ ՟Ծ։)
Պղերգութիւն յայտ առնէ՝ եթէ պատեմք. իմա՛ կամ ընթերցի՜ր՝ վատ։
ՊԱՏ ԱՌՆՈՒԼ, ԳԱԼ. Շրջան առնուլ. շուրջ գալ. պատիլ. պարփակել. եւ Գալարիլ սողնոյ.
Ի քարակտուր մի բլուր, զորով պատ առեալ Երասխայ, ընդդէմ Ախուրեանն հոսի գետ. (Խոր. ՟Բ. 36։)
Օդք շուրջք, հուր պատ առեալ, հաստատութիւնն շրջակայ. (Մխ. այրիվ.։)
Երկինն վերին՝ պատ առեալ զամենայնիւ։ Յորժամ պատ էառ վերին շրջագայութիւնն զմեծ աշխարհաւս այս։ Որպէս ձուոյ դեղինն ի միջի գնդաձեւ կառուցեալ կայ, եւ սպիտակն շուրջ զնովաւ, եւ խեճեպն պատ առեալ զամենայնիւ։ Մարմին ամանոյն պատ առեալ զամենայնիւ։ Զծովէ ասեն՝ պատ առեալ զամենայնիւ. (Շիր.։)
Պատ առին երկոքեան ջուրքն զամենայն աշխարհաւս. (Վրդն. ծն.։)
Ասէր զգէս ոչ հատանել, մինչեւ երկայնեսցի եւ պատ առցէ. զի վասն այն կոչի պատանի. եւ ապա կտրել հրամայէր, զի վասն այնորիկ կոչի կտրիճ. (Կիր. պտմ.։)
Եթէ ոչ գաս երիցս պատ եկեղեցւոյս, ոչ ողջանաս. (Հ. փետր. ՟Զ.։)
Հինգ պատ առնու օձ ի սողել իւրում. իսկ առաջոյքն եւ զկնիքն լնուն զեօթներորդ թիւն. (Եղիշ. խաչել.։)
ՊԱՏ Ի ՊԱՏ. ՊԱՏ Ի ՊԱՏԷ. ՊԱՏ Ի ՊԱՏՈՒ. περισκλής distortus, anfractus. Պատատեալ յոյժ. մանուածոյ. գալարածոյ. բազմակնճիռն. խրթին. դողուղի.
Բազում են անմահութեան նորա ցուցմունք առ ի Պղատոնէ եւ յայլոց, այլ այնք պատ ի պատք եւ դժուարիմացք. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
Ահա դարձեալ պատ ի պատ պատասխանի. (ՃՃ.։)
Պատ ի պատ խօսք, որ ոչ կարացին ի վերայ հասանել իրին. (Տօնակ.։)
Ժողովուրդն իբրեւ ետես, խոստովան եղեւ առ ժամ մի պատ ի պատէ, եթէ Տէր՝ Աստուած. (Եփր. թագ.) (ուր ա՜յլ ձ. պանտ ի պանտէ. որպէս թէ կողմն ի կողմանէ կաղալով)։
Իբրեւ պատ ի պատու իմն է պատմութիւնն. (Կիւրղ. ծն.։)
band, bandage, wrapper;
truss;
— մեռելոյ, shroud, winding-sheet, grave-clothes.
• «աթաթեու շոր»։
Երիզ կամ կտաւ՝ ի պատել զո՜ր եւ է մասն մարմնոյ. փաթթելու լաթ, կապ. սարշը, պաղ. պէսդ.
Կապեաց պատանաւ զաչս իւր։ Փու թացաւ ի բաց առ զպատանն յաչաց իւրոց։ Չիք սպեղանի ի վերայ դնել, ոչ ձէթ եւ ոչ պատանս. (՟Գ. Թագ. ՟Ի. 38. 41։ Ես. ՟Ա. 6։)
Որ ոչ կարօտանաս սպեղանեաց՝ առ պատրաստութիւն պատանաց հոգեկան վիրաց. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Ոչ գոյ պատան բեկման նորա. (Եփր. ծն.։)
Պատան վիրաց լինի՝ եւ կապ, թէ ոք սըմին լինի պարապ. (Շ. յիշ. սողոմ.։)
Պօղոս՝ պատան Եւայի եւ Ադամայ վիրացն. (Ճ. ՟Ա.։)
ՊԱՏԱՆ, անք. ἑντάφιον, ἑνταφιασμός vestis sepulcralis, quae induitur cadaveri, funeratio ταφή sepultura. Երիզապինդ մեռելոյ. եւ Դիապատութիւն. պատրաստութիւն թաղման. մեռելի պատանք. քէֆին, տէֆին.
Յառաջագոյն խնկեաց զմարմին իմ՝ ի նշան պատանաց։ Յօրն պատանաց իմոց պահեսցէ զայդ. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 8։ Յհ. ՟Ժ՟Բ. 7։)
Ոչ պատանաց եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել։ Զի մի՜ հողոյ եւ մի՜ պատանաց յիւրում բնակութեանն աշխարհին արժանի լիցի. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 15։ ՟Ժ՟Գ. 8։)
Ի քէն մերկեա՜ զգեստ տրտմարար՝ զերթ ըզպատան մահու Ղազար. (Շ. ոտ. Շ. մխիթ.)
Մայրն՝ գեղեցիկ գերեզմանի պատան (յն. մի բառ) տայր մանկանցն զինքն, զկնի երթալով յառաջ գնացելոցն։ Այլ ոչ մարմինդ պատանացդ լուանի. (Ածաբ. մակաբ. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
bit, slice;
mouthful;
piece, shred, strip;
պատառ պատառ, in pieces, in rags;
piecemeal;
— մի հացի, a bit or piece of bread;
բրդել —ս —ս, to cut in pieces or in bits;
ի մի — կլանել, to devour, to take in one mouthful;
— — կոտորել, to be lacerated, torn or cut to pieces, butchered;
— — երկիր անկանիլ, to fall off bit by bit, to decay gradually.
• , ռ հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «կտոր, բեկոր՝ մանաւանդ հացի» ՍԳր. Ոսկ. ես. որից պատառ-պատառ Եւս. քր. Ոսկ. ես. և եփես. պատառել ՍԳր. Եզն. Կոչ. Եփր. թգ. պատառումն ՍԳր. պատառաքաղ Խոր. հան-դերձապատառ Մանդ. գայլապատառ Օրբել. րեղարդնապատառ Ճառընտ. -ատ, -ոտ մասնիկներով՝ պատառատուն կամ պատա-ռոտուն ՍԳր. Ագաթ. Եփր. պհ.։
• Տէրվ. Նախալ. 86 հնխ. dar «պատ-ռել» արմատից՝ պա<ապա նախդիրով, հմմտ. սանս. dar, յն. δὲρω «մորթել» ևն։ Հիւնք. պատել բայից։ Müller WZKM 6 (1892), 267 պհլ. փոխառութիւն պի-տի լինի. հմմտ. պրս. [arabic word] fatār-dan, [arabic word] latarīdan «պատ-ռել»։ Բ. Խալաթեանց, Բանաս. 1902, էջ 166 ասուր. patāru, ասոր. ftr «պատա-ռել»։ Scheftelowitz BВ 29, 68 փղխառ-եալ արաբ. batara «խուզել, կտրել» և եբր. [hebrew word] bathar «մաս, կտոր» ձևե-ոից։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. pa-taru, patēru «ճեղքել, հերձնուլ»։ Պա-տահական նմանութիւն ունին արաբ. ❇ [arabic word] fadra «պատառ, կտոր» և [arabic word] batr «ճեղքել»։
• ԳՒՌ.-Շմ. Սլմ. մն. պատառ, Ասլ. Պ,. Ռ. Սեբ. բադառ, Զթ. բադօռ, բադոռ, Հճ. բա-դօր, Սվեդ. բադուռ, նշանակում են «հացի կամ ուրիշ ուտելիքի կտոր». իսկ Գոր. Ղրբ. պա՛տառ ընդհանրապէս «մի քիչ, փոքր ինչ» (օր. պատառ կաց՝ մի քիչ համբերիր)։-Բա-յական ձևով՝ Վն. պատռել և Մկ. պատռիլ «ճաքիլ», Ախց. Երև. պատռէլ, Տփ. պա՛տ-րիլ, Ալշ. Մշ. պադռել (նաև «նախանձիլ»), Պլ. Ռ. բադռէլ, Ասլ. բադռէ՝լ, Զթ. Սվեդ. բադռիլ, Հմշ. բադռուշ, Սչ. բադրել, Սեբ. բառռէլ, Ակն. բառռէլ, բայռէլ, Կր. պառ-ռէլ, Մրղ. պառէլ.-էնկ. բադար «պա-տառ» (Բիւր. 1898, 865)։-Նոր բառեր են պատռեցնել, պատռտել, պատռտորել, պա-տոտորուիլ, պատռտուիլ, պատռտան, պատ-ռօն։-Կիլիկիոյ բարբառով պատռել նշանա-կում է «գողանալ, կողոպտել». այսպէս Զթ. Մրշ., որի հնագոյն օրինակն ունի Մխ. դտ-էջ 351. Յաղագս դատաստանաց գողոց՝ որ զտուն պատառեն.։-Իմաստի զարգացման համար հմմտ. ֆրանս. déchirer «պատռել», բայց նաև «կողոպտել» Molière, L'Avare V, 5։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბატარა պատարա «մի քիչ, քիչ, փոքր, մանուկ, սակաւ ժամանակ» (ճիշտ այս նշանակութեամբ նաև Գոր. Ղրբ. պա՛տառ). მატარა მური պատարա պուրի «մի քիչ հաց», მატარება պատարեբա «քչացնել, նուազեցնել», ჩაბატარავება չապատարավեբա «պակասեցնել, փոքրաց-նել», სიმატარავე սիպատարավե «փոք-ռութիւն»։-Ըստ Bugge IF 5, 168-80, թրգմ. ՀԱ 1895, 231 հայերէն պատառել բա-յից է (պա-մասի կրճատմամբ) գոթ. tarmei «գոչեա՛» Գաղ. դ. 27։-Ուտ. պատար «կը-տոր»։
• «նենգութիւն». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 265. Թերևս շփոթուած պատիր բա-ռի հետ։
χωμός, χωμίον, κλάσμα buccella, frustum panis, fragmentum . Արմատ Պատառելոյ, որպէս Մասն պատառեալ, այսինքն բաժանեալ ի բոլորէ. կոտոր, բեկոր՝ մանաւանդ հացի. կտոր, պատառ. լօգմա, տիլիմ, փարչէ. եբր. ֆաթ.
Բրդեսցես զայն (զբաղարջն) պատառս պատառս։ Զոհ ի պատառոյ։ Պատառով միով հացիւ։ Թացցես զպատառ քո ի քացախիդ։ Պատառ մի հաց։ Պատառ մի ի կասկարայէ։ Թացեալ զպատառն՝ տայ Յուդայի իսկարիովտացւոյ. եւ յետ պատառոյն ապա եմուտ ի նա սատանայ. եւ այլն։
Թացեալ պատառ՝ տայ Յուդայի. (Շար.։)
Մի՜ պատառաւ եւ բաժակաւ կարօտացուսցուք զնա (աղքատն). (Եղիշ. հայր մեր.։)
Փութան զսեղանս եւ զանօթս ... ի մի պատառ կլանել. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Յայնժամ Ադամայ հաւանելով կընոջն, առեալ դողութեամբ՝ եկեր զմահու պատառն. (Տաղ.։)
Առ կարօտութեան ժտի աղքատն, առ պատառի միոջ կապերտի։ Պատառ մի մագաղաթ. (Ոսկ. ես.։ Եղիշ. ՟Բ։)
Հինգ ոտք են օձին ի սողելն իւրում՝ հինգ պատառն կրկնելովն (կամ պատ առնելովն). (Եղիշ. յես.։)
ՊԱՏԱՌ ՊԱՏԱՌ. մ. Ի բազում պատառս. չարաչար պատառելով.
Ի նաւ ապաստանեալ՝ պատառ պատառ կոտորէր։ Ոմն (յառաքելոց) պատառ պատառ կոտորեցաւ։ Պատառ պատառ կոտորիլ, կամ կոտորէաք. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. եփես.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Բ. ՟Է։)
Պատառ պատառ յերկիր անկանիլ (մասանց մարմնոյ եւ իրաց). (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ եւ ՃՃ.։)
answer, response, reply;
return, repartee, rejoinder;
account, reason, defence, apology, excuse, justification;
հրաման —նւոյ, oracle;
համարձակ, յանդուգն, խուսափական, նպաստամատոյց, հաւաստի, դրական, ժխտական, լակոնական, աննշան, չոր, անմիտ, կարճ —, haughty or imperious, impertinent, evasive, favourable, certain, positive, negative, laconic, insignificant, dry, foolish, curt or short reply;
— առնել, to answer, to reply, to make answer to;
— տալ, to answer for;
to defend, excuse or justify oneself;
տալ վասն անձին —, to plead one's own cause;
ընդունել զ—, to receive the reply;
ի — նամակիդ, in reply to your letter;
չընդունել զ—, to receive no reply;
սպասել —նւոյ, to await a reply;
չիք —, there is no reply, no answer;
cf. Ընդդէմ.
• (-նւոյ, -նեազ) «պատաս-խան» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և ես. յետնաբար աս-ւում է պատասխան Զենոբ. Ճառընտ. Վրդն. սղ. որից պատասխանատուութիւն Իմ. զ. I1 Գծ. իբ. 1. Փիլիպ. ա. 7, 16. Ոսկ. յհ. և հռ։ պատասխանութիւն Մծբ. ոճով ասւում է պա-տասխանի առնել, տալ պատասխանի ՍԳր. որի յետին ձևն է պատասխանել Խոր. Իսիւք. նոր բառեր են անպատասխանատու, անհա-մապատասխան ևն։
• = Պհլ. *pāt-saxuan ձևից, որ հայերէնի մէջ դարձել է նախ *պատսախան և յետոյ, շրջուելով՝ պատասխան. հմմտ. պհլ. [other alphabet] pasaxv, pasaxv (ըստ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, էջ 8 ծան. կայ նաև պհլ. pāsxan), սոգդ. patšukwān, պրս. [arabic word] pāsux, որից յետնաբար փոխառեալ է վրաց. მახუხი պա-սուխի «պատասխան»։ Հայերէնի -ի վերջա-ւորութիւնը ըստ Bailey JRAS 1930, էջ 19 համապատասխանում է քրիստ. սոգդ. ուղ. հյց. [other alphabet] (=i) վերջաւորութեան. ըստ այսմ քրիստ. սոգդ. ուղ. հյց. p'čγny «աատաս-խան». այսպէս են նաև արժանի, կարի բա-ռերը։ Իրանականի հնագոյն ձևն է հպրս. ուղ. *pātisa(h)uvā-, հյց. *pātisa (hjuva nam-, որից պհլ. *patsaxuan>պատասխան. (Ըստ Gauthiot, Gram. sogd. 83 կազմուած է pati-մասնիկով sak արմատից, որ գըտ-նում ենք նաև լիթ. sakyti «խօտիլ» բառի մէջ)։-Հիւշ. 222։
• ՆՀԲ տե՛ս պատգամ բառի տակ։ Lag Urgesch. 956 հմմտ. պրս. pāsux։ Mül-ler SWAW 38, 574-576, 582 պատ մասնիկով պրս. suxan «խօսք» բառից։ Նոյն 43, 291 զնդ. *paitisāonhana-ձե-ւից, 66, 265 *paitisaohhana-ya։ Հիւնք. պրս. badaxš «մեղեսիկ» բառից՝ -անի մասնիկով։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ գրակ. 205 պրս. pāsux, իբրև pāy-i-su-xan «խօսքի ոտքը»։-Salemann ИАН 1913, էջ 1130 սոգդ. ձևի հետ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Մրղ. պատաս-խան, Մկ. պmտmսխան, Ալշ. Մշ. պադաս-խան, Ննխ. Շմ. Սչ. Սեբ. բադասխան, Տիգ. բmդmսխmն, Զթ. բադասխօն, բադասխոն.-Միջին հայերէնի ձևն էր պացխուն (Սմբ. ատմ. 79, 90, Անսիզք 13, 15, 51, Կոստ. երզն. 158), որ ծագում է պատասխան բա-ռից միջին ա-ի ջնջումով և տս ձայնախում-բը վերածելով ց (հմմտ. արտառուք>արտ-ռուք>արցունք). կրճատ պատըսխուն ձևը երկու անգամ ունի Քուչակ 121. վերջավան-կի ա ձայնաւորը դարձած է ու՝ յաջորդ ռըն-գականի պատճառաւ, ինչպէս ընդհանուր օրէնք է Ագուլիսի բարբառում (տե՛ս իմ Հայ բարբառագիտութիւնը, էջ 93)։ -Թաւրիզի գաւառականով պատասխանել նշանակում է «ճանապարհ դնել, դուրս հանել, գործից վտարել». սրա հին վկայութիւնը գտնում եմ Մտթ. ևագր. 49. Ասէ դևն... մի՛ տալ յաղ-քատն... և կամ ասէ՝ թէ այսօր պատասխա-նէ, վաղիւն երբ գայ՝ յայնժամն տաս։
Կամ որպէս Պատասխանատրել. արդարացուցանել. ἁπολογέμαι defendo. տե՜ս (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 11։ ՟Ի՟Ա. 14։ Գծ. ՟Ժ՟Թ. 33։ ՟Ի՟Դ. 10։ ՟Ի՟Զ. 2. եւ այլն։)
Իսկ յասելն (Հռ. ՟Բ. 1.)
Պատասխանի ողոք դարձուցանէ զսրտմտութիւն։ Ետես եղիուս, եթէ ոչ գոյ պատասխանի ի բերան երեցունց արանցն։ Զարմանային ընդ պատասխանիս, կամ ընդ պատասխանին նորա։ Ասա՜ մեզ, դու ո՞վ ես. զի պատասխանի տարցուք՝ որոց առաքեցինն զմեզ. եւ այլն։
Առանց հարցման լռեալ է պատասխանի, եւ առանց քննողի ոչ յայտնեսցի մեկնութիւն. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Հարցուածն զպատաս խանիս ստացեալ է. (Իսիւք.։)
Արդարն անձինն ամբաստանէ յառաջին պատաս խանւոջն։ Արդարն յառաջին իսկ պատասխանւոջն ոսոխ լինի անձին իւրում. (Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ես.։ նոյնպէս եւ Իսիւք.։)
Զհարցումն բռնաւորացն, եւ զպատասխանիսն միոյ միոյ ի սրբոցն. պատասխանեօք սրբոցն, եւ այլն. (Փարպ.։)
Յուսոյ յաւելուած առնու Մովսէս պատասխանեաւ։ Տաժանեալ պատասխանեօք հարցման. (Արշ.։)
Տե՜ս եւ զպատասխանեացն զմիտսն. (Նանայ.։)
Մինչեւ ամբաստանեալն յանդիման ունիցի զդատախազսն, եւ տեղի պատասխանւոյ առնուցու վասն ամբաստանութեան։ Իմ պատասխանի, ո՜ւր զիս հարցանիցեն, այս է. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 16։ ՟Ա. Կոր. ՟Թ. 3։)
Ոչ յարեաւ մարդ երկրածին՝ ազատեալ ի պատասխանեաց. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
ՀՐԱՄԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆՒՈՅ. cf. ՀՐԱՄԱՆ. յն. խրի՛մա, եւ այլն. χρῆμα, χρησμός, χρηματισμός . որ է պէտք, եւ հրաման կամ պատգամ. եւ այս իմաստ տեսանի նաեւ ի քանի մի բառս սկսեալս վանկովդ պատ.
Տո՜ւր ինձ հրաման պատասխանւոյ։ Աղաչէր հրաման պատասխանւոյ առնուլ (ի դից)։ Զայս ընկալեալ հրաման պատասխանւոյ՝ աղեքսանդրի. (Պտմ. աղեքս.։)
ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ԱՌՆԵԼ. կամ ԱՌՆԵԼ ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ. նոյն ընդ Պատասխանի տալ. ἁπόκρισιν ποιέω. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 14.) եւ ἁποκρίνομαι. (Դատ. ՟Ը. 8։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ. 6։ Երեմ. ՟Ի՟Գ. 35։ Եզեկ. ՟Ժ՟Դ. 3։)
ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ՏԱԼ ՏԱԼ ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ. Լուծումն առնել հարցուածոյն. փոխադարձ ասել ինչ բան. պատասխանել. ճէվապ վէրմէք. ἁπόκρισιν δίδωμι responsum do. Տե՜ս Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 2։ ՟Լ՟Գ. 5։ ՟Լ՟Ե. 4։ ՟Լ՟Թ. 35։ Այլ առաւել, ἁποκρίνομαι respondeo. Տե՜ս ստէպ ի հին եւ ի նոր կտակ. եւ յամենայն գիրս ըստ նախ նեացն. ուր յետինք առաւել դնելն՝ Պատասխանել, որ է որպէս ոճ ռամկական։
Առանց պատասխանի տալոյ ես. իմա՛ ըստ յն. անպատասխանի կամ անջատագովելի ես։ ἁναπολόγητος inexcusabilis. 1
sacrifice, victim, immolation;
mass;
oblation, offering;
present, gift;
bribe;
հանել — to sacrifice;
— ձայնաւոր, high-mass;
թիւ —, low mass;
— վասն ննջեցելոց, mass for the dead;
պաշտել, մատուցանել զսուրբ —ն, to celebrate or say mass;
տեսանել զ—, to attend mass.
• . ի-ա հլ. «նուէր, ընծայ. 2. զոհ, մատաղ (առ Աստուած)» ՍԳր. որից պա-տարագել Ղևտ. է. 15. Գ. թագ. է. 48. պա-տարագաբարձ Դատ. գ. 18. պատարագաբեր Բ. թագ. ը. 2, 6. պատարագիք Գծ. իդ. 17 ևն։
• ՆՀԲ դնում է յարագել բայից կամ պատրուճակ բառից (տե՛ս այս ռառև-որ)։ Ալիշան, Հին հաւ. 451 պատար «լի» և պատրուճակ բառերից։-Պատա-րագ բառի վրայ երկու անգամ ընդար-ձակ վէճ է բացուած հայ թերթերի մէջ, Նախ Հիւնք. դրել էր պատարագ=պրս. ba dar kardan «դուրս անել, արտաք-սել» (առնելով այն հանգամանքից, որ պատարագի ժամանակ չմկրտուածնե-րին եկեղեցուց դուրս էին հանում)։ Տէրվ. Մասիս 1881 ապրիլ 27, 28 մեր-
• ժելով այս, յայտնում է թէ պրս. ba dar kardan պիտի տար հյ. *բադարկայ, և թէ պատարագ բառը նշանակում է «ըն-ծայ, նուէր» և ո՛չ թէ «արտաքսում». ինքը բառը համարում է պրս., ինչպէս են պատ մասնիկով սկսող ձևերը.-արագ մեր արժել, յարգել բառն է, որով նախաձևը լինում է *պատարգ։-Պա-տասխանում է ոմն Գ. Յ. Փ. (Մասիս 1881 մայիս 1) դնելով պատարագ= պրս. պէտրագա «ապացոյց, առաջնորդ ճանապարհի Տեառն»։ Մ. Գալուստ Թի-ռաքեան, անդ մայիս 7, ցոյց է տալիս որ պէտրէգա արաբերէն է, ուստի և ան-յարմար. իսկ ինքը պատարագ դնում է պրս. badargāh «սեամ կամ դուռն թա-գատրաց»։ Սրա վրայ ընդդիմառանում են Տէրվ. (մայիս 25, յունիս 2) և Թի-ռաքեան (մայիս 30, յունիս 11), առա-ջինը պնդելով թէ երկու մեկնութիւն-ներն էլ սխալ են, իսկ երկրորդը աշ-խատելով հաստատել իր առաջարկած մեկնութիւնը։-Երկրորդ վիճաբանութիւ-նո բացաւ Մերկերիոս Ադամեան, Արրտ. 1898, 183-6, որ բառը համարում է փոխառեալ արաբ. ֆատիր ձևից՝ աճած պրս. ակ նուազական մասնիկով, իբր ֆատիրակ «բաղարջիկ»։ Դ. Խաչկոնց, Բեւր. 1898, 415 անհնար է ոտնում Ե դարուն արաբական փոխառութիւն. ու-րիշ խնդիր եթէ բառը ասոր. կամ արամ. ւինէր։ Բասմաջեան, Բիւր. 1898, 435 ասոր. փատիրա «անխմոր հաց, բա-ղարջ» ձևից, իբր նոյն ընդ արաբ. iftār «ճաշակել, ճաշի սկսիլ»։ Աճառ. Առռտ. 1898, 485-6 ցոյց է տալիս տր պատա-րագ բառի առաջին և նախաքրիստո-նէական նշանակութիւնն է «նուէր, ըն-ծայ», ուստի չի կարող ծագիլ «բաղարջ ևն» նշանակող ձևերից, որոնք յետին օրիստոնէական շրջանի առումներ են, բառի ձևը ցոյց է տալիս որ իրանական փոխառութիւն է paiti-մասնիկով, իբրև պհլ. *patarag<զնդ. *paitiragayami «ընծայեմ, նուիրեմ»։ Կուրտիկեան, Մա-սիս 1898, թ. 130 սանս. պատարաքա
• «զոհ»։ Խաչկոնց, Բիւզանդիոն թ. 153 ընդունում է Աճառեանի մեկնութիւնը։ Nyberg, Hilfsb. 2, 191 դնում է իրան, *pati-rāγa ձևից, որի մասին տես վերը երաժիշտ։ Նշանակութիւնը բոլորովին անյարմար է։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Տփ. պատարաք, Վն. պատարաք՝, Ալշ. Մշ. պա-դարագ՝, Շմ. պադարաք, Ղրբ. պադարա՛ք1 Մկ. պmտmրաք՝, Ագլ. պտա՛րագ՝, Գոր. պտա՛րաք, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. բադարաք, Ասլ. բադարաք, բադարա*, Տիգ. բmդmրmք, Զթ. բադայօք, բադայոք, Սվեդ. ռmռmրիւք, թրքախօս հայերից էնկ. badā-čak (Բիւր. 1898, 789), բոլորն էլ «եկեղեցու պատարառ»։
Որպէս Պատրուճակ, որ է Զենլիք ի կենդանեաց, եւ որպէս Պտուղ երկրի՝ պատուասիրութեամբ իմն ընծայեալ Աստուծոյ. որ եւ ԶՈՀ. իբր յն. թիսի՛ա, որ ի գիրս Փիլոնի ՝ մեկնաբար թարգմանի՝ Զենլի պատարագ. եւ ի սուրբ գիրս անխտիր դնի Զոհ, եւ Զենլիք. θυσία hostia, sacrificium. եբր. զէպախ. ար. ֆիտա, կիրեան, զէպիհէթ, գուրպան.
Եբեր կային ի պտղոյ երկրի պատարագ Աստուծոյ (որ զկնի կոչի զոհ)։ Չուեաց Իսրայէլ, եւ եկն ի ջրհորն երդման, եւ մատոյց պատարագ Աստուծոյ։ Պատարագ Աստուծոյ հոգի խոնարհ։ Տալ պատարագս զոյգս տատրակաց։ Պատրաստել զմարմինս ձեր պատարագ կենդանի.եւ այլն։
Ընդ զոհս եւ ընդ պատարագս ոչ հաճեցար։ Ո՜չ ողջակէզք եւ ո՜չ զոհք եւ ո՜չ պատարագք։ Մինչեւ մատեաւ ի վերայ իւրաքանչիւր ուրուք ի նոցանէ պատարագ։ Մատնեաց զանձն իւր վասն մեր՝ պատարագ եւ զենումն Աստուծոյ ի հոտ անուշից, եւ այլն։
Կամ որպէս δῶρον donum, munus. Տուրք, եւ ամենայն ընծայ մատուցեալ Աստուծոյ կամ մեծի ումեք. եւս եւ Կաշառք. արմաղան, փիշկէշ, եբր. մինխա, գառպան, քօռպան, լէխմ, շօխատ. (յորմէ շաղավաթ) Եւ ըստ այսմ ընդարձակ առմանս ասի.
Հայեցաւ Աստուած Յաբէլ եւ ի պատարագս նորա։ Առ յորոց ածէրն ձեռամբ իւրով պատարագս, եւ առաքեաց Եսաւայ եղբօր իւրում. ծառայի քոյ Յակոբայ պատարագք են. ցածուցից զերեսս նորա պատարագօքըդ։ Տարա՜յք առնն պատարագս՝ ռետին եւ մեղր եւ խունկ։ Մատուցին նմա պատարագս՝ ոսկի, կնդրուկ եւ զմուռս։ Եթէ մատուցանիցես զպատարագ քո։ Կորբան, որ է պատարագ։ Ընծայս եւ պատարագս տանել միմեանց. եւ այլն։
ՊԱՏԱՐԱԳ. ի նոր օրէնս՝ է Անարիւն եւ անծախելի զոհ եւ զոհագործութիւն կենդանի եւ կենդանարար մարմնոյ եւ արեանն Քրիստոսի. որոյ եւ կատարումն կամ պաշտօնն կոչի Քահանայագործութիւն, կամ Պատարագ. որպէս յն. λειτουργία, ἰερουργία liturgia, missa, sacrificium.
Պատարագ Քրիստոսի մատչի գառն Աստուծոյ։ Քահանայապետ եւ պատարագ։ Ընկա՜լ հա՜յր սուրբ մարդասէր զպատարագս. (եւ այլն. Պտրգ.։)
Պատարագաւդ հօր ի հոտ անուշից զմարմինդ առ ի մէնջ. իմա՛, պատարագմամբդ, պատարագելովդ։
oracle;
words;
sentence;
message, errand, order, ordinance;
counsel, advice;
—ս տալ, որոտալ, to deliver or utter oracles;
ի —ս անկանել, to parley, to negotiate, to enter into treaty;
—ս առաքել առ ոք, to send to say.
• , ի-ա հլ. «հրաման, պատուէր, վճիռ (դից, Աստուծոյ կամ թագաւորի), լուր, համբաւ» ՍԳր. Բուզ. Ագաթ. «լրատար» Եղիշ. որից պատգամագնաց Եւս. քր. պատ-գամախօս Ագաթ. պատգամաւր Ես. կգ. 9 Ղկ. է. 10. Սեբեր. պատգամատրիլ Բ. կոր. և. 20. Եփես. զ. 20. Եւս. քր. պատգամանի Մագ. մեծ են. էջ 18, 24. տասնպատգամեան Մանդ. Պիտ. պատգամաւորական (նոր բառ) ևն։
• = Պհլ. patgām «պատգամ, լուր» բառից, որ աւանդուած է սխալագիր [other alphabet] ︎ pagtām, paitām, pεtām ձևերով. հմմտ. մանիք. պհլ. [hebrew word] padgām (Salemann ЗАН 8 (1908), 109), սոգդ. patγām «պատգամ», պազ. peγam, պրս. [arabic word] paiγām կամ [arabic word] ︎ payām, բելուճ. paiγām «պատգամ, լուր, զրոյց» (Horn § 348)։ Իրանեանից են փոխ-առեալ նաև եբր. [hebrew word] piϑgām, արամ. piϑgāmā «հրաման, վճիռ, պատուէր», ա-ռոր. [arabic word] petgāmā «խօսք, վճիռ», մանդայերէն [hebrew word] pugdāmā «լուր, պատգամաւորութիւն»։ Այստեղ են պատկա-նում նաև պատգամաբեր =պհլ. patgāmbar, պրս. paiγāmbar, paiγambar, payāmbar, payambar, աֆղան. paiγāmbar, բելուճ. paiγambar, քրդ. pḗγamber, օսս. n'axum-p'ar, pexompar, որից թրք. peyγamber «Մուհամմէտ մարգարէն». (այս բառն է նաև Ղրբ. խա՛մբար «եգիպտացորեն», որ է թրք. peyγamber buγdasə «եգիպտացորեն» (բուն «մաոգարէի ցորեն»)։ Բոլորի նախաձևն է զնդ. *paiti-gāma-։-Հիւբշ. 222։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, իբրև պրս. փէյղամ։ ՆՀԲ «արմատն է պա, պատ, նոյն ընդ բա, բայ, բառ, բարբառ, բան, լծ. յն. ֆա՛դիս, ֆա՛սիս, լտ. fari, fa-tum. fama. կայ և ի բառսդ պատաս-խանի, պատուէր, պատմել ևն»։ Peterm. 21 եբր. piϑgām, յն. φϑέγμα «ձայն, հրն-չիւն, խօսք», պրս. paiγām։ La Groze, Ձեռ. աշխ. տե՛ս Բազմ. 1897, էջ 8 եբր. և մարական ձևերի հետ։-J. Gildemeis-ter, Zur Etymologie altpers. Wörter im Semit. ZKM 1842, 214 պրս. և եբր. ձևերի հետ, իբր prati-gam։ Ուղիղ են հսամեմատում Böttich. Rudim. 52 211, ZDMG 1850, 360, Arica 77, 277, Lag Ujrgesch. 463, Gesam. Abhd. 79, Btrg baktr. Lex. 50, Müller SWAW 38, 574 -6, 39, 394, 408, Հիւբշ. KZ 23, 13 ևն։
• ԳՒՌ.-Պատգամ բառը պահուած է Ախք. Շիր. «խնամախօս» նշանակութեամբ։
ῤῆμα, λόγος, φάτις, χρῆμα , χρησμός, χρηματισμός verbum, sermo, eloquium, dictum, dictio, sententia, oraculum, responsum. (Արմատն Պա, պատ, նոյն ընդ բա, բայ, բառ, բարբառ, բան. լծ. յն. ֆա՛դիս, ֆա՛սիս. լտ. ֆա՛րի, ֆա՛թում, ֆա՛մա. կայ եւ ի բառսդ Պատասխանի, Պատուէր, Պատմել, եւ այլն) Իբրու Պատուէր, հրաման եւ բան յաստուածակոյս կողմանէ. որպէս եւ առ հեթանոսս ի բերանոյ դից. այէթ, քէլիմէթուլլահ, քէլամ.
Խօսեցաւ Տէր զամենայն զպատգամս զայսոսիկ։ Որ լուաւ զպատգամս Աստուծոյ։ Տացես զպատգամս ի՜մ ի բերան նորա։ Ուղիղ են պատգամք Տեառն։ Պատգամն Աստուծոյ, որ եղեւ ի վերայ Երեմիայի։ Ի գիրս պատգամաց Եսայեայ մարգարէի։ Յիշել զյառաջագոյն ասացեալ պատգամս ի սրբոց մարգարէից.եւ այլն։
Ընկալեալ պատգամս կենդանիս՝ տայր իսրայէլեան բանակին. (Շար.։)
ՊԱՏԳԱՄ. որպէս Վճիռ կամ հրաման թագաւորի. ազդեցութիւն. եւ Խըրատ ծնողաց կամ իմաստնոց. եւ Լուր. համբաւ. էմր, ֆէրման, նասահաթ, տույ, խապէր.
Եկին առ Բաղաամ, եւ ասացին նմա զպատգամս Բաղակայ։ Լուարո՜ւք զպատգամս արքայի մեծի։ Պատգամ ամենայն Իսրայէլի եկն առ արքայ։ Առաջի առնեմ ձեզ զհոգւոյ իմոյ պատգամս։ Ընկալեալ զպատգամս պատուիրանի իմոյ՝ ծածկեսցես յանձին քում.եւ այլն։
Պատգամս յղէր (թագաւոր առ թագաւոր՝) օրինակաւս այսուիկ։ Պատգամ բնակչաց քաղաքին եկն առ Սանատրուկ։ Պատգամ յայլմէ յայլ լինի. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 32։ Մխ. երեմ.։)
ՊԱՏԳԱՄ. որպէս Պատգամաւորութիւն. կամ Պատգամաբեր.
Գրով եւ պատգամաւ յանդիմանէր զնոսա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի ՊԱՏԳԱՄՍ ԱՆԿԱՆԻԼ. Պատգամագնաց կամ բանագնաց լինել. բանս դնել ընդ միմեանս.
pain, punishment, chastisement, correction, penitence;
— մահու, condemnation, sentence;
առանց պատժոց or պատժի, with impunity;
անկանել ընդ պատժով, to incur, to deserve punishment;
— տալ, to order punishment or penance;
դնել — ի վերայ, to inflict punishment or chastisement;
զանիրաւութեան —ս արկանել զնովաւ, to punish his injustice.
• , ի-ա, ո հլ. «պատիժ, տանջանք» ՍԳր. որից պատժել ՍԳր. Եզն. պատժածու Եզն. պատժական Ոսկ. մ. գ. 14 և եբր. պատժապարտ Ոսկ. հռ. բ. կոր. եբր. Սեբեր. պատժապարտութիւն Ագաթ. պատժաւոր Ոսկ. բ. կոր. և մ. գ. 14. անպատիժ Սեբեր. ծովապատիժ Ագաթ. կիսապատիժ Վրդն. դան. բիւրապատիժ, բազմապատիժ Բենիկ.։
• ՆՀԲ, Թիրեաք. Պատկ. աշխ. գր. 207 և Հիւնք. պրս. pādās «բարի հատու-ցում, վարձատրութիւն»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 29 պհլ. paddahisn, patdahasn, padašn, պրս. pādās «վար-ձատրութիւն, հատուցում»։ 3. Գ. I-Պատմ. գրակ. 16 ճապոն. պաճց! Bar-tholomae, IF 38, 44 հիրան. *patīzā= pati-izā «Gegenforderung, փոխադար։ պահանջ», որ կազմուած է pati-մաս-նիկով īz-արմատից. հմմտ. սանս. ihate
• ԳՒՌ.-Տփ. պա՛տիժ, Ագլ. պա՛տիժ, պա՛-տիճ, Շմ. պադիժ, Սչ. Սվեդ. բադիժ, Ասլ. Խրբ. բադիժ, բադիջ, Սլմ. պատիշք՝, Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Ջղ. Վն. պատիճ, Ալշ. Մշ. պադիջ, Զթ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. բադիջ, Ակն. բադինջ.-Բայական ձևով՝ Տփ. պատ-ժիլ, Ջղ. պատժել, պատրճել, Սչ. բադժել, Շմ. պադիժիլ, Ախց. պատճէլ, Ագլ. պատը-ճիլ, Կր. պաճնէլ, Ակն. Ննխ. Պլ. Սեբ. բաջ-ջէլ, Ասլ. բա*ջէ՝լ։-Թրքախօս հայերից Ատն. badij «տգեղ ու տձև մարդ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. άატიჟი պատիժի «պատիժ, աշխատանք, յոգնութիւն, շփոթութիւն», სა-მატიჟო սապատիժո «պատիժ, տուգանք», ბატიჟება պատիժեբա «պատժել, ռատա-պարտել, տուգանել» (բայց և «հրաւիրել», ինչպէս և აბატიჟება ապատիժեբա, მამატი-ვება մապատիժեբա, ჩამატიეება չապա-տիժեբա «հրաւիրել»)։-Սղերդի արաբախօս քրիստոնեաները փոխ են առած badij «պա-տիժ» (Բիւր. 1899, էջ 116)։
τεκμωρία punitio, castigatio, ultio ζημία mulcta, poena αἱτία culpa ἑτασμός examen κρίμα damnatio եւ այլն. Փոխարէն հատուցումն կամ տուգանք յանցանաց. պատուհաս. տանջանք. վրէժ. գազէպ, ճէզա, ազապ, րէտտ, պէտէլ. (որպէս եւ պ. բատաշ ՝ է վրէժ)
Մեծ է պատիժ իմ քան զթողուլդ զիս։ Պատժեաց Աստուած զփարաւովն պատժօք մեծամեծօք։ Պատրաստին անխրատից տանջանք, նոյնպէս եւ պատիժք անզգամաց։ Պատժի (յն. պատժիլ) ոչ ունին ակն։ Պատիժք ի վերայ մեղաւորաց հասին։ Զանիրաւութեան պատիժս զնոքօք արկանէին։ Ի նմին պատժի կաս։ Ո՞րչափ սաստիկ պատժոց արժանի համարիցիք զայն՝ որ զորդին Աստուծոյ առ ոտն եհար. եւ այլն։
Ընկալաւ զպատիժ մահուն։ Ի նմին օրինաց ընկալցին յանցաւորք զպատիժս դատապարտութեան. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
deceiving, captious, false, deceitful, fallacious, delusive, sophistical, feigned, dissembled, concealed, artificial, illusory, vain;
seducing, untrue, lying;
—ք, deception, deceit, fraud, cheat, illusion, delusion, vanity, sophistry, feint, error, falsehood, lie;
cunning, craft, wile;
ի —ս արկանել, to deceive, to gull, to dupe, to lead into error.
• «խաբէական, խաբեբայ, սուտ» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. Սեբեր. որից պատ-րել «խաբել, դաւել, որսալ» ՍԳր. պատիրք «խաբէութիւն, մոլորութիւն» Բ պետ. բ. 13. Ոսկ. կող. և եբր. Սեբեր. պատրական Ոսկ. եփես. պատրանք ՍԳր. Եւս. քր. պատրա-խառն Եփր. համաբ. էջ 154. առասպելապա-տիր Կոչ. 312. պատրողական Փարպ. խաբե-պատիր Եփր. թգ. և յես. հաւապատիր ՍԳր. կորստապատիր Մծբ. դիւրապատրելի Ոսկ. ա. կոր. վաղապատիր Ոսկ. բ. տիմ. թակար-դապատիր Ճառընտ. ևն։
• = Պհլ. patīδ հոմանիշից, որ թէև աւանդ-ուած չէ, բայց հաստատւում է սոգդ. pt'yδ-«խաբէութեամբ ձեռքից խլել», pt'yδ «թա-խանձանք» ձևերով։
• ՆՀԲ «որպէս թէ պատօղ իր կամ վատ ինչ»։ Հիւնք. վարդապետ բառից։ Գաբ-րիէլեան, Բազմ. 1908, 501 պատել բալ-ից։ Ուղիղ մեկնեց Gauthiot MSL 19, 128.
πειθός, πειθανός persuasorius, blandus, fallax ἁπατήλιος, -λος decaptorius, fraudulentus, dolosus. (Որպէս թէ պատօղ իր, կամ վատ ինչ) Արմատ Պատրելոյ. որպէս Համոզիչ հրապուրանօք. պատրողական. խաբէական.
Ի բանս պատիրս, ի բանս հրապուրանաց արկին զբազումս։ Պատիր բանիւք. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 12։ ՟Ա. Կոր. ՟Բ. 4։ եւ Կող. ՟Բ. 4։)
Պատիր բանիւք կոչէր ի խաղաղութիւն. (Ղեւոնդ.։)
Պատիր պատմութեանցն հաւատալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Իւրովք պատիր արուեստիւք։ Հոգք աշխարհիս ծարացուցանեն զմիտս մարդկան ի պատիր զբօսանաց. (Վեցօր. ՟Դ. ՟Ե։)
Հրաժարեն ի պատիր խաբէութենէ։ Պատիր խաբէութեամբ։ Պատիր ինչ նենգութեամբ. (Յճխ. ՟Ե։ Եղիշ. ՟Բ։ Իգն.։)
Առաջին փայտն՝ գեղեցիկ եւ քաղցր պտղովն՝ մահու եղեւ առիթ, պատիր եղեալ ադամածին կուսին. (Անյաղթ բարձր.։)
Զբաղեալ էին յարուեստ ձկնորսութեանն, որ քաղցր եւ պատիր է քան զամենայն. (Շ. մտթ.։)
Փափկացեալք ի պատիրս իւրեանց՝ լեալ ձեզ խրախճանակիցք. (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 13։)
Ի պատիրս յուսահատութեան իւրեանց կապեալ են. (Յճխ. ՟Թ։)
Պատիրք եւ խաբկանք են (բժժանք)։ Զի մի՜ թուիցին թէ պատիրք ինչ իցեն եւ վայրապար պարծանք, եւ բանից խաբէութիւն. (Ոսկ. կող. եւ Ոսկ. եբր.։)
Ի պատիրս մեքենայել թեւակոխէ. (Սեբեր. ՟Թ։)
Առեալ ի չաստուածոցն ծրարս թարախածորս ի պատիր ախտիցն, որպէս զծրարսն Կիւպրիանոսի առ ի պատիր յուստինեայ կուսի. (Խոր. առ արծր.։)
Ոմն եւ հնարք իւր ... ոմն՝ եւ պատիրք իւր։ Խաւարասիրացն պատիրք մի՜ ընդ իս վերերեւեսցին։ Հեռացո՜ զհետս վրիպելիս, զպատիրս ձաղելիս։ Հանել ի հոգւոյս զպատիրս դիւաց. (Նար.։)
Ընչաւէտն այն այր տրտմեալ ի բաց գնաց, առ պատիր անդր դարձեալ (այս ինքն ի պատրանս աշխարհիս). (Անյաղթ հց. իմ.։)
Մեղր ոչ հրամայէ ընդունել ի տաճարին. եւ պատիրք աշխարհիս չէ ընդունելի ի սուրբս. (Համամ առակ.։ 13)
honour, token of esteem, homage, glory;
respect, veneration, reverence, regard, consideration;
honours, preferments, dignities, degrees, offices, titles;
testimonial, prize, gift, presentation;
խոստումն պատուոյ, word of honour;
լեգէոն պատուոյ, Legion of honour;
— արքունի, diploma of merit;
ի —, in honour of;
պատուով, honourably;
լի պատուով, loaded with honours;
ի — հասանել, to rise to dignities;
ի պատուի լինել, to be in honour, in consideration;
ի — առնուլ, բազում պատուովք պատուել, to load with honours, to pay great honours to, to raise to the highest honours;
to set one up upon the pinnacle of glory, to raise one up to the skies;
ի մեծի պատուի լինել, to be raised to the highest pitch of fortune;
— անձին համարել, to take to oneself the credit of, to deem it an honour;
— ընծայել, to pay honour;
առնել, դնել, to do honour to, to be an honour or a credit to;
— առնել սեղանոյ, to do honour to a meal;
պատուով պատուէք զիս, you do me a great deal of honour, too much honour;
—ս արժանաւորաց, honour to whom honour is due;
cf. Թեկն;
cf. Հասանեմ;
cf. Միմեանց;
sign of abbreviation.
• , ո հլ. (կայ նաև -տուի, -տուէ) «պատիւ, փառք, պարծանք, մեծ անուն և աստիճան. 2. պարգև, ընծայ, նուեր. 3. պատուի տեղ, աթոռ. 4. իշխանական պսակ, գլխին կամ կրծքին կապելու շքանշան» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Եփես. և ես. Սեբեր. Եւս. ատմ. (4րϰ նշանակութեան համար տե՛ս Պատկ Maтep. II. 2). «5. պատուաւոր (իբրև ած.)» խոր. բ. 8. (Հրաման տայ քաղաքացեաց մարդկան արգոյ և պատիւ լինել քան զգեղջ-կաց). «6. համառօտագրութեան ❇ նշանը». Պատիւն որ է քաշն՝ որ ի վերայ երկու գրոյն դնեմք, որոշէ զանունն Աստուծոյ ի պիտակ անուանց աստուածոցն (Գէորգ վրդ. սկևռ. Մեկն. ես. տե՛ս Ոսկ. ես. էջ 256 ծան.)։ Այս արմատից են պատուել ՍԳր. Ոսկ. եփես. և մ. բ. 26. պատուական ՍԳր. Կիւրղ. թգ. պատուաւոր Գծ. իե. 23. Եղիշ. պատուակալ Բուզ. անպատիւ Ոսկ։ մտթ. զուգապատի։ Ոսկ. յհ. ա. 28. մեծապատիւ ՍԳր. Ոսկ. ես Ագաթ. Կոչ. Բուզ. յառաջապատուել Ոսկ. լհ, ա. 34. հասարակապատիւ Եւթաղ. 131. Ոսկ. մ. ա. 19. հանգիտապատիւ Բ. պետ. ա. 1։ Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Սեբեր. միապատիւ Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. ես. նոր բառեր են պատուանուն, պատուանշան, պատուարժան, վսեմապատիւ, վերապատուելի, պատուա-խնդիր, անպատուաբեր, պատուականապէս, պատուազգած, պատուազուրկ ևն։
• -Պհւ. *patiy հոմանիշից, որ թէև աւանղ-ուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում նորա-գիւտ սոգդ. ptβy, ptβy', ptβyw, *pat9hayə «պատիւ» ձևերը։
• ՆՀԲ վրաց. պատի՛վի։ Lag. Urgesch. 98 upa մասնիկով՝ da «տալ» արմա-տեզ։ Մորթման ZDMG 26, 559 բևեռ. badu և 693 adabadi։ Թիրեաքեան, Պտկ. աշխ. գրակ. 206 և Հիւնք. պրս. pāya «պատիւ, աստիճան»։ Kiabinin
• MSL 10, 16 հպրս. pātuv «պաշտպա-նում է»։ Müller MZKM 11, 206 հպրս. *patibā, սանս. pratibhā «հաճոյք»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 29 պհլ. pātfrās «պատուհաս» բառից՝ ras վան-կի անկումով։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Gauthiot MSL 19, 128։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Տփ. պատիվ, Ալշ. Մշ. Շմ. պադիվ, Սչ. բադիւ (կարդա՛ badiu), Ասլ. Զթ. Խրբ. Պլ. Սեբ. բադիվ, Տիգ. բmդիվ, Ննխ. բադէվ և թրքախօս հայերից Այն. բադիվ. իր բուն իմաստը կորցնելով՝ սովորաբար նշանակում է «հիւրին ի պատիւ ուտելեղէն հանելը». այսպէս յատկապէս Այն. Ջղ. «հանդէս, խնջոյք, հարկինք», Ննխ. «կնունքի առթիւ տրուած հացկերոյթ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მატივი պատիվի «պատիւ, յարգանք, փառք, արժանաւորութիւն, տիտ-ղոս», ბატივი წირილისა պատիվի ծիրի-լիսա «գրքի լուսանցք, գրի վրայ պատիւ», ❇ა︎οოსანი ჭუა պատիոսանի քուա «պատ-ուական քար, գոհարեղէն», უძატიო ուպա-տիո «անպատիւ», უმატიოხნება ուպ-տիոսնեբա «անպատւութիւն», საცაატიო սա-պատիո «յարգելի», მატივება պատիվեբա, ბატიება պատիեբա «ներողութիւն, պատ-ուել, ներել», გაუძატიურება գաուպատիու-րեբա «անպատուել», ბატივიუცემა պա-տիվիուցեմա «պատուել», մինգր. მატიიმო-⦿ემა պատիիշի-ցեմա «պատուել», թուշ. ბატივ պատիվ «պատիւ, յարգ», գնչ. pativ, patibu (ըստ Vaillant), patib, patuv, pa-kiu, paciu, pasipa, pač̌i (ըստ Պատկ. Ды-ганьi էջ 47) «պատիւ», ուտ. պատիվ «պա-տիւ»։
τιμή honor ἁξίωμα dignitas. վր. պատի՛վի. Շուք՝ ներքին եւ արտաքին. փառք, եւ փառաւորութիւն, պարծանք. շնորհ. յարգանք. մեծութիւն. եւ Արժանապատուութիւն. բարձ եւ աշտիճան մեծութեան.
Այն եղիցի ի պատիւ երեսաց քոց։ Արասցես պատմուճան սուրբ՝ Ահարոնի եղբօր քում՝ ի պատիւ եւ ի փառս։ Փառօք եւ պատուով պսակեցեր զնա։ Մարդ ի պատուի էր, եւ ոչ իմացաւ։ Թող ի տեղւոջ իւրում փոխանակ իւր զԱնդրոնիկոս ի նմին պատուի.եւ այլն։
Դողումն եւ սոսկումն ունի զարարածսն՝ յորժամ զպատիւ արարչին ոք նոցա մատուցանիցէ. (Եզնիկ.։)
Ոչ արժանի խաչի եւ մահու էր նա, այլ՝ պատուի եւ երկրպագութեան։ Որք ոչ զպատիւն յինքեանս ձգէին, այլ պատիւն զհետ նոցա ընթացաւ. (Խոր. ՟Բ. 30. 77։)
Ի փոքր պատուէ ի մեծն վերանան։ Պէսպէս պատուովք՝ ընդ ժամանակս ժամանակս։ Սրբազանից եւ աստուածայնոցն պատուոց. (Ոսկ. եփես. ՟Ե։ եւ Ոսկ. ես.։)
Ըստ իւրաքանչիւր պատուի եւ արժանաւորութեան. (Նար. յովէդ.։)
Օրինակս առցուք ի պատուէ անտի՝ որ պատուէին թագաւորք զոմանս ի մերոց աստի. (Եւս. պտմ.։)
Ի պատուէ. կամ պատուի. կամ պատուօք. (Կանոն.։ Սեբեր.։ Իսիւք.։ Խոսր. եւ այլն։)
ՊԱՏԻՒ. γέρας, δωρεά fonum, praemium ἁνάθημα donarium sacrum. Պարգեւ. ընծայ. նուէր.
Յամենայն նուիրելոցն ինձ յորդւոցն իսրայէլի՝ քեզ ետու զայն ի պատիւ։ Ոչ ընտրեցին զպատիւ ոգւոց անարատից։ Պարգեւք քո քեզ լիցին, եւ զպատիւ տան քոյ այլում տո՜ւր։ Ի պատիւ տաճարին տուեալ էր. (Թուոց. ՟Ժ՟Ը. 8։ Իմաստ. ՟Բ. 22։ Դան. ՟Ե. 77։ ՟Բ. Մակ. ՟Բ. 13։)
Ի պատճառս պատուի եւ պարգեւաց։ Յումմէ՞ գտեալ է քո զայդ ամենայն պատուական պատիւդ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
Կապէր զպատիւ վարսին ... Մերկացոյց ի նմանէ վաղվաղակի զպատիւն արքունի. իմա՛ զզարդն կամ զնշանակս պատուի։
ՊԱՏԻՒ ԱՌՆԵԼ. Պատուել. պատիւ մատուցանել.
Մեծաւ զգուշութեամբ պատիւ արարեալ սուրբ խաչին. (Ճ. ՟Ա.։)
ՊԱՏԻՒ ԼԻՆԵԼ. որպէս Պատուական՝ պատուելի լինել.
Քաղաքացեաց մարդկան արգոյ եւ պատիւ լինել առաւել քան զգեղջկաց. (Խոր. ՟Բ. 7։)
ՊԱՏԻՒ կոչի առ քերականս Քաշն ձգեալ ի վերայ բառից համառօտելոց՝ ի ձեւ տառիս ւ, զի հնարեալ է առաւել ի պատիւ սրբազան անուանց. որպէս՝ Աստուած, Աստուծոյ, Տէր, Տեառն. Յիսուս, Քրիստոս, եւ այլն։
Զհոգին ասէ պատուով գրեալ՝ որպէս զԱստուածն եւ զՏէրն եւ զՏեառնն պատուով գրեմք. զի պատիւն՝ որ է քաշն, որ ի վերայ երկու գրոյն դնեմք, որոշէ զանունն Աստուծոյ ի պիտակ անուանց աստուածոցն։ Սովոր են յոյնք եւ զհոգին սուրբ պատուով գրել, զի պատիւն զատուսցէ զանուն սուրբ հոգւոյն ի հոմանուն հոգւոց. (Գէ. ես.։)
respectful, modest, bashful;
cf. Պատկառանք;
— կալ, լինել, to pay attention, to attend to, to watch, to give oneself up to, to apply oneself or one's thoughts or mind to, to tend to, to subject oneself to;
— կալ օրինաց, to observe the law;
— կալ արդարութեան, to be just, right, upright;
— կալ յիրաց ինչ, to avoid, to shun.
• «ամօթխածութիւն» Շնորհ. այ-բուբ. «ամաչկոտ» Յհ. կթ. որից պատ-կառ կալ, լինել, եմ «ամաչել, քաշուիլ» Ոսկ, (ստէպ). պատկառել ՍԳր. Ոսկ. պատկա-ռանք ՍԳր. պատկառեցուցանել Հռութ. բ. 15. Սեբեր. պատկառութիւն Ոսկ. եփես. և մ. գ. 33. պատկառուկս արկանել Բուզ. ան-պատկառութիւն Եփր. գաղ. բազմապատկառ Նար. պատկառելի Ոսկ. յհ. բ. 12 ևն։
• Lag. Btrg. baktr. Lex. 42 ձևապէս սանս. pratikar։ Müller WZKM 8, 272 զնդ. *paiti-kar, կազմուած kar «նշա-նակել, նկատել, յիշել» արմատից, որից նաև պրս. [arabic word] nigarīdan «նայիլ» ըջ,
Նախ քան զուտել նորա իսպառ՝ յիշեա՜ զամօթ եւ զպատկառ. (Շ. այբուբ.։)
ՊԱՏԿԱՌ. ա. Պատկառեալ, կամ պատկառոտ, ամօթխած.
Ի յանցաւորաց անտի խորշեսցէ մտօք եւ բանիւ, եւ ամօթով, եւ տեսութեամբ պատկառ. (Յհ. կթ.։)
ՊԱՏԿԱՌ ԿԱԼ, ԼԻՆԵԼ. προσέχω attenso ἕχομαι haereo σπουδάζω studeo ἑπιμελέομαι curam gero. Պատկառանօք եւ զգուշութեամբ կալ մնալ պատրաստ. պատուով սպաս տանել, ուշ ունել. փոյթ յանձին ունել. զգոյշ կալ. դիտել.
Ամենայն կարգաց եւ իրաւանց եւ սրբութեան պատկառ կալ. (Յճխ. ՟Ը։)
Անփոյթ առնէին զաւելորդացն, եւ կարեւորացն եւեթ պատկառ կային։ Միշտ հոգեւորացն պատկառ կալ։ Եւ մեք նմին պատկառ կացցուք։ Հոգեւորացն եւեթ կային պատկառ։ Որ մարմնոյն սրբութեան պատկառ կայցեն։ Զգո՜յշ լեր անձին, այսինքն անձին պատկա՜ռ կաց։ Յորո՜ց իրաց զցաւսն ածին ի վերայ, յայնմանէ պատկառ կայցէ անձին։ Սգոյն միայն կան պատկառ։ Պատկառ կալ ահիւ ի հնազանդութիւնն Քրիստոսի. (Ոսկ. ստէպ։)
Յոյժ պատկառ կայր ի պաշտօնատարութիւն հայրապետին. (Արծր. ՟Դ. 1։)
Հաւատսյդ որ ի Քրիստոս՝ կացէ՜ք միայն պատկառ։ Պատկա՜ռ կացէք ոչ տրտմեցուցանել զհոգին Սուրս Աստուծոյ։ Ի վատթարաց զգուշանալ, եւ լաւագունիցն պատկառ կալ. (Շ. ՟բ. պետ. եւ Շ. ՟ա. յհ. ՟Լ՟Զ։ եւ Շ. ընդհանր.։)
Պատկառ կալ թագաւորին հրամանաց, կամ անտի կենացն, առաքինութեանց, սպասաւորութեան, պաշտամանն Աստուծոյ, եւ այլն. (Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Ա։ Իգն.։)
Դուն ուրեք ասի էական բայիւ.
Զձեռս եւ զբերան լուանալոյ պատկա՜ռ են, եւ զոգիսն սրբել չունին ինչ փոյթ յանձին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
cause, author;
occasion, matter;
principle, origin;
reason, subject, motive;
fault, offence, misdeed, crime;
pretext, excuse, subterfuge;
—աւ, ի —ս, on account of, for the sake of, for, because of, out of regard for;
under pretence of;
ի —ս քո, for your sake, for you;
— տալ, to give occasion to;
—ս առնուլ, to take as a pretext, to pretend, to allege;
— լինել, to be the cause or author of;
to dissemble;
—ս ի մէջ ածել, to allege, plead, urge or adduce reasons;
բառնալ զ—ս, to take away the motive or grounds;
պատճառել —ս մեղաց, to seek excuses for sins;
առանց իրաւա ցի —ի, without a real motive, causelessly, groundlessly, unreasonably.
• , ի-ա, ո հլ. «պատճառ. 2. ա-ռիթ. 3. պատրուակ. 4. յանցանք» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. և մ. ա. 13. Եւս. պտմ. եփր. թգ. Ագաթ. յաճախ անեզական է գործածւում, ինչ. Զի նա առաջին պատճառք և ճշմար-տութեան պատճառք. Ոսկ. ես. էջ 382. որիղ պատնառել ՍԳր. Եզն. պատճառաւոր Եզն. պատճառանք ՍԳր. Եւս. քր. Բուղ. եիր. ղևտ. պատճառախնդիր Եզն. տօնապատնառ Յիշատ. Ոսկիփ. կամ պատնառնամակ տօ-նից «տօնապատճառ» (նորագիւտ բառ) Յի-շատ. 1267 թ. (Շողակաթ, էջ 31), անպատ-ճառելի «անմեղ» Տիմոթ. կուզ, էջ 287. խօ-թապատնառ «սուտ հիւանդ ձևացած» Բուզ. յոգնապատճառեան Նար. կենապատնառ Պիտ. բարեպատճառ Օրբել. գերաաատճառ Մաքս. պատնառաբանել, դրդապատճառ (նոր բառեր) ևն։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Մրղ. Շմ. Ջղ. Տփ. պատճառ, Կր. պաճճառ, Սեբ. Տիգ. բադջառ, Ննխ. բադջառ, բաջջառ, Երև. Մկ. պաճառ, Մշ. պաջառ, Սչ. բաջառ։ Որից պատճառա-ւոր Երև. Ղրբ. Ննխ. Տփ. «յղի»։ Թրքախօս Հայոց մէջ՝ էնկ. badǰar կամ badjar' «իբր փաստ խօսուած մանրավէպ մը» (Բիւր. 1898, էջ 865)։
Անուն կռոցն եւ պաշտօն՝ ամենայն չարի սկիզբն եւ պատճառք։ Սա է պատճառք ամենայն չարեաց։ Ջանացայց լինել ձեզ պատճառք բարեաց։ Եղեւ ամենայն հնազանդելոց իւրոց պատճառք փրկութեանն յաւիտենից։ Հարցեալ միմեանց զպատճառսն.եւ այլն։
Ամենայն իրի անհնար է առանց պատճառի ի լինելութիւն հասանել. (Պղատ. տիմ.։)
Աստուստ իմա՛ զԱստուած՝ ո՜չ պատճառ չարեաց. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Կանխագիտութիւնն (Աստուծոյ) չէ պատճառք չարեաց։ Դնեն եւ նոքա մի ինչ ինքնակաց՝ պատճառ ամենայնի. (Եզնիկ.։)
Փափագէ ամենայն բանական բնութիւնս՝ Աստուծոյ եւ առաջին պատճառին. (Առ որս. ՟Գ։)
Չէ՜ ընդ մի համար՝ զհայր մոռանալ, եւ զԱստուած. զի Աստուած՝ առաջի՜ն եւ ճշմարի՜տ պատճառ. (Գէ. ես.։)
Գեղեցկութեանն տուիչ ինքն է, եւ բարութեանն զանձնիշխանութիւնն արար պատճառ. (Եզնիկ.։)
Ասա՜ մեզ դու զպատճառ վնասուն, եթէ օրէնք մեր իցեն պատճառք անվաստակ լինելոյ առաջի քո. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ամենայն բարեաց պատճառ խոնարհութիւն է. որպէս ամենայն չարեաց պատճառ հպարտութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
Պատճառք ձեր յազգացդ են, որ շուրջ են զձեօք։ Պատճառս առին մեղքն պատուիրանաւն։ Միայն զի ազատութիւնն ձեր ոչ լինիցի ի պատճառս մարմնոյ։ Պատճառս տամք ձեզ պարծանաց վասն մեր։ Մի՜ ինչ պատճառս տալ հակառակորդին ի հայհոյութեան աղագս.եւ այլն։
Զի պատճառս տացէ թշնամւոյն մերձենալ ի մարտ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
Ի պատճառել զպատճառս մեղաց։ Պատճառս խնդրէ այր՝ որ կամիցի քակել ի բարեկամաց իւրոց։ Պատճառք ստութեան են։ Խնդրէին պատճառս զԴանիէլէ։ Բայց արդ չիք ինչ պատճառք վասն մեղաց իւրեանց.եւ այլն։
Առ ի հատանելոյ զպատճառն պատճառախընդրացն. (Եզնիկ.։)
Միայն պատճառ սակաւս զպատմութեանց, եւ այլն. (Եւս. պտմ.։)
Ես եւ ոչ մի ինչ պատճառս գտանեմ ի նմա։ Եւ ոչ մի ինչ պատճառ մահու գտեալ. (Յհ. ՟Ժ՟Ը. 38։ Գծ. ՟Ժ՟Գ. 27։)
Նախ վճարեալ զնա յամենայն պատճառոյ՝ յայնժամ խնդրէ զնա ի բազմութենէն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։) (Ստէպ դնի հոլովդ Պատճառոյ՝ եւ ի գիրս Դիոնեսիոսի.։)
Ի ՊԱՏՃԱՌՍ Ի ՊԱՏՃԱՌ ԱՌ ՊԱՏՃԱՌԷ ՊԱՏՃԱՌԱՒ Ի ՊԱՏՃԱՌԱՑ. Յաղագս. աղագաւ. սակս. վասն. եւ Պատճառանօք. ընդ պատրուակաւ. համար, սեպ. սէպէպինտէն.
Եւ ոչ ի պատճառս ագահութեան. (՟Ա. Թես. ՟Բ. 5։)
Ի պատճառս ձեր, կամ ի ձեր պատճառս. (Եղիշ. ՟Գ։)
Իբր թէ ի պատճառս խաղաղութեան. (Խոր. ՟Բ. 18։)
Յանարգելութեանս պատճառ. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
Խոնարհեցուցանէր զինքն առ ամենեսեան՝ խօսելով ընդ նոսա ի պատճառս սիրոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հատուածի պատճառաւ փախստական լինի յԱրտաշրէ, եւ զհետ մտանելով զօրացն պարսից՝ առ պատճառէ՝ որպէս թէ փախստական վարելով զնա. (եւ այլն. Խոր. ՟Բ. 71։)
Ոչ ետ տեղի այսմ Գուրգէն՝ յերկուց պատճառաց. մի՝ զի եւ այլն. (Արծր. ՟Գ. 13։)
Առաքեցաւ (Սաւուղ) խնդրել զէշսն, եւ հաս յայս պատճառ մինչ առ Սամուէլ. (Եփր. թագ.։)
Յերկիրն եգիպտացւոց իջուցեալ զնոսա առ հաց ի բերան՝ սովոյն պատճառաւ, որ լինին եւ այլն. (Ագաթ.) (ուր հին տպ. վրիպակաւ ունի, պատճառաւոր լինին)։
cf. Պատճեան.
• , ի հլ. (-ճենիւ, -ճենից) «պաշ-տօնական մի թղթի ընդօրինակութիւնը» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. մն. 494. Եղիշ. Զե-նոբ. գրուած է նաև պատճեան Պտմ. աղէքս. Մամիկ. պաճեան Յայսմ. պաճէն Յհ. կթ. պատճիկ, պաճիկ Եւս. քր. ա. 76, ռ. 284. որից պատճենաբեր Նար. խչ. պրակապատ-ճէն Նար. խչ. նոր գրականում ընդունուած է միայն պատճէն ձևը։
• = Պհլ. *patčē̄n ձևից, որ ծագում է հպրս. *patičayana-ձևից. բուն նշանակութիւնն է «հակընթերցումն» (հմմտ. յն. ἀντίγραφον «ընդօրինակութիւն, արտագրութիւն»)։ Թէև պհլ. *patčen աւանդուած չէ, բայց կայ նպհլ. [other alphabet] pačen «ամբողջական ընդօ-րինակութիւն», որից hampačen «կատարե-լապէս ընդօրինակեալ»։ Հին պհլ. ձևից են փոխառեալ հյ. պատճէն, արամ. [hebrew word] naršeγen, եբր. [hebrew word] paϑšeγen, ասոր. [syriac word] ❇ paršaγnā «ընդօրինակութիւն, օրինակ, պատճէն», իսկ նոր պհլ. ձևից են հյ. պաճէն, վրաց. ბაჭენისი պաճենիսի «ընդօրինակութիւն, պատճէն»։ Հյ. պատ-հեան, պաճեան ծագած են սխալ ենթադրու-թեամբ պատճենի ևն ձևերից. իսկ պաճիկ, պատճիկ անծանօթ են։-Հիւբշ. 224։
• ՆՀԲ լծ. լտ. pagina «էջ, թերթ, գրու-թիւն»։ Եբրայեցերէն բառի հետ են հա-
• քեմատում La Croze (ըստ Lag. Ur-gesch. 1031 և Բազմ. 1897, էջ 8), Lil-demeister ZKM 1842, 209, Böttich. Horae Aram. 42, 100, Rudim. 47, 164, ուր նաև ասորի ձևն ու սանս. ças ար-մատն են յիշուած։ Հիւնք. հանում է պատճառ բառից։ Ուղիղ մեկնեց Mül-ler WZKM 6, էջ 264-5։ Նոյնը նաև Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 110։
ՊԱՏՃԷՆ որ եւ ՊԱՏՃԵԱՆ, եւ ՊԱՃԵԱՆ, (լծ. լտ. բա՛ճինա ). ἁντίγραφον rescriptum, pagina, forma, exemplar. Օրինակ թղթոյ, կամ հրովարտակի. հաւասարն գրոյ.
Պատճէն հրովարտակացն կամ հրովարտակին։ Պատճէն գրոյն, կամ բանից։ Զգիրս զայս գրել ի տախտակս պղնձիս, եւ զպատճէնս նոցա դնել ի գանձ։ Եւ առ նոսա գրեցի պատճենիւդ այդուիկ. (Եսթ. ՟Դ. 8։ ՟Ը. 13։ եւ ՟Ա. Մակ. ստէպ։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 25։)
Պատճէն հրովարտակին՝ որ գրեալ էր յԱբգար արքայէառ Յիսուս։ Պատճէն զայսր թղթոյ տո՜ւք տանել այլում եկեղեցեացն։ Ի պատճենից անտի հրովարտակացն իմոց. (Եւս. պտմ.։)
Ըստ այսմ պատճենի հրովարտակ եհաս եւ ի հայոց աշխարհն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Ձեռն ի գործ հրամայեաց արկանել պատճենին պատասխանւոյ. (Զենոբ.։)
Առաքեաց նմա թուղթ գաղտուկ, որ է պատճեանն (կամ որ ունէր պատճեան) օրինակ զայս. (Պտմ. աղեքս.։)
Զայս պատճէն տառի. (Նար. մծբ. այսինքն զայս գրութիւն ներբողի։)
Թարգմանեալ ի նմանէ քսան եւ ութ պատճեան (գլուխ բանի), եւ տասն՝ որ ի գրի առ իս կայր. (Մամիկ.։)
stole, long vest, garment, tunic, cassock;
գեղեցիկ —ք, fine clothes;
թխատեսակ —, dress coat;
— հանդարձից or փոխանակաւ, a suit of new clothes.
• . ի-ա հլ. «երկար և փառա. ւոր վերարկու կամ զգեստ» ՍԳր. որից
χιτών tunica στολή stola, vestis oblonga ἰματισμός, ἕνδυμα vestimentum, indumentum. Հանդերձ երկայն. զգեստ կտաւի կամ փառաւոր, մանաւանդ պարեգօտ. կապայ, լաթ, հագուստ.
Արար նմա պատմուճան ծաղկեայ։ Որդւոցն ահարոնի արասցե՜ս պատմուճանս, եւ կամարս։ Զգեցոյց նոցա զպատմուճանսն, եւ ած ընդ մէջ նոցա զկամարսն։ Պատառեալ զպատմուճան իւր։ Ի վերայ պատմուճանի իմոյ վիճակս արկանէին։ Իսկ զպատմուճանն՝ քանզի էր առանց կարանի, ասեն ցմիմեանս, մի՜ պատառեսցուք զայդ։ Երկիւղիւդ՝ ատել եւ զպատմուճանն՝ որ ի մարմնոյն իցէ աղտեղեալ։ Պատմուճանն ազնիւ որդւոյ իւրոյ երիցու։ Սրբեցարո՜ւք եւ փոխեցէ՜ք զպատմուճանս ձեր։ Ամենեցուն ետ կրկին պատմուճանս։ Հինգ պատմուճանս փոխանակաւ.եւ այլն։
Կրկին պատմուճանս. յն. կրկին χλαίνα (լծ. ընդ խլայ). aena, palla. որպէս վերարկու. ճիւպպէ, ֆէրրաճէ։
rampart, intrenchment, barricade, stockade, barrier, bastion, bulwark;
— պաշարման, circumvallation, contravallation, siege, blockade;
պատել — պաշարմամբ, to besiege;
դնել — շուրջ զքաղաքաւ, to invest a city;
— ածել, արկանել, կանգնել, պատել, to intrench, to throw up intrenchments, to intrench or fortify oneself, to surround with ramparts or trenches, to barricade, to palisade;
to fortify with bastions.
• , ի-ա հլ. «պատ, պարիսպ» ՍԳր. րրից շրջապատնիշել Եղիշ. առ լեհ. պատնէշ պաշարումն Բ. մկ. ժգ. 19. Յհ. կթ. ցցա-պատնէշ Յհ. պտմ. առ լեհ.։
• ՆՀԲ «որպէս պատօղ կամ պատեալ նիշ... Վրաց. պատնէ՛զի»։ Տէրվ. Մա-սիս 1881 ապրիլ 28 անշուշտ պրս. եռ-խառութիւն։ Հիւնք. պատ «որմ» բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 315 զնդ. naitinisurətar «յենարան»։ Pictet, բ. տա. Բ. 254 կցում է պրս. bastan «ևա-պել», bast «պատ», քրդ. bedeu «պա-րիսպ» բառերի հետ.
• ՓՈԽ.-Վրազ. ბატნემი պատնեշի «աատ-նէշ, պատնէշաւոր տեղ, մարտկոց» Գ. թագ. ի. 12, ուր հայ թարգմանութիւնն էլ նոյն բառն ունի։ (Չուբինով, էջ 1008 սխալմամբ տպել է მატნეზი պատնեզի, ինչպէս որ էջ 1105 სა3ატნეზო սապատնեզո «окопныи»)։
χάραξ, χαρακοβολία , χαράκωσις, τάφρος, σκόλοψ vallum, agger, circumvalatio, sepes, fossatum, sudes. (որպէս պատօղ կամ պատեալ նիշ) որ եւ Որմ արգելք. Մահարձան. Խից. Առժամանակեայ որմ պատերազմական. շրջապատ ձողաբարձ. հողաբլուր. խրամ հատեալ, եւ գերանօք եւս պատեալ. թապեա, շարամբօլ, մէթէրիս, չարգըֆէլէք. վր. պատնէ՛զի.
Մտանել յերեսաց քոց ի պատնէշ։ Պատիցէ զնա (զքաղաքն), եւ շինիցէ ի վերայ նորա պատնէշս մեծամեծս։ Փակեցից զճանապարհս նորա պատնիշօք։ Հովուեսցեն զասորեստանեայն սրով, եւ զերկիրն Նեբրովթայ ի պատնիշի իւրում.եւ այլն։
Արմաւեննին ի վերայ ծայրիցն զօրէն պատնիշի՝ փուշս շուրջ զպըտղովն արկեալ, որպէս զի անկռուելի օդագնացացն դարանակալութեան պահեսցի. (Պիտ.։)
Պատնէշիւ պատել պաշարել. (Յհ. կթ.։)
Պատնէշ, որ է պարիսպ առ պարսպին. (Գէ. ես.։)
Առաւել վարի ընդ բայիցս Ածել, Արկանել, Կանգնել, Պատել.
Ածից զքեւ պատնէշ։ Արկանել պատնէշ։ Փոս փորեսցէ, եւ պատնէշ կանգնեսցէ։ Պատեսցե՜ս շուրջ զնովաւ պատնէշ.եւ այլն։
bulwark, rampart, bastion, barrier, epaulment, beam, rafter;
ceiling;
— լինել հայրենեաց, to be a bulwark of one's country.
• , ի-ա հլ. «պատ, պատնէշ, տախտակապատ, որմարգել» ՍԳր. Եւս. քր. «հեծաններով ծածկոյթ» Գ. թգ. զ. 5, է. 4, 20. որից պատուարաւոր Գ. թաց. է. 5. պատուարեալ Արծր. դ. 4. քարապատուար Նար. խչ. 372։
• = Պհլ. *patvār ձևից, որից փոխառեալ է նաև ասոր. [syriac word] p dtūrā «պատուառ» կազմուած է pat-նախդիրով vār=զնդ. *vā-ra=պրս. օ [arabic word] bāra «պատ, պարիսպ» բա-ռից, իբր զնդ. *paitivāra=սանս. [other alphabet] prativāra «արգելք»։ Նոյն արմատից տար-բեր մասնիկներով կազմուած են պրս. [arabic word] barvār «ամառանոց, քօշկ», օ [arabic word] varvā-ra «վերնայարկի պատշգամ» <զնդ. *upairi-vara-, պրս. [arabic word] farvār «ամառանոց, ա-մառնատուն, չարդախ»<պհլ. farvār<զնդ. ❇ fravāra-«ամրոց, մարտկոց», պհլ. *parvār (որից փոխառեալ է արամ. parvārā «արուարձան»)<զնդ. ❇ ︎ pairivara-«պատնէշ, պատուար»=սանս. [other alphabet] parvvara-«ծածկոց, շրջակայք»։ -Հիւբշ. 226, 514։
• ZDMG 26, 547 բևեռ. baduparu։ (Ան. շուշտ ռ և տ տառերի նմանութիւնիդ շփոթուելով Böttich. ZDMG 1850, 360 և Justi, Zendsp. 180 ունին հյ. անգոյ պառուար ձևը՝ «պատ» նշանակու-թեամբ, որ կցում են զնդ. pairivārā, սանս. parivā̄ra-բառերին։ Նաև Lag Arm. Stud. § 1817 չէ գտած շփոթու-թեան պատճառը և առանձին նշանա-կում է պառուար)։ Հիւնք. պատել բայ-ից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 պատ բա-ռի հետ՝ սումեր. bad, bat «պատ, պա-րիսպ»։
περίτειχος circummurale, propugnaculum προτείχισμα antemurale ἁνάλημα edita structura, munimen եւ այլն. (լծ. ռմկ. եւ թ. պատ. տիվար) Որմարգելք. նախապարիսպ. պատնէշ. եւ որպիսի եւ իցէ ամրութիւն քաղաքի եւ տեղւոյ՝ շրջապատեալ ի ձեւ որմոյ.
Կանգնեսցէ պարիսպս եւ պատուարս։ Կուտեցին բլուր հողոյ հանդէպ քաղաքին, եւ կանգնեցաւ իբրեւ զպատուար։ Պատուար արտաքոյ քաղաքին լինիցի ի բնակութիւն եւ յարձակավայրս նորին։ Զօրացոյց զպատուարսն քաղաքին դաւթի. (Եւն։)
Կանգնեալ պարսպօք, եւ պատեալ պատուարօք, որ է արտաքին պարիսպն. (Գէ. ես.։)
Պատեաց պարսպաւ, եւ հզօր պատուարաւ, եւ անուասեաց վաղարշապատ։ Զբաբեղոն պարսպէր պարսպով, եւ երեքկին պատուարաւ. (Խոր. ՟Բ. 63։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Փլուզին զդուզնաքեայ պատուար այգեստանեացն, զի էր կարկառակոյտ քարանց առանց հողոյ. (Ղեւոնդ.։)
Խնամեալք եւ հանգուցեալք ընդ հովանեաւ պաշտպանութեան ամուր պատուարի սուրբ աստուածածնիգ։ Պատուար պճնայօրէն ... պատուար հրապարփակ, եւ այլն. (Նար. կուս.։)
ՊԱՏՈՒԱՐ. μέλαθρον lacunar, trabs եւ այլն. հեծանաձիք ծածկոյթ, տախտակամած յարկ.
Ած զորմովք տանն պատուարս շուջանակի, ի վերայ կողմանոցած սեանցն պատուարք երեք։ Պատուար ի վերայ երկոցունց սեանցն, եւ ի վերուստ ի կողմանոցած խոյակին պատուար. (՟Գ. Թագ. ՟Ղ. 5։ ՟Է. 4. 20։)
commandment, order, injunction;
precept;
warrant, commission;
instruction, lesson;
ordinance, decree;
— տալ, դնել, to give orders or directions, to command, to order, to charge, to dispose, to enjoin;
to commission, to intrust with a message;
— հրամանի ի վերայ դնել, to order;
to appoint, to decree;
— or հրամանի ընդունել, to receive orders to.
• «հրաման, կարգադրութիւն ազդարարութիւն» ՍԳր. որից պատուիրե «աատուէր տալ, հրաման անել, ապսպրել» ՍԳր. հայրապատուէր Մաշտ. տիրապատուէր Օրբել.։
• = Պհլ. *patveδ «ծանուցում, յայտարա-րութիւն» բառից, որի աւելի նոր ձևն է մա-նիք. պհլ. ptvid «ծանուցում, յայտարարել» (ИАН 1907, էջ 546)։ Կազմուած է pat-նախ. դիրով vēδ «գիտենալ» (=հյ. գետ) արմա-տից. իբր զնդ. *paitivaeδa-. հմմտ. զնդ. բա-յական ձևով ❇ paiti. vaeδayεmi «ծանուցանեմ, յայտառա-րեմ»։ Նոյն արմատից տարբեր նախռիռնե-րով են կազմուած հրաւէր
• ՆՀԲ տե՛ս պատգամ։ Windisrh. 13 ռանս. var արմատից? Lag Urgesch 234 սնս. var և պրս. paivāridan «պա-տասխանել»։ Մորթման ZDMG 26, 53։ բևեռ. baduisi «պատուէր»։ Ուղիր մեն-նութիւնը տուել է նախ Մառ ЗВО 5, 320, որ համեմատում է զնդ. paiti-vid ձևի հետ։ Նոյնը յետոյ Müller WZKM Z 371 paiti-vaeδa։ Հիւնք. պատգամ բառից։
• ԳՒՌ.-Կր. պատվէր, Ախց. պատվիրէլ, Մրղ. պատվըիր, Խրբ. Սեբ. բադվէր։
ἑντολή, ἕταλμα, παραγγελία praeceptum, mandatum, jussum . Հրաման, պատուիրան. պատգամ. կարգաւորութիւն պատուաւոր անձին. բան մեծի ի գործ դնելի, ազդարարութիւն տուեալ ի մեծէ. պուշուրուգ, էմր, սիփարիլ.
Ուսուցանել զպատուէրս մարգան։ Զպատուէր առի ի հօրէ իմմէ։ Այս է պատուէր իմ, զի սիրեսջիք զմիմեանս։ զպատուէս տեառն եւ փրկչին.եւ այլն։
զգոյն պատուէր հրամանի առ ամենեսեան արձակէր. (Եղիշ. ՟Գ։)
ՊԱՏՈՒԷՐ ՏԱԼ, ԴՆԵԼ. ἑντέλλω, διαστέμμω, ἑπιτάσσω, παραγγέλλω mando, jubeo, jusum do, praecipio, ordino, denuncio. Հրաման տալ ահարոնի։ Պատուէր ետ բարակ զաբուղոնի եւ նեփթաղիմի։ Պատուէ՛ր տուք յինէն այրարատեան թագաւորութեացն եւ աքսանազեան գնդին։ Պատուէր ետ գրել զհրամանն։ Պատուէր տայ նոցա յոյժ, զի մի՛ ոք գիտասցէ զայն։ Եւ դռնապանին պատուէր տայցէ, զի արթուն լինիցի։ Պատուէր տուեալ էր քահանայապետիցն եւ փարիսեցւոց, զի կալցին զնա։ Նա ետ ինձ պատուէր՝ զինչ ասացից եւ զի՞նչ խօսեցայց։ Պատուէր տայր նոցա՝ յերուսաղէմէ մի՛ մեկնել.
Պատուէր սաստիկ դնէր ի վերայ ամենեցուն։ Պատուեր հրամանի տայր պատրաստական լինել. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
commandment, precept, law, command, order;
անցանել զ—օք, to transgress, to violate, to break, to infringe;
—աւ հրամայել, to order expressly.
• , ի-ա հլ. «պատուէր, հրա-ման» ՍԳր. Եղիշ. որից պատուիրանադիր Ագաթ. պատուիրանակատար Բուզ. պատուի-րանաւանդութիւն Բուզ. պատուիրանապահ Ագաթ. տասնպատուիրանեայ Մծբ. ևն.
• -Պհլ. *patveδan «ազդարարութիւն», որ կազմուած է իրան. an
• ԳՒՌ.-Ախց. պատվիրան, Ալշ. Մշ. պադ-վիրանք, Երև. պատվէրանք։
ἑντολή, ἕνταλμα praeceptum, mandatum, statutum, praescriptio, edictum παραγγελία , παράγγελμα denunciatio. որ եւ պատուէր. հրաման Աստուծոյ, եւ երբեմն մարդոյ. պատգամ. օրինադրութիւն. պույուրուգ, վասըյէ, թէմպիհ, էմր.
Մինչեւ յե՞րբ ոչ կամիք լսել պատուիրանաց իմոց եւ օրինակաց։ Մի անցանիցէ զպատուիրանօքս։ Հասից ի պատուիրանս նորա։ Զպատուիրանօք նորա ոչ անցից։ դու պատուիրեցեր զպատուիրանս քո։ Պատուիրան նոր տամ ձեզ։ Ըստ պատուիրանաց եւ վարդապետութեան մարդկան, եւ այլն։ Առաջին պատուիրան՝ եւ պատուիրանացն տէրունագոյն՝ պատուել զաստուած. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ընկալաք զհրաման պատուիրանին յաննախանձ քոյոց բարուց բնութեանդ. (Եղիշ. ՟Ա։)
Պատուիրանաւ հրամայեցի, իմա՛ ըստ յն. խնամով, կամ զգուշութեամբ.
window, casement;
dormer-window;
sky-light;
niche, wall-press;
sluice, flood-gate;
chimney;
senses;
վանդակ —ի, blinds, Venetian blinds;
—ք բացան երկնից, it rains pailfuls;
cf. Կարկառիմ;
cf. Հայիմ.
• , ի հլ. (կայ նաև յգ. գըծ. -օք Գ թագ. զ. 9. յետնաբար ո հլ.) «ւուսա-մուտ» ՍԳր. Վեցօր. «փխբ. մարմնի զգայա-րանք» Երեմ. թ. 21. Եւագր. Փիլ. լին. «պա-տի մէջ պահարան» Վրք. հց. Օրբել. Յայսմ. -հնագոյն ձևն է *պատուրհան, ինչպէս ցոյց են տալիս Կովկասեան գաւառականները։
• ՆՀԲ պրս. պատիուն, պատխէն (իմա՛ [arabic word] bādxōn [arabic word] bādxan), որ-պէս թէ «հողմնացոյց» և յն. შυρίς ռո-պէս «դռնակ»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 207 և Հիւնք. պրս. [arabic word] bādxān «հողմամուտ պատուհան»։-Այս բոլորը, ինչպէս նաև պրս. [arabic word] bādāhani «լուսանցոյց ծակ», անյար-մար են, որովհետև գալիս են պրս. [arabic word] bād «քամի» բառից, որի հին ձևն է պհլ. vāt, զնդ. սանս. vāta-«քամի»։-Փ. Տէր-Մովսէսեան, Arm. Bauernhaus, էջ 126 (թրգմ. ՀԱ 1893, 43) հյ. պատ և հանել բառերից, իբր «պատի մէջ ծակ»։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] pittāhōn «բացում»։
• ԳՒՌ.-Մշ. պադոհան, Մկ. պmտուխան. Վն. պատխան, Տիգ. բըդmհmն, Սվեդ. բm-դիհուն (փոքրը՝ բmդmհնէօգ), Զթ. բmդիւ-հիւն, Խրբ. բադիֆօն, Երև. պըդրհան, Գոր. Ղրբ. պտռհան, Ագլ. պտօ՜րհան, բոլորն էլ «պատի մէջ դարան», իսկ Հճ. բահադէն «լուսամուտ, պատուհան, fenêtre»։
θυρίς, θυρίδος fenestra. Ծակ որմոյ տան առ ի կողմանէ կամ ի վերուստ՝ ի պէտս անցից լուսոյ եւ հողմոյ. լուսամուտ. լուսանցոյց. (պ. պատիուն, պատխէն. որպէս թէ հողմացոյց. եւ յն. թիռի՛ս, որպէս դռնակ).
Եբաց նոյ զպատուհան տապանին։ Կարկառաւ ընդ պատուհանն, եւ ետես զիսահակ։ Կախեաց զնոսա չուանաւ ընդ պատուհանն։ Կապեսցես զպատուհանէդ ։ ըստ օրինակի պատուհանիցն եւ կամարացն առաջնոցեն։ Ձգեաց զձեռն իւր ընդ պատուհանն (ա՛յլ ձ. յառեաց զձեռն իւր ընդ ծակոյն. յն. եւս՝ ծակ)։ Պատուհանք բացան երկնից։ Բացից զպատուհանս երկնից. (իմա՛ ըստ եբր. եւ յն. սահանք) Եւն։
Պատուհանք մահու ի բարձանց ի ձեռն. հրեշտակին բացան ի վերայ բանակի նոցա։ Բանին պատուհանք երկնից (ի գալստեան երկնաւոր դատաւորին). (Գէ. ես.։)
Եղիցին իբրեւ զծուխ ի պատուհանից. (Ովս. ՟Ծ՟Գ. 3.) (իբր ի ծխնելուզաց )։
Ի պատուհանսն (աշտարակին) դնելով ակունս լուսատու. (Պտմ. վր.։)
Որպէս ցուցանիցէ լոյս ընդ նեղ ծակ պատուհանից զնչանակ իւրոյ նշուլիցն. (Վեցօր. ՟Ը։)
ՊԱՏՈՒՀԱՆՔ. նմանութեամբ, որպէս զգայարանք.
Եւ մահ ընդ պատուհանս ձեր. (Երեմ. ՟Թ. 21։)
Մարմնոյ պատուհանիցն նմանեցին մի ըստ միոջէն մասունք զգայութեանցն. քանզի ի ձեռն սոցա իբրու ընդ պատուհանն մտանէ ի մի միտսն հասումն ըմբռնման զգալեացն. եւ դարձեալ միտքն յառեալ կարկառին ի ձեռն նոցա, եւ այլն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 34 ։)
մարմինս մեր տուն է առակաւ, եւ պատուհանք ՝ զգայարանքս։ Ի զգայարանաց մերոց իբրեւ ի պատուհանից ելանեն գողք եւ կողոպտեն զմեզ. (Եւագր. ՟Լ՟Ա։ Վրք. հց. ՟Ծ՟Բ։)
Թէ զաչացս պատուհանս ստուերացուսցես։ Տեսցեն պատուհանք աչացս իմաստից. (Նար. ՟Ծ՟Բ. ՟Ի՟Ե։)
ՊԱՏՈՒՀԱՆ, հանք. որպէս պահարան. խորշ, ծակ ի մեջ որմոյ.
Էարկ զոսկին ի զամբիլն, եւ եգ զնա ի պատուհան եկեղեցւոյն։ Դու եւս ե՛ղբայր լցեր զպատուհանս քո թղթովք։ (Վրք.հց. ՟Է. ՟Ծ՟Ա։)
Ոմանք յորմ եկեղեցւոյն պատուհանս գործեալ՝ դնէին զիւրաքանչիւր սուրբս ի ներքս յորմս եկեղեցւոյն. (Ուռպ.։)
զսուրբ գլուխն եդին ի պահուհանի միում. (Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Ա.։ 5)
punishment, chastisement, pain, correction;
scourge, revenge;
threat, threatening tone;
reprimand, reproach, rebuke;
պատիժ —ի, severe punishment;
— մահու, sentence or punishment of death, capital punishment;
տեղի —ի, exile;
ազգի մարդկան, the scourge of human kind;
— կապել ի վերայ, to inflict a punishment;
կրել խիստ —, to be severely punished;
առնել —, to threaten.
• , ի հլ. «պատիժ, սաստ. ւան-դիմանութիւն. 2. պատժի արժանի գործ, յանցանք» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17 և եփես. որից պատուհասել ՍԳր. Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. և բ. կոր. պատուհասակոծ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. Սեբեր. Ագաթ. պատուհասագոյն Պսկ. բ. կոր. անպատուհաս Կոչ. ժանտապատու-հաս Փիլ. լիւս. ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ pātūfrās «չար հա-տուռումն, պատիժ» բառից. այս ձևը, որ հա-յերէնի համար յարմարագոյնն է, ունի Sa-lemann ЗAH 8 (1908), 108. այլուր գըտ-նում ենք սովորաբար [arabic word] pātfrās, որ Nyberg, Hilfsbuch d. Pehlevi 1, 52 կարդում է pā̄tifrās։ Սրա միւս իրանեան ձևերն են մանիք. պհլ. p'dyfr'h, հարաւ-արևմ. պհլ. h'tfr'' (=pātfrāh), պազ. ba-dafrāh, որ bādāfarā, bādāfarāh, bā-dafrāh. bādāfarās (ուղղելի pādafrāh) «հա-տուցումն չար գործոց, պատիժ» (Horn § 154), զնդ. ❇ paitifrasa։ «հարցաքննութիւն, պատիժ», հպրս. *nāti. frāϑa-։ Այս բոլորը կազմուած է pat-, paiti-նախդիրով pares<հնխ. prek'->հյ. հարց արմատից, որ այստեղ դատական հարցա-քննութեան նշանակութեամբ է առնուած. հմմտ. նոյն արմատից հպրս. avam ufras-tam aprsam «պատժեցի, լաւ պատժեցի». զնդ. frašna-«դատարանով լուծելու հարց», սոգդ. Br's կամ Br''s (=frās) «պատիժ», քուչ. prekse «դատաւոր» ևն։ Հայերէնի մէ։ պհլ. fr դարձած է մր (հմմտ. աւրհնել, հբա-պարակ) և յետոյ ր ընկած է։-Հիւբշ. 226։
• ՆՀԲ «պատեալ և ի վերայ հասեալ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Մառ ЗВО 5 (1892). 320, որ համեմատում է պհլ. pāda-trās ձևի հետ։ Թիրեաքեան, Պատկ.
• աշխ. գրակ. 207 պրս. ︎ pādāš կամ [arabic word] pādāšt «բարի հատու-ցումն»։ Հիւնք. պրս. պատաֆէրաշ։-Muller WZKM 8, 283, թրգմ. ՀԱ 1894, 294 դնում է պհլ. pātfrās ձևից փռխառ-եալ։ Հիւբշ. վարանում է ձայնական տարբերութեան պատճառով, որ հար-թում է Meillet, Esquisse 13, MSL 17, 243 և 18, 316։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Տփ. պատուհաս, Մշ. Շմ. պադուհաս, Մրղ. Սլմ. Վն. պատուխաս, Մկ. պmտուխաս, Ննխ. բադուհաս, Զթ. բադու-հօս, բադոմոս, Սվեդ. բmդիհուս, Գոր. Ղրթ. պտըհաս.-իսկ Ատն. բառը բադուաս կամ բադահաս ձևով գործածւում է «տգեղ, տձև մարդ» նշանակութեամբ։
• ՓՈԽ.-Սղերդի արաբախօս քրիստոնեա-ներն ունին patixas «պատուհաս» (Բիւր. 1899, 116)։
τιμωρία, δίκη punitio, mulcta, supplicium, poena, ultio. Պատիժ (որպէս պատեալ եւ ի վերայ հասեալ). տանջանք. վրէժ արդարութեան. գաղեպ.
Զպատուհաս երկոցունց (այսինքն այ եւ թագաւորի) ո՞վ ծանիցէ։ Մատիր անձամբ անձին արա՛ դու քեզ սիոն պատուհաս. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 22։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 21։)
Խնդրէին յինկն՝ առնել նմա պատուհաս. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 15։)
Թերեւս հատուցանելով զայս ինչ պատուհաս՝ ողջախոհ լինիցի. ո՛չ վասն չարի լինիցի պատուհաս այլ՝ կա՛մ լաւագոյն, եւ կամնուզ չարագոյ գործիցէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Զի ընդ երթալն իսկ ոչ ժամանէ ի տեղի պատուհասին իւրոյ։ Ցայդ վայր եղեւ հրաման պատուհասիդ ձերոյ . եւ ի վերայ դորին պատուհասի երթալ ձեզ յասորեստան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ապրեսցո զմեզ յամենայն պահուհասից. (Ճշ.։)
Յառաջեն շնորքն Աստուծոյ խան զպատուհանս. որպէս եւ եգիպտոսի լիութիւն քան զպաատուհանս սովն (իմա՛ սովոյն, կամ սով պատուհասական) (Վրդն. ծն.։)
ՊԱՏՈՒՀԱՍ. ἁπειλή minae, comminatio ἑπίπληξις, ἑπιτίμησις increpatio, objurgatio. Սպառնալիք պատժոյ. եւ Սաստ. կշտամբանք. յանդիմանութիւն սաստիկ.
Լաւ է լսել զպատուհաս իմաստնոյ, քան լսել մարդոյ զերգս անմտաց (այլ ձ. զպառնալիս իմաստանայ)։ Զի եթէ առ խրատու պատուհասի կենդանի տէր մեր նռ փոքր մի ինչ բարկացեալ իցէ, դարձեալ հաճեսցի ողորմութեամբ ընդ ցառայս իւր։ Շատ է այնպիսւոյն պատուհանսն այն՝ որ ի բազմաց անտի է. (Ժող. ՟Է. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 32։ ՟Բ. Կոր. ՟Բ. 6)
Տնանկն ոչ հանդարտէ պատուհասի։ Ո՛չ ինչ է պակաս պատուհաս թագաւորի ի ցասմանէ առիւծու։ Եւ դուք տեա՛րք զնոյն առնիջիք առ նոսա, ներելով առնել զպատուհասն. (Առակ. ՟Ծ՟Գ. 8։ եւ ՟Ի. 2։ Եփես. ՟Ղ. 90։)
այնպէս զնա ի բազում պատուհասից ապրեցուցանիցես։ Ոչ անպարաջանայ զանձն երեւեցուցանել, այլ զի չկարիցէ զովօղս իւոյ պատուհասիցն գտանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Ղ։)
prepared, ready, disposed, in condition;
active, quick;
at hand, near at hand, disposable;
warily, softly, slowly;
— առնել, to prepare;
— լինել, to prepare oneself;
to be disposed;
to be prompt or resolute;
ի —ի ունել, to hold in readiness;
to stand in readiness, to be ready;
— կալ, cf. Պատկառ կամ.
• (յետնաբար ի հլ.) «յօժար, կազմ» ՍԳր. «առձեռն, ներկայ» Փիլ. «զգոյշ» Վրք. հց. Ոսկիփ. Մխ. բժշ. «ինչք, կարա-սիք» ԱԲ. որից պատրաստել ՍԳր. պատ-րաստիչ Վեցօր. պատրաստաբան Բուզ պատրաստագոյն Բ. կոր. թ. 3. Ոսկ. ես. պատրաստական ՍԳր. անպատրաստ Ծն. ա 2. Բ. եոր. թ. 4. Ագաթ. Ոսկ. առձեռնպատ-րաստ Պիտ. Խոր. Յհ. կթ. դիւրապատրաստ Նար. ինքնապատրաստ Բրս. պհ. Մաշկ. յա-ռաջապատրաստ Ուռհ. Կանոն. նախապատ-րաստեւ Ոսկ. լհ. ա. 33. պատրաստակամ, պատրաստակամութիւն (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. *patrāst<հպրս. *patirāsta-«պատրաստ» բառից, որ կազմուած է pat-< pati-նախդիրով՝ հպրս. rāsta=սանս. rād-dha-«կազմ, պատրաստ» բառից. հմմտ. պհլ. բայական ձևով [syriac word] pat-rastan (ЗAH, 8, էջ 111)=պրս. [arabic word] payrāstān (արդի հնչումով pirāstān) «յար-դարել, ղարդարել. 2. մուշտակ մորթ կազ-մել. 3. յօտել զծառ և զայգի. 4. վասն սեր-մանելոյ զարտորայս կազմ առնել և և զփոսն լնուլ» (Horn § 352)։ Նոյն արմա-տից ā մասնիկով կազմուած ձև է պրց- [arabic word] ︎ ārāstan «զարդարել»։-Հիւբշ. 227։
ἔτοιμος paratus, promptus. Հանդերձեալ կազմեալ. կազմ, եւ յոժար.
Եւ դու լուիցես յերկնից ի պատրաստ բնակութենէ քումմէ։ Եւ էինկութք պատրաստ հնձելոյ։ Ես ի տանջանս պատրաստ եմ։ Պատրաստ է սիրտ իմ առ քեզ աստուած։ Լե՛ր պատրաստ առ վաղիւ։ Կացջիք պատրաստք ամենեքին։ Պատուէր տայր՝ կալ նոցա պատրաստ յիրս ամենայն։ Լերու՛ք կամ եղերուք պատրաստք։ Պատրաստքն մտին. (Եւն։)
Պատրաստ եմք ամենեքեան առ ամենայն մեքենայս հարուածոց. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՊԱՏՐԱՍՏ. πρόσχειρος, πρὸς χείρον in manu situs. Առձեռն. ներկայ.
Հաւասար այնոցիկ՝ որ ի պատրաստէ ընկենուն զշնորհսն առաջի։ Տրտմագին է մարդկան աղդ եւ կարօտ, կամ հասելոց չարեացս, կամ յուսացելոց, կամ պատրաստիցս ակամայց տրտմել. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. իմաստն.։)
ՊԱՏՐԱՍՏ. Որ կազմ կայ ի պահպանութիւն անձին. անձնապահ. զգոյշ. հեռի.
Եղիցի ի ստանալոյ ընչից ամենեւին պետրաստ ի բազմախօսութէան. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ի դինւոյ ամենեւին պատրա՛ստ կաց. (Վրք. հց. ձ։)
Պատրասաք եղերուք ի մարդկանէ։ Պարտ է անդադար պատրաստ լիել յորոգայթից. (Ոսկիփոր.)
Ի բաղանեաց պատրաստ կալ. (Մխ. բժիշկ.։)
Ի հողմոյն որ յունարէն արիս ասի՝ պարտ է զայգին պատրաստ ունել. (Վստկ. ՟Ծ՟Բ։)
Պատրաստ արարեր առաջի իմ սեղան։ Պատրա՛ստ արարէք զճանապարհ տեառն. (Եւն։)
Զմիտս սրբել ի խղճէ չարաց, եւ ոչ միայն մարմնոյ պատրաստ կալ սբբութեան. (Բրսղ. մրկ.։)
Պատրաստ լինել աղօթից եւ պահոց. (Կանոն.։)
ՊԱՏՐԱՍՏ. մ. Զգուշութեամբ. արթնութեամբ.
Պատրաստ եւ հանդարտ կերիցես իբրեւ զկրոնաւոր. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Ա։)
Պատրա՛ստ տար զձուս, որ չբեկի. (Ոսկիփոր.։)
Ի ՊԱՏՐԱՍՏԻ ՈՒՆԵԼ. καταρτέω, προπαρτίζω praeparo ἐτοίμως ἕχω paratus sum. Պատրաստեալ ունել. հանդերձիլ.
Զյառաջագոյն խոստացեալ օրհնութիւն ձեր ի պատրաստի ունել։ Որ իպատրաստի ունի դատել զկենդանիս եւ ըզմեռեալս. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 5։ ՟Ա. Պետ. ՟Դ. 5։)
dancing, dance;
ball;
ballet;
choir, chorus;
company, assembly, circle;
troop, band;
herd, drove, flock;
— աստեղաց, chorus of the stars;
cf. Ատամն, cf. Մեղու;
— առնուլ, to dance;
to surround, to encompass, to encircle;
— առնուլ, գալ, յօրինել, խմբել, —ս բոլորել, տալ or պարել, ի — անցանել, to dance, to leap, to hop, to jump;
to caracole;
— արկանել, to surround, to environ;
—ս տալ, to gather together.
• , ու հլ. բուն նախնական նշանակոյ-թիւնն է «շուրջ, շրջան», որից ձևացած են հետևեալ առումները. -«պար, խաղ, կաքաւ, հօրա» ՍԳր. «խումբ, հաւաքոյթ» ՍԳր. Պետ. Շար. «աստղերի հոյլ և նրանց շարժումը» Ժմ. Զքր. կթ. ծն. Անան. յհ. մկ. «անասուն-ների, յատկապէս մեղուների խումբ» Վեցօր. 164, Եղիշ. դտ. 188. Փիլ. Մագ. Վրք. հց. «այլևայլ իրերի շարք» Նար. Բրս. ընչեղ. սը-րանից են պարաձև «կոլոր» Ոսկ. ես. 159. պարանցիկք Դտ. թ. 27. պարաւոր ՍԳր. բարձրապարու Վրդն. քրզ. գեղապարել Պիտ. Փիլ. Յհ. իմ. ատ. անպար Փիլ. լին. եօթն-պարեան Յհ. իմ. եկեղ. խորդապար Մագ. կոծապար Պիտ. օդապար Պիտ. օդապարիկ Յհ. կթ. պար կամ պարս «մեղուախումբ» Ոսկ. եփես. 828. Եւագր. 360. որից պարս տալ «մեղուների խմբուիլը» Եփր. դտ. 341. պարսմայր «մեղուների թագուհին» Վստկ. ոճով ասւում է պար առնուլ «պարել, պար բռնել» ՍԳր. «պարունակել, բովանդակել» Արիստ. աշխ. պար արկանել «շրջապատել» Նիւս. թղթ. և կազմ. յետոսկեդարեան շըր-ջանին՝ դարձել է նախամասնիկ՝ համապա-տասխան յն. περι և լտ. circum մասնիկնե-րին. հմմտ. պարագայ=περιφερόμενος, պա-րագրել =περιγράφω circumscribu, պարառել = περιλαμβάνω, պարունակել=περιέχω ևն. այս գործածութեամբ ունինք նաև փար-ձե-ւով. ինչ. փարաբառնալ=περιαίρεω Անյ. ստոր. փարադրել =περιτίϑηϰι Արիստ. ստոր. շրժ. ևն։-Նոր բառեր են պարահանդէս, պարասրահ, պարբերական, պարբերաբար, պարուհի ևն։
• ՆՀԲ ըծ. յն. περι-և սանս. para-«շուրջ»։ Peterm. 257 սանս. pari, յն. περι։ Windisch. 42 սանս. parā։ Gosche 23 սրանց հետ նաև փռիւգ. βριϰίσματα «պար»։ Windisch. 42 և Böttich. ZD-MG 1850, 360, Arica 48, 34 պար-մասնիկով մի քանի բառեր համեմա-տում են սանս. և յն. ձևերի հետ. այս-պէս՝ պարաբերութիւն=paribhar, περι-φέρεια, պարագիտել =περιίδεῖν, պարագրել = περιγράφω, պարադատական=pari+ dhata, պարադիտել =paridhi, պարա-տեսեալ=paridrç։ Lag. Urgesch. 79 սանս. pari, յն. περί։ Justi, Zendsp. 179
• զնդ. pairi ձևի տակ։ Տէրվ. Մասիս 1882 սեպտ. 2 և Canini, Etudes étym. էջ 196 զնդ. pairi-«շուրջ»։ Տէրվ. Նախալ. 92 զանազանում է պար «խումբ»
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մշ Շմ. Ջղ. Տփ. պար, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Սեբ. բար, Ագլ. պօր «պար, խաղ», Սչ. բար «երգ», թրքախօս հայերից Ատն. բար «հար-սանեկան երգ», Հճ. բօյ և Զթ. բօյս, բորս «մեղուների ձագերը», Խրբ. բարս ռաւ «մե-ղուների խմբով երթալը»։ Նոր բառեր են պարտուն, պարտեղ, պարան «դարձնելը», պարանել, պարանուիլ, պարանց ընկնել «ընկողմանիլ», շուռտուպարան ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. Յარი պարի «պար» (տե՛ս Մառ, Հայ-վրաց. յարաբերութ. թրգմ. էջ 31), შუმბარი շուշպարի «պար», მუმძრობა շուշպրոբա «պարել», սվան. šäspar «մի տեսակ պար» (ծագում են հյ. շուրջպար բա-ռից. տե՛ս նաև ցուցք). թրք. գւռ. Կր. bar «պար, շուրջպար» (տ. Բիւր. 1898, 387 և 627)։
Բոլորումն՝ որպիսի եւ իցէ՛ (լծ. յն բերի՛, եւ սանս. փարա, շուրջ) վարի որպէս χορός եւ χορεία chorea, saltatio, tripudium եւ chorus, coetus canentium et saltantium. Բազմութիւն բոլորեալ ի կաքաւել երդովք. եւ Կաքաւք.
պար իսկ՝ կաքավումն եւ երգ է բոլորովին. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Կէսն իսկ պարիս այսպէս առ եզր հասցէ ... բոլոր պարն բոլոր խրատ էր մեզ. (անդ։)
ելին ամենայն կանայք զհետ նորա թմբկօք եւ պատրուք։ նուագէին նմա երգո պարուք։ Լուաւ զձայն երգոց եւ զպարուց. (Ել. ՟Ծ՟Բ. 20։ Յուդթ. ՟Ծ՟Է. 14։ Ղկ. ՟Ծ՟Է. 25։)
Շնորհեաց մեզ ընդ երկնայինս պարել զհոգեղէն զպարս. (Պտրգ.։)
ՊԱՐ. դաս պարողաց. եւ գունդ եւ գումար դասաւորեալ յո՛ր եւ է կարգի. հանդէս. խումբ. ակումբ.
Դիպեսցիս պարու մարգարէից։ Եւ ահա պար մարգարէից ընդառաջ նորա. (՟Ա. Թագ. ՟Ծ. 5. 10։ Որ եւ ի ՟Բ. Թագ. ՟Ղ. 13. Դնի՝ Դաս պարուց։)
Զարմասցի ոք ընդ իմաստասիրացն ամենագեղեցիկ յօրինեալ պարս. (Պիտ.։)
Կալցի ընթացակից իւր եւ զպարզ քահանայապետիցն իւր. (Ման. կայսր. թղթ.։)
խոնարհութեան քո ճաապարհաւ առաջնորդելով ի յերկնային պարս (կամ վարս) հրեշտակաց։ Դասաւորեա՛ պարուց նոցին. (՟Եւն. Շար.։)
ՊԱՐ. հոյլք աստեղաց, եւ շրջաբերութիւն նոցա.
Լուսինն ի տիպ լուսոյ սիեղծեալ, եւ աստեղաց պարք յօրինեալ. (Ժմ.։)
Ընդանալով յերկոտասան պարզ կենդանաբերացդ. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Ցանօթ էին մոգքն ամենայն պարուց աստեղատանց. (Զքր. կթ. ծն.։)
ՊԱՐ. Ջոկ կենդանեաց, մանաւանդ մեղուաց.
Զօրէն եղերուաց (հարելոց), որք արտաքս ի պարէն վազեալք, պասքելով՝ աղբեր կարօտին. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Որ միանգամ ի պարոս մեղուաց աշխատին, զիշամեղուսն՝ սատակեն. (Փիլ. լիւս.։)
Յայն հոտ կենաց դիմեաց եկն պարս մի մեղուաց. (Եղիշ. դտ.։)
Պարս մեղուաց գործ է մեղր. եւ հաւասար միաբանութիւն եղբարց զառաքինութիւն. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Ա.) (տպ. պարք ... գոծեն)։
Ոչ փշրեցեր զպարս ատամանցս՝ Յըմբոշխնել զքեզ անսահմանելի. (Նար. ՟Ե։)
Դժնդակ պար չարեացն քոց գործոց զհետ գայ. (Բրս. ընչեղ.։)
ՊԱՐ ԱՌՆՈՒԼ. χορεύω salto. Պարել. պար բռնել.
Ելանեն դստերք սելովայ պար առեալ պարուք։ Երգել՝ պար առնուլ ՟Ը առաջ սաւուղայ արքայի՝ թմբկօք եւ ուրախութեամբ եւ ծնծղայիւք։ Պար առեալ պարուք՝ ուրախ լինէին. (Դատ. ՟Ի՟Ա. 21։ ՟Ա. Թագ. ՟Ծ՟Ը. 6։ Եւ ՟Գ. Թագ. ՟Ա. 40։)
Այսօր ցնծան եկնայինքն, եւ պար առեալ ի բարձունս երգեն, ՟Եւն. (Շար.։)
ՊԱՐ ԱՌՆՈՒԼ. περιλαμβάνω, περιέχω, διαλαμβάνω complector, contineo, comprehendo. որ եւ ՊԱՐԱՌԵԼ. Պարունակել. բովանդակել. շուրջ փակել ի մէջ իւր.
Աշխարհ է բաղկացութիւն յերկնէ եւ յերկրէ, եւ որ ի մէջ սոցուն պար առեալ են զմիմեանց բնութիւնք։ Եթերն զայսոսիկ աստուածայինս պար առեալ լինի մարմինս։ Ներքին ծով՝ պար առնու ի ծոց իւր զգաւառս մեծագոյնայ։ Միագունդ պարառեալ՝ զնեհակացն միաբանութիւն ընդ միմեանս խառնէ. (Արիստ.)
Պար անցանելով ի գիշերապաշտամանն (հեթանոսաց). (Պիտ.։)
Միթէ ի կաքա՞ւ իջանես, ի պա՞ր անցանիցես. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Զոր (զդափնի) առեալ ապողոնի՝ նուաւ առնթեր եռոտանւոյն պար եկեալ լինի։ Որպէս ի սարդենի մահակէ պար գոլով (յն. գալով) երգէին զհոմերական քերթուածսն։ Պար գալով Ապողոնի, ՟Եւն. (Նոննսո։ Մագ. ՟Ծ՟Ա։ Եւ Երզն քեր։)
Ի Հարսանիս երթալ, եւ կտքաւել, կամ ի պարու գալ. (Կանոն.։)
Պար յօրինեցին զորութիւնքն երկնից քնարօք իւրեանց, եւ ասէին, փա՛ռք ի բարձունս աստուծոյ. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Շուրջ զնովաւ պարե բոլորեն. (Լմբ. համբ.։)
կաճառս կացուցակ պարս խմբեցաք. (Նար. մծբ.։)
Գնդակ մեղուաց պարս տուեալ էր ի բերան առիւծուն. (Եփր.)
ՊԱՐ ԱՐԿԱՆԵԼ. շուրջ պատել. պարապնդել.
Կնքեցե՛ք զգերեզմանն մատանեօք. եւ եթէ պարտ վարկանիք, շղթայիւք եւ երկաթիւք պար արկեալ ամրացուցէք։ Ըստ գլխոյն կրկնակօք ոսկերացն պար արկենալն շուրջ պատեալ յուլունս շրջանակացն. (Նիւս. թղմ.։ եւ Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
leisure, leisure-time, cessation, respite, vacation;
being without work or employment, want of occupation, rest, having nothing to do, idleness;
convenient time, favourable opportunity;
cf. Պարապորդ;
ժամանակ, օր —ոյ, favourable moment;
vacation, holidays;
—ով, leisurely, at one's leisure or ease;
— առնուլ, to rest, to cease from work, to be unoccupied, at leisure;
to take time, to find a favourable moment;
ի —ս դեգերիլ, to be idle;
—ոյ լինել, to rest, to repose;
— խնդրել, to seek a convenient time, to lose no opportunity;
— բերել, տալ, լինել, — կացուցանել զինքն, to take time to, to occupy oneself with, to give oneself to, to apply oneself to;
— ժամ տալ, to give time;
— ունել, to have time or leisure;
— առնել, to empty;
զի՞ կայք —, why are you idle ?
եթէ իցէ քո —, if you have time.
• , ռ հլ. «անգործութիւն, դատարկ մևալը» Ծն. լգ. 14. Ոսկ. ես. Եւս. առմ︎ «յարմար ժամանակ» ՍԳր. «անդործ, դա-տարկ, ունայն» Վրք. հց. Ոսկիփ. Ուռհ. որից պարապել «յետ կենալ, դատարկանայ ի գործոց» Ա. կոր. ժզ. 12. «զբաղիլ, պարապ ժամանակը նրանով անց կացնել» Գծ. ժէ. 21 Ա. ևոր. է. 5. «նեղել, ձանձրացնել» Ոսկ, հռովմ. 41. «պարպել, մէջը լցնել» Շիր. 2. պարապեցուցանել Ագաթ. Կորիւն. Կոչ. Սիր. իթ. 34. պարապորդ Ել. ե. 17. Մտթ. ժբ. 44 Եփր. յես. անպարապ Խոր. Փարպ. ևն։-«Զբաղիլ» նշանակութեան զարգացման հա-մար հմմտ. յն. σγολαζω «աառաա ժամանաև անց կացնել. 2. պարապ ժամանակը մի զբաղմունքի նուիրել, զբաղիլ, ուսումնասի-րել», ինչպէս նաև վրաց. მოცალე մոցալե «պարապ», მოცკალება մոցալեբա «զբաղիլ»։
• Canini, Et. étym. 143 սանս. par «զբաղեցնել»։ Հիւնք. յն. περίπατος ռճեմք» բառից։ Պատահական նմանա-թիւն ունի սվան. pari «պարապ» (տե՛ս Erckert, Die Spr. d. Kauk. Stammes 441)։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. պարապ, Ալշ. Մշ. պա-րաբ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. բարաբ, Գոր. Ղրբ. հպա՛րապ, Տիգ. բmրmբ, Զթ. Հճ. բա-յօբ, Սվեդ. բmրուբ. (վերջինս նշանակում է «ոչ-տօն օր, բայց նուիրուած մի սրբի, երբ ոմանք աշխատում են, ոմանք ոչ»). որիղ Ագլ. պրա՛պիլ «զբաղիլ», Սչ. բարբել, Պլ. Ռ. Սեբ. բարբէլ, Խրբ. բարբիլ, Տիգ. բmրրիչ, Զթ. բայբիլ, բարբիլ, Հճ. բայբիլ, Ասլ. բար-բէ՝լ, Հմշ. բարբուշ «դատարկել, մի ուրի» ամանի մէջ լցնել», Կր. պարպիլ «սպառիլ, վերջանալ», Զթ. բայրիլ «մեռնիլ», բայբըցը-նիլ «սպառել, հատցնել, պարպել» (որից և կրճատ՝ բաբցընիլ). բայբընօլ «գործր վեր-ջացնելով ազատուիլ». նոր բառեր են ան-պարպուն Մրշ. «անսպառ, անվերջանալի», կրկնաբար՝ պարապ-սարապ։
σχολή, ἁπραγμοσύνη otium, vacuum tempus, vacatio a negotiis. Անգործութիւն. դադարումն, եւ մինգամայն զբաղումն, ըստ որում դատարկ մնալով յայս ինչ գործոյ՝ դիւրաւ լինի դեգերիլ յայլ ինչ
Ըստ կարի եւ ըստ պարապոյի ճանապարհիդ խաղացից. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 14։)
Ի շաբաթու՝ զի էր օր պարապոյ, ժողովէին լսել զպատգամս մարգարէին. (Իգն.։)
Ի դատարկութիւն եւ ի պարապս դեգերէին. (Ոսկ. ես.։)
Ո՞ր պարապ էր իմձ՝ կամ ժողովել. (Եւս. պտմ. ՟Է. 11։)
Յաղագս շարժութեանց բան՝ պիտանացու եւ առ տրտմբանականս է՝ առ իւրեանցն պարապս. այլեւ ոչ անգոսնելի բնական իմաստասիրութեան. (Անյաղթ ստորոգ.։)
ՊԱՐԱՊ. εὑκαιρία, τὸ εὕκαιρον opportunitas τὸ ευφυές commodum. Պարապորդ կամ դիպող ժամանակ. աղէկ ատեն.
Յայնմհետէ խնդրէր պարապ. զի մատնեսցէ զնա նոցա. (Մտթ. ՟Իղ. 16։ Ղկ. ՟Ի՟Բ. 6։)
Իբրեւ օր մի լինէր պարապոյ. (Մրկ. ՟Ղ. 21։)
Ժամանակ իւր պարապոյ գտեալ մենեզաւոս. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 32։)
ՊԱՐԱՊ ԱՌՆՈՒԼ. Պարապորդ եւ դիպող ժամանակ գտանել. հանգչել.
Պարապ առեալ խորհրդոց շապհոյ՝ նիւթէ չարիս ի վերայ մերոյ աշխարհիս։ պարապ առեալ ի պատերազմացն. (Խոր. ՟Բ. 81։ ՟Գ. 25. 34։)
Ոչ առին պարապ գործոյն, մինչ հասուցին յօդն անտես. (Վրդն. պտմ.։)
ՊԱՐԱՊ ԲԵՐԵԼ, ՏԱԼ, ԿԱՑՈՒՑԱՆԵԼ, եւ ԼԻՆԵԼ. որպէս Պարապել, զբաղիլ. զհետ լինել. բանի մը հետ ըլլալ.
Վարդապետացն արդարակ հարթութեամբ առ աշակերտեալսնբերել ասաց պարապ։ Զառ ի զէնսն ասացին բերել պարապ։ Միշտ պարապ բերելով իմաստութեանցն աղագաւ։ Միշտ պարապ բերելով բանի. (Պիտ.։)
Տու՛ր պարապ անձին քում կանխել ընդ ձեռնադրւթեամբքն. (Կոչ. ՟Ա։)
Որսոց եւ խաղուց պարապ զինքն հաճոյանայր կացուցանել. (Արծր. ՟Ա. 14։)
Պատան վիրաց լինի եւ կապ, թէ ոք սըմին լինի պարապ. (Շ. յիշ. սողոմ.։)
ՊԱՐԱՊՈՎ մ. εὑκαίρως opportune. Ի դէպ ժամու. եւ ժամ պարապոյ գտեալ.
Խնդրէր՝ թէ զիարդ պարապով մատնեսցէ գնա. (Մրկ. ՟Ծ՟Դ. 11։)
Յաւուրս պահոց ընթեռնուլ, զի պարապով լուիցեն։ Գնացէք յարկս ձեր, եւ ես պարապով քննեցից, եւ գտից զպատճառն. (Մխ. երեմ.։ Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Ժ՟Ե.։)
Լուեալ եթէ թագաւորն հայոց պարապով շինէ եկեղեցի. (Վրդն. պտմ.։)
ՊԱՐԱՊ ա. իբր ռմկ. այսինքն Պարապորդ. դատարկ. անգործ. եւ Ընդունայն. ... ἁπράγμων otiosus.
Ետես զնոսա պարապս, եւ ասէ. ընդէ՞ր ոչ աշխատիք. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Ը։)
Ընդդէմ դնելով պարապ կալոյն զգործասիրութիւն. (Յհ. գառն. խր.։)
Առաքէր առ կայսրն լեւոն՝ օգնել նմա, եւ նա չէր պարապ. (Վրդն. պտմ.։)
Զզէն յայնժամ սրել պիտի՝ որ պարապ է (ոք, կամ ժամն). (Ոսկիփոր.։)
Պարապ ճառից մի՛ ուշ դներ. (Վրք. հց. ձ։)
Ցրուէ զհետամուտսն, եւ տայր պարապ ժամ գնալոյ արշակայ. (Խոր. ՟Գ. 46։)
tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.
• , ի-ա հլ? «մի հատոր գիրք, մի գրքի բաժանումները» Բ. եզր. զ. 2. Եւս. քր. Եւթաղ. 95. «գրուածք, օրագրութիւն» Յայ-սըմ. Ճառընտ. Վրք. հց. «թուական, ժա-մանակագրութիւն» Յհ. կթ. Շիր. Յայսմ. որից տոմարական Վանակ. տարեմ. տոմա-րագէտ Մաշտ. կիլիկ. զատկատոմար Մար-թին. պարզատոմար Տոմար. նոր գրականում տոմարակալութիւն, տոմարագիտութիւն կրկնատոմար ևն։ Գրուած է նաև տովմար. տաւմար. տօմար, տումար։
• = Յն. [arabic word] ︎ «հատոր, գիրք, վաւերա-գիր ևն». նուազականն է *ὄμος բառի, որի վրայ տե՛ս տոմ, տոմս. փոխառութեամբ անցած է նաև ուրիշ լեզուների. ինչ. պրս. արաբ. [arabic word] tūmār «թուղթ գալարեալ և այլ իր». վրաց. ტომარი տոմարի, ტომარაკι տոմարակի «նիւթերի ցանկ, գրուած գլան, ընդօրինակութիւն», արևել. թրք. կամ չաղաթ. [arabic word] tumar «նուսխայ, հմայական պահպանակ» (որ մէծ սխալ-մամբ Vámbery, Etym. Wört. էջ 165 թրք. demir «երկաթ» բառին է կցում)։ Այս ա-նունով (թումարի) է կոչւում նաև Ատրպա-տականի մահմետականների մէջ վերջերս մեայն ծագած մի նոր կրօն, որ մահմետա-կանութիւնից բոլորովին տարբերւում է և ո-րոնց Ս. Գիրքն է Թումարը։-Ըստ այսմ հա-յերէնի նախնական ձևն է տոմար, որից և տովմար, յետին ուղղագրութեամբ տօմար, որից և տաւմար, իսկ տումար ծագում է արաբ ձևից։-Հիւբշ. 384։
• Հներից Օրբ. Հկճռ. ժա, էջ 151 մեկ-նում է «Կնքեալ թուղթն տումար ա-նուանի, որ է ժողով».-նոյնպէս Յկ, ղրիմ. և Տոմար. մեկնում են «Տումարն ժողով ասի». որից երևում է թէ հանում են գումար բառից։ Մեկնուած է Տումար
• Լևոնի, Վենետ. 1805, էջ 4 ծան. իբր յն. τόμος լտ. tomus։ ԳԴ պրս. իūmār։ ՆՀԲ յն. τόμος և պրս. tūmār։
• ԳՒՌ.-Ասլ. դամար «տօմար». իսկ Հճ. դօմօյ «երազահան», որովհետև տոմարա-կան գրքերը պարունակում են նաև երազ-ների մեկնութիւնը։
ՏՈՄԱՐ կամ ՏՈՒՄԱՐ. գրի եւ ՏՕՄԱՐ, կամ ՏԱՒՄԱՐ, եւ ՏՈՎՄԱՐ. Բառ յն. դօ՛մօս. τόμος tomus, sectio, scapus chartae, pars libri, liber. Հատոր գրոց. հատուած բանից գրելոց ի գլուխս գլուխս. գիրք. մատեան. կոնդակ. գիր ամբաստանութեան կամ վկայութեան, եւ այլն։ Իսկ պրս. դումար է ծալեալ թուղթ։
Գտեալ գլուխ մի գրոյ տօմարի (կամ գրոց տումարի). (՟Բ. Եզր. ՟Զ. 2։)
Ի մանեթեանց յեգիպտական յիշատակացն, որ յերիս տոմարս արար մատենագրութիւնս։ Մինչեւ ցայսր զառաջին տոմարն իջուցանէ մանեթովս։ Երկրորդ տօմարին մանեթովսի։ Յերրորդ տօմարէն մանեթովսի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զտումար սուրբ ժողովոյն։ Ըստ օրինի տումարին լեւոնի. (Ճ. ՟Բ.։ Յհ. կթ.։)
Առեալ աղեքսանդրոս զտումար հաւատոյն՝ գնաց քարոզեալ. (Հ=Յ. մայ.։)
Բերին տումարս եւ ընթերցան զամենայն գործս մեղաց նորա։ Ի մէջ ժողովոյն ձեռնարկ արարեր ի տումարին վասն արտասահմանութեան իմոյ. (Վրք. հց. ՟Դ։ Ճ. ՟Բ.։)
Տումար տենչալի՝ անսխալ դրոշմեալ։ տումար անճառ անքնին։ Դուռն աղխեալ, եւ տումար անլուծանելի. (Նար. կուս.։ Շար.։ Շ. գանձ վերափոխ.։)
Որպէս գրէ խորագէտն կիւլիկեան տարսոնացին յեփեսացւոց տումարին. ((այսինքն թղթին). Սիւն. եկեղ.։)
Զի եւ զթուղթ տոմար ասեմք. (Գէ. ես.։ Տ՛ես եւ ՏՈՄՍ։)
ՏՈՄԱՐ կամ ՏՈՒՄԱՐ. Ցուցակ հաշուի եւ կարգի ժամանակագրութեան, աստեղաբաշխութեան, եւ թուականաց ազգաց, եւ տօնից սրբոց. կաղանդացոյց. օրացոյց. եւ Թուական.
Հարցանեմ, թէ զի՞նչ է տումարդ։ Տումարին անուն ի մերասեր աղին լեզու թուի թէ զհամարողականն դնէ թիւ, եւ զժամանակագրականն. իսկ առ այս անանիա (շիրակացին) եւ անդրէաս բազմավէպ դրութեամբ ճառեցին. (Գր. տղ. թղթ.։)
Արուեստաւորեաց իննեւտասներեկաւ տովմար յունաց եւ ասորւոց. (Տօմար.։)
Ըստ յունաց՝ յունիսի ՟Ի՟Դ. եւ ի մեր անխաղաց տումարն՝ մարգաց ՟Ժ՟Ը. (Նչ. եզեկ.։)
Ըստ հայկականս լեզուի տուեալ տումար տօնից տարեկանաց։ Յաբեթական տոհմիս տումարի. (Յհ. կթ.։ Նար. յիշ. ։)
Ուսուցանել զնոսա տոմար։ յայտնել կարգաւորութեամբ զտոմար իւրաքանչիւր ազգաց, սկիզբն արարեալ առաջի կարգեալ զտոմար ազգին եբրայեցւոց. (Շիր. զատիկ.։)
Գրացին զերանելին պարասկեւի ի տումարս յիշատակաց ընդ այլ երանելի եւ ճգնաւոր կանայս. (Հ=Յ. յունիս.)
Գրեցին ի տախտակս յիշատակացն։
Տոմար է՝ նախ եօթն մոլորակացն շաւղացն անսխալ գիտութիւնն։ Տումարն ժողով ասի (որպէս թէ գումար, որ է պիտակ ստուգաբանութիւն ի հյ) զի վասն ժողովոյ աստեղացդ գիտութեան ժողով անուանեցաւ. (Յկ. ղրիմ.։)
Տումար ասի ժողով սկիզբն աստեղաբաշխութեան։ Տօմար ասի ժողով կամ վասն հասանելոյ աստեղաբաշխութեան, կամ վասն զտիեզերս ժողովելոյ յայս խմբաւորութիւն, կամ վասն երկու լուսաւորացդ՝ սակս ի միասին դրման. (Տօմար.։)
cf. Տուգան;
damage, loss, disadvantage, prejudice, injury, wrong;
տուժիւք անձին, at one's expense;
փոխարինել տուժիցն, to indemnify, to recompense.
• , ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ծածուած) «պատիժ, վնասի փոխարէն հա-տուցուած դրամը» Առակ. իէ. 17. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. ա. 7. որից տուժել ՍԳր. տուժա-պարտ Եփր. թգ. 405. տուժանք Մխ. ապար. անտոյժ Մխ. դտ. սակաւատոյժ Արծր. ու-նինք նաև ր յաւելուածով տուրժ կամ տուր-ժք, տուրժական, տուրժել Պղատ. օրին. 57, 98, 138, 140. Վրք. հց։ Բառիս կրկնակն է ՏՈՅԳ, որ առանձին չէ գործածուած, բայց սրանից են տուգան (մանաւանդ անեզաբար) ՍԳր. փիլ. Կղնկտ. տուգանել Խոր. Վրք. հց. երկու ձևերի լծորդութեան համար հմմտ. արժել-արգ, ոյժ-առոյգ։
• = Պհլ. tož-ēt «տուժել, պատժուիլ», to-žišn «տուգանք, պատիժ», պազ. toktan (բունը tōž) «վճարել, տուժել, տուգանքը տալ», պրս. ❇ ︎ toxtan կամ [arabic word] toz-īdan, ներկ. [arabic word] tozam «վճարել, հատու-ցանել», vām toxlan «պարտք կամ փոխ տալ»։ Սրանց ծագումը և նախնական ձևը յայտնի չէ։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև ասոր. [other alphabet] pugānā «նեղեալ, տառա-պեալ», որ ցոյց է տալիս հայերէնի տուգան ձևը։-Հիւբշ. 253։
• Justi, Zendsp. 135 զնդ. tuš «վնասել, կտրատել» արմատից կասկածով։ Պրս. ձևերի հետ համեմատեզ նախ La Btrg. bktr. Lex. 67։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 276 կասկածում է փոխառեալ համա-րելու։ Հիւնք. տոյժ հանում է թոշակ բառից, իսկ տուգան՝ տոկոս-ից։
ՏՈՅԺ մանաւանդ ՏՈՅԺՔ. որ եւ ասի ՏՈՒՐԺՔ. ζημία mulcta, poena, damnum. Տուգանք. վնասն պահանջեալ (իրաւամբք կամ յանիրաւի) ի հատուցանել. պատիժ վնասուն. փոխարէնն վնասակարուե՝ զրկանաց եւ յանցանաց. արկածք. նեղութիւնք, եւ ծախք փոխանակ անցից անցելոց.
Անզգամք ընդ առաջ ելեալ ի տոյժս անկցին. (Առակ. ՟Ի՟Է. 17։)
Եւ երանի թէ ցայսվայր միայն տոյժն տուգանաց եւ վնասն հասանէր։ Գնաց աստուածապաշտն յակոբ ի նոցանէ խաղաղութեամբ եւ առանց տուժի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։ Լմբ. իմ.։)
Առանց տուժի ի բաց թոզուցուս։ Չարաչար զտուժս ի վերայ դնիցես. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Տուժել թուեցեալ տուժիւն, կամ տուժաւն առաջնոյն։ Ազատ թողացուցանել ի տուժէ. (անդ. ՟Զ։)
Մահ գոլ (ասէին) զտոյժս երկրպագուացն քրիստոսի. (Բրս. գորդ.։)
Բազում ինչ յընչից ի պատժոց տոյժս ծախեալ։ Ազատեալք ի պատուհասից տուժից եւ տուգանաց։ զտոյժս սպանութեան իւրեանց հատուցին մահուամբ։ Զորս ի նոցանէ բեաւ աւերումն եւ սասանումն աշխարհին, կրկին տուժիւք զնա նորոգել։ Զանվճար տանջանացն տոյժս։ տուժիւք լլկանաց։ Մեծ տոյժք են ոգւոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յճխ. ՟Զ։ Խոր. ՟Գ. 51։)
house, habitation, home;
house, family, race, nation;
family, household;
goods, fortune;
house, commercial house;
couplet, strophe, stanza, verse;
— ադամայ, the human race, mankind;
— թորգոմայ, the Armenian nation;
— թագաւորի or — արքայի, the king's household;
— մատենագրաց, library;
— պղատոնեայ, Plato's Academy or school;
փայտակերտ, աղիւսակերտ, քարաշէն, քարուկիր —, wooden, brick, stone house;
հանգիստ, բնակելի, լաւ, մեծ, փոքրիկ, գեղեցիկ, տձեւ or անպիտան —, commodious, inhabitable, good, large, small, fine, wretched house;
հիմունք, որմունք, տան, the foundations, the walls of a house;
վարձելի կամ վաճառելի —, house to be let or sold;
— ի տանէ, տանէ ի —, from house to house;
արտաքոյ տան, ըստ — ն, out, not at home;
ի տան, at home;
կալ ի տան, to stay, to be at home;
ելանել ի տանէ, to go out;
մեկնել ի տանէ, չուել, to remove, to move;
դառնալ, գնալ ի —, to go home again, to come home, to go home;
— վարձել, to let a house;
վարձել զ— իւր, to let his house;
— շինել, կառուցանել, քանդել, to build, to pull down a house;
ական հատանել զտան, to break into a house;
շրջել տանէ ի —, to wander from house to house.
• (տան, տամբ, տանց, տամբք) «տուն կամ ուրիշ շինութիւն, ինչ. տառա-ւար, պալատ, ապարանք, եկեղեցի ևն», նաև սենեակ, վրան, տան բնակիչները, ազգա-տոհմ, ցեղ, փխբ. «ոտանաւորի տուն» ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. «տան յարկ» Եփր. աւետ 324 (Ի վերնում տան «վերի յարկում»). նշանակում է նաև «երկիր, աշխարհ». հմմտ. Անգեղտուն կամ Բուզանդի հետևեալ հա-տուածները. «Զմեծ տունն յԱտրպատական աշխարհին. Ձեռն իշխանութեան տանն Հա-յոց թագաւորին, որ էր զԱտրպատական աշ-խարհաւն. Զտուն թագաւորին Հայոց որ յԱ-տըրպատականին էր». մհյ. աղաւնեաց տունն «Աղուանք» Մխ. բժշ. 79. Վրազտուն, Պարս-կացտուն Դրնղ. 517, 518, 504. հմմտ. ասոր. bεϑ «տուն և աշխարհ»։ ինչ. d-beϑa d oslān «Աշխարհին Ոստանայ», bēϑ Mok-sāyē «Աշխարհ Մոկաց», ինչպէս նաև Կով-ևասի հայոց գործածած Վրաստուն. Պարո-կաստուն, Հայաստուն, Տաճկաստուն ձևերը փխ. Վրաստան ևն (տե՛ս Հիւբշ. Հին Հայոց տեղւոյ անունները, էջ 64)։ Յետնաբար ըս-տացել է «կին» նշանակութիւնը. հմմտ. Տաթև. ամ. 197-8. «Առանց կնոջ՝ աւեր է ռունն. և տան շինութիւն՝ կինն է. և դարձ-եալ՝ զի առն քաղաք և գաւառ և տուն՝ կինն է... զայս սովորութիւն կալան այժմ և կո-չեն զկինն տուն. Տուն ունի՞ս. Տուն առնեալ ես»։-Ածանոման մէջ մտնում է երեք ձևով. L Տուն, ինչ. մեծատուն ՍԳր. Սեբեր. ան-տուն Ոսկ. ես. ձմերատուն Երեմ. լց. 22 գետնատուն Վեցօր. սայլատուն Ոսկ. բ. կոր. ժե. կրակատուն Եղիշ. միջնատուն Ծն. զ. 16 ներքնատուն ՍԳր. Եւս. պտմ. սակատա-տուն Եւթաղ. 170. վերնատուն ՍԳր. վաչ-կատուն Բուզ. գ. 7. թոքատուն Վստկ. տըն-տեսատուն (նորագիւտ բառ) Հայել. 239. զանգակատուն Յիշատ. ևն։ 2. Տն. ինչ տնանկ ՍԳր. տնակից Ոսկ. ես. տնակալ Եզն. տնաշէն Ոսկ. ես. միատնութիւն Ագաթ. տնտես ՍԳր. տնիկ Վկ. շուշ. 15, 26 (ներգ. ի տնկանն), առտնին ՍԳր. Փարպ. տնային, տնտեսագէտ, տնտեսագիտութիւն ևն (նոր բառեր). 3. Տան, ինչ. տանուտէր ՍԳր. տա-նիք ՍԳր. Եւս. պտմ. տանեստան «տանիք» Եւս. պտմ. 159. տաներես Գր. տղ. ընտանի ՍԳր. անընտանի Եզն.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dōm-ձևից. ժա-ռանգներից հմմտ. սանս. dam-(dámpatis ռտանուտէր». բարդի մէջ), սեռ. dán-(patir dan «տէր» ձևի մէջ), dáma-, māna-«տուն», սնդ. nmāna-«տուն, բնակարան» (փխ. dmāna-, ինչպէս կայ հին զնդ. dəmana), dam-«տուն» (ներգ. dam, սեռ. deng), քուչ. tanāpate «տանուտէր», յն. δῶ, δῶμα ռտուն», ὄόμος «տուն, բնակարան», ὄօլ-(սեռ. *δενς, որից δεσπότης <հնխ. dem-spotis «տանուտէր, տէր»), ἔν-ὄον «ի տան», δα-πεδον «տան յատակ», լտ. domus, հսլ. domú, ռուս. домъ, սերբ. ϑóm, չեխ. dum, լեհ. ϑom, գնչ. tan «տուն», լիթ. dim-štis «բակ, ինչք» ևն, որոնք ծագում են հնխ. domo, domu-, dom-, dem-, dm-, dm-ձևե-րից։ Այս բառերը յառաջացած են հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատից. որ հայերէնի մէջ չէ պահուած, բայց նրա ժառանգներն են յն.δέμω, գոթ. timrjan, հոլլ. timmeren, հբգ. zimberen գերմ. zimmern «շինել», հիսլ. timbr, հբգ. zimbar «շինա-փայտ», նբգ. Zimmer «սենեակ» ևն։ Իսկ այս հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատն էլ համարւում է աճած՝ պարզա-կան dē-«կապել» արմատից, որի ժառան-գըն է հյ. տի «կապ» (Pokorny 1, 187, Walde 241, Trautmann 44, Berneker 210-211, Boisacq 195, Kluge 544)։ Լիթ. դար-ձել է բառս՝ նախաձայնի փոփոխութեամբ (որի պատճառը յայտնի չէ) nāmas, սովո-բաբար յգ. գործածութեամբ namai, ճիշտ ինչպէս այժմ՝ Երև. տներ՝ փոխանակ տուն։ Հյ. տուն յառաջանում է հնխ. dōm ձևից, սակայն domu-ձևն էլ պահուած է տանու-տէր բառի մէջ (տե՛ս Ernout-Meillet 271)։ -Հիւբշ. 498։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Klap-roth, Asia pol. 10l, որ կցում է լտ. domus և հսլ. domu ձևերին։ ՆՀԲ լծ. լտ. dómus, ի յն. δόμος, որ և տանիք։ Windisch. 12 «անշուշտ կապ ունի լտ. domus բառի հետ»։ Bö̈ttich. ZDMG 1850, 363, Arica 52, 21, Lag IIr. gesch. 910 վեդ. tuna(?)։ Müller SWAW 38, 571 և 594, որից էլ Justi, Zendsp. 155 զնդ. dāman, սնս. dhaman «արարած» ևն։ Հիւբշ. KZ 23, 18 սանս. dhāman կամ dama, յն. δόμο? Pic-tet 2, 242 հիռլ. dunadh «տուն». dun «դղեակ», dunaim «փակել, շրջապա-տեւ»։ Տէրվ. Altarm. 20 տուն. սեռ տան<*տաւան <*տաման, իբր սանս. dama, յն. ὄόμος, լտ. domus։ Նոյն, Նախալ. 86, 99 տուն<*տոմն=յն. և լտ. ձևերը։ Մորթման ZDMG 26, 526 և 535 բևեռ. dani, dun «տուն»։ Նոյն, բևեռաձև արձանագր. Մորթմանայ, թրգմ. Ապտուլլահ. էջ 48 բևեռ. danim
• = տան իմոյ. burgadun=բուրգ+տուն. Հիւբշ. Arm. Stud. § 277 համեմատում է ծանօթ ձևերի հետ. տուն դնում է <*տուվն <*տումն, իսկ սեռ. տան <*տուն <*տման, հմմտ. հին զնդ. dmāna-։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 27 ետր. lavtn մեկնում է հյ. լաւ տուն «ազնուական ընտանիք», էջ 112 intem-= ընտանի և Lyk. Stud. 1, 84 լիւռ. tuhes «ազգականներ»։ Հիւնք. յն. δομός, δῶμα։ Karst, Յուշարձան 407 տանիք կցում է սումեր. tan «բարձր», didim «նւաճել», du «գագաթ», իսկ 424 թրք. dam «կտուր» բառերին։ Պատահական նմանութիւն ունի չին. tien «տուն»։-Տէրոյենց, Երևակ 1865, թ. 63, «ոտա-նաւորի տուն» նշանակութիւնը սխալ թարգմանութիւն է կարծում պրս. խա-նեա «երգ» բառից, որ գալիս է օր. խանտէն «կարդալ, երգել» բայից, բայց կարծուել է խանէ «տուն» բառից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջո. Սլմ. Վն. Տփ. տուն, Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. դուն, Ագլ. տուն, տօն, Գոր. Ղրբ. տօն, Ակն. Ասլ. Պրտ. դիւն, Սվեդ. դօն, Անտ. դէ'օն.-Տանիք դարձել է Տիգ. դmնիք, դէնիր, սեռ. դէնդրի, Մրղ. տինիս, Վն. տանիս, Խրբ. դէնէր, սեռ. դէյրի, բց. դէյրէ, Հճ. դէնեյ, Զթ. դինեյ, դիներ։-Նոր բառեր են տունաւրիչ, տունքա-կիչ, տունդուրս, տունդրի, տունտնաքանդ, տունտնոմի. տունտունակ. տաներէց, տան-տուն, տաքտուն, տանցի, տնագլուխ, տնա-գործ, տնաթիսի, տնածակ, տնակոլ, տնո-հան, տնահատան, տնամէջ, տնավարի, տը-նատեղ, տնատէր, տնարար, տնաւեր, տնա-տրիլ, տնկից, տնմնայ, տնուրիկ։-Թրքա-խօս հայերից ունինք Ատն. տնանկ «աղքատ, տնանկ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტანუტერი տանուտերի «նոյն նշ». (տե՛ս Մառ, ИАН 1911, էջ 1299). ტანოტრობა տանոտրոբա (ուղղել տանու-տրոբա) «ժամանակ տանուտէրութեան», სატანტრო սատանտրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), Բուլանըխի մօտ Հասան-Կորանի քրդերն ունին տնշէնօ «տնաշէն» (ըստ Միրախորեան, Նկարագր. ուղևոր. Գ. 96).-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 199 օսմ. dam «տանիք» դնում է հյ. տուն բառին խնամի կորած մի ձևից (անհաւանական).-արդեօք հյ. գւռ. մի բարդ ձևի՞ց է փոխա-ռեալ արաբ. [arabic word] qītūn «գանձատուն, մառան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 690), որ արաբական արմատներով չի մեկնւում. հմմտ. հյ. գինետուն։
οἵκος, οἱκία, οἵκημα , οἵκησις, οἱκίσκος domus, habitatio, habitaculum, aedes, aedificium. (լծ. լտ. տօմուս ի յն. տօ՛մոս, որ եւ ՏԱՆԻՔ) Յարկ. շինուած բնակութեան՝ որմնապատ՝ յարկածածակոյթ՝ բաժանեալ ի սենեակս՝ դրամբք եւ պատուհանիւք. եւս եւ Տաղաւար. ապարանք. պալատն. տաճար. էվ, խանէ. եբր. պէյթ.
Արբեցաւ, եւ մերկացաւ ի տան իւրում։ Եկայք ի տուն ծառայի ձերոյ։ Ոչ է սա, եթէ ոչ տուն աստուծոյո (որ է բէթէլ)։ Ազգ եղեւ ի տուն փարաւոնի։ Ի տան թագաւորին բաբելացւոց։ Շինել զտուն տան։ Տուն ի տանէ։ Տանէ ի տուն։ Ի տան հօր իմոյ օթեւանք բազում են, եւ ալյն։ Որպէս ի տան հօր երկնաւորի բազում են օթեւանք, նոյնպէս եւ ի տան սատանայի տանջանս բազումս պատրաստեալ են. (Պիտառ.։)
Յայնժամ եւ տունք եկեղեցիք էին, իսկ այժմ եւ եկեղեցի տուն եղեւ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
ՏՈՒՆ. որպէս Մասն տան. սենեակ. օթարան. եւ Կողմն վրանի. բնակարան. տեղի.
Յուզէր ի տան յակոբայ, եւ ի տան լիայ։ Ելեալ ի տանէ անտի լիայ՝ եմուտ ի տուն ռաքէլի. եւ այլն։ Որպէս եւ ուր ըստ եբր. է սենեակ, կամ գաւիթ, սրահ, եւ այլն, ի մեզ ստէպ դնի Տուն. (Երեմ. ՟Լ՟Ե. ՟Լ՟Զ։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 18։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 21։)
Դռնապանին պատշաճ է ունել տուն մերձ առ դուռն. (Լմբ. կան.)
Թուի թէ զայրն (բեթղեհեմի) կոչէ տուն. որպէս սովոր են մարդիկ զյարկ օթեւանի տուն ասել. (Շ. մտթ.։)
Ուստի եւ ՏՈՒՆ ԽՈՐՀՐԴՈՑ ասի Խորհրդարանն. βουλευτήριον curia. ՟Ա. Մակ. ՟Ը։ 15։ Եւ ՏՈՒՆ ՄԱՏԵՆԱԳՐԱՑ՝ Պահարանն մատենից. գրատուն. βιβλιοφυλάκιον (՟Ա. Եզր. ՟Զ. 23։) Եւ ՏՈՒՆ ԳԱՆՁՈՒՑ, Գանձարան. (Խոր. ՟Բ. 35։) Եւ ՏՈՒՆ ԸՄՊԵԼԵԱՑ, Տեղի գիներբուաց. (Երեմ. ՟Ժ՟Զ։ 8։) Եւ ՏՈՒՆ ԳԱՆՁՈՒ ԳՐՈՑ. որպէս Մատենադարան. βιβλιοθήκη.
Վասն տան գանձուն գրոց զոր ժողովեաց նա զորոգինէին. (Եւս. պտմ. ՟Զ։ 32։)
Եւ ՏՈՒՆ ՇՏԵՄԱՐԱՆԱՑ. παστοφόριον. (՟Ա. Եզր. ՟Թ. 1։ ՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 26.) (որ թարգմանի եւ շտեմարան, սենեակ, սրսկարան)։
ՏՈՒՆ. Բնակիչք ի միում տան. ընտանիք. ազգատոհմ. եւ Ազգ մի ողջոյն.
Մո՛ւտ դու եւ ամենայն տուն քո ի տապանդ։ Ամենայն արք տան նոր։ Ըստ տանց նահապետաց։ Այսպէս արասցեն տան, որ ոչ շինիցէ զտուն եղբօր իւրոյ.եւ այլն։
Տուն ոչ միայն ասի շինուածն, այլեւ յառնէ եւ ի կնոջէ եւ յորդւոց ժողովն։ Տուն կոչէ ծնօղքն զորդիքն թոռամբքն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 145։ Վրդն. ել.։)
Խնդութիւն եղեւ տանն ադամայ. (Շ. բարձր.։) Ըստ այսմ ասի, Տուն յակոբեան, իսրայէլի, հրէական, եւ Տուն թորգոմայ կամ թորգոմական. այսինքն ազգ։
ՏՈՒՆ՝ սաղմոսաց, ոտանաւորաց եւ այլոց բանից. στοῖχος versus ῤυθμός rhythmus, metrum. ... Տնատեալ տող, կամ հատուած. ստիքս. մասն ինչ ի բանէն.
Տունք (սաղմոսիս) ՟Ծ. կանոնս (այս ունի) գոբղայս է. սաղմոս ժէ, տունս մլը. (Սղ. ՟Ժ՟Է. ի վերջն։)
Եւ զիս յանցեաւ տուն սաղմոսին։ Տունս եռմոսիս։ Տունս հելլենացիս ... Ի տունս եւ ի բանս եւ ի ղօղանջմունսն յայնոսիկ։ Տունս ինչ յաստուածապատում սաղմոսերգութենէն արգէր ի տանջանս. (Վրք. հց.։ Նիւս. թէոդոր.։)
Ի թիւ եօթեանց տանց հարիւրոց կատարեցաւ բանս հաւատոց։ Եւ այլ տանց մարգարէութեանն։ Զհամարս տանցն ցանկեսցես։ Զառաքելական գիրս տուն առ տուն ընթերցեալ եւ գրեալ։ Տուն առ տուն կարգաւ զկաթողիկեայս թուղթն ընթերցայց։ Յորժամ զերկոսեանս զայսոսիկ բարւոք ուսանիս զտունս, յայնժամ ճգնեսցիս ի սակս երրորդին. (Շ. խոստ. եւ բարձր։ Երզն. ՟ժ. խորան.։ Նախ. գծ. եւ կթղ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
ԱՌ ՏՈՒՆՆ. Այսպէս թարգմանի միշտ ի Պղատ. օրին. անունս Ե Ἐστία Vesta. ստեան կոյս՝ քրմուհի հեթանոսաց։
plant, shrub, tree;
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.
• . ո հլ. «ծառ, բոյս» ՍԳր. Եւս. քր. (նոր գրականում միայն «փոքրիկ և մատ-ղաշ ծառ»), «տնկելու գործողութիւնը (այգու համար ասուած)» Միք. ա. 6. Դ. թագ. ժթ. 29. «խաղողի որթ» Բժշ. (վերջին նշանակու-թիւնը ունին ՀԲուս. § 2991 և Նորայր ՀԱ 1923, 347)։ Գրուած է նաև տունգ։ Սրանից տնկել կամ տնգել «ծառ տնկել, սերմանել, ցանել, 2. որևէ բան հաստատել, կարգել» ՍԳր. Եփր. եբր. Եւս. քր. Եզն. տնկաբեր Ագաթ. տնկակից Հռ. զ. 5. Գ. մկ. գ. 15, տնկարկ Վեցօր. նորատունկ ՍԳր. Վեցօր. մատաղատունկ ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. տնկածոյ «տնկուած» Սեկունդ. ժգ. ծառատունկ ՍԳր. մանրատունկ Եզեկ. ժէ. 5. մարդատունկ Ագաթ. Եփր. պհ. 170. որթատունկ Մծբ. կենդանատունկ Նիւս. բն. տնկաղ (իբր տունկի աղ) «potasse, kali» (նորակերտ բառ)։
• ՆՀԲ թրք. տիքմէք «տնկել, կանգնեց-նել», տիք «կանգուն», հյ. տէգ։ Lag. Urgesch. 327 սանս. tunga «բարձր» (tuǰ արմատից)։ Հիւնք. տուն բառից։
• ԳՒՌ.-Մշ. Տփ. տունգ, Երև. տնգի.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. տնգել, Ախց. Կր. տնկէլ, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. տնգէլ, Վն. տնգ'ել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. դնգէլ, Ասլ. դնէգ'՝լ, Ազլ. Շմ. Տփ. տնգիլ, Մկ. տնգ'իլ, Խրբ. Սվեղ դնգիլ, Զթ. դը'նգիլ, Հճ. դmնգել, Հմշ. դըն-գուշ։-Ղզ. ծառ ու տըինգ «ծառ ու տունկեր որ նոր պիտի տնկեն»։-Նոր բառեր են տնկման, տնկոց, տնկուկ, տնկոտել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. თუკი տուկի «որթի մատաղ ճիւղ» (հմմտ. տունկ բառի երկրորդ և եր-րորդ նշանակութիւնները), չաղաթայ. [arabic word] tong «թուփ» (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 402)։
φυτόν, φυτία . (լծ. թ. ֆիտան ). planta, plantatio. իտ. pianta. գրի եւ ՏՈՒՆԳ (արմատ Տնկել բային. որպէս եւ թ. տիգ, է տնկեա , եւ որպէս զտէդ ուղղորդ, կանգուն. եւ տիգմէք տնկել) Ծառ, թուփ, բոյս՝ ուղղաբերձ հարստեալ յերկիր.
ՆՆջեաց ընդ տնկոյն։ Զգետս նորա ած շուրջ զտնկովք իւրովք։ Հանդերձ բուսով տնկոյ նոր։ Տնկեաց տունկ առ ջրհորովն։ Ամենայն տունկ զոր ոչ տնկեաց հայր իմ երկնաւոր, խլեսցի։ տունկ տեառն ի փառս։ Տունկ անհաւատ, եւ սերմն անհաւատ։ Կանգնեցից նոցա տունկ խաղաղութեան։ Տունկք մրգաբերք.եւ այլն։
Բուսոց եւ տնկոց։ Տիրական տնկոյն։ Երփնազարդ հոգւոցն տունկք։ Տունկք շնչաբոյսք անուանին սննդականաւն եւ աճեցմամբն։ Զարքունիսն մատաղատունկ տկնովք զարդարեաց. (Յճխ. ՟Է։ եւ Ժմ.։ Նար. կուս.։ Շ. տաղ յար. եւ բարձր։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Կենաց տնկին. (Յիսուս որդի.։ Շար.։)
Յերկար ժամանակ ի տնկոջ եւ յայգոջ եւ ի դրախտի կայցեն Մխ. (առակ.։)
Եդից զլամբին (յաւերակ) ... ի տունկ այգւոց։ Սերմանք եւ հունձք եւ տունկք այգեաց։ Միք. (՟Ա. 6։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 29։)
extremity;
tail;
— հանդերձի, train;
skirt.
• , ն հլ. (սեռ. տտան) կամ ՏՏՈՒՆ, ո հլ. «մի բանի ծայրը կամ վերջը, ագի, պոչ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. «շորի՝ զգեստի ծայր, քղանցք» ՍԳր. «փայտի ծայրը» Անկ. գիրք նոր կտ. 192. որից ոսկետտուն Ես. դ. Եւս. քր. տտաղեղն «մի տեսակ թռչուն՝ հա-ւանաբար աղեղնաձև պոչով» Լաստ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dud-ձևից, որ պահուած է միայն գերմանական լեզուների մէջ. հմմտ. նիսլ. toti «մռութ», tota «ծայր, քիթ (կօշիկի)», նորվ. գւռ. tota «կտուցի պէս դուրս ցցուած բան», գերմ. tote «ծայր, ծիծ», մանգլ. tote «ծայր». այս ձևերը են-թադրում են նախագերմանական *tutan-։
• Հիւնք. դուն «քիչ» բառից։ Աճառ. ՀԱ 19Ո8, 122 և Արրտ. թ. 1911, էջ 412 դնում է խալդեան շրջանի բառ՝ ցեղա-կից տակի կովկասեան ձևերին, որոնցից փոխառեալ է։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst Յուշարձան 408 սումեր. tidnu «յետոյք»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Petersson. Ar. u. Arm. Stud. 100։
• ԳՒՌ.-Տփ. տուտ «պոչ» (միայն ձկան), Ագլ. Երև. Ջղ. տուտ, Ղրբ. տօ՛տնը «ծայր», Մշ. տուդ «կամուրջի տակի քարէ սիւնը», Մկ. Շտ. տուտ «կամուրջի կամարը»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტოტი տոտի «վարտիքի ծայրերը», մինգ. dudi «գլուխ», t'udo «ծայր, վերջ», վար. dudi «ծայր, վերջ», լազ. dudi «գագաթ, ծայր (սկիզբ կամ վերջ)» (օր. uǰisi dudi «ականջի ծայրը»), dude «տակ», dudele «տակը», tude, tudele, ttuže «տակը, վար, վարը», ududi «անվերջ»։-Հյ. գա-ւառականների մէջ ունինք նաև Տփ. տուտ «գետի ճիւղ» և տուտ «կտրուած ծառի վրայ ձգուած ոստ. ֆր. gaulis» (ըստ Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 468)։ Առաջինը փոխառեալ է վրաց. ტოტი տոտի «գետի ճիւղ» բառից (տե՛ս վերը տուտ «ոստ»), երկրորդը (եթէ ստոյգ է) պէտք է հասկանալ «ճիւղերի ծայ-րերը կամ տուտերը՝ որոնք մնում են ծառի վրայ։
ՏՈՒՏՆ եւ ՏՏՈՒՆ, տըտնոյ. κέρκος, οὑρά cauda πτερόν, πτερύγιον ala, pinna, pinnula եւ κράσπεδον fimbria, angulus ἁρχή initium, terminus, summa, summitas. Վերջք, սպառուած, ծայր երկայնեալ ի յետին մասունս իրաց եւ կենդանեաց։ Որպէս Ագի. ձետ. վերջ. թեւ.
Տուտն նորա քարշէր զերրորդ մասն աստեղաց։ Զգեա՛ զձեռն, եւ բուռն հար զտտանէ նորա։ Ոչ բարձցեն թեփ մի ի տտնոյ նորա.եւ այլն։
Ի տտունն (ձկան) ոտք իբրեւ զմարդոյ։ Իբրեւ զձկանց տտունս։ Սիրամարգն զտտունն բոլորակաբար շուրջ կացուցանէ զոսկէճաճանչն։ Զծերութեանն՝ օձ ի բաց մերկանայ զխորխն ի գագաթանէ գլխոյն մինչ ի տտունն։ Իժն զտտուն յոյժ շաչմամբ գնդաձեւ քարշելով. (Եւս. քր. ՟Ա։ Առ որս. ՟Է։ Փիլ. լին. ՟Ա. 33. եւ լիւս։)
Ի ծագ տտնոյն (օձի) զձեռն իւր կթարկառեալ. (Սարկ. լուս.։)
Ընդէ՞ր զսուտ մարգարէն տտուն կոչիցէ նոցա. (Ոսկ. ես.։)
Զգլուխն ասէ, եւ զտտունն (լս. ագի), որ է վերջն։ Իբրեւ օձի եւ զտտունն եհատ։ Զգլուխն ջախջախեաց զարմատն ամենայն չարեաց, եւ զտտունն եւս. (Գէ. ես.։)
Որպէս Դրօշակ հանդերձի. քղանցք. ծոպք. ծար. ուճ, փէշ, սալագ.
Ի տըտունս հանդերձից իւրեանց։ Ի վերայ ծոպից տտնոցն։ Բուռն եհար զտտնոյ կրկնոցի։ Եհատ զտտուն լօդկին։ Ի վերայ չորեցունց տտնոց հանդերձից քոց։ Զչորեցունց տըտնոց կապեալ անօթ ինչ իբրեւ կտաւոյ մեծի, եւ այլն։
Իսկ (Նիւս.)երգ.Զչորից տտնանցն։
կալեալ զմի տուտն փայտին ... կալաւ զտտանէ փայտին, զի երկայնասցի. (Ոսկիփոր. (որպէս ռմկ. ճոթ. ուճ)։)
giving;
donation, gift, presents;
alms;
duty, taxes, impost;
—ք առատ՝ առնեն զբարեկամ զուարթ, short reckonings make long friends.
• տե՛ս Տալ։
• «հիւանդութեան ժամանակ քաղցած մնալը, բան չուտելը». նորագիւտ բառ, որ ունի Մխ. Բժշ. 118. «Եւ ապա հետ այտոր ընդ ցորեկոյ տո՛ւր կենալ, զի խիստ օգտէ այս ջերմանս» (Seidel էջ 85 թարգմանում է Hinterher lässest du tagsuber nichts geniessen)։
• Ուղիղ մեկնեց Seidel § 318։ Տուրժ տե՛ս Տոյժ։
մանաւանդ ՏՈՒՐՔ, տրոց, ովք կամ տրից, իւք - ՏՈՒՐ մանաւանդ ՏՈՒՐՔ. δόσις datio, datum, donatio, donum. տուողութիւն, տուումն, եւ տուեալ կամ տալի ինչ. տալը, տուած կամ տալու բանը.
Որ շարժէ զոմանս ի խնդիր, եւ զկէսս ի տուր. (Վրդն. սղ.։)
Եւ ո՛չ որպէս տրով ունելով՝ զոր բնութեամբն է նորա։ Ի յառաջադիմութենէ կամ ի տրոյ գալ ի յայս փառս. (Պրպմ. ձ. եւ ՟Լ՟Գ։)
Վասն տրիցն եղբայրութեանն, եթէ յընտանեացն կամիցին տալ ինչ։ Ըստ համեմատութեան տրիցն առնել զհատուցումն. (Բրս. հց.։)
Շնորհակա՛լ լերուք տրից պարգեւացն. (Լմբ. պտրգ.։)
Մանաւանդ՝ δόμα donum, munus, datum. եւ παροχή (լծ. ընդ պարգեւ), praebito quaevis, largitio. Ընծայ. նուէր. պարգեւ. ձիրք. շնորհ. ողորմութիւն. կաշառք. հարկ.
Նուիրիիցեն ըստ ամենայն տրոց սրբութեանցն իւրեանց։ Ի պտղոյ տրոցն նորա յամենայն նուիրաց որդւոցն իսրայէլի։ Արասցե՛ս զտուրսն՝ զոր խոստացար բերանով քով։ Պատուական է քան զտուրս անզգամաց զոհ քո։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրս անզգամաց զոհ քո։ Իբր ոչ եթէ խնդրեմ զտուրսն, այլ խնդրեմ զպտուղն՝ որ յաճախէ ի բան ձեր։ Զտուրս զուարթառատս սիրէ աստուած. (այժմու յն. զզուարթ տուիչն)։ Տուրք գաղտնիք դարձուցանեն զբարկութիւն. իսկ որ խնայէ ի տուրս, սասատիկ բարկութիւն յարուցանէ։ Մի՛ մոռանար զամենայն տուրս նորա. (յն. զհատուցումն)։ Ամենայն տուրք բարիք, եւ ամենայն պարգեւք կատարեալք։ Տրովք տնանկաց. եւ այլն։
Ամենայն տուր բարի. (Եփր. աւետար.։)
Ա՛յլ են տուրքն, եւ ա՛յլ պարգեւքն. վասն զի տուրքն ի բազում ինչ իրս տեսանի, իսկ պարգեւքն ի մի։ Ձիր է, պարգեւք է, մարդասիրութիւն է, այլ ոչ փոխարինաց տուրք. (Սարգ.)
Աստուծոյ է տուր եւ շնորհ՝ թողութիւն մեղաց, որդէգրութիւնն։ Տուր ետ մեզ աստուած զիւր միածնին մահն. արդ ես զի՞նչ ասէ այսմ կշռեցից փոխարէն։ Անզղջական տուր, ամենաբաշխ աջ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Բ։ Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Գ։) Զօդ, զառատն հոսումն, զանարծաթն տուր.
Ոչ ի տուրսն, այլ ի տուօղն յաւէտ կարօտիմ։ Մի՛ ոք թափուր ելցէ ի տրից նորա. (Նար. ՟Ժ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Արժանաւորք լինել աստուծոյ տրիցն. (Բրս. թղթ.։)
Ո՛վ կարէ զառատութիւն տրոցն՝ նորա բանիւ բովանդակել. (Սարգ.։)
Եւ որպիսի ինչ աղքատն ի տրոցն ողորմուըենէ։ Ոչ եթէ ի չափս տրոցն հայի աստուած, այլ ի կամս տուողին. (Մանդ.։)
Ոչ ընդ չափ տրոց (յն. տուելոց) տայի աստուած, այլ ընդ կամս տալեացն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Զոր առ նոսա ցուցանես տրիւքն վշտակցութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
Զխնդութեամբ իւրս սիրէ տէր. (Վրք. հց. ՟Ա։)
toxical, poisonous;
— դեղ, toxic, poison.
• «թունաւոր». մէկ անգամ դեղ բառի հետ գործածուած ունի Պտմ. աղէքս. 172 (տպ. բոքսական ՆՀԲ ունի տոքսական)։
• = Յն, τοհιϰόν «նետերը թունաւորելու համար թոյն». բուն նշանակում է «նետի կամ աղեղի յարմար» (ծագում է τόζον «նետ. աղեղ, ծիածան» բառից). օր. τοհιϰὸς ϰάλαμος «նետի եղեգ», յետոյ τοζιϰὸν φάρμαϰον «նետի դեղ կամ թոյն», որից գոյականաբար τοζιϰόν «թոյն»։ Սրանից ֆր. toxique (ընդ-հանուր անուն թոյների)։ Հայերէնի մէջ -ιϰο, վերջաւորութիւնը թարգմանուած է -ական մասնիկով։-Հիւբշ. էջ 385։
• Ուրիղ մեկնեց ՆՀԲ։
ՏՈՔՍԱԿԱՆ ԴԵՂ. τοξικόν toxicum. Մահադեղ. (յն. դօքսիգօ՛ս է նետական. եւ դօքսիգօ՛ն ՝ դեղ մահու, որով օծանէին զնետս)
Բերել զտոքսական դեղն, զորոյ զզօրութիւնն գիտէր՝ թէ յոյժ դժնդակ է. (Պտմ. աղեքս.։)
firm, solid, substantial, hard, resisting;
— երկիր, solid earth;
— գործել, to render firm.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն նեռ. տրամի) «ամուր, պինդ, հաստատուն» Պիտառ. Մարթին. Վրք. հց. Նար. տաղ. «չոր, կարծր (գետին)» Վրք. և վկ. Ա. 604, «հողի կարծր երեսը» Վստկ. 16. որից տրա-մանալ «հողը պնդիլ» Եղիշ. բ. էջ 26. հաս-տատրամ Շիր. 37. տրամիկ «կարծր, պինդ» Մագ. յունաբան հեղինակների լեզւով գոր-ծածւում է իբր նախամասնիկ՝ համապա-տասխան յն. δια-, լտ. dis-, di-, dia-նախա-մասնիկներին. օր. տրամաբանութիւն= διαλογος Սահմ. Նոնն. տրամառիծ-δια-γραφή, διάγραμμα Անյ. պերիարմ. Շիր. Փիլ, տրամադրել = διατίϑημι Սահմ. Խոր. վրդ. տրամաչափ= διάμετρος Պերիարմ. տրամա-տպաւորել= διατυπόω Սահմ. ևն. այս ոճով է տրամակայեալ «հասկանալ, ըմբռնկլ. ևւ ւամուտ ւինել» Մագ. նոր բառեր են տրա-մադիր, տրամադրելի, անտրամադիր, ան-տրամաբան են։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dru-rā-mo «ա-մուր, կարծր» բառից, որ ծագում է հնխ. dru-«փայտ» բառից՝ -rā̄-և -mo-մաս-նիկներով և բուն նշանակում է «փայտի պէս ամուր»։ Փոխաբերութիւնը և ածանցու-մը ո՛չ թէ զուտ հայկական է, այլ ընդհա-նուր էր նոյն իսկ նախաշրջանին. հմմտ. սանս. dāruná-«կարծր, կոշտ, խիստ». dhru-va-(փխ. druvā-) «հաստատուն, ապահով, տևական», զնդ. drva-«հաստատուն, ա-ռռոջ». հպրս. duruva «առողջ», պրս. durušl «խիստ, կարծր, խոշոր», durust «ողջ, ամ-բողջ, առոյգ, առողջ, ստոյգ, դրուստ», յն. ὄροόν «ուժեղ» (Հեսիքիոս), լտ. durus (փխ. *druros) «կարծր», կելտ. dru-«յոյժ, ամենա-» (ինչ. Dru-talos «մեծաճակատ» Druides
• Müller Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 382 սանս. dharma, լտ. firmus «հաստա-տուն»։ Հիւնք. լտ. duramen, duramerr tum «ամրութիւն, հաստատութեւն»։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 72 լտ. durus. durare. լիւկ. trmmili «ամուր տեղեր բնակողներ, Լիւկիացիք», Osthoff, Pa-rerga 1, I13 պաշտպանում է լտ. dūrus բառի համեմատութիւնը, հյ. տրամ դնելով իբր dru-ra-mo-(բայց ո՛չ լտ. durare, որ է=հյ. տևել)։ Սրա դէմ է Schefelowitz BВ 29, 27, իսկ պանում է Osthoff-ի առաջարկը։ Pal-rubány ՀԱ 1908, 155 նոյնպէս ւա-durus «կարծր» բառի հետ՝ կցում է հնխ. dreuo-«փայտ» արմատին։
• ԳՒՌ.-Վն. տրամ, Մշ. տրամ-տրամ, Ակն. դրամ «չոր, ամուր, խճուտ հող՝ որ շատ դժուարութեամբ է փորւում»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Ակն. dram «նոյն նշ». (տե՛ս Ճանիզեան, Հնութ. Ակնայ 353). նաև վրաց. ტრამა տրամա, გრამალი տրամալի «ընդարձակ տափաստան» («անմշակ և կորդ գետին» իմաստից)։
στερεός (որ եւ ստուար). solidus (ի solum, որ է գետին). Տարրացեալ եւ պնդացեալ. սերտ. հաստատուն. պինդ. որպէս յատակ կամ երեսք գետնոյ կոխոտեալ յերթեւեկաց. ամուր, պինտ. փէք.
Զտեղի ինչ տրամ յոյժ կարծր՝ ուռամբ երկաթի հատանէր. (Պիտառ.։ եւ Մարթին.։)
Եգիտ գիր ի վերայ տրամ գետնօյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մերկ ի վերայ տրամ գետնոյն եդեալ լինէին։ Տարածեալ ի վերայ տրամի երկրին. (Ճ. ՟Ա.։)
Գունդ տրամք երամից կայք յանուրեք վայր. (Նար. տաղ. (իբրու հաստատուն կայք)։)
ՏՐԱՄ. որպէս մասնիկ բաղադրական՝ տայ նշանակել զբերումն այսր եւ անդր, կամ յերկոսին կողմանս. որպէս տար, տի. ըստ յն. տիա, տի. διά, -δι . լտ. տիս, տի dis, di-. որպէ՛ս տեսանես ի կարգիս։
sad, sorry, afflicted, chagrined, melancholy, dull;
sadly;
— լինել, to be sorry, grieved, to have one's heart full of affliction or sorrow.
• «տխուր, վշտալի» ՍԳր. Եղիշ. Խոր. որից տրտմիլ ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. և մ. ա. 15. տրտմագին Առակ. իզ. 23. Ոսկ. եբր. ե. 19. Ոսկ. Ես. տրտմեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. ա. թես. անտրտում Ագաթ. Եդիշ. տրտմա-կից Ես. ծա. 19. Ոսկ. մ. գ. 80։ Նոր բառեր են տրամաթախիծ, տրտմալար ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ կրկնուած հնխ. drom-արմատից, որ տալիս է *տրում, կրկնութե-ամբ *տուտուրմ, *տուրտում>տրտում։ Ար-մատը նշանակում է բուն «քնել», որի ժա-ռանոնեռո տե՛ս հլ. տարտամ բառի տակ։ Ոմանք ուզում են նոյն արմատի տակ դնել նաև հսլ. dirmo, dirméti, սերբ. drmim, drmljoti «տրտում, մռայլ, տխուր լինել» (Berneker 256), բայց նշանակութեան տառռեռութեան պատճառաւ շատ անաաա-հով են համարում (Pokorny 1, 821)։ Հալե-րէնը գալիս է նոր ապահովութիւն տալու սոյն համեմատութեան։-Աճ.
• Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. տրր. տոլա։ ՆՀԲ լծ. թրք. տէրտլի «ցաւոտ»։ Peterm. 21 պրս. (որից և թրք.) dard «վիշտ», լտ. tristis «տխուր»։ Böttich Arica 77, 279 պրս. dard «ցաւ»։ Նոյնը նաև Sniegel. Huzw. Gram. 189, Mül-ler SWAW 38, 574 և 46, 464, Հիւբշ. KZ 23, 19 և Հիւբշ. Arm. Stud. § 278։ Lag. Ges. Abhd. 257 -ում մասնիկ է համարում։ Պրս. բառի համեմատռու-թիւնը մերժեց նախ Lag. Arm. Stud. § 2246 և յետոյ Հիւբշ. Arm. Gram. 498, որովհետև պրս. բառի նախաւոր ձևերն են պհլ. dart, զնդ. darətō։ Հիւնք. տըր-տունջ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 85-87 գոթ. trigo, հհիւս. tregi, նիսլ. tregi, նորվ. trège, շվէղ. troeghi «տխրութիւն, ցաւ», սանս. draghate «յոգնիլ» ևն բառերի հետ հնխ. di-drōgh-mo-կրկնեալ ձևից, gh-ի անկու-
• մով։ Ըստ Meillet (Dict. étym. Lt. 1016) յիշեցնում է լտ. tristis «տխուր», որի ծագումը անյայտ է, բայց կրկնա-կան է թւում. սակայն հյ. t պահանջում է հնխ. d։
λυπηρός, περίλυπος tristis, pertristis, molestus, dolorosus σκυθρωπός , σκυθροπάζων tristis vultus, tristem vultum gerens. (ուստի Տրտմիլ, տրտմեալ. լծ. թ. տէրտլի ). Տխուր. թախծեալ. հոգած. նեղեալ. վշտացեալ. ցաւագին անձն կամ երես. երեսը կախած.
Ընդէ՞ր տրտում ես անձն իմ։ Տրտում է ոգի իմ կամ անձն իմ մինչեւ ի մահ։ Որպէս սգաւոր եւ տրտում։ Ընդէ՞ր տրտում են երեսք ձեր այսօր.եւ այլն։
Տրտում երեսօք յերկիր հայելով։ Ոչինչ տրտում եւ տխուր զերեսս ցուցանէին հրապարակին. (Խոր. ՟Ա. 25։ Եղիշ. ՟Բ։)
Կամ իբրեւ Տտմական. տրտմալից.
Տրտում թախծանօք անցեալ գնացի. (Յհ. կթ.։)
Եւ մ. Տրտմութեամբ.
Զօրհանապազ տրտում գնայի։ Ընդէ՞ր տրտում գնամ ես ի նեղել թշնամւոյ իմոյ. (Սղ. ՟Ե. ՟Խ՟Ա. ՟Խ՟Բ։)
complaint, grumbling, murmur, lament, cry, quarrel;
complaining, murmuring;
— ունել, to make a complaint, to complain;
— լինել, cf. Տրտնջամ;
— առնել, to dissatisfy, to discontent.
• , ո հլ. «գանգատ, դժգոհու-թիւն, բամբասանք, չարախօսութիւն» ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. Փարպ. «տրտնջող, գանգատա-ւոր» Ա. մկ. ժա. 39. Կոչ. Եփր. ա. տիմ, էջ 243, Եղիշ. որից տրտնջել ՍԳր. տրտնջալ Խոսր. Լմբ. տրտնջիւն Թուոց ժէ. 10, տըր-տրնջումն Ես. ծը. 9. Ագաթ. անտրտունջ Յճխ. գետնատրտունջ Ոսկ. փիլիպ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. der-, կրկնութեամբ der-der-, drdor-, կրճատ կրկնութեամբ dor-d-, dr-d-«մռմռալ, մրթմրթալ, յանդի-մանել, շաղակրատել» բնաձայն արմատից. քրա ժառանգներն են սանս. dardura. «ռոոտ, սրինգ», իռլ. deirdrethar «ռռռոս-ռալ», dord, fodord «մռմռոց, մրթմրթոց, բամբ ձայն», andord «երգ», dordaim «եղջե-րուի ձայնը», յն. δάρὸα «մեղու», կիմր. dordd «հնչիւն, աղմուկ», լիթ. dardéti, լեթթ. dārdèt «ճարճատել», բուլգար, durdóru, սերբ. drdljati, սլով. drdráti «շաղակրա-տել, ճարճատել, ճայթել ևն» (Pokorny 1, 795, Berneker 254)։ Հայերէնի մէջ -ունջ մասնիկ է, ինչպէս շշունջ, մրմունջ. պարզ արմատը գտնում ենք վրաց. դրտվինվա, ա-լրտվինեբա «տրտունջ, գանգատ» բառի մէջ։
• ՆՀԲ իբր ընդ ունչս տրտմել կամ տըռ-տռալ։ Հիւնք. տենչալ բայից։ Liden, Arm. Stud. 17 զնդ. drənlaveiti «ա-ղօթք մրմնջել», պհլ. dranǰītan «սովո-հիլ», հիռլ. drengaitir «արտասանել» բառերին ցեղակից։ Վերի վրաց. ձևերին միացրեց Աճառ. ՀԱ 1908, 123, որից յետոյ Մառ Иппoл. 59 դրաւ նոյն ձևին ցեղակից։ Karst, Յուշարձան 424 թրք. dərdərlanmaq, վրաց. drdenva։ Մաք-սուտեան, Շողակաթ 165 համարում է կրկնաւոր՝ իբրև տր-տունջ։ Վերի մեկ-նութեւնը տուաւ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 74-77 և յետոյ IF 43. (1925),
• 69՝ մերժելով Lidén-ի մեկնութիւնը։ Անկախաբար նոյն կարծիքն ունեցած եմ նաև ես, հիմնուելով վրացերէնի վրայ և -ունջ համարելով մասնիկս
• ԳՒՌ.-Ախց. տրտունչ, Կր. տրտնջալ, Սեբ. դըրդընջ'ալ, Մկ. տռտունջ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. დრავინვა դրտվինվա կամ ტრტვინვა տրտվինվա, ადრტვინςბა ադրտվի-նեբա, დატრტვინვა դատրտվինվա «տրտունջ, գանգատ, ծածկեալ դժգոհութիւն»։
ՏՐՏՈՒՆՋ որ եւ ՏՐՏՆՋՈՒՄՆ. γογγυσμός, γογγύσις murmuratio, obmurmuratio. Նոյն եւ ՏՐՏՆՋԻՒՆ, ՏՐՏՆՋԱՆՔ. Տրտնջելն. քրթմնջիւն քանքարտալով. բամբասանք եւ չարչխօսութիւն զանձանց եւ զիրաց՝ որ չեն ըստ հաճոյս անձին. գանկատ. ... վր. տրտէնվա.
Վասն լսելոյ տեառն զտրտունջ ձեր։ Զի ոչ զմէնջ է տրտունջդ ձեր, այլ զաստուծոյ։ Զտրտունջ որդւոցն իսրայէլի՝ որ տրտնջեն զձէնջ՝ լուայ։ Եղեւ տրտունջ յունացն առ հեբրայեցիս.եւ այլն։
Չա՛ր է տրտունջ, եւ հաւասար հայհոյութեան։ Տրտունջ գոգցես եւ մեղադրութիւն բազում զնախամարգարէէն լինելով։ Յայսմ գաւառէ տրտունջ զմէնջ բարձեալ. (Մանդ. ՟Ա։ Պիտ.։ Մագ. ՟Ա.։)
Զպատճառս տրտնջոյն իւրեանց։ Լաւ է չգործել՝ քան տրտնջով գործել։ Ւր տրտնջովն եղեւ գործն։ Ոչ խնդրէին մեղմով, այլ տրտնջով աղաղակաւ. (Փարպ.։ Ոսկ. փիլիպ.։ Բրս. հց.։ Լմբ. սղ.։)
ՏՐՏՈՒՆՋ ա. γογγύζων murmurans եւ բայիւ καταγογγύζω obmurmuro. Տրտնջօղ, տժգոհ. եւ տրտնջական.
Ետես՝ եթէ զօրքն ամենայն տրտո՛ւնջ են զդեմետրեայ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 39։)
Մի՛ ոք տրտունջ լիցի զտանուտեառնէն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Ո՞ հաւատայ նոցա, եթէ արտաքինքն գոհ են զնոցանէ. զի ներքինքն անչափ տրտունջ են զնոցանէ. (Եփր. ՟ա. տիմ.։)
Ոչ յիիշեմ ես ամենեւին, եթէ բան մի տրտունջ յումեքէ լուայ վասն քո. (Եղիշ. ՟Ը։)
Հրէայք տրտունջ են (կամ տրտնջեն) զքէն. (Խոր. ՟Բ. 31։)
bundle, bunch;
— խոտոյ, truss, bottle;
— փայտի, faggot, bundle of wood;
— մագնիտական, pencil of magnetic rays;
առնել տրցակ or տրցակեմ, to truss, to tie in a bundle, to bottle, to bind up in faggots.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խուրձ, կապոց» Վրք. հց. ա. 90. Վրդն. ել. Բրս. մրկ. Ոսկիփ. որից տըր-ցակել «տրցակ կապել» Սկևռ. աղ. Ճառընտ.։
• = Պրս. [arabic word] dasta «փունջ, տրցակ» բառից. աւելի ընդարձակ տե՛ս տստակ բա-ռի տակ։-Աճ.
• Հիւնք. հանում է թրք. dirsek «ար-մուկ» բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm. 78, 104 վերագրում է հաթեան շրջանին։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Աճառ. ՀԱ 1аՈв. 123։ Petersson KZ 47, 265 իբր բնիկ հյ. կցում է յն. ὄρασσομαι «բռնել», ռանս. drdhás «հաստատուն», զնդ։ dərəza «կապանք», պրս. darz «կար», յիթ. diižas «փոկ» բառերին և հանում է հնխ. dergh-«բռնել» արմատից Նոյնպէս Pokorny 1, 807։
Խուրձ. կապոց խոտոց՝ եղեգանց՝ գաւազանաց եւ այլոց իրաց. իբր δέσμα, σύνδεσμος, φάκελλος, φακελλίδιον fasciculus.
Առի տրցակ մի եղէգն։ Ժողովեցին եւ արարին տրցակ, եւ եդին ընդ գլխով իմով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Բանջարածախ եմ. գնեմ մեծամեծ տրցակս, եւ կապեմ փոքերս, եւ վաճառեմ. (Վրք. հց. ձ։)
Հրամայեաց տալ բարսղի երիս տրցակս խոտոյ. (Հ. կիլիկ.։)
Մշտիկ զոպայիւ թաթաւել, որ է տրցակ կանաչ խոտոյ։ Ի մշտիկ զոպայի, որ է տրցակ ծայթրնի. (Վրդն. ել.։ Բրսղ. մրկ.։)
Ի ժամանակի հնձոցն երթեալ տեսին, զի մարգարիտ էր բուսեալ, եւ քեղեցին տրցակ մի, արարեալ եդին յարկս թագաւորին. (Ոսկիփոր.։)
feast, solemnity, festival, celebration;
— նշանաւոր, հանդիսաւոր or մեծահանդես, extraordinary, solemn feast;
օր —ի, feast-day, holiday;
ամենաժողով —, fair day, market day;
— անուան, saint's day;
— ամենայն սրբոց, All-Saints' day, All Hallows day;
— մարմնոյ եւ արեան տեառն, Corpus Christi day;
— անմեղ մանկանց, Childermas-day;
սրբել, խմբել, կատարել, տօնել զ—, to keep, to observe, to celebrate a feast;
շնորհաւորել ուրուք զ— իւր, to wish a person many happy returns of the day;
cf. Տարեկան.
• , ի հլ. «հասարակաց հանդէս, հան-ղիսաւոր օր» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. մ. բ. 14. որից տօնել ՍԳր. տօնախմբել Ագաթ. Կորիւն. տօնանան Ագաթ. Ոսկ. Կորիւն. տօնամա-ճառ Իմ. ժե. 12. տօնապետ Կիւրղ. «նձ. նա-խատօնակ Փիլ. յառաջատօնակ Փիլ. ել. վերջատօնակ Ածաբ. խորհրդատօն Փիլ. բա-գըն. զուգատօնել Նիւս. սքանչ. պասեքատօն Եա. քր. տօնամակ Գր. վկ. (Զարբհանա-լեան, թրգմ. 722-3), տօնակատարութիւն (նոր բառ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dapni-ձևից, որ նշանակում էր «զոհ». հմմտ. հիսլ. tafn «զոհի անասուն, զոհ, ողջակէզ», լտ. daps, dapes «աստուածներին նուիրուած զոհ, նուիրական խնջոյք, հացկերոյթ», dapino «առատ խնջոյք տալ», յն. δαπάνη «ծախս», δαπανάω «ծախտլ», δεῖπνον «ճաշ. նա-խաճաշ, ընթրիք»։ Այս բոլորը յառաջանում են հնխ. dāp-, dəp-«բաժանել, բաշխել» արմատից (հմմտ. սանս. dāpayati), որ ինքն էլ աճած է թ-ով՝ պարզական dā-«բա-ժանել, մաս մաս անելով բաժանել» ար-մատից. հմմտ. յն. δαίομαι, δατεομαι «բա-ժանել», δαιτύς «բաժին, ճաշ, զոհ» ևն (Bo-isacq 166, Walde 220, Pokorny 1, 764։ Meillet Dict. étym It. 243, որ լտ. dapināre ձևի մէջ n նոյն է դնում հյ. տօն և հիսլ. tafn բառերի n-ի հետ)։ Նոյն խմբին են պատկանում նաև հյ. տի «տարիք» և տռր-«արջառ», որոնք տե՛ս առանձին։
• Հներից Տաթև. ամ. 654 սխալ է մեկ-նում իբր օտար բառ. «Տօնն թարգմանի ուրախութիւն և պայծառութիւն... քանզի անունս այս ոչ է ի մեր լեզուէ, այլ յօ-տար ազգաց. զի նոքա զուրախութեան կամ զհարսանեաց տօն անուանեն և զպայծառ հանդէս՝ տօն կոչեն»։ ՆՀԲ լծ. թրք. տիւյիւն «հարսանիք», տօնա-նմա «հրավառութիւն»։ Ալիշան, Հին հաւ. 458 հյ. տալ, տուրք, Արգիացոց Հերա դիցուհեայ Tonêe. կոչուած տօ-նաևան օրերը։ Patrubány SA 1, 18 տառռեր է գնում վօթյ. d'uonjos «ար-ձակուրդ», իսկ SA 2, 175 տալիս է ու-ղիղ մեկնութիւնը, որ ընդունում են
• Pedersen Հայ. դր. լեզ. 30, Lidén, Arm. Stud. 9, Walde 220, Meillet, Esq latine էջ 78։ Karst, Յուշարձան 424 թթր. tam, tom, ton «հաւաքուած», ույ-գուր. չաղաթ. tomen «դէզ», նաև թրք. düvin «հարսանիք», donanma «հրա-վառութիւն»։ Մառ ИАН 1911, էջ 472 վրաց. ճոնա «զատկական ձու հաւաքե-լու երգ»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, 80 գրում է թէ Մառ, անդ՝ էջ 441 կցում է վրաց. ծանա «խրախճան, տօն» բառին, որին աւելացնում է ինքը մինդրել. ճան «հրաւիրել, կանչել»։
• ՒԻՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Կր. Մշ. Շմ. Վն. տօն, Երև. տօնօր, Խրբ. Հմշ. Ռ. Ննխ. Սեբ. Սչ. Տիգ. դօն, Զթ. դէօն, Մրղ. Ջղ. Սլմ. տուն, Ասլ. դm։ Նոր բառեր են տօնածառ, տօնա-նոր, տօնութիւն, տօնշնորհատր (>Ննխ. դօշնավօր), տօնիկ, տօնչէք։
ἐορτή festum, dies festus, festivitas, solemnitas πανήγυρις panegyris, coetus publicus, publica pompa, laetitia, nundinae . Հանդէս եւ ակումբ ուրախութեան հասարակաց՝ դադարմամբ ի գործոց. եւ օրն սահմանեալ վասն նոցին իրաց. տօն, (լծ. թ. տիւյիւն, տօնանմա) ակում օր, ցնծում. էօրթը (որ է յն. էօրթի ). ... եբր. մօյէդ, խակ. իբր խաղ.
Տօն է տեառն աստուծոյ մերոյ։ Տօնեցէ՛ք զդա տօն տեառն յաղգս ձեր։ Ի տօնի բաղարջակերացն, եւ ի տօնի եօթներորդացն, եւ ի տօնի տաղաւորոհալաց։ Տօն ամարայնոյ, եւ տօն կատարածի ելից տարւոյն։ Դարձուցից ի սուգ զտօնս ձեր.եւ այլն։
Խնդութեամբ տօնիցն ընկալեալք. յն. մի բառ իբրու տօնախմբութեամբ։
Ամենաժողով տօնիւք։ Ամենաժող, ով տօնք մարդկան (իբր յն. որ եւ տօնախմբութիւն). (Փիլ.։)
Սրբոց հանապազ տօնք են։ Զի՞նչ իցէ տօնք սրբոց. զաստուած օրհնել. ապա ուրեմն որ հանապազ օրհնեսցէ, ցանկ տօնս առնէ։ Որ ցանկ օրհնէ, միշտ տօն առնէ։ Զատկացն եւ կացրդիցն եւ ամենաժողով տօնից անունզ զբազմաց ի մի վայր գումարելոյ յայտ առնէ. (Սեբեր. ՟Ե։)
Տօնս տարեկանս փրկչին փայլման կատարեն։ Տօնէ ճշմարիտ քարոզութեանն խնամոց։ Որ յանցեաւն առ աստուած, յերկրի տօն ոչ ունի, այլ՝ սուգ եւ տրտմութիւն։ Արասցե՛ս մեզ տօն ի գալուստ ծերոյս. (Նար. կուս.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։ Մաշկ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Արասցո՛ւք այսուհետեւ ցանգ տօնս, մի՛ երբէք գործեսցուք զչարիս. քանզի այն իսկ տօնն (որպէս ճշմարիտ շաբաթ աստուծոյ). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14։)
Եթէ եղիցի օր տօնին, հարազատագոյն է առ ի մկրտութիւնն. (Բրս. մկրտ.։)
cf. Երամ.
• տե՛ս Երամ։
Նոյն ընդ Երամ. (պ. ար. եբր. րէմ, րամ. որպէս եւ րէմէ, երամակ արածելի) Ջոկ. ժողով. համօրէն բազմութիւն. հոյլ. խումբ. դաս.
Զբազմութիւն րամին ժողովեալ. (Գանձ.։)
Րամիցդ երկնայնոց։ Րամից բոլորից տիրապէս աստուած՝ պետական։ Ւիւսեալ րամից դասուց սրբոց. (Ժմ.։ Շար.։)
Րամից համայնից ստեղծօղ եւ տէրն։ Րամից հրեղինաց։ Րամիիւքս՝ որ ընտրեալ։ Րամիցն անսրբոց։ Պիղատոսեան րամիցն։ Րամս տարից բնութեամբ գերամբարձ. (Գանձ.։)
Եւ իբր ա. Րամիչ. ժողովօղ լսողաց առ ինքն (որպէս աւետաւոր ձայնիւ).
Րէն՝ րամն աւետեաց ձայնիւ լինի, թէեւ բնութիւն ձայնի չունի, թէ որ ննջեացն ի տապանի, նոյն աղետեաց զորս ի բանտի. (Շ. այբուբ.։)
branches, brushwood;
furze;
birch-tree;
maple;
— մօրուք, matted beard;
*— ասել, birch-broom.
• «հազի ծառ» Վրդն. ծն. «ծառի ճիւղը՝ տերևներով միասին» Վստկ. էջ 79. Մառթին. «մացառ, խռիւ» Հին բռ. «անտառ կամ այրելի (վառելափայտ)» Բռ. երեմ. էջ 316. ըստ Տիրացուեան, Contributo § 341 Arica arborea L, որ է «ցարասի, հաւամրգի, խալանճ, bruyère», որից ցախեայ «ցախի փայտից շինուած» Յհ. պտմ. գ. առ լեհ. ցախսարեկ «ցախերի մէջ ապրող սարեակ» Մխ. առակ. ցախել «ցանքը ցախերով տափ-նել» ի գիրս Խոսր. էջ 19։
• =Բնիկ հայ բառ, որի նախաձևը (գոնէ նախաձայնի կողմից) անստոյգ է. ցեղա-կիցներն են ստնս. çákha-, պրս. [arabic word] ︎ sax լիթ. šaká, հսլ. sakù, կիմր cainc, միռլ. gēc, նիռլ. gēag «ճիւղ, ոստ», լիթ, šaknis, հպրուս. sagnis, լեթթ. sakne «արմատ», գոթ. hōha. «արօր» և թերևս հսլ. soxa, բուլգ. sochá, ռուս. coxá «ձող, փայտ, արօր» (Pokorny 1, 335, Trautmann 297)։ Սրանց նախաձևը դրւում է k'ak, որ և ունի իր ռըն-գային ձևը՝ k'ank. հայերէնի համար Bar-tbolomae Stud. 2, 41 ենթադրում է հնխ. k'hakhā, Meillet MSL 8, 294 ի 9. 323 ձան ենթադրում է երկու ձև, որոնցից մէկը ներ-կայացնում են հայն ու պարսիկը, իսկ միւսը սանսկրիտը. վերջապէս Petersson, Ar. u. Arm Stud. 98 հայերէնի նախաձևը դնում է հնխ. sk'ə-kho.-Հիւբշ. 499։
• ՆՀԲ «իբրու ռամկականն ձայնիս ձաղկ... որպէս թրք. սըգ է. խիտ. իսկ զախ մօրուօք ասի պրս. սուք, սէվէք րիշ»։ Böttich, ZDMG 1850, 363, Arica 74, 204, Lag. Urgesch. 592 կցում են վերի սանս. պրս. և լիթ. ձևերի հետ։ Pictet 1, 197 սրանց հետ է համեմա-տռում հյ. tsaghi, որով թերևս հասկա-նում է զախ։ Lag. Arm. Stud. § 2258 մերժելով նախորդները՝ կցում է պրս. istāx «ճիւղ» բառին, որ մերժում է
• Horn. Grdr. § 82։ Հիւբշ. KZ 23, 21 և Arm. Stud. § 279 վերի ձևով։ Մառ ИАН 1913, 422 քարթ. տղե, մինգր. տղա, լազ. տկա «անտառ, մացառ, մա-սուր ևն», սվան. ցխեկ «անտառ», իսկ ИАН 1915, 837 սվան. ցահրա, մինգր. ցը «կնձնի», վրաց. ցոցխի «աւել» և ցախի ծիթելի «жидра բոյսը»։
• ԳՒՌ.-Հմշ. ցախ «մացառ, թուփ», զա-խուդ «անտառ», Կր. ցախ «բարակ փայտ». Ախց. ցախ ու ցուխ «փայտի կտորտանք, խռիւ», Խրբ. Ասլ. Մշ. Մրղ. Պրտ. Սլմ. Վն. Տփ. ցախ «ծառի չորացած ճիւղեր», Երև. ցախ «վառելափայտ», Ղրբ. Սլզ. ցախ «կարճ թուփ կամ խռիւ, որ դնում են շերամի առաջ, որպէսզի վրան բոժոժ կապէ», Զթ. ցօխ, ցոխ «ծառի, յատկապէս խաղողի որթի տերև», Սվեդ. ցիւխ «թոնրի մէջ վառելու ճիւղեր», Բն. ցախ «գիհի ծառի տերևները՝ որ իբր կեր տալիս են անասուններին». Հմշ. «մի տեսակ թուփ է և սրանից շինուած աւել»։-Սրանց հետ նոյն է և Ղրբ. ցmք։ (որ և Ագլ. Լ. Ղրդ.) «մի տեսակ փշաբուս. որի ճիւղերով ցանկապատ են շինում» կամ ցաքի Գնձ. Ղզ. Լ. Ղրբ. Շլ. «փշոտ վայրի մի բոյս. paliurus aculeatus (Ազգ. հանդ. Ե. 292)», Խտջ. «մի տեսակ ծառ» (տե՛ս և վարը ցաքի)։ Նոր բառեր են ցախատուն, ցախւոր, ցախուտ, ցախաւել (>Ռ. Սեբ. ցախավէլ, Ագլ. ցղա՛վիլ, Մկ. ցmխmվիլ, Պլ. ցախավէր. վերջինը՝ միայն փխբ. «ան-ճարակ, ձախող»), իսկ Ղրբ. ճխէ՛վիւլ «ցա-խաւել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ❇ახი ցախի կամ ჩახი չա-խի «շերամին իբր կեր տրուած թթենու ճիւ-ղեր», ცახე ցախե «մի տեսակ քոլ. былин-ка».-ցախաւել բառից փոխառեալ ձևերը տե՛ս աւել։
κλάδος ramus. Իբրու ռամկականն ձայնիս Ձաղկ. ծիղ. ծեղ. ճիւղ. ոստ տնկոց եւ բուսոց՝ վարսաւոր կամ ձաղկահեր, որ լինի որպէս խուրձ կամ մշտիկ կամ աւել. ցաք, սուք.
Կամփի կանանչ ցախն։ Ճփնոյն ցախն դալար։ Մազտաքոյն ցախովն ձիւթեն. պանին ցախովն. եւ են՝ որ բեւեկնի ցախովն։ Փիճի ցախովն։ Առ ընկուզի ցախ, եւ ի վերայ խնձորին փաթթէ՛, որ ծածկէ ցախն աղէկ զխնձորն. (Վստկ.։)
Ցախիւ եւ խոտով կալան (զառաջս), զի ոչ երեւէին. (Մարթին.։)
ՑԱԽ. Է եւ անուն գեղեցիկ ծառոյ. σφένδαμνος acer (acris)
Են զարմանալի ծառք. որպէս կիպարն, ցախն, եւ այլն. (Վրդն. ծն.։)
ՑԱԽ. Անուն թփոյ, յորմէ կազմի ցախ աւել. լալը. այլ ի Հին բռ. գրի,
low, lower;
humble, lowly, modest, moderate, mild, docile, good;
low, vile, abject, ignoble, base, mean, grovelling, worthless;
— հայելով, looking down, modestly.
• , ո հլ. «խոնարհ, հեզ, համեստ» Ա. տիմ. գ. 3. Տիտ. ա. 8. Ոսկ. եբր. «մեղմ, կամաց» Վրք. ոսկ. «նուաստ, ստորին, ցած» Լմբ. սղ. Շնորհ. եդես. «դէպի վար» Եղիշ. խաչել. որից ցածնուլ «վար իջնել, մեղմանալ, թեթևանալ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Եփր. ել. ցածագոյն Ոսկ. յհ. բ. 6. Եզն. ցածութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. մտթ. ցածուցանել ՍԳր. Ոսկ. Եզն. ցածուն Տիտ. բ. 2. 4. Եւս. պտմ. Ոսկ. ա. տիմ. Եւես եբր. ցածնագոյն Ոսկ. մ. բ. 12. ցասացա-ծոյց Փարպ.։
• Հիւնք. ծածք բառից։ Karst, Յուշար-ձան 425 թթր. tat. dat «հաստատուն, հանգիստ»։ Scheftelowitz BВ 28, 287 իբր բնիկ հայ՝ լտ. čado, սանս. çad-, զնդ. sad-«ընկնել» բառերի հետ։ Ըն-դունում են Walde 105 և Pokorny 1, 339 հնխ. k'ad-«ընկնել» արմատի տակ։ Կասկածելի է նախաձայնի պատ-ճառաւ. սպասելի էր *սատ կամ *սած։ Մառ, O полояс. aбхaз. էջ 6 ափխազ. ծխա «ցած» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մրղ. ցած. (Մրղ. զա-նազանում է ցած «դէպի վայր» և ցա՛նձըր «զած. 2. խոնարհ»). Ալշ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. ցաձ (բայց բայական ձևով Պլ. զազնալ), Ասլ. ցաձ, ցազ, Սլմ. ցած, ցածր, Մշ. ցաձ, ցաձր, Տիգ. ցmձ, Զթ. ցօճ, ցոձ, Հճ. ვօձ, Սվեդ. ցուձ, Երև. Մկ. Վն. Տփ. զածր (ր յառաջացել է բարձր բառի նմա-նութեամբ)։ Նոր բառեր են ցածահոգի, զած-լիկ, ցածրիկ, ցածկեկ, ցածկլիկ, ցածկուկ, ցածրահան, ցածրաշէն։-Թրքախօս հայե-րից՝ ցածլանմաք Ատն. «բարկանալ»։
σώφρων sobrius ταπεινός humilis ἤμερος mansuetus προσηγής placidus πραΰς mitis. Խոնարհ. հանդարտ. հլու եւ հեզ. ընդել. մեղմ բարուք. հմուկ.
Հեզ, ցած, պարկեշտ։ Բարեսէր, ցած, արդած. (՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 3։ Տիտ. ՟Ա. 8։)
Ասելովն ցած՝ զխոնարհութիւնն ուսուցանէ։ Առ բարեգործին եւ ողջախոհին, ցածին եւ առաքինոյն։ Ցածոյն եւ զգաստին ոչ պաճուճանօք հաճոյ լինիս, այլ նոցին հակառակօքն. (Շ. ընդհանր.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Ոսկ. եբր.։)
Բարեսէրք, եւ ցածք. (Դիոն. ածայ.։)
Ակն ցած, ամփոփեալ գնացք, երեսք մտախորհք։ Ցած երեսօք, եւ պարկեշտ. (Բրս. պհ. եւ Բրս. յուդիտ.։)
Ոմանք (ի կենդանեաց) սրտմտօղք, եւ այլք ցածք. (Առ որս. ՟Է։)
Վասն հեզ եւ ցած բարուցն. (Արծր. ՟Ա. 14։)
Հեզ եւ ցած ծով. (Եփր. ծն. քրիստոսի.։)
ՑԱԾ. Մեղմ. դաշն. կամաց. էավաշ.
Պատասխանի ետ ցած ձայնիւ, եւ ասէ. (Վրք. ոսկ.։)
Եղեւ սա յաչս նոցա ցած, եւ ունայն իբրեւ զստուեր. (Լմբ. սղ.։)
Զի փառք նախնին իմ տաճարաց՝ քան զվերջի՛նըն լինի ցած. (Շ. եդես.։)
ՑԱԾ. մ. Ի խոնարհ. ի վայր. պարկեշտութեամբ.
Աչք զգաստանան՝ ցա՛ծ հայելով, եւ տեսանելով զաստուածութիւնն ի պարտաւոր մարմինն. (Եղիշ. խաչել.։)
sowing;
dispersion;
cf. Ցռօտ;
scattered, disseminated, spread;
— եւ ցիր, ցիր եւ —, scattered about, dispersed every where;
here & there;
— եւ ցիր առնել, կացուցանել, սրփել, to scatter here & there, to disperse;
— աստ անդ հարցանել, to interrogate (a scholar) promiscuously.
• ի հլ. (լետնաբար նաև ո հլ.) «ուռկան, վարմ, ձուկ կամ ուրիշ կենդանի բռնելու հիւսկէն գործիք» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. յհ. բ. 34. որից ցանցել Խոր. Արշ. ցանցիլ «բռնուիլ ցանցի մէջ» Տաթև. ամ. 285. ցան-ցարկ Նար. ցանցիչ Լմբ. սղ. ցանցորդ «ոս-սորդ» Ես. ժթ. 8.
• Հիւնք սանձ բառից։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1902, 77 ց մասնիկով է համառում կազմուած։
• ՓՈԽ.-Լազ. ցանցա «խաղող ևն հաւաքե-լու յատուկ կողով» (Աճառ. Արրտ. 1911, էջ 419)։
σπορά satio, satus. Արմատ Ցանելոյ. իբր Ցանումն. սփռումն. սերմն. ցանք.
Սերմանել զսեմանիս օգտակար ցանից։ Ի ցանուն ժամու. (Ագաթ.։ Վստկ. ՟Ի՟Ա։)
ՑԱՆ. ա.մ. Ցանեալ, սփռեալ. սփիռ. ցիր. ցանած, ցրուած. լտ. sparsus.
Զլոյսն տարած եւ ցան. (Տօնակ.։)
Վասն յամենայն կողմանց գումարելոյն՝ զպարտս անուանեալ, որ է ցան ժողովածոյք. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Բազումք են ասէ, որ ցան աստ անդ ընդ աշխարհ՝ անհարմար մնացեալ են։ Ո՛չ կարգ ըստ կարգէ (յաջորդաբար), այլ՝ ցա՛ն աստ անդ (ընդհատութեամբ). (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 14։ Եւս. քր. ՟Ա։)
ՑԱՆ ՈՒ ՑԻՐ. ա.մ. σποράδην sparsim. Ցանեալ եւ ցրեալ կամ ցրուեալ. սփռեալ այսր անդր. քայքայեալ. ցրիւ. ցիրուցան, տարտըզնած.
Զցան եւ զցիր երկրիս բնութիւն ... ցանն եւ ցիրն, եւ փոշահողն. (Փիլ. լին.։)
Զաշտարակն տապաստ դաշտացն ցան եւ ցիր կացուցանէր. (Ագաթ.։)
Ցան եւ ցիր յանդուգն յարձակմամբ ընդ երեսս երկրին սուրալով ... Գտան բնակեալք ցան ու ցիր ստկաւք. (Խոր. ՟Ա. 10. 11։)
Ցան եւ ցիր սփռեալք ընդ երեսս երկրի։ Ցան եւ ցիր առ ստորոտով լերինն կալեալ կայեանս։ Ցան եւ ցիր անկեալ, եւ սփռեալ յօտար ազգս. (Յհ. կթ.։)
Կղզիք եւ քաղաքք, որ անուանեալ կոչին սպորագէս, այսինքն ցանք ուցիրք. (Շիր. քրոն.։)
Բնակէին առանց պարսպաց ի շէնս ուրեք աստ անդ ցան ու ցիր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
• = Կազմուած է ց նախդիրով անկ արմա-տից. տե՛ս անկ-անիլ։
• ՆՀԲ առաջին երկու իմաստով անգ կամ յանգ բառից։ Տէրվ. Նախալ. 68 ցանկ «պատ»=սանս. kač, kanč, լտ. cingo, լիթ. kinkau, յն. ϰαϰαλον «պատ, պարիսպ» բառերի հետ՝ հնխ. kak «պա-տել, կապել» արմատից. իսկ ցանկ «միշտ» յառաջանում է ցանկ «պատ» բառից։ Հիւնք. ցանկ «պատ» հանում է ցանց-ից, իսկ ցանկ «միշտ» յանգ բա-ռից։ Scheftelovitz BВ 28, 287 սանս. çanku «ցից», հսլ. saku «ճիւղ» բառե-րին է կցում։
• «փափագ, իղձ» Փիլ. լին. որից ցան-կալ կամ ցանկանալ (գրուած նաև գ-ով) «բաղձալ, տռփալ, սաստիկ փափագիլ» ՍԳր. Եզն. ցանկալի ՍԳր. Ագաթ. ցանկական «տռփական» Եզն. ցանկութիւն ՍԳր. անցան-կալի (նոր բառ) ևն.
• ՆՀԲ «ցանկ կամ ի սպառ բերիլ սրր-տիւ առ իմն իբր յեզր բաղձանաց»։ Հիւնք. անկանել կամ անցանել բայից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. Յ66 զնդ. seriha «փափագիլ» բայի հետ։
• «արգանդի կեղտ, նորածնի շապի-կը, ընկերք». ունին միայն ՋԲ և ԱԲ։
Ցանկ զնոյն աղօթեմք։ Կարօտութեամբ խնդրելեացն՝ ցանկ առ իւր մնալ մեզ արասցէ. (Խոսր.։)
Ցանկ ամբողջ պահել։ Որ ցանգ զսքանչելիսն տէսանէին։ Ի նորա գեղն ցանկ պչնուլ. (Փիլ. իմաստն.։ Ոսկ. յհ.։ Յճխ. ՟Ժ։)
Զերկիր՝ որ հանապազ բրեմք, եւ ցանգ կոխեմք. (Եզնիկ.։)
ՑԱՆԿ կամ ՑԱՆԳ. φραγμός sepes, sepimentum θριγκός, τριγκός septum, vallum, maceria եւ այլն. (ի բառէս Անկ կամ յանգ. իբր ցեզր, ցվերջ) Անջրպետ յեզր պարտիզի, այգւոյ, անդոց. որմ՝ գեղջուկ հիւսուածոյ. շրջապատ. պատնէշ. կրճիմն. որմարգելք. խից. խոտէ պատ.
Եկաց յառուամէջս այգեացն, եւ էր ցանգ աստի, եւ ցանգ անտի։ Խրամատեցաւ վասն քո ցանգ։ Որպէս յորմոյ թիւրելոյ, եւ ի ցանկոյ մերժելոյ։ Արկանել ցանգ եւ պարիսպ ամրութեան։ Մարախ մածեալ զցանգով։ Ցանգով փակեցի ... քակեցից զցանկ նորա։ Կոչեսջի՛ր խրամակարկատ ցանկոց.եւ այլն։
Ի ճանապարհաց եւ ի ցանկոց։ Ի խրամ ցանգոյն։ Ընդ թումբս վազել, եւ ընդ ցանգս անկանել. (Սարգ.։ Նախ. եզեկ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Առաքինին ցանկ եւ պարիսպ ի կիր առնու, եւ ծածկոյթ շնչականացն. (Փիլ. լին.։)
Իմացա՞ր զկապ բազմաստեղացդ, եւ կամ զցանկ հայկին. (Առ որս. ՟Է։)
Ո՞ է՝ որ զփափկութիւն աչացն՝ արտեւանացն ցանկով զգուշացեալ փակեաց. (Կոչ. ՟Թ։)
Բանք սուրբ հօրն կրճիմն եւ ցանգ եդաւ ցեղընտիր լինելոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Հրեշտակական թեւոցն սքօղմամբ ցանկ արկեալ (այսինքն շրջապատեալ) պահէիր. (Նար. կուս.։)
ՑԱՆԿ. նմանութեամբ. πίναξ index. Ցուցակ գլխոց մատենից. որ եւ ասին ԳԼՈՒԽՔ.
Ցանկ դաւթայ մարգարէութեանն. (Սղ.։)
Ցանկք առաջին գրոց ... ցանկք երրորդ հատածի. (Խոր. ձ։)
ՑԱՆԿ. այլով նմանութեամբ, արմատ բառիս Ցանկութիւն, իբր նոյն.
Ցանկութիւնս նորոգս խնդրեն գտանել. իսկ ցանկին տեղի՝ եւ նա արս ունի իւր առանձինն՝ խորհուրդս ոմանս կախեալս եւ յարեալս զմարմնոյն եւ արտաքոյ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 186։)
Զտռփումն մշտախոհ զցանկ ըղձման քո տրամախոհական մակամտածութեան, կա՛մ է ցանկութիւն, եւ կամ հանապազորդ։ (Մագ. ՟Թ.)
ՑԱՆԿ կամ ՑԱՆԳ διαπαντός, εἱς το διηνεκές semper, per omne tempus, in perpetuum, jugiter, continuo, indesinenter. Մինչ ի սպառ. հանապազ. միշտ. յարաժամ. յամենայն ժամ. անդադար. յաւէժաբար.
Եւ ո՛չ ցանգ բարկացայց ձեզ։ Որ ցանկ կայիք ընդ իս ի փորձութիւնս իմ. (Ես. ՟Ծ՟Է. 16։ Ղկ. ՟Ի՟Բ. 28։)
Ամի ամի զնոյն պատարագս մատուցանեն ցանգ. (Եբր. ՟Ժ. 1։)
Եթէ ցանկ զաստուած յեշեմք, չախորժիցեմք զչարիսն յիշել. (Ոսկ. եբր.։)
Որպէս ցանկն ասէի, եւ այժմ ասեմ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Ցանկ եւ հանապազ պատերազմի ընդ մեզ։ Ցանգ եւ հանապազ վշտանայր վասն աւետարանին. (Շ. բարձր.։ Ճ. ՟Ա.։)
pain, ill, suffering;
sorrow, grief, affliction, displeasure, bitterness;
regret;
disease, illness;
ցաւովք, painfully, sorrowfully, sadly;
դառնակակիծ —, sharp, smarting, poignant or bitter pain;
— սրբազան, epilepsy, falling sickness;
—ք ցանկութեան, concupiscence;
ի —ս լինել, —ս լինել, —ս կրել, տանել or բերել —ոց, to suffer or endure pain, to feel unwell, to be in pain, full of pain;
զմահու — ջերանիլ, to be ill of a fatal disease;
մեղմել զ—ս, to calm, to allay, assuage or lull pain;
դժոխըմբեր կալաւ զիս —, a cruel pain seized me;
փարատեցան յինէն —ք իմ, I have no more illness, I am free from pain;
— է or —է ինձ, it displeases me, I am vexed, I am very sorry;
cf. Ըմբռնիմ.
• . ո հւ. (կայ նաև յգ. գրծ. -օք) «կըս-կիծ, վիշտ, ցաւ, հիանդութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1. որից ցաւիլ ՍԳր. Ոսկ. բ. տիմ. ցաւեցուցանել Յոբ. ե. 18. ցաւագին ՍԳր. ցաւագնոտել Եփր. ա. տիմ. 244. աչացաւ Կոչ. 11. ցաւած Սղ. կր. 30. Ոսկ. մ. բ. 19 և ես. Սեբեր. Բուզ. ցաւոտ Բուզ. գլխացաւ։-թիւն Եւագր. կրծացաւութիւն Շիր. կեղցաւ Սարգ. լերդացաւ Եփր. աւետ. կողացաւ Վստկ. սրտացաւութիւն ՍԳր. Եւագր. զաւա-գարութիւն, ցաալի, ցաւակցական (նոր բա-ռեր) ևն։
• Հիւնք. զաակ բառից։ Patrubány SA 1, 191 սանս. çyāvā «սև, *թուխ» բառի հետ։ Pedersen. Նպաստ 10 սանս. skšá. payati «այրել» բառին ցեղակից։ (Յի-շում է Pokorny 1, 500 հնխ. k'sε-«այ-րել» արմատի տակ)։ Scheftelowitz BВ 28, 288 յն. ϰαίω «այրէլ» բառի հիւր։
• ԳՒՌ.-Սչ. ցաւ (ձայնաւորի մօտ ցավ), Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. ցավ, Տիգ. ցmվ, Ագլ. Հճ. ցօվ, Զթ. ցօվ, ցով, Սվեդ. ցուվ. -թրքա-խօս հայերից Ատն. ցավագալ «ցաւագար»։ Նոր բառեր են անցաւել, ցաւիկ, ցաւկոխ, ցաւմեծիկ, ցաւսիրտ, ցաւտօն։
• ՓՈԽ.-Justi, Dict. Kurde, էջ 176 հլ. թո-քացաւ բառից է դնում քրդ. dexsu հոմանի-շը. իսկ էջ 264 զազա šaušəvúke «մի տե-սակ թռչուն» կազմուած է համարում šev «գիշեր» + հյ. ցաւիլ բառին ազգական մի ածականից։
ՑԱՒ մանաւանդ ՑԱՒՔ. ἅλγος, ἅλγημα , ἁλγηδών, ὁδύνη dolor πόνος labor. Կիրք չարչարօղ զմարմին, զսիրտ, եւ զոգի. կսկիծ. վիշտ. տանջանք. ցաւ.
Սիրտ անզգամի ցաւ է կրելեաց իւրոց. ցաւք են ծնանելեաց իւրոց։ Արկի զձեօք ցաւ ատամանց. (այսինքն կծուումն. ակռային առնելը). (Առակ. ՟Ժ՟Է. 21։ Ամովս. ՟Դ. 1։)
Ոչ զգայ զցաւ հրոյ մարմին մեռեալ։ Ուրախասցիս արեամբդ եւ ցաւօքդ հրոյն. (Նեղոս.։ Նիւս. թէոդոր.։)
Յորժամ առաջի բազմաց զճշմարտութիւնն ասիցէ, անտանելի լինի ցաւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Իցե՞ն երբէք ցաւք ըստ ցաւոցս լեալ։ Ցաւք իմ նորոգեցան յիս։ Առ ոչինչ զցաւսն համարեցաւ։ Ցաւք սաստիկք։ Ունին զիս աւուրք ցաւոց։ Ցաւք սրտի իմոյ։ Միով միով ցաւօք ի վերայ հարեալ մարմնոյն զայրացելոյ։ Զցաւս վիրաց քոց բժշկեսցէ։ Առ ցաւս իւր ճչիցէ։ Աղաղակեսջիք առ ցաւս սրտից ձերոց։ Գիտէ համբերել ցաւոց։ Մինչդեռ էին նոքա ի ցաւսն, կոտորեցին։ Չպատմէին միմեանց զցաւս իւրեանց.եւ այլն։
Յորժամ տեսանիցեն զմեզ դեւքն ի ցաւս անունկնդրութեանն. (Կլիմաք.) իմա՛ յախտս. որ հայի ի յաջորդ նշ։
Զի՞նչ օգուտ է քեզ զպատուական դեղն ճաշակել, յորժամ զցաւն ի ներքս ի քեզ պահիցես. (Մանդ. ՟Ա։)
Զամենայն հիւանդս՝ որ նեղեալ էին ի պէսպէս ցաւս։ Որոց էին հիւանդք ի պէսպէս ցաւս։ Բժշկել զամենայն ցաւս, եւ զամենայն հիւանդութիւնս.եւ այլն։
Բժիշկք՝ որ երակօքն իմանան զցաւս։ Գալ եւ բժշկել զնա ի ցաւոցն։ Եւ ինքն զմահու ցաւ ջերանի. (Յճխ. ՟Ե։ Խոր. ՟Բ. 29։ Լաստ. ՟Դ։)
Զի թէ գլխաւոր ցաւոց մահն՝ ի մեղաց էառ սկիզբն եւ վախճան, ո՛րչափ եւս առաւել եւ բազում ինչ անխտք ցաւոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։) դիմազ. ՑԱ՛Ւ Է. դիմազ. որ ռմկ. եւ յայլ լեզուս ասի՝ ցաւիմ, իս. ի. կըցաւիմ .... cf. ՑԱՒԷ։
Ցաւ՝ է (կամ ցաւէ՛) ինձ ի վերայ քո եղբա՛յր իմ յովնաթան. (՟Բ. Թագ. ՟Ա. 26։)
Որոց վասն աստուածային իրաւանցն չէ՛ ինչ փոյթ, զի եւ ոչ եւս ցաւ է նոցա։ Եւ ոչինչ ցաւ է մեզ վասն կորստեան նոցա. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
hair, head of hair, locks, tresses;
foliage, leafy branches, leaves, green dress;
coma, beams;
—ք գիսաւորի, beams or tail of a comet;
—ք բերինիկեայ, Berenice's hair, coma Berenicis;
—ք առիւծու, ձիոյ, mane;
—ք գեղածփեալ, waving, flowing locks;
cf. Հիւսակ;
հողս արկանել զ—իւք, to cover the head with ashes;
cf. Հեր, cf. Մազ.
• , ի հլ. (գործածւում է մանաւանդ յոգնակի) «երկար մազեր, ծամ» ՍԳր. փխբ. «աստղի ճաճանչ» Յոբ. լը. 32. Նար. յովէդ. Մաղաք. աբեղ. «ծառի սաղարթ» Պիտ. որից վարսաւոր «մազերը շատ» Ոսկ. ա. կոր. և ես. «ռիսաւոր աստղ» Փիլ. Ղևոնդ. Բրս. ծն, «սաղարթախիտ» ՍԳր. Ագաթ. վարսակալ Բուռ. վարսամ «գիսաւոր աստղ» Դամասկ. վարսամնահար «լուսնոտ, քնաշրջիկ» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 130. վարսավիրայ Եզեկ. ե. 1. Դատ. ժո. 19. Ոսկ. մ. ա. 4. վարսաւորիլ Սե-բեր. բարձրավարս Պիտ. Նիւս. երգ. թաղ-կավարս Մագ. ծաղկավարս Ճառընտ. սպի-տակավարս Պիտ.։
• = Պհլ. vars, սոգդ. vars, զնդ. ❇ varəsa «մազ, վարս (յատկապէս ուևե)». պրս. [arabic word] gurs «խոպոպիք» (Horn § 908)։ Իրանեաններին ցեղակից են հսլ. vlasú, չեխ. vlas, ռուս. вοлоcь «ծամ, մազ (թէ՛ գլխի և թէ մարմնի)», յն. λαχνη «գանգուր կամ գռուզ մազ», λάχνος «գեղմն»։ Այս բոլորի պարզական արմատն է հնխ. uel-«ոլորել, գալարել», որ ունի բազմաթիւ աճած ձևեր. յն. λάχνη յառաջանում է ulk'-snā ձևիր. հա-յերէնի մէջ նոյն արմատից ունինք գեղմն, որ տե՛ս առանձին (Pokorny 1, 297, Boisacq 562, Trautmann 341)։ Իրանեանիր ևն փոխառեալ նաև օսթյակ. wāres «ձիու բաշ», բոշ. վալիշ, վալիս «մազ»։-Հիւբշ. 246։
• ՆՀԲ կցում է բարշ, բաշ, ռմկ. բէրչէմ ձևերի հե՛տ։ Böttich. ZDMG 1850, 362 սանս. vrjina, մակեդ. ἀβαρϰνα։ Lag. IIrgesch. 668 զնդ. varəsa, հսլ. wlasu։ նոյնը նաև Müller SWAW 42, 253. lusti Zendsp. 270 զնդ. varəsa, պհլ. vars։ Lag. Ges. Abhd. 275 աւելացնում է նաև լիւդ. βα(ρ)σάρα։ Canini, Et. étym. 35 սանս. vrkša «ծառ» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 107 զնդ. varəsa, լիթ. varsá, հսլ. vlasu բառերի հետ հնխ. varsa ձևից։ Հիւնք. պրս. բէրչէմ բառից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Բլ. Գոր. Ղրբ. Մշ. Շմ. Ջղ. վարս «կնոջ մազ» (անէծքների մէջ միայն գործածուած), Ագլ. վէօրս «խոպոպիք»։ Նոր բառեր են վարսակտուր, վարսավարար, սպիտակավարս։
• ՓՈԽ.-Վրաց. կայ ვარსიმი վարսիմի «սափրիչ՝ որ մազ է խուզում և արիւն առ-նում». բայց հաւանաբար ուղղակի պհլ. փո-խառութիւն է, որովհետև հայերէնի մէջ վարսիմ «սափրիլ» բառ գոյութիւն չունի։
• «դեղնախունկ, դեղին կոճ, զէր-տէչավ, memocylon tinctorium» Գաղիան. Ամիրտ. ունին միայն Բառ. երեմ. յաւել. 575 և ՀԲուս. § 2890։
• =Արաբ. [arabic word] vars «դեղին կոճ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 304)։
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս.։
ՎԱՐՍ մանաւանդ ՎԱՐՍՔ. κόμη coma θρίξ, τρίχες, τρίχωμα, τριχέτη pilus, capilli βόστριχος cincinnus. որ եւ Բարշ. բաշ. (ռմկ. բէրչէմ ). Երկայնեալ մազ. հերք, գէսք. սաչ.
Կապէր զպատիւ վարսին։ Զվարսն առիւծու ունէր։ Եղիշ. (է։ Պտմ. աղեքս.։)
Ցցունս ի վարսից գլխոց ձերոց մի՛ առնիցէ՛ք։ Աճեցուցեալ զվարսս մազոյ գլխոյ իւրոյ։ Կտրեաց զվարսս իւրոյ։ Առեա զվարսից իմոց՝ փետտեաց զիս։ Կալաւ զվարսից գլխոյ նորա։ Վարսք իբրեւ զառիւծուց մեծացան։ Զվարսս իւրեանց մի՛ անօսրացուսցեն։ Զգլխոյն մորթն վարսիւք հանդերձ զերեսօքն արկանէին։ Վարսք քո իբրեւ զերամակս այծից.եւ այլն։
Վարսս իւր յիրաւի ասասցէ քրիստոս իբրեւ զզարդ գլխոյ՝ զառաքեալսն. (Իսիւք.։)
ՎԱՐՍ, վարսք. Նմանութեամբ՝ Ճաճանչ աստեղաց. սաղարթ անկոց.
Զգիշերավարն ի վերայ վարսից իւրոց ածիցե՞ս ընդ նոսա. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 32։)
Արուսեակն գեղեցիկ վարսիւք իւրովք խայտայ ի ժամ առաւօտուն. (Նար. յովէդ.։)
Երեւեցաւ աստղ մի վարսաւոր. եւ շառաւիղք վարսին հասանէր յարեւելից մինչեւ ի մէջ երկրի. ամենեւին հատաւ չառաւիղք վարսին. (Մաղաք. աբեղ.։)
Զբարձրագեղ վարսիւք զոստոցն համբարձումն. (Պիտ.։)
drawers;
— գեղջկաց, breeches, small-clothes.
• (սեռ. վարտեաց. միայն պնե-զաբար գործածուած) «կէս մէջքից ցածր ե-ղած զգեստը» Դան. է. 21, 94. Բուզ. ե. 6. Վրդն. դան. նոր գրականի մէջ՝ արևմտեանը գործածում է «մսի վրայ հագնելիք սպիտա-կեղէն, տակի վարտիք» նշանակութեամբ, իսկ արևելեանը «տափատ, դըսի վարտիք». հմմտ. անդրավարտիք, որի «ներքնավար-տիք» նշանակութիւնը ցոյց է տալիս թէ վար-տիք հին հայոց մէջ նշանակում էր «դրսի վարտիք», համաձայն արևելեան հայոց գոր-ծածութեան։ Սրանից է անվարտի Զքր. սարկ. Ա. 72։
• = Պհլ. *varti հոմանիշ ձևից, որ ծագում է var «ծածկել» արմատից. նոյն ձևից՝ an-dar «մէջ, միջին» նախադրութեամբ կազ-մուած է պհլ. *andarvarti «ներքնավար-տիք», որից ամբողջութեամբ փոխառեալ է հյ. անդրավարտիք։ Իրանական ձևերը՝ բացի var արմատից, աւանդուած չեն. բայց նոյնն է հաստատում փոխառեալ արաբ. [arabic word] andarvarϑ կամ [arabic word] ❇ ︎ andarvardiyya «մի տեսակ վարտիք, որ ներքնավարտիքի վրայից են հագնում՝ շալվարի և չաշքըրի նման... պարսկերէն բառ է և արաբներեո ևս գործածուած» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա 570)։ Նոյն արմատից նոյն ձևով կառմուած է նաև պհլ. *sārawarti, «գլխանոց»<հպրս. sāravarti, որոնք նոյնպէս աւանդուած չեն բայց պահուած են փոխառեալ հյ. սաղա-ւարտ (փխ. 'սարաւարտ) և ասոր. [arabic word] šanvartā «սաղաւարտ» ձևերով։ Իռանեան այս ձևերի դէմ՝ առանց -ti մասնիկի ունինք զնդ. [arabic word] sā̄ravara և պհլ. ❇ sā̄rvār «սաղաւարտ», որոնց համապատասխան է գալիս. պրս. [arabic word] šal-yār «անդրավարտիք» (բառացի «սը-րունքները ծածկող», ըստ Horn § 789)։ Վերջապէս նոյն var «ծածկել» արմատից են կազմուած գւռ. պրս. var, wērá «տա-փատ», veráh «զգեստ» (MSL 19, 154)։
• Müller SWAW 66, 277 զնդ. են-թադրեալ *varəti ձևից։ Lag. Arm.
• Stud. § 2119 չի ընդուկում, ասելով թէ այս պարագային սպասելի էր հյϰ *վարտ, *վարթ։ Պատկ. Maтep. I. 16 պհլ. vartītan «դարձնել» բայից. հմմտ. rāno-vartin «զիստը պատող հագուստ»։ Եազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 var «ծածկել» արմատից։ Տէրվ. Նախալ. 106 դնում է նոյն արմատից՝ վարել, վեր-մակ ևն բառերի հետ։-Հիւնք. պրս. բէր-տէ «վարագոյր» և ճամէի պատրու «վարտիք»։ Müller WZKM 8 (1894) 363 war «ծածկել» արմատից, իբր հի-րան. warti-, որից և փոխառեալ քաղդ. [hebrew word] (գրուած [hebrew word] ) «վար-տիք<հիրան. āwartikā։ Patrubánν SA 2, 14 սանս. vr «ծածկել», իսկ ՀԱ 1908, 245 բերել բայի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 122։ Հա-ցունի, Պտմ. տարազի, էջ 98, պրս. պարտակ «վարտիք» և վարտաք «հան-դերձեղէն օժիտ հարսի»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. վարտիք, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. վարդիք, Ասլ. վարդիք (վարդի՝), Ակն. վարդիք, վայդիք, Մշ. վարդիգ, Տիզ. վmրդիք, Խրբ. վարդիք, Այն. վարդի (տ. Բիւր. 1900, 685), Ագլ. վա՛ռթիկ՝, Սվեդ. վար-դաք, Հճ. Հմշ. վայդիք, Զթ. վայդը՛ք, վար-դը՛ք։ Նոր բառեր են վարտեթափ, վարտեց-կապ։
σαράβαρα . որ է բառ եբր. սարէպպալին. այլ կայ եւ յն. ἁναξυρίς, περισκέλιον bracca, femorale. Ագանելիք ի վայր կոյս՝ ի միջոյ եւ ի վայր. ծածկոյթ երանաց եւ բարձից. տիզլիք, տօն, թընպան, շալվար, չաշգըր. տե՛ս եւ ԱՆԴՐԱՎԱՐՏԻՔ.
Կապեցան պատմուճանօք եւ վարտեօք, արտախուրակօք եւ զանկապանօք իւրեանց։ Վարուիք նոցա ոչ այլագունեցան. (Դան. ՟Է. 21. 94։)
Կապեցան վարտեօք եւ բարձիցն հանդերձիւքն. (Վրդն. դան.։)
Ագուցին նմա դրաստս եւ վարտիս. զվարտիսն զգեցեալ, եւ մոյկս ագուցեալ, խորշն ի վարտեացն իջեալ անկեալ ի վերայ նրանին՝ ծածկեալ մինչեւ ի սրունսն. (Բուզ. ՟Ե. 6։)
cf. Վեստ.
• «ազատ, ազնուական, իշխան» Մագ. թղ. 104, 213 (գրուած վէստ). Ապմ. անեց. 106, Կիր. պտմ. ամէնից վաւե-րական վկայութիւնն ունի Խծկոնից արձա-նագրութիւնը՝ 1033 թուից, որ վէստ ձևով է (տե՛ս Շողակաթ, էջ 180 և տախտակ ժԱ). նշանակութիւնը ճշդում է Սամ. անեց. 107, որ գրում է. «Տէր Պետրոս և ազատ Սարզիս (այլուստ գիտենք վեստ Սարգիս) և Գրիգոր Բջնեցին նենգեցին զԳագիկ և զԱնի ետուն ի կայսրն Յունաց»։
• ՆՀԲ սրանից է դնում վստահ։ Վար-դան Պատմչի հրատարակիչը՝ Վենետ. 1862, էջ 105, ծան. 1 դնում է լտ. a ves-te «պաշտօնեայ զգեստաւորիչ»։ Էմին, Baxarн-вмшапакаx և Uтветъ. dlaтк. Մոսկուա 1874, էջ 23 (արտ. Изслед. 75 և 100) զնդ. vahišta «լաւագոյն» (իբր «վեհագոյն») բառից։ Թիրեաքեան,
• Արիահայ բառ. էջ 350 պհլ. veh «վեհ, բառից։
ՎԷՍՏ կամ ՎԵՍՏ. (յորմէ Վստահ). Ազատ. ազնուական. քաջ. վեհ. իշխան մեծ. սօյզատէ, քիշեզատէ, աղա, պէյ, փաշա.
Առ վէստն վահրամ որդի իւր։ Որպէս զգովասանական վեհիդ իմոյ սեպհական վէստիդ վահրամայ։ Վէստ եւ պատրիկ եւ պռոտոսպաթար։ Մագիստրոս, վէստ եւ տուկ. (Մագ. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի. ՟Խ՟Ե. ՟Ծ՟Բ։)
Մեծապատիւ վեստն սարգիս շինեաց զսուրբ քաւարանն ... յանուն սրբոյն սարգսի. (Սամ. երէց. յորմէ եւ Կիր. պտմ.։)
Անյայտ տեսանի իմաստ բանիս.
Ուր վիստ առիւծքըն վեստառին, շէկք եւ խարտեաշք կարմըրերփին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
dispute, debate, contest, discussion, variance, contestation, quarrel, wrangling;
ի — գալ ընդ ումեք, to dispute or wrangle, to debate, to contest, to discuss;
knucklebones, cockal.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «վէճ, կռիւ». ասւում է միայն ոճով ի վէգ գալ «վիճել, կռուիլ» Ա. մկ. զ. 59. Կիւրղ. ծն. Պիտառ.։
• = Պհյ. *yεg ձևից, որ չէ աւանդուած. հմմտ. զնդ. [arabic word] b vaεγa-«հարուած, բաղխում, զարկ, մէկի վրայ յարձակիլը» (ձևի համար հմմտ. զնդ. ❇ maēγa> հյ. մէգ, ❇ ︎ taēγa->տէգ). ունինք նաև արս. [arabic word] ︎ vaγa «կռիւ, վէճ», որի մեկնու-թիւնը չունի Horn։ Վերոյիշեալ բառերը ծա-գում են հնխ. ueig-արմատից, որի միւս արիական ժառանգներից են սանս. vēga-«դող, ուժգին շարժում, թափ, սեղմում, ճըն-շում», abhi-vēga «գրգռում», զնդ. vaeg «զէնքը ճօճելով վրան նետել», պրս. an-gēxtan «վարել, քշել, հեռացնել», vextan «նետել», օսս. vēγun «շարժել, ցնցել», բե-լուճ. gējag «ճօճել, շարժել» (Pokorny 1, 233-4, Berneker 241, Trautmann 339)։
• ՆՀԲ պրս. վէղա, թրք. գավկա, չավ-ղա։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 72 զնդ. vaēγa=սանս. vēgá։ Տէրվ. Altarm. 86 սանս. vega, զնդ. vōiγna։ Karolides, Γλ συγϰρ. 76 իրար է կցում հյ. վէգ «կը-ռիւ և քուէ», կպդվկ. vékas «կոճ», յն. εἰϰή «դիպուածաւ», լտ. vices «հերթ», čicissim «փոխառփոխ», vincere «յաղ-թել», pervicax «յամառ» ևն։ Հիւնք. վէգ «ոտքի կոճ» բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 306 հսլ. vékù «ուժ», հհիւս. veig «ուժ», գոթ. weihan, հիռլ. fichim «կռուիլ», լտ. vinco «յաղթել, նուաճել»։ Մերժում են. Walde 838 և Pokorny 1, 233, որովհետև սրանց արմատն է հնխ. leiq-, որ պիտի տար հյ. *գէք։ Աւելի
• յետոյ Scheftelovitz KZ 54 (1927), էջ 232 և 244 հյ. վէճ բառի հետ միասին կցում է ռուս. визтъ «ճիչ, կական», գոթ. swiglō̄n, հբգ. swèglon «փչել» բառերի հետ։
• , ի-ա հլ. «ոտքի կոճ, կոռ» Վստկ. 222. սրա հետ կապ ունի՞ յոյգ հոմանիշը՝ որ տե՛ս առանձին։
• Karolides տես նախորդը։ Գարագաշ-եան (անձնական) վեց բառից, որովհե-տև վէգը վեց կողմ ունի։ Հիւնք. քուէ բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 352 զնդ. vaεγa-իբր նետելու բան առ-նելով։
• ԳՒՌ.-Հճ. վէգ՝, Զթ. վեգ՝, Ախց. Ակն. Երև. Կր. Ռ. Սեբ. վէք, Ղրբ. վէք1, Գոր. վէք, վի՛քի։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვეგი վեգի «վէգ», կապա-դովկ. յն. βέϰος (կարդա՛ vékas) «վէգով խաղ, վէգ» (Karolides Γλ. συγϰρ. 76)։
Վասն օրինացն իսկ իւրեանց ի վէգ եկին (յն. բարկացան), եւ արարին զայս. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 59։)
Շատ ի վէգ եկեալ յամառէր այրն. (Պիտառ.։)
Զի եթէ առն կատարելոյ կին էր, ապա ոչ այնպէս ի վէգ գայր ի վերայ յովսեփու. (Կիւրղ. ծն.։)
ἁστράγαλος talus. Ոսկր խաղալոյ՝ ի յօդից ծնգաց կճղակբաշխ կենդանեաց. կոճ. կոռ.
Ոտքն (որսական շան) բարձր քան զառաջքն, ճղերն երկայն, եւ ի վիգաց ի վայր հաստ եւ կարճ. (Վստկ. ՟Յ՟Լ՟Դ։)
stone;
rock;
— անկեան, corner stone, head-stone;
— շափիղայ, sapphire;
ի վիմէ ասր ստանալ, to squeeze oil from marble, to desire impossibilities.
• , ի-ա հլ. «կարծր քար» ՍԳը. որից վիմանալ «քար դառնալ» Ագաթ. Սեբեր. վի-մացուցանել Ագաթ. վիմահատ Սեբեր. վի-մագրել Ես. լա. 9. վիմասոյզ Փարպ. վիմա-շէն Պտմ. աղէքս. վիմածակ Կոչ. 265. լեռ-նավէմ (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 199. նոր բառեր են վիմագրութիւն, վիմագիր, վիմա-տիպ ևն։
• = Պհլ. [other alphabet] vēm, մանիք. պհլ. [hebrew word] uim (Salemann ЗAH 8 (1908), 74) «քար, շին-ուածքի քար», Շապուհի պհլ. արձ. [hebrew word] «քար, ժայռ» (Müller WZKM 8, 90), զնդ. [other alphabet] vaēmā «բարածերպ, ժայռերի ճեղք»։ -Հիւբշ. 247։
• Նախ Brosset JAs. 1834 372 մռառ. մղւմե (Չուբինով 915 მლვიმე մղվիմե) «քարայր»։ Ուղիղ մեկնեցին Spiegel, Comm. 1, 154 և Müller SWAW 66, 277, WZKM 8, 90։ Հիւնք. բեմ բառի հետ՝ յն. βήμα-ից։
πέτρα, πέτρος petra, rupes եւ petrus λίθος lapis, saxum. տե՛ս եւ ԲԵՄ. Սալ. քար կարծր. կիճ. ապառաժ. գայլախազ. գայլա. եբր. գիֆա եւ այլն, յն. բէդրա, բէդրօս. (ուստի պետրոս, եւ կեփաս).
Հարցե՛ս զվէմն, եւ ելցէ ի նմանէ ջուր։ Բարբարռեսջիք ի վերայ վիմին. եւ հանջի՛ք նոցա ջուր ի վիմէ անտի։ Ոմն վէմս, ոմն վիրգս։ Գործէր ի վերայ վիմաց։ Իբրեւ զվէմ շափիղայական։ Ի միջոյ վիմաց տացեն զձայնս իւրեանց, եւ այլն։
Եդաւ վէմն ի դուռն գերեզմանին. վէմն ընդդէմ վիմի. զի պահեսցէ վէմ զվէմն՝ զոր անարգեցին շինօղքն. (Եփր. համաբ.։)
Ոչ արգելեաց վէմն երկրաւոր՝ յելից ըզվէմըն հոգեւոր. (Շ. խոստ.։)
Արձան կանգնեալ, որ է վէմ փորագրեալ, կայ հաստատուն, եւ գրովն քարոզէ զհին ինչ ուղղութիւնս. (Գէ. ես.։)
Ընդդէմ խթանի աքացել, եւ ընդ վիմի նետաձիգ լինել. (Երզն. մտթ.։)
Պետրոս՝ վէմ դաւանեցաւ յաստուածեղէն բերանոյն։ Եթէ մանկտիդ լռեսցեն, պետրոս վէմն հանդերձ առաքելովքն աղաղակեսցէ. (Մամբր.։)
Պետրոս ի հռոմ գնաց վէմըն հաւատոյս մերոյ. (Գանձ.։)
Վէմն նա ինքն է քրիստոս. նա եւ զշմաւովն՝ զոր եթող փոխանակ ընդ իւր քրիստոս, զի առաջնորդեսցէ եկեղեցւոյ նորա, վէմ կոչեաց զնա. (Եփր. աւետար.։)
Կամ թէ ի վիմէն զայս ո՞չ լուար. զի՞նչ ասաց վէմն. չզանգիտեն զփառսն հայհոյել. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ընդ զոքանչի սրբոյ վիմին՝ զիս յարուսցես ա՛ջ հըզօրին։ Աշակերտաց գերագունին, սուրբ հաւատոյ անշարժ վիմին. (Յիսուս որդի.։)
Զվիմին մեծի կատարեաց զհրաշս։ Վէմ հաւատոյ պետրոս. (Նար. մծբ.։ Շար.։)
Եւ զիւրական անուն վիմին՝ շնորհեաց նմա զանշարժելի. (Շ. խոստով.։)
scratch, incision, cut;
rippling, gentle motion;
— մետաղական, moire metallic, crystallized tin-plate;
rippling, waving gently, flowing, undulating;
—ս —ս, curling, rippling gently, playfully;
— —, — ի — խաղալ, to ripple, to undulate, to rise in small waves, to swell with a gentle breeze;
ալիք կուտակին —ք —ք, the surging waves accumulate.
• «ալիքների ծուփը» Վեցօր. Մծբ. «ծակ, փոս, ական» Ղևոնդ լդ, էջ 142, «ռա-նակով ճեղքած նշան կամ ցտում մարմնի վրայ» Ղևտ. ժթ. 28 և իա. 25. նոր գրա-կանի մէջ վէտ ի վէտ, վէտվէտիլ, վէտվէ-տում։
• ՆՀԲ յորմէ վտակ։ Lag. Arm. Stud. § 2123 զնդ. vaiδi և հյ. գետ։ Տէրվ. Altarm. 88 և Նախալ. 106 վտակ, գետ, սանս. ud, udra «ջուր», յն. ὸδωρ, լտ. unda, հսլ. voda, գոթ. vato ևն ձևերի հետ՝ հնխ՝ vad «բխիլ, թրջիլ» առմա-տից։ Հիւնք. վէժ բառիո։
(յորմէ Վտակ). κῦμα (յորմէ թ. գու՛մ ). fluctus, tumor aquae κυμένων, τραχηνομένος fluctuans, exasperatus. Հոսանք, կամ ծուփք. ալիք. ծածանումն. եւ Ծածանեալ. մէտ ի մէտ ճօճեալ.
Ի ժամանակի քաղցրաշունչ օդոցն, որ ճօճեալ ճեմեցուցանեն զվէտս վէտս ալեացն։ Յորժամ քաղցրաշունչ սողոխ վէտս վէտս զմկանունսն ճօճեալ. (Վեցօր. ՟Դ։)
Ի քաղցրաշունչ օդոյն ողոխք ալեացն վէտս վէտս ի վերայ միմեանց շրջապատին. (Լաստ. ՟Ժ։)
Բարձեալ ունէին (զմովսէս տապանակաւ) ջուրք գետոյն ի վերայ վէտ վէտ մկանացն։ Ալիք կուտակին վէտք վէտք խորշեղէն պարուտակեալ, մկանամբք իւրեանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
ՎԷՏ. Ծակ բացեալ. ական հատեալ.
Հատանէին վէտս ծակուց արատքուստ ի քաղաքն, այլ ոչինչ կարացին սանանել. (Ղեւոնդ.։)
ՎԷՏ. ἑντομίς incisio. Ցետումն կամ կիտուած մարմնոյ ըստ հեթանոսաց. նալ.
Վէտս ի վերայ ոգւոյ (մեռելոյն) մի՛ առնիցէք ի մարմինս ձեր։ Ի մարմինս իւրեանց վէտս մի՛ հատանիցեն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 28։ ՟Ի՟Ա. 5։)
sore, wound;
ulcer;
—, հիւթ վիրի, sanies, matter, pus, gore;
կեղեւ վիրաց, scab, scurf;
cf. Պատրոյգ;
— սրտի, heart-sore, heart-ache, heart-break, heart-burn;
—ս առնել, —ս ի վերայ դնել, to wound, to cover with sores, to ulcerate;
—ս ընդունել, to be wounded;
դարմանել զ—ս, to dress, to cure a wound;
ցաւ վիրին խստանայր, the pain caused by the wound became insupportable;
տայ —ս եւ ինքն ոչ առնու, he wounds others but receives no hurt.
• , ի-ա հլ. «մարմնի վրայ խոց, կեղ» (սովորաբար անեզական) ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1Ո. «վէրքի հիւթ, շարաւ» (այս իմաստով նաև գրուած վեր) Եփր. աղ. Պղատ. տիմ. Լաստ. որից վիրաւոր ՍԳր. Եզն. վիրաւորել ՍԳո. վիրաւորիչ Ոսկ. ես. վիրաբերան Դատ. գ. 22. վիրած «վէրք ունեցող» Ոսև. մ. ա. 14. Սեբեր. կարեվէր Ագաթ. Փարպ. դառնա-վէր, բազմավէր, խստավէր Մանդ. կողավէր Տօնակ. մեծավէր Արծր. վիրել «վէրք բա-նալ» Մխ. դտ. Մարթին. նոր բառեր են վի-րակապ, վիրաբոյժ, վիրաբուժութիւն, վիրա-բուժական, վիրահատութիւն, վիրատրանք, վիրաւորական ևն։ Իմաստի ճշտման համար հմմտ. Ոսկ. ես. «վիրին հատած ի խոր է»։
• Klaproth, As. pol. 106 լտ. ferire և թրք. bere «բիծ»։ Brosset JAs. 1834, 372 (որից նաև Չուբինով) վրաց. ვერϑი գերշի «վէրք, խեղութիւն»։ ՆՀԲ լծ. լտ. feritus «զարնուած, վիրաւոր»։ Peterm. 18 սանս. vrana «վէրք»։ Windisch. 18 սանս. vrana և լտ. vulnus «վէրք»։
• Lag. Urgesch. 239 սրանց հետ նաև պրս. verān «աւերակ»։ Justi, Zendsp. 88 զնդ. xvara «վէրք» ձևի տակ՝ սանս. sváru, փարսի xor, պրս. xaruh ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 76 սանս. vadh «զարնել, սպանել», vadha «հարուած, վիրաւորում», զնդ. vadarə «զէնք» ևն։ Հիւնք. վիրգ բառից։ Patrubany ՀԱ 1908, 213 հնխ. epi «վրայ»+ei «եր-թալ»+rā մասնիկ, իբր «մարմնի վրայ գնացող»։ Պատահական նմանութիւն ունին ալբան. vaīε, սանս. vraná, հսլ. ռուս. լեհ. rana «վէրք» (Pokorny 1, 286), զնդ. xvara «վէրք», հբգ. sweran «ցաւիլ, թարախ կապել», swero «ցաւ, ուռուցք», հնխ. suer «թարախոտիլ» արմատից (Pokorny 1, 529), որոնց Berneker 409 կցում է լեհ. chory «հի-ւանդ», ռուս. xворать «հիւանդանալ» ևն։
• ԳՒՌ.-Մկ. վիրmւտր (սիրտ), Տփ. վիրա-ուրվիլ «նեղանալ»։
τραῦμα vulnus πληγή plaga եւ այլն. Հարուած եւ պատառուած ի մարմին. խոցուած. խոց. եւ Կեղ. սպի. քոս. ... (լծ. եւ լտ. ֆէ՛րիդում )
Այր սպանի ի վէրս ինձ, եւ երիտասարդ ի հարուածս ինձ։ Վէր ընդ վիրի, հարուած ընդ հարուածոյ։ Նետք տղայոց եղեն վէրք նոցա։ Ոչ վէրք, ոչ այտումն։ Սրբել զնա ի վիրաց անտի։ Վէրս ի վերայ եդին։ Լեզուին զվէրս նորա.եւ այլն։
Որք դեղս վիրացն խնդրեն, վէրս եւս ի վերայ յաւելումք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
Վէրս ի վերայ վիրաց առեալ։ Տայ վէրս, եւ ինքն ոչ առնու։ Մերձեցի՛ր առ բժիշկն (քրիստոս), աղաչեա՛ բժշկել զվէրսդ վիրօքն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ Իսիւք.։ Ածաբ. աղք.։)
Ունիմք վէր, եւ սպիս բազումս. (Եղիշ. ՟Ե։)
Յընդելական սովորութենէն եւ վէրն իսկ վէր ոչ երեւի. (Մանդ. ՟Ի։)
Ո՛վ մտացի դու, եւ ու՞ր ուսար վիրօք զվէր բժշկել։ Երկոքին կողմանքս յայսմ վիրէ վշտացաք. (Լմբ. ատ.։)
Զվէրս ծնգաց եւ զպահս եւ զգետնախշտութիւն։ Աղօթք, արտասուք, վէրք ծնգաց, հառաչումն ի վեր առաքեալ. (Առ որս.։)
Վէր՝ որ արեան քամուածն է, հանդարտ. եւ որ սեաւ մաղձի եւ քացախագունի, վայրենի է։ Մաղձս եւ վէրս եւ մաղասս պէսպէս արասցէ. (Պղատ. տիմ.։)
abyss, gulf, chasm;
chaos;
hell, the bottomless pit;
grave, tomb;
great distance;
profound, deep;
անդնդախոր —ք ծովու, the depths of Ocean;
— թշուառութեան, depths of misery.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն յետնաբար. ինչ. վհից Նար., վհաւ Իգնատ. ղկ. 330) «գահաւանդ, խոր փոս, անդունդ. փխբ. գերեզման, դժոխք» ՍԳր. Ագաթ. «խոր. խորունկ» Եփր. ծն. էջ 79. «խտրութիւն» Եփր. համաբ. որից վհական «հրաբուխնե-րից ուժով դուրս եկած օդը» Հին հաւ. 67. բառիս հնագոյն ձևն է վիրհ Ոսկ. ես։
• Գ. Կ., Արշալ. արրտ. 1843, թ. 130 վի հ ձայնարկութիւնից։ Հիւնք. համա-ռօտուած վիրապ բառից։ Patrubány S3 1, 196 սանս. varūtar «պաշտպանու-թիւն», յն. fρύτωρ «պաշտպան» բառե-րի հետ։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 72 պհլ. vr «հոր, ջրհոր, գուբ», որ ինքը հայերէնի համեմատութեամբ կար-դում է vir. այստեղից է դնում նաև հյ. վիրապ, իբր պհլ. vir-i-āp «հոր ջրու-
• չրհոր», Ղափանցեան, ЗВo 25, 56։ իրան. *vitro-ձևից, որի բնիկ հայերէնն է գեհ։
χάος, χάσμα chaos, hiatus, vorago βόθηνος fovea, fossa βυθός profundum, profunditas, gurges βάραθρον barathrum եւ այլն. Խորխորատ. խորք ահագին. անդունդք. փոս. գուբ. խորափիա. երկիր բերանաբացեալ շարժմամբ. եւ Գերեզման. դժոխք. խորունկ տեղ բացուած. տէրին խէնտէկ, չուգուր, շահ, քէվ.
Վիհ մեծ յոյժ։ Վիհ մեծ է ընդ մեզ եւ ընդ ձեզ։ Ընկէց զնա ի վիհ մեծ յանտառին ի խորին յոյժ։ Ոչ ի վիհս գտի զնոսա։ Սատակմանն եւ վհին ակն ունէին։ Վիհ խաւարին յաւիտենից.եւ այլն։
Վիհս փոսացուցեալ՝ սահմանս հատանէին։ Զայս ինչ վախճանեցելոյ վիհ փոսել։ Բառնան եւ տանին ի հանգստեան վիհի. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Մաշտ.։)
Յանակնկալս կենաց վհէ արտաբերել ի լոյս անձկալի։ Ոչ անդունդք խորոց, ոչ վիհք վհից։ Օրհնեսցի անուամբ քո գթած՝ վիհն իմ հանգստեան. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Խ. ՟Կ՟Ե։)
Նմանութեամբ՝ որպէս Խտիր. տարբերութիւն. ֆարգ, արա.
Վիհ մեծ է ի մէջ անուանն աբրահամու, եւ ի մէջ գործոյն՝ զոր գործէքդ. (Եփր. համաբ.։)
ՎԻՀ. ա. դուն ուրեք վարի՝ որպէս Խորին. տէրին.