• (ի հլ. յետնաբար) «ցատկելը, ու-տիւն, արշաւ, արագ հոսիլը» Երգ. բ. 8. Յոբ. լթ. 25. Եւս. քր. Վեցօր. Սեբեր. «սրտի թըր-թըռում» Նիւս. բն. Ոսկիփ. որից վազել «ցատ-կել, արշաւել, վրան վազել» ՍԳր. Ագաթ, Սեբեր. «ապստամբիլ» Ովս. է. 13. «սիրտը տրոփել» Փիլ. նխ. բ. «վերանալ երիվարի ի զամբիկն» մհյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. 826 ա), վազվազել Գծ. գ. 8. ժդ 9. վա-զեցուցանել Յայսմ. վազումն Բրս. բարկ. անվազ Կոչ. քաջավազիկ Մագ. վազք «զու-գաւորութիւն ձիոց» մհյ. բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 825բ). արագավազ, ագեվազ (նոր բառեր)։-Վազ գործածուած է նաև «անդունդ» նշանակութեամբ՝ Ուխտ. Ա. էջ 6. բայց սա հյ. վախ «անդունդ» բառն է, որ սխալմամբ գրուած է վաղ և այս էլ երկրորդ խալով վազ (տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Բ. 132)։

• ՆՀԲ լծ. հյ. վէժ, պրս. պազ, թազ, թրք. թէզ, յն. βαδίζω, լտ. vado։ Wīn-disch. 18 սանս. vah, լտ. vehi։ Böttich. ZDMG 1850, 362 և Arica 88, 433 սանս. vaǰ արմատից։ Lag. Urgesch. 657 սանս. vah, գոթ. gavigan։ Այս ոնտանիքին են պատկանում նաև ցնդ. vazaiti «վարել, քշել, թռչիլ», պհլ. va-ǰītan, պրս. vazīdan «փչել», par-vāz «թռիչ», քրդ. δaz «վազք, ընթացք», զազա vāz, յն. ὄχεομαι, լտ. veho, գոթ. wagjan, հբգ. wegan, հսլ. veza, vesti voziti, լիթ. vežù, կիմր. cу-wain, որոնց մայրն է հնխ. weg'h-«վարել, քշել, կառքը վարել» (Pokorny 1, 249)։ Այս ձևերի հետ են համեմատում Müller SWAW 42, 253, 43, 299։ WZKM 8, 356 (պհլ. [other alphabet] vajitan), Պատկ. Изслед. 4. Justi, Zendsp. 264 և Dict, Kurde 34, Bopp Gram. comp. 3, 123, Հիւբշ. KZ 23, 34, Պատկան. Փորձ 1880 մարտ, էջ 87, Տէրվ. Նախալ. 106 (նաև հյ. վագիլ, վարգիլ, աւազակ)։ Բայց հյ. վազել չի կարող կապուիլ այս ըն-տանիքի հետ, որովհետև իբրև բնիկ հայ պիտի ունենայինք *գեձ կամ *գեզ, իսկ իբրև իրանեան փոխառութիւն ըն-դունելու համար՝ նշանակութիւնը հա-մատատասխան չէ։ Lag. Arm. St. § 2082 մերժելով վերինները՝ կցում է պրս. bāxtan, bāzam «խաղալ» (նաև «ցատկել», արմատը vaz) բառին, որ Հիւբշ. 242 մերժում է։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 164 պրս. tāzam «վազել, արշաւել» բայից, իսկ էջ 342 պհլ. vazi-tan, պրս. [arabic word] vazīdan, զնդ. vaz «եր-թալ»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] vafz «արագ վազել» (Պա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 453)։ ԻՌ.-Հին հայերէնի նշանակութիւնը պա-V է միայն Սվեդ. վmզզիլ «ցատկել», իսկ

• միւսները ունին միայն «ընթանալ» նշանա-կութեամբ. այսպէս են Հճ. Մշ. Սչ. վազել, Ակն. Երև. Ննխ. Պլ. Սեբ. վազէլ, Ասլ. վա-զէ՝լ, Զթ. Խրբ. վազիլ, Տփ. վա՛զիլ, Ալշ. վmզել, Մկ. վmզիլ, վmզկիլ, Սլմ. վmզնել, վmսկել, Ջղ. վազզել, Ախց. Կր. Պոտ. Ռ. Տիգ. վազզէլ, Գոր. Ղրբ. Շմ. Տփ. վազ տալ, Ագլ. վէզ տօլ (սրանք չունին վազել բայա-ձևը). իսկ Վն. ունի վmրզել, որից երևում է որ նախաձևն է *վարզել։ Իմաստի զարգաց, ման համար հմմտ. թրք. [arabic word] atlamaq «ցատկել» և արև. թրք. [arabic word] ︎ atalamaq «վազվռտել». հնից կայ նաև Եւս. պտմ. 156 վազվազելով ընթանային, որ երկու նշանա-կութեանց միջին տեղն է բռնում։ Նոր բա-ռեր են վազան, վազկան, վազման, վազէ-վազ, վազնիվազ, վազուկ, վազուն, վազըո-տել, վազվոտել, վազվզել, վազվզտել, վազ-վըռտկել ևն։

• կամ նաև պոպզաք, պոպղակ, պոկղակ, պոպպղակ, կոպզաք (ըստ այսմ անորոշ ձևով) «մի տեսակ բոյս» (hyperi-cum ըստ ՆՀԲ և ՋԲ, hierooteris ոստ ՀԲուս. § 2580, hypericum androsaemum Z, որ և արևքուրիկ, գոճամօրուս՝ ըստ Տիրացուեան, Contributo § 134, ֆր. hypéricon, mille-*pertuis ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 811 բ. վեր-ջին երկուսն էլ ընդունում են միայն պոպ-ղակ ձևը) Գաղիան.։

• ԱԲ (պոպզակ, պոպզաք ձևով) համս. րում է յն.։ Bailly-ի բառարանում չգը-տայ համապատասխան մի բառ π. 8 նախաձայնով և o, ω ձայնաւորով։

• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի իօն. 250. «Ասեն. օտարին՝ գնովք գևեալ է զմեզ՝ ի տեառնէն արարածոց... ապա օտա-րին՝ զոր նմա պռզօղ մուծանէ, չէր պարտ նորա արարածոցն ցանկանալ»։ ՆՀԲ մեկ-նում է «գովող կամ յափշտակող զօտարին ինչ, գող կրծող զիրս այլոց». ՋԲ «զովող կամ ոսոխ», ՓԲ «կցորդ հաւասար» (որից շինել է նաև պռզել բայը). Թոռնեան Հառ-ընտ. 1866, Ա. 49 «մասնակից, բաժանորդ, ընկեր», Բաբգէն վրդ. ՀԱ 1907, 315 դնում է «գործակից, զովող», համարելով թէ Ե ռա-րու ժողովրդական բառ է։ Հաւանական է երևում «գործակից ընկեր» նշանակութիւնը։ Հմմտ. նաև վոզօղ։

• «գորշագոյն» Վստկ. 199. Երազ. որ և պօզլախ (գրուած պաւզլախ) Յայտ. զ. 8 լուսանցքի վրայ (յետին գրիչներից աւելա-ցուած իբր բացատրութիւն շլոռոս բառի). բոլորն էլ գործածուած են ձիու համար։

• ՆՀԲ սխալուելով Յայտ. զ. 8 լուսան-ցագրութիւնից՝ դնում է «գոյն կանաչ ֆըստըխի և դեղին կամ բացագոյն կա-նաչ. ըստ մեզ բացատրի յն. բառիս χλω-թός, շլոռոս»։ Թրք. բառերը իրեն ծանօթ չեն, ինչպէս նաև գւռ. բօզ «գորշ ձի», որ թուրքերէնից նոր փոխառութիւն է։

• . ի հլ. «որոնում, փնտռտուք, խու-զարկութիւն» Յհ. կթ. Ասող. Նար. երգ. «ծը-փում, տակնուվրայութիւն, խռովութիւն, շը-փոթութիւն, աղմուկ» Բ. մկ. ժդ. 15. Ոսկ. մ. բ. 3 և ես. Եզն. Ագաթ. որից յուզել «փնտռել, տակնուվրայ անել, շփոթել» ՍԳր. Ոսկ. Ա-գաթ. «խնդրել, ուզել» Մագ. մեծ են. էջ 39. «հարցնել» Մագ. մեծ են. էջ 55. (այս ի-մաստների միութեան իբր օրինակ է Պտմ. ներս. հյր. 80. Ահա ախոյեանս քո զոր յու-զէիր). յուզումն Եւագր. յուզակ Ագաթ. Կոչ. յուզախնդիր Ագաթ. յուզական Դ. եզր. ժդ. 14. մտայոյզ Դան. բ. 29. Եփր. թգ. պահա-յոյզ «գիշերապահ» Ոսկ. մ. բ. 10. ջրայոյզ Փարպ. բքայոյզ Վեցօր. բազմայոյզ Կանոն. դարանայոյզ Դ. թագ. զ. 10. խոնաւայոյզք Վեցօր. խորայոյզ Ոսկ. յհ. ա. 1. խռովայոյզ Մծբ. հողմայոյզք Վեցօր. մաղասայոյզ Բժշ. մաղձայոյզ Սիր. լդ. 23. Ոսկ. մ. ա. 18. յու-զիչ, յուզել, յուզմունք, յուզումնալից, սրտա-յոյզ (նոր բառեր) ևն։ Յետնաբար գրուած է ուզել «պահանջել, կամենալ» Մխ. դտ. Լմբ. պտրգ. Վրդն. դան. Ուռհ. էջ 6. ուզենալ «կա-մենալ» Վրք. հց. ա. 640։

• = Պհլ. *уōz ձևից, որ չէ աւանդուած. սրա հետ հմմտ. զնդ. yaozaiti «շարժիլ, տատա-նիլ, ծփալ», հպրս. yaudatiy «շարժիլ», բե-լուճ. juzaγ «շարժիլ», ǰuzōx «շարժում», սոգդ. āyózot «յուզէ, iI agite, iI trouble», պրս. [arabic word] уozīdan «որոնել, հետազօտել». ❇ уοz «փնտռտուք, յոյզ, որոնում», [syriac word] razmуoz «ռազմայոյզ, ռազմախնդիր»։ Ի-րանեան բառերը պատկանում են հնխ. leug'-, leudh-«յուզել» արմատին, որի ժա-ռանգներն են նաև սանս. yut, yudh «կռիւ-պատերազմ, կռուող, մարտիկ», yudhyati «կռուիլ», յն. ὄσμίνη «կռիւ», կիմր. կորն. բրըտ. iud-«կռիւ», լտ. ǰubeo «հրամայել» ւիթ. jundu «շարժիլ, դողալ», գոթ. ǰiukā «կռիւ», jiukan «կռուիլ», մբգ. jouchen. (գերմ. jagen «վարել, քշել, որսալ», Jagd «որս» բառերի հետ գործ չունին1), հին լիթ. ǰudra «պտտւող քամի» ևն. սկզբնական նշա-նակութիւնն է «շարժել, անհանգիստ շար-ժումներ անել», որից լայնաբար «կռուիլ» ևն (Pokorny 1, 203-4, Boisacq 1007, Wal-de 396)։-Հիւբշ. 199։

• կցում է վերի ձևերի հետ, բայց համա-րում է ո՛չ թէ իրանեանից փոխառեալ, այլ բնիկ հայ՝ հնխ. yug'h արմատից։ (Նոյնպէս ունի նաև Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 50)։ Հիւնք. յելուզակ բառից։ Peder-sen KZ 40, 210 յն. εύχομαι, լտ. voveo «ուխտել, մաղթել», սանս. yāghát-«ա-ղօթաւոր, ուխտաւոր» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ՝ հնխ. euegšh-արմատից. (նոյնը կրկնում են Boisacq 300, Walde 859, Pokorny 1, 110. բայց միևնոյն ժամանակ ուղիղ մեկնութիւնն են տալիս Walde 396, Pokorny 1, էջ 203-4)։ Karst. Յուշարձան 430 թթր. kóz, góz «նայիլ, որոնել», ույգուր. kósemel «փափագիլ»։ Պատահական նմանութիւն ունին արևել. թրք. ❇ ózlemek «ուզել, փափագիլ», օսմ. [arabic word] uzlē. mek «տենչալ, ցանկալ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ვուզել, Հճ. Ջղ. Սչ. վն. ուզել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիդ. ուզէլ, Զթ. Խրբ. Մկ. Շմ. Սվեդ. Տփ. ուզիլ, Հմշ. ուզուշ, Ոզմ. օւզիլ, Ղրբ. էօ՜զիլ, օ'զիլ, Ննխ. ուզէնալ, ուզանալ, Սլմ. իւզել, Մրղ. իւզէլ, Ագլ. ի՛զիլ. այս բոլորը նշանակում են «կամենալ», որ կայ նաև յետնադարեան հա-յերէնի մէջ. նշանակութեան զարգացման հա-մար հմմտ. խնդրել «փնտռել. 2. կամենալ, ուզել», տղել «շարժիլ, փնտռել, ուզել», նյն. ζητῶ «փնտռել. 2. ուզել. 3. մուրայ»։ Գա-ւառականների մէջ ուզել ստացած է նաև ու-րիշ նոր նշանակութիւններ. այսպէս՝ Երև. Ղրբ. Պլ. «ամուսնութեան համար մի աղջկայ ձեռքը խնդրել», Ախց. Դվ. Երև. Կիւր. Կր. Մրղ. Մլթ. Շհ. «սիրել»։ Նոր բառեր են ու-զան, ուզանբերան, ուզուզիկ, ուզող (Ղրբ. «մուրացիկ». իմաստի համար հմմտ. պրս. [arabic word] xāhanda «ուզող, ցանկացող, կա-մեցող. 2. մուրացկան», նյն. ζητω «փընտ ռել. 2. ուզել. 3. մուրալ»), ուզեանց, ու-զնկայ, ուզնկան, ուզւոր։-Այստեղ է պատ. կանում նաև թեկուզ «թէև», որի համար հմմտ. կուզէ թէ «թեպէտ» (Ներսէսովե։ Բառ լտ. հյ. 304)։

• (սեռ. -ի) «գիշատիչ մի գազան է. panthère» Ովս. ե. 14, ժգ. 7. Եզն. Պտմ. աղէքս. էջ 150. Կաղնկտ. Ա. 93, Վրք. հց գրուած նաև յաւազ կամ ովազ Անկ. գիր» հին կտ. Ա. էջ 77. որից յովազառիւծ «ընձ-առիւծ» Խոր. աշխ. (եթէ պէտք չէ կարդալ իբր երկու բառ)։

• -Պհլ. *yavaz ձևից (Gauthiot MSL 20, 1). սրա հետ հմմտ պրս. [arabic word] уōz «յովազ. 2. որսորդական հետախոյզ շուն», ❇ yօ-zak «յովազիկ. 2. որսական շուն», քրդ. ցնα «որսորդական փոքր շուն»։ Սրանից է ռ-խառեալ նաև ասոր. [syriac word] yōzā «յովազ»։ Իռանեան բառը՝ ըստ Horn. Grdr. է» 252 ծագում է yaoz «յուզել, փնտռել» արմատից, որի վրայ մանրամասն տե՛ս յոյզ։-Հիւբշ. 199։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը յե-տոյ ՆՀԲ, Lag. Urgesch. 739, Müller SWAW 78, 425, Տէրվ. Մասիս 1882 յունիս 7 (որ մեր բառի հին ձևը համա. րում է *յուվազ) ևն։ Հիւնք. պրս. եու վազ (?)։ Tomaschek, Deutsche Li-trtzeit 1883, էջ 1254 վրաց. avaza։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ავაზა ավազա, որ ծագում է հյ. յաւազ հոմանիշից (Հիւբշ. 199)։

• «աշտենաւոր, նիզակաւոր զին-ւոր». իբր միջին հյ. բառ ունի Նորայր, Բռ. ֆրանս. 632բ։

• = Ֆրանս. hastat, որ է լտ. hastatus նոյն նշ. (կազմուած է լտ. hasta «նիզակ» բա-ռից)։-Աճ.

• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «կտրե-լը, հատուած, կտոր» Երեմ. խզ. 20. Եղիշ. հոգ. «մէկ հատիկ սերմ, ունդ, մանաւանդ ցորենի կամ ուրիշ հացաբոյսի» ՍԳր. Եւագր. «վերջ, ծայր» Օրբել. ողբ. է. որից հատանել «կտրել, կրճատել, վերջացնել, պակասեցնել, ճեղքել, որոշել, սահմանել, մետաղ հանել կամ հանք փորել, լոյս ցոլանալ, դրամ կրա-րել ևն» ՍԳր. Մծբ Ոսկ. Եւս. պտմ. Սեբեր. Եզն. հատուցանել «վճարել, վրէժը լուծել ևն» ՍԳր. Ոսկ հատուցումն ՍԳր. Ագաթ. վարձա-հատոյց Կորիւն. ստնահատոյց Ոսկ. ես. հա-տեա «մալեալ» Ղևտ. իբ. 24. հատած Եւս. պտմ. հատուած Ագաթ. Եւս. քր. հատոր բսուր, սաստիկ» ՍԳր. Ոսկ. հատակոտոր Ոսկ. Եփր. մն. հատահարց «հատիկներով հմայող» Ոսկ. բ. տիմ. ը. և տիտ. հատա-վաճառ «լումայափոխ» ՍԳր. հատիկ «սերմ» Լմբ. սղ. «խաշած ցորենով պատռաստուած մի ուտելիք» Սմբ. դատ. 60. հատիճ «կուտ» Անյ. ստորոգ. (>Ջղ. խատիճ «կուտ ձմե-րուկի» ևն). հատոր Մաղաք. բ. 15. հատկլիլ (գրուած նաև յատկլիլ) «հեկեկալ» Յհ. կթ. 309, Լաստ. ժզ. հատուկտոր, հատուածական, հատուածակողմ, հատորաւոր (նոր բառեր) ևն։-Շատ անգամ պատահում է բարդու-թեանց վերջը. ինչ. անհատ Եզն. թանահատ Եփր. պհ. Մանդ. վիմահատ Սեբեր. նորա-հատ Պղատ. տիմ. երկաթահատ Ոսկ. մ, բ. 18. դահեկանահատ Մխ. դտ. դեղահատ Կա-նոն. գանձահատ Ոսկ. յհ. թ. 12. Բուզ. գե-րեօմանահատ Ոսկ. յհ. բ. 39. գարեհատ Շիր. գինեհատ Եփր. պհ. Մանդ. թաթահատ Եփր. դտ. կապարահատ Բուզ. նոյնից՝ ճ ձայնի կրճատմամբ և այս պատճառով էլ լօ-դակապի տեղիք չմնալով՝ ձևացել է -ատ (մասնիկը). հմմտ. ձեռնատ կանոն. ակնատ «աչքը վնասուած» Ոսկ. հռովմ. 295. ակա-նատ Վրք. հց. ականջատ Ղևտ. իա. 18, իբ. 23 հերատ Բժշ. միջատ Վեցօր. փալտատ ՍԳր. կտաւատ Մխ. առակ. կառափնատ Բ. մակ. դ. 42. գունատ Ոսկ. եբր. բազատ ՍԳը Բուզ. խրամատ Բ. թագ. ե. 20. Եփր. դտ. և սրանցից՝ հերատուկ Ոսկ. մ. բ. 23. խրամա-տել ՍԳր. Ագաթ. ծայրատել Մամիկ. Յհ. կթ գլխատել Մտթ. ժդ. 10. Ղկ. թ. 9. Եւս. քր. ապատել Փիլ. նխ. քարատել «քարը տաշել, կոփել» Տիմոթ. կուզ, էջ 44, 45, 46, 47. տա-րատել «բաժանել» Տիմոթ. կուզ 261 ևն։-Ջանազան նախդիրներով կազմուած ձևեր են՝ ՉԱՏ «առանձին, զատուած, մեկուսի, հեռու» (իբր զ-հատ) Եզն. Սեբեր. Եփր. բ. կոր. որից նել, անջրպետել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. զատուցա-նել ՍԳր. Եզն. զատչիլ Խոր. Եղիշ. զատագոյն «հեռագոյն» Փարպ. զատական Սեռեռ. ոտն-զատոյց Եփր. պհ. 169.-ԸՆԴՀԱՏ «տարբեր» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. Բուզ. որից ընդհա-տութիւն Փիլ. ընդհատումն Փիլ. ընդհատել (նոր բառ), անընդհատ Փիլ. Պիտ. ևն.-ՆՀԱՏ (կազմուած ն նախդիրով) «պակաս, թերի» Տիմոթ. կուզ, էջ 106, 160, 297, 179. որից աննհատաբար «աննուազաբար» Տիմոթ. կուզ, էջ 69։-Արմատի երկրորդ ձևն է յատ, որից յատանել, յատոց, յատուկ ևն, որի վը-րայ տե՛ս վարը առանձին։

• ՆՀԲ հատ բառի հետ համեմատում է այլազգ. քէթ, քէս (իմա՛ արաբ. qat' և թրք. kes «կտրել»), իսկ հատուզումն ձևի հետ լծ. է դնում թրք. հէտիյէ «նու-էր»։ Böttich. Arica 41 և Wurzelforsch d6 sad արմատից. հմմտ. սանս. sasya։ Lag. Urgesch. 408 լտ. caedo, cado «կտրել, ջարդել»։ Müller BvS 5, 138 սանս. çatayāmi և օսս. sattyn. իսկ SWAW 84 (1877), էջ 228 օւս. fadun «ճեղքել»։ Տէրվ. Մասիս 1882 յունիս 2 լծ. յատանել։ Հիւբշ. Arm Stud 38 faϑun? Մառ. ЗВО 5, 320 զնդ. dāta-«ատամ» բառի հետ։ Հիւնք. հօտ բառից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 464 աւելի մանրա-մասնելով խնդիրը՝ համեմատում է օսս. fadun (fādun) «ճեղքել» և բելուճ. pa-taγ «կտրել, ծայրատել, կրճատել» բա-ռերի հետ. բայց այս համեմատութիւնը անապահով է գտնում, որովհետև լի-շեալ բառերը ծագում են հնխ. pat-ար-մատից, մինչդեռ հայերէնը ենթադրել է տալիս հնխ. pad-արմատը. սակայն հնխ. pat-և pad-կարող էին իրար փո-խանակել։ Սրմագաշեան, Արմէնիա սում. hat «այգիները բաժանող ճանա-պարհները»։ Jensen, Hitt. u. Arm. 4. 63, 78, 130 և ՀԱ 1904, 184 հաթ. ht, xt, hat, hato հոմանիշների հետ։ Meil-let, Բանաս. 1900, 104 յն. σxεδαννυμι, ϰεδάννυμι «ցրուել, խորտակել» բառի-ռերի հետ՝ հնխ. kd-արմատից։ Karst, Յուշարձան 421, 428 թթր. at, ay «բա-

• ժանել», ույգ. atin «ուրիշ, տարբեր», atirmak «բաժանել, ջոկել», չաղաթ. օսմ. áyirmaq «բաժանել», Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 233 զնդ. hāiti, պհլ. ha «գլուխ, բաժանմունք, հատուած» բա-ռից է դնում հատանել բայը, իսկ հատ, հատին=պհլ. hadīh, արաբ. [arabic word] ahad «մէև»։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] hatv «ոտքով կոխելով կոտրել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 954), [arabic word] haδ «իսկոյն կտրել» (անդ՝ Ա. 67), [arabic word] haδδ «ամբողջապէս կտրել» (Ա. 224)։ Աճառ. Նորք 1925, ❇ 5, էջ 393 յիշում է կամիս. hatt հոմանիշը։ Մար-գարեան, ժամանակ 1927 օգ. 3 ատել բայի հետ։ 713 և 1899, 798, Յուշարձան 329բ)։-Տե՛ս և ցախ բառի տակ (ցաքատ)։

• «հանապազ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 177. ուրիշ տեղից յայտնի չէ բառա։

• ՆՀԲ լծ. հյ. արօր, արտորայք, յն. áοουρα։ Հիւնք. հարաւ բառից՝ «ըստ նը-մանաձայնութեան յունին. զի յն.νότοσ յորմէ և տճկ. լօտօս, նշ. «հարաւ» և λφτός «հարաւունք»։ Bugge KZ 32։ 14 հնխ. aramon-ձևից. արմատն է ar-«հերկել», որից նաև արօր, գւր. հարօր նոյն հ յաւելուածով, ինչպէս և հարա-ւունք. այսպէսով բառը նոյնանում է լտ. aramentum հոմանիշի հետ։ Scheftelo-witz BВ 29, 58 լտ. arvum, arvae, կորն. erv, ereu «ագարակ», որ պատ-կանում է նոյն ar-արմատին։ Այս եր-կու մեկնութիւնները յիշում են Walde 64 և Pokorny I, 78, աւելացնելով նաև առաջինի վերաբերմամբ Meillčt-ի կաս-կածը, որ յայտնել է նամակով։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 346 պրս. ❇varz «գործ» բառիցս

• , ի հլ. «տափակ, ողորկ, դուրան, գետնի հաւասար, ուղիղ կերպով» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. բ. I1. որից հարթել «դուրել, ողոր-կել, գետնին հաւասարել» Ես. խե. 2. Դատ. ե. 22. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. «յապաւել, ծայ-րից կտրել (թև, մազ, միրուս)» Արծր. Ոս-կիփ. Յայսմ. անհարթ Եզն. հարթութիւն Բար. է. 7. անհարթութիւն Ոսկ. մ. ա. 15. Եփես. բ. տիմ. հարթայատակ Բ. մակ. թ. 14. ժդ. 33. հարթարդակ Պիտ. կամ հար-թարտակ Շիր. 38. հարթիկ պահել «լաւ պա-հել (պասը)» Մանդ. էջ 208=Մանդ. սիր. 13 միահարթ Վեցօր. դաշտահարթ Ճառընտ. երկնահարթ ԱԲ. սարահարթ Փարպ. հար-թավայր, հարթաքանդակ, հարթակար, հար-թաչափութիւն (նոր բառեր) ևն։ Արմատը գրուած է նաև խարթ Կնիք հաւ. էջ 77։-Նոր իմաստ է ստացել Նեմես. 66. «Բնաւորեցան հարթքն ի միոջէ ի միջնորդութենէ շարակա-յիլ. այսինքն ի համեմատութէնէ. իսկ հաս-ռատունքն՝ յերկուց միջնորդութեանց»։

• ՆՀԲ թուի արդ (յարդարուն) բառին կցել։ Windisch. 12, 22 սնս. prthu։ Lag. Urgesch. 299, Müller SWAW 38 579, 583, Justi, Zendsp. 191 բ. ևն սանս. prthu, զնդ. pərəϑu, յն. πλατός «լայն»։ Thomaschek Deutsrhe I itteraturzeit 1883. սեպտ. 8, էջ 1254 մեր բառի հետ է համեմատում վրաց. փարթո «լայն, ընդարձակ», մինգ. ֆարթօ, լազ. partho, ինգիլ. fart'oys «ընդարձակ», որոնք պատահական է համարում Հիւբշ. 397։

• Այս բառերը, որ սանս. prthu ևն ձևե-րի հետ նշանակութեամբ և հնչմամբ նոյն լինելով՝ հնդևրոպական պէտք է լինեն, կարող են իրանականից և կամ մի ուրիշ հնդևրոպական լեզուից փո-խառեալ լինել։ Հիւնք. արդ բառից, Karst, Յուշարձան 421 լտ. porio, գերմ. Furt, յն. πέρας «ծայր», թաթտր. yor, yur, yur «քայլել, երթալ» բառերի հետւ Մառ ИАН 1926, 107 նոյն ընդ արդ-ար։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 հբո. furben «մաքրել», մբգ. vurbe «մաք-րում», յն. πρέπω «երևիլ», հյ. երևիլ, հիռլ. richt «ձև, կերպարանք», կիմր. rhith «երևոյթ» բառերի հետ հնխ. prep. արմատից. հյ. հարթ<հնխ. prp-to-։

• ԳՒՌ.-Այս արմատից են հարթարար Ղրդ. «խարաբուզ. 2. բողկի քերիչ», հարթել Արբ. «ծառի ճիւղերը յօտել», Կր. «բուրդը խու-զել», հարթուած Ղրբ. «շփացած, լիրբ»։

• ՆՀԲ վրաց. խարճա։ Տէրվ. Լեզու 156 նոյն ընդ հարսն, համ-հարզ և ապա-հարզան. ծագում են զա, զան «ծնանիլ» արմատից. հարճ փոխառեալ է պահ-ւաւերէնից, իսկ հարսն բնիկ է։ Նոյն, Նախալ. 94 կցում է հարսն բառին։ Հիւնք. արաբ. jāriya «աղախին» ձևից (որ և նշանակում է «հարճ»)։ Ewald ZDMG 13, 344 կցում է յն։ πάλλας παλλαxίς) հոմանիշին, որից և եբրայեցե-de 553 յն. πάλλας և լտ. paelex ձևերի հետ միասին փոխառեալ է դնում եբր pillegeš-ից։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ხარჭა խարճա, ხარჭი խարճի «հարճ». հմմտ. նաև լազ. xarkiš be-e «հարճորդի» (Մառ, Լազ. քերակ. էջ 229)։

• , ի հլ. «հարցում, փորձ, քննու-թիւն» Ագաթ. Սեբեր. որից հարցանել ՍԳր. հարցափորձ ՍԳր. Եւս. պտմ. հարցուփորձ Յոբ. լա. 14. հարցփորձ Կորիւն. հարցաքըն-նել Ոսկ. յհ. բ. 11. հարցումն ՍԳր. Փարպ. հարցաւոր Ոսկ. յհ. բ. 14. գիտահարց Մծբ. հարցախնդիր, հարցաքննիչ (նոր բառեր). արմատը նշանակում է նաև «հմայել, կա-խարդութիւն անել, գուշակել», որից հարցուկ «կախարդ» ՍԳր. Կոչ. հարցկութիւն Ոսկ. ես-հատահարը «սերմերով հմայող» Ոսկ. բ. տիմ. ը. և տիտ. հաւահարց «թռչուններով գուշակութիւն անող» Օր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. գետնահարց Ոսկ. ես. մեռելահարցութիւն Կոչ. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. վրաց. მკითხავი մկիթխավի «հարցուկ, վհուկ», թուշ. յօთხობ կիթխոբ «դիւթու-թիւն». երկուսն էլ კითხ կիթխ «հարցնել» արմատից)։

• = Բնիկ հայ բառ, որ ճոխ ձևերով պահ-ուած է նաև բազմաթիւ ցեղակից լեզուների մէջ։ Հնխ. արմատն էր prek'-«հարցնել, խնդրել», որի ձայնդարձներն էին prok-prk'-, աճական ձևը *prk'-sk՛-։ Այս չորս ձևերից (ինչպէս նաև ամբողջական perek-ձևից) յառաջացած են՝ սանս. praçna-«հար-ցում, ծանօթութիւն, հակառակութիւն», prč-cháti «հարցանէ», prčchā-«հարցում, խըն-դիր», հինդուստ. [arabic word] pučhna, պալի pučchi, գնչ. pučava, pačava «հարցնել», քուչ. am-blāk-ante «առանց հարցնելու», զնդ. [other alphabet] pərəsaiti «հարցանէ», frašna «հարցում», հպրս. [hebrew word] [other alphabet] aparsam «հարցրի», պհլ. [other alphabet] ︎ [other alphabet] pursītan «հարցնել», [other alphabet] pur-sišn «հարցում, փուրսիշ», պրս. [arabic word] pursidan «հարցնել», քրդ. pərsin, աֆղան. puxtēdal, օսս. farsun, farsin, բելուճ. p'ur-s'aν (Horn § 299), յն. ϑεο-πρόπος (հնխ. prok'os) «մարգարէ» (այն է «աստուածա-հարց». հմմտ. հյ. հարցուկ ևն). լտ. precor, proco, posco (զել, աղա. չել, խնդրել, պահանջել», prex «աղաչանք». գոթ. fraihnan «հարցնել», հբգ. frāga «հարց», fergon «խնդրել», forsca «հարց. խնռեո». forscōn «հարցնել», մբգ. vrägen, հոլլ. vragen, գերմ. fragen «հարցնել», for-šchen «հարցափորձել», հիսլ. fregna «հարց-նեւ», անգսք. frignan «հարցնել» (Kluge 152), հիռլ. imm-chom-arc «փոխադարձ հարցում, բարև», imm-chom-airc «հարցա-նէ», միռլ. arco «աղաչում եմ», հկիմր. archaf «հարցնել», հսլ. prositi «աղաչեւ» ռուս. прошy, проcить «խնդրել», cnnогить «հարցնել», լիթ. prasyti, լեթթ. prasu, pra-sit «աղաչել, խնդրել, պահանջել» նն։ Հնխ. prek-արմատը՝ պարզ «խնդրել, հարցնել» նշանակութիւնից դուրս, մասնաւորապէս նը-շանակում էր նաև «ամուսնութեան խնդրեյ. աղջիկ փնտռել». (հմմտ. հնխ. wedh-«ա-ռաջնորդել, տանիլ», բայց մասնաւորապէս «տունը կին տանիլ»). և ահա այս նշանակու-թիւնից են ծագում լտ. procus «աղջիկ հարց-նող, աղջիկ փնտռող, հարս ուզող», լիթ. peršu, piršti «հետը ամուսնանալու համար աղջիկ փնտռել», piršlys «խնդրաև. ամուս-նութեան միջնորդ» (Walde 604, Boisacq 330 Trautmann 216, Ernout-Meillet 758, Pokorny 2, 44)։ Հայերէնի մէջ առաջին նը-շանակութեամբ ունինք հարց, որ ծագում է հնխ. prk'-sk-աճած ձևից՝ արմատական k'-ի անկումով, ճիշտ ինչպէս ունինք լտ. posco<*porc-sco։ Երկրորղ նշանակութեամբ ունինք հարսն, որ ծագում է հնխ. prk՛-ար-մատական ձևից՝ հյ. ն մասնիկով։-Հիւբշ. 464։

• ՆՀԲ լծ. այց, հայց, թրք. արզ, արա-յըշ։ Ուղիղ համեմատեց նախ Peterm. 24 26 ւետոյ Windisch. 22, 46, Gosche 29, Böttich. ZDMG 1850, 357 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 518 սրանց հետ նաև բևեռ. burgamani «փրկել, հարկ, հարցնել»։ Հիւնք. հարկանել բայից։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Սչ. հարցընել, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. հարցընէլ, Ասլ. հարցընէլ, Խրբ. Սվեդ. Տփ. հարցընիլ, Հմշ. հարցընուշ, նմ. հարցունիլ, Պլ. հարցունէլ, Տիգ. հmրցը-նէլ, Զթ. հայցընիլ, հարցընիլ, Հճ. հայցը՛նել, Ագլ. հրցա՛նիլ, Գոր. Ղրբ. հրրցնէլ, Ջղ. խար-զընել, Ոզմ. խարցընիլ, Մկ. խmրցնիլ, Սլմ. Վն. խառցուցել։-Նոր բառեր են հարզվնտիլ, հարցվնքտել, հարցքնտել, հարցուբարով, հարցումս, հարցուս։-Առանձին ուշադրու-թեան արժանի է Տփ. հարցնօղ «գրբաց» (հմմտ. հյ. հարցուկ և վրաց. մկիթխավի)։

• ՓՈԽ.-Patrubány ՀԱ 1906, 72 հայերէ-նից է դնում հունգ. harc «կռիւ», որ անշուշտ բնաւ գործ չունի մեզ հետ։

• , ու հլ. (ըստ ՆՀԲ յետնաբար հո-ւովուած է նաև -ոյ, -աց, -է) «թռչուն» ՍԳղ. Եւս. քր. Փարպ. «հաւ, մարի» Մտթ. իգ. 37. Ղկ. ժգ. 34. «աքլոր» Գ. մակ. գ. 12. Մտթ. իզ. 34, 74, 75. ներկայ բարբառների մէջ և գրականում նշանակում է միայն «ընտանի հաւ, մարի». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. ὄρνις «թռչուն. 2. հաւ-3. աքլոր», որ հիմայ յատկացուած է միայն ընտանի հաւին։ Սրանից են հաւաղէտ Ղևտ. ժթ. 26, Ոսկ. ես. հաւադիտութիւն Սիր. լա. 5. հաւալուսն ՍԳր. Վեցօր. 172-3. հաւախօս Մրկ. ժգ. 35. հաւակեր ՍԳր. հաւահարց Սր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. հաւահմայ Երեմ. իէ 9. Կոչ. Ոսկ. տիտ. հաւահար լինել «թռչունի գիշատուիլը մի ուրիշ թռչունից» (նորագիւտ բառ) Ոսկ. տտր. տող 13. հաւօրհնէք (նորա-գիւտ բառ) «եկեղեցուն ընծայաբերուած թռչունները օրհնելու կարգը» Մ. Մաշտ. 89բ. հաւապատիր «մի տեսակ բու» ՈԳո. հաւորո ՍԳր. հաւփալ «մի տեսակ աղաւնի» (գրուած նաև հաւբալ, հովփալ, հոբալ ևն) Ոսկ. եզեկ Փիլ. Սահմ. Առաք. լծ. սահմ. 469 (այս վեր-ջինը ցոյց է տալիս թէ ի՛նչ տարբերութիւն ունի աղաւնուց). տարմահաւ Վեզօր. 174. քաջահաւ Ղևտ. ժա. 17. Դտ. ժդ. 16. երաշ-տահաւ Վանակ. հց. արտաւազդահաւ «կա-րապ» Փիլ. լին. բ. 117 (հմմտ. յն. ϰὸϰνος հոմանիշը, որ նաև յատուկ անուն է. տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 657ա և ՀԱ 1920, 281). ժրահաւ Եպիփ. բարոյ. կիսահաւ Եպիփ. բարոյ. Խոր. աշխ. հաւապան (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Ա. 42. հաւթափեալ «գիշե-րուայ ժամի եօթը» (ըստ արևելեան ժամա-ռոյցի. այսինքն՝ երբ հաւը արդէն խօսած է ըստ Ս. Վ. Նազարէթեան, Պատկեր 1893, էջ 160). հաւամրգի «մի տեսակ բոյս. ebenus laguroides Boiss.» (ըստ Տիրացուեան, Con. tributo § 254) կամ «erica arborea L» (ըստ նոյնի, անդ, § 341). եգիպտահաւ, հաւաբու-ծութիւն, հաւկթաձև ևն (նոր բառեր)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. auei-«թռչուն» բառից. ցեղակիցներն են լտ. avis «թռչուն». avicula «թռչնիկ», սանս. vi-, vé-, vayas-«թռչուն», զնդ. vīš, vay-«թռչուն», թերևս նաև յն. οἰωνός (<*αflωνός ?) «գիշատիչ թռչուն», αἰετός (<*αfi-ετός), իռլ. ai, aoi «կարապ», կիմր. hwyəd (<*auletos?) «բադ» ևն (Walde 74, Boisacq 693. Pokor-ny 1, 21 և 2, 75, Ernout-Meillet 87)։-Հիւբշ. 465։

• ԳՒՌ.-Սչ. հաւ, Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հավ. Տիգ. հmվ, Ագլ. Հճ. հօվ, Զթ. հօվ, հով, Սվեդ. հուվ, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խավ. բոլորն էլ «ընտանի հաւր, poule». իսկ Տփ. հաւք, Ալշ. Մշ. հաֆք, Ոզմ։ խավք, Վն. խավֆք «թռչուն» (ընդհանրա-պէս)։ Նոր բառեր են հաւաբոյն, հաւագող, հաւռար. հաւախոր, հաւալոլոկ, հաւածոր. հաւականչ, հաւարած, հաւրես, հաւթռունք, հաւխօսոց, հաւկոյր, հաւնինջ, հաւձագ, հաւ-քուն, հաւքաշ, հաւօրէնք։

• , ու, ո հլ. «պապ, հօրը հայրը» Ել. ժ. 6, Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 5, Եւս. քր. որից հա-ասկիզբն կամ սկզբնահաւ Փիլ. լին. Սարկ հանգ. նախահաւ Վրդն. պտմ. Ճառընտ.։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. auo-ձևից. ցեղա-կիցներն են լտ. avus «մեծ հայր, պապ, տիկ», գոթ. awō «մեծ մայր», հհիւս. afi «պապ», āi «պապի պապ», հիռլ. aue, haue. միռլ. óa, ua «թոռ», կապադովկ. avuka «մեծ հայր», լտ. avunculus, լիթ. avynas, հպրուս. awis, հսլ. uyi «մօրեղբայր». վերջին նշանակութեամբ են նաև անգսք. eam, հան-գըլ. eme, հֆրիզ. em, հբգ. ōheim, մբգ. oeheim, գերմ. Oheim, Ohm, հոլլ. oom որոնց նախնականն է ընդհ. գերմ. *awo -haimaz «նա՝ որ պապի տանն է բնակում». սրանից հետևում է որ հնխ. auo-բուն նշա-նակում էր «մօր կողմից պապ», կամիս. huhhaš «մեծ հայր»։ (Walde 78, Pokorny 1, 20, Ernout-Meillet 92, Kluge 355)։-Հիւբշ. 465։

• , ի-ա հլ. «ծայր, սկիզբ, սկզբնաւո-րութիւն» Խոր. Պիտ. որից հաւանալ «սկրզբ-նաւորիլ, սկսիլ» Թր. քեր. Սասն. 15. հաւիլ «սկսիլ» Շիր. 72. Պիտ. հաւումն «սկիզբ» Պիտ. հաւակ «սկիզբ, սկզբնապատճառ. ա-ռաջնորդ, հեղինակ» Պիտ. Տիմոթ. կուզ, էջ 144, 267. Կնիք հաւ. 343. դառնահաւ «սկրզ-բից դառն» Յիշատ. դեռահաւակ «նոր ոս-կըսած» Յհ. իմ. ատ. չարահաւ Եփր. համաբ. 252. չարահաւիլ (նորագիւտ բառ. չունին ՆՀԲ և ԱԲ) «վատ վարուիլ մէկի հետ». Ժող. է. 23 (Զի բազում անգամ չարահաւեսցի ընդ քեզ և ի նուագս բազումս չարչարեսցէ զսիրտ քո. յն. ὄτι πλειστάϰις πονηρεύσεταί σe...), նախահաւել Յհ. իմ. նախահաւակ Պիտ. հա-ւեղ «առաջին երկու վանկերը երկար և վեր-ջինը սուղ եռավանկ բառ» Մագ.։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pau-«ծայր» ձե-ւից. հմմտ. յն. παύω «դադարեցնել», παύς-μαι «դադրիլ, հրաժարուիլ», ատտ. παῦλ︎ «դադար, հանգիստ, վերջ», παυσωλή «հան-գիստ», լտ. pausa «դադար, վերջ», pausare «դադար առնել, կանգնիլ», որոնք համար, ւում էին յունարէնից փոխառեալ. այժմ Meil-let Dict. étym. Lt 708-9 բնիկ է գտնում։ Boisacq յոյն բառի ծագումը անհայտ է թող-նում։ «Ծայր» գաղափարը կարելի է առնել թէ՛ «սկիզբ» և թէ «վերջ» իմաստով. այս-պէս՝ ծայր տալ «սկսիլ», ծայրը գալ «վեր-ջացնել». ծայրէ ի ծայր, ֆրանս. d'un bout ︎ l'autre, թրք. ujdan uja «սկզբից մինչև վերջը»։ Հայերէնի մէջ նոյն արմատը առ-նուած է «սկիզբ» իմաստով, յունարէնի մէջ «վերջ» իմաստով։-Աճ.

• ՆՀԲ նոյն է դնում հաւ «պապ» բառի հետ, իսկ հաւակ՝ լծ. աւագ, յն. ա՛ւքսօն, լտ. auctor։ Gosche 46 սանս. su, sī. զնդ. havafih, hāvani «նախապատրաս-տութիւն»։ Հիւնք. հաւ «պապ» բառից։ Ղափանցեան ЗВО 23, 351 զնդ. hav «ծնիլ» բայից։

• (յետնաբար ի հլ.) «համորում. հա-ճութիւն» Ոսկ. Սեբեր. «միաբան, կամակից, հաւանոռ» Եոն. Ոսկ. լհ. ա. 42. որից հա-անիլ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 23. հաւանեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9. յհ. բ. 24 կամ հաւանել Ոսկ. ես. և եբր. հաւանագոյն Եզն. Ոսկ. մ. բ. 11. հաւանընկերք Ոսկ. եբր. 502. Վեցօր. 158. հաւանութիւն Գ. մակ. է. 2. եզն. ան-հաւան ՍԳր. Սեբեր. դիւրահաւան Յհ. գ. 19. Ոսկ. մ. ա. 4 և բ. կոր. դժուարահաւան Ոսկ. մ. բ. 11. յհ. ա. 25. միահաւան Բ. մկ. ժա-8. Բուզ. զուգահաւան Նար. յիշ. ինքնահաւան (նոր բառ)։

• ԳՒՌ.-Շմ. հավանիլ, Երև. հավանէլ, Ալշ. Մշ. Սչ. հավնել, Ննխ. հավնէլ, Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հավնիլ, Զթ. հավ-նըլ, Հմշ. հավնուշ, Ագլ. հվա՛նիլ «հաւանիլ», հօ՛վան «հաւան», Սվեդ. Տիգ. հmվնիլ, Հճ, հէվնել, Ալշ. Գոր. Ղրբ. հավան կէնալ, Սլմ. Վն. խավնել, Մկ. Ոզմ. խավնիլ, Մրղ. խավ-նէլ, Ջղ. խօվանել. -այս բոլորը նշանակում են «գեղեցիկ՝ վայելուչ գտնել, դուրը գալ». արևմտեան գրականը զանազանելով երկու ձևերը՝ գործածում է հաւանիլ «համաձայնիլ» և հաւնիլ «դուրը գալ»։

• = Պհլ. hāvan, զնդ. [arabic word] hāvana, պրս. [arabic word] hāvan կամ ❇ havān, որից փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] hā-vun, թրք. havan. բոլորն էլ «սանդ» նշա-նակութեամբ (Horn § 1089)։-Հիւբշ. 180։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Justi, Zendso. 324 ա։ Lag. Arm. Stud. § 1270 իբռ զրադաշտական պաշտամունքի առար-կայ՝ Հայաստան մտած է համարում։

• «վայրի պիստակենի, pinus» Արիստ. i-204s աշխ. Մագ. թղ. 221. որ և շոճ Ագաթ. շոնի նոնն. էջ 81. Ածաբ. կարկտ. և կիպր. Պղատ. օրին. 118. Պտմ. վր.-շոճի ձևի մէջ շ ծա-գած է նախաւոր ս-ից՝ յաջորդ ճ-ի ազդեցու-թեամբ. հմմտ. աստուճ>աշտուճ, աստի-ճան>աշտիճան, *պատսաճ>պատշտհ. և մինչև անգամ գւռ. սուջուխ>շուջուխ։

• Pictet 1, 233 ռուս. cоcнa ձևի հետ պրս. sōxtan «այրել» բառի մօտ։ Lag. Beitr. bktr, Lex. 21 çuč արմատից, իբրև զնդ. saočya «այրելի»։ Վերջին մեկնութիւնը Հիւբշ. 238 յիշում է ու մերժում։ Patrubány ՀԱ 1908, 246 հնխ. k'euo-«ուռչիլ» արմատից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] saǰ «եբենոսի նման հնդկական կարծր մի փայտ»։ Բայց թուի թէ մի կապ կայ սոճի, փիճի, նոճի եռեակ ծառանուննե-րի -ճի վերջաւորութեան մէջ

• «արջնդեղ, լտ. nigella sativa L, ֆր. gerzeau կամ nielle, տճկ. չէօրէկ օթի» Գաղիան. Գէ. ես. Բժշ. Վստկ. 223. որ և շոնիզ (գրուած սոնի՞ր՝ Վստկ. 219)։

• -Պհյ. *sōnīč ձևից, որ թէև չէ ասան-դուած, բայց հմմտ. պրս. ❇sōnīz կամ [arabic word] suniz «արջնդեղ», սանս. canija «սև պղպեղ», և պրս. ձևից փոխառութեամբ քրդ. šuniz, արաբ. ❇ šūnīz «արջնդեղ». վերջին ձևից է հյ. շոնիզ։-Հիւբշ. 273։

• Նախ ՆՀԲ յիշում է պրս. սիւնիզ։ Lag Arm. Stud. § 1707 աւելացնում է նաև արաբ. ձևը։

• (լետնաբար ո հլ.) «մինակ, պարզ, ւռև» Յոբ. լգ. 21. Ոսկ. անոմ. Բրս. հց. «զուրկ» Ոսկ. յհ. ա. 17. Պիտ. Վրք. հց. «հասարակ անձ, ռամիկ» Պրպմ. Ղևոնդ. Սարգ. «հետևակ, հետիոտն» Արիստ. աշխ. «զուր, պարապ տեղ» Բրս. հց. Սարգ. իգն. որից սոսկաբար Ոսկ. յհ. ա. 14, 19. 36. սոսկագոյն Ագաթ. սոսկութիւն Եւս. պտմ. ռոսկանալ «մերկանալ, թափուր մնալ» Ե-ղիշ. միանձ. Ոսկիփ.։

• Հիւնք. ոսկր բառից։ Bugge KZ 32, 29 սանս. çuska, զնդ. huška, հաւ. çuchu «չոր» ևն բառերի հետ։ Կրենում է նոյնը Brugmann, Grdr2 I 741։

• , ո հլ. «կոկորդ» Սեբեր. 13հ. նորագիւտ երգ. բ. 3 (որ յետոյ փոխուած է կոկորդ), Վեցօր. 89 (ըստ ընտիր օրինակ-ների, որ տպագրում եղած է կոկորդ). Նիւս. կազմ. Վրդն. ծն. որից սոսորդել «խաղխա-ջել, բերանը կամ կոկորդը ողողել» Նեղոս փառաւոր խրխնջացող (ձի)» ԱԲ. գրուած է նաև սոսոր, սոսր Գաղիան.։

• ԳՒՌ.-Նոյն է սորսորիկ Բլ. «որկոր չոր-քոտանեաց» (Ազգ. հանդ. ե. 144), «սրտի հաստ Խւոռովակը» (Էմ. ազգ. ժող. Ա. 333)։

• , ո հլ. (կայ նաև սեռ. սովու Ծն. խա 31, Երեմ. լը. 9) «պարէնի նուազութիւն, հա-ցի պակասութիւն, թանկութիւն, քաղցածու-թիւն» ՍԳր. որից սովիլ «սաստիկ քաղսա-ծանալ» Ծն. խա. 55. Սղ. ծը. 7, 15. Ոսև ա. կոր. սովեցուցանել Եւագր. սովաբեկ Օր. ը. 3. Ոսկ. փիլիպ. սովամահ. Բ. թագ. զ. 29. Առակ. ժ. 3. Ղկ. ժե. 17. Կոչ. Ոսկ. մ. ա. 13 և մտթ. Սեբեր. սովամահիլ. Ա. մկ. ժգ. 49. սովալլուկ Սարգ. սովասատակ «քաղ-ցից սատկած» (նորագիւտ բառ) Վրդն. այ-գեկ. 86. սովահար, սովահարութիւն, սովա-մահութիւն (նոր բառեր) ևն։

• ՆՀԲ լծ. սուաղ և սուղ։ Böttich. ZDMG 1850, 361 վեդ. kšap «սովել»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 73 պհլ. sui։ lusti Zendsp. 310 զնդ. šuda «քաղց», սանս. kšudh ահլ. sōi. sui, բելուճ. šuó ևն։ Հիւնք. նզով բառից։ Patrubány SA 1, 195 յն. ϰοος, ϰόfιλος, ϰοῖλος «սին» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 402

• Տէրվ. Altarm. 64 և Նախալ. 72 հլտ. sovo-S>sus «իւր» դերանուան հետ. հմմտ. լտ. suescere «սովորիլ», con--suetudo «տովորութիւն»։ Հիւնք. եբր. սօֆէր «դպիր» կամ պրս. վէրզիյտէն։ Patrubány SA 1, 195 յն. ϰῦρος,, հիռլ. caur, cur «կտրիճ, քաջ», սանս. çurā

• «զօրեղ, դիւցազն»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 ուսանիլ բայից՝ -ւոր մասնի. Տեղեկ. ինստ. 2, 102 վրաց. սծավլա։

• , ո հլ. «ծակ, խոռոչ, ծերպ, թռչունի բոյն՝ ծակի մէջ շինուած, գազանի որջը, սո-ղունի ծակ» Ես. բ. 19. Երեմ. խը. 28. Բուզ. որից սորամուտ Ագաթ. Կորիւն. Փրպ. սոր-սոր «ծերպ, խոռոչ» Կլիմաք. Յայսմ. սորել «ծակը մտնել» Երեմ. դ. 29. «ծորիլ. վազել, իբր նեղ ծակից հոսիլ» Եղիշ. Վրք. հց. «աչ-քը տկարանալ, ծիւրիլ» ՍԳր. սորեցուցանել «աչքերը տկարացնել» Ղևտ. իզ. 16. «հո-սեցնել, վաղեցնել» Վրդն. սղ. և ել. Երզն. մտթ. սորսորել «վխտալ, ցրուիլ, դուրս վա-զել» Բ. մկ. թ. 9. Բուզ. 163. սահանասոր Անան. եկեղ.։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'ovros ձևից. սրա ցեղակիցներն են յն. ϰύαρ «խոռոչ, ա-կանջի ծակը», ϰώος «որջ, քարայր», ϰōοὶ «ծակ», ϰοϊλος (<*ϰόfιλος) «մէջը փոս», ϰοίλωμα «գոգաւոր տեղ», τύαϑος «գաւաթ», լտ. cava «փոս», cavo «փորել», cavus «խոր, պարապ, ծակ», čaverna «խոռոչ, ծառի ճեղք, որջ», ալբան. vete (<*k'ovilo) «խորունկ», լեթթ. šāba «ծառի խոռոչ», միռլ. cūa «մէջը փոս», cuass «խոռոչ». բրըտ. kēδ «քարայր», սանս. çv-áyatē «ուս-չիլ», զնդ. sūra-«ծակ». պրս. [arabic word] sūrāx «ծաև», քրդ. sūrāx, աֆղան. sīrai, sulāϑ «ծակ» ևն։ Այս բոլորի պարզ արմատն է հնխ. k'eu-«ուռչիլ, կամարաձև լինել», որից յետոյ դրական առումով «բարձրութիւն ձևա-ցնել» և բացասական առումով «փոս ձևա-ցնել, փոս, խոռոչ» (Pokorny 1, 365-6, Walde 146, Boisacq 530, 481, Horn § 754, Ernout-Meillet 162)։ Հյ. բառի հետ ւտկապէս համաձայն են գալիս յն. ϰυαρ և լտ. caverna՝ կազմուած -ro մասնիկով։ Չայնական յարաբերութիւնը ա՛յնպէս է, ինչպէս հնխ. novros>նոր։

• ՆՀԲ լծ. ծոր, թոր, ձոր, խոր, սող են lusti, Zendsp. 308 զնդ. sru «եռթաւ». սանս. sru, sravati։ Տէրվ. Altarm. 99 սանս. sar «սրանալ», լտ. salio «ցատ-կել», յն. ὄρμη «շտապ», հյ. սողալ, սուրաւ ևն։ Canini, Et. étymol. էջ 10։ սոր և փորել=իտալ. foro, պելասգ. vóró «ծակ», իսկ էջ 191 սորել և ջուր =սանս. sara, çara «ջուր»։-Հիւնք. սոր հանում է սար բառից, իսկ սորիլ ևն ծորիլ բառից։ Ուղիղ մեկնութեւնը տուաւ Meillet MSL 10, 278, որ յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 49։ Scheftelowitz ZDMG 59, 707 փոխառեալ է դնում զնդ. sūra-«ծակ» բառից. (ընդունելի չէ, որովհետև զնդ. sūra-պիտի տար հյ. *սուր)։ Karst, Յուշարձան 407 սորել և ծորել=սումեր. sur «անձրևել», 42Ո թթր. sub, suv, su «ջուր»։

• ԳՒՌ.-Վն. սոր «ցորենի անընդհատ հո-սիլը ջաղացքի կրիճակից», Ղզ. սօր տալ «փեթակի ծակից մեղուների անընըհառ դուրս գալը». ունինք նաև Խրբ. սռալ «ինք-նիրան հոսելով ցած թափուիլ» (օր. սարի վրայից հողերն ու քարերը). հմմտ. սորալ՝ նոյն նշանակութեամբ Քուչ. 52. «Այդ ո՞վ է երդիքս եկել, որ օտար հողն կու սորայ»։

• , որ և սորէկ, սովրէք, զորեկ «ըն-տիր, ազնիւ, պատուական (տեսակ որթի ևամ խաղողի)» Ես. ե. 2. Ոսկ. ես. 47, Կիւրղ. թգ. Շնորհ. Եդես. Թէոդ. խչ. Օրբել. հրտ. Էմինի, էջ 185-186։

• = Եբր. [hebrew word] կամ [hebrew word] soreq «մի տեսակ ընտիր խաղող» բառն է, որ յն. σთρήϰ տառառարձութեան վրայից անցած է մեղ. նոյնպէս նաև վրաց. სორეკა սորեքա։ Եբր. բառը՝ որ գործածուած է բնազրի նոյն տե-ղում, բնիկ սեմական է և նշանակում է բուն «կարմիր». հմմտ. ասուր. [other alphabet] = šar-ku «կարմիր արիւն», արաբ. ❇ šarq «կարմրիլ. 2. արևը ծագիլ. 3. արևելք, արև-ելեան կողմ» (Gesenius17, 794, Delitzsch. Assyr. Handwört. 692, Strassmaier, Alp-hab. Verzeich. 1000)։

• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։ Թաղիա-ռեան Առաօն. մանկ. 71 համարում է ռնիկ հայ և ստուգաբանում է «սորե-լով գայ, կամ ի ձորոյ, և կամ զի՝ գի-նի նորա ի սորս պահև»։

• «ժանտ, վատ տեսակի (թուզ)» մէկ անգամ ունի Երեմ. իթ. 17. «Արարից սդոսա իբրև զթուզ ժանտ սուարիմ, որ ոչ ուտիցի ի ժանտութենէ իւրմէ»։ Սխալ է մեև-նում Մխ. երեմ. «Սուարիմ, անառանահաս որ է յետին գերութիւն»։

• «մահմետական թագաւոր» Պտմ. վրաց. Վրդն. պտմ. Կոստ. երզն. 130, որ և սուլթան Կոստ. երզն. 140. որից սուլ-տանանալ «թագաւոր նստիլ, իշխել» Պտմ. վր. Վրդ. պտմ. բառախաղով շինուած է շուն-թան Յիշատ. Ժէ դար. (Դիւան ժ, էջ 74, 75)։ Սպանին զշունթան Իբրահիմն և եդին գսուլ-թան Մահմատն։

• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'ontə, k'ontə, k'omtə նախաձևից, որից ունինք յատկապէս յն. -ϰοντα (ինչ. τρια-ϰοντα, τετταρά-ϰηντα ևն). միւսներն ունին լտ. -ginta, սանս. -çat, զնդ. -sat, հիռլ. -cha, -ga, -ca ևն։-Հիւբշ. 491։

• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'ontə, k'ontə, k'omtə նախաձևից, որից ունինք յատկապէս յն. -ϰοντα (ինչ. τρια-ϰοντα, τετταρά-ϰηντα ևն). միւսներն ունին լտ. -ginta, սանս. -çat, զնդ. -sat, հիռլ. -cha, -ga, -ca ևն։-Հիւբշ. 491։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մկ. Մշ. Ջղ. սուսր, Երև. Սեբ. սուրս. Խրբ. սօրս, Ակն. սիրս, Բն. սուրսօղ (<սուսր հող) «կարմիր հող կամ կաւիճ», որի հետ նոյն է Վն. սոսրաթ «մի տեսակ կարմիր քար, որ հինայի նման ձեռներին են քսում».-Սեբ. սուրս նշանակում է նաև ծածկալեզւով «Փոքր-Ասիոյ Ղզլբաշ»։

• , ի-ա հլ. «բանտապետ. ռահ-ճապետ» Ճառընտ. «զինակիր» Սեբ. հրտ. Պտկ. 114. «պալատական մի պաշտօնեայ» Ամբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 18=Շահն. 32 Յայսմ. նոյ. 23. գրուած է նաև սպատիար «զինակիր» Մխ. դտ. 263 (միայն մի ձեռ.)։

• = Յն. σπαϑάριος, որից լտ. spatharius «թրաւոր», վրաց. სმათარი սպաթարի, «զի-նեալ, զինւոր». ծագում է յն. σπαϑή «թուր» բառից։ Սեբ. 114 ունի նաև սպաթար և կանտիտատ, որ ծագում է յն. σπαϑαρόϰανδιδά, τος բառից և որի դէմ ԺԱ դարու մի առձա-նագրութեան մէջ ունինք երկու անգամ սպա-թար կանկիտատ (Վիմ. տար. էջ 27)։-Հիւբշ. 380։

• Մխ. Հերացի ծաղրելով դնում է հին մի բժշկի ստուգաբանութիւնը. «Բժիշկ ոմն բնախօսէր, ստուգաբանելով զա-նուն բանջարին կոչելոյ սպանախ, եթէ է (ոք) հիւանդ, զի սպանանել արժան է նախ և ապա զնա տալ կերակուր»։ Եւ րոպացիք էլ երկար ժամանակ հանում էին բառս լտ. spina «փուշ» ձևից։ Ու-ղիղ մեկնեց ՆՀԲ, որից Lag. Arm. St § 2036։

• «գերեզմանատների մէջ բուսնող դառն ու գարշահոտ մի բոյս, վայրի փեգե-նաւ, լտ. peganum harmala L (Տիրացուե-ան. Contributo § 325) կամ rurta eraveolens L» (ՀԲուս. § 2815, Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը 72) Բժշ. Գաղիան. Հին բռ. (թրք. iizerlk. Ղրբ. զm՛ռնիկ, Երև. ուզա՛րլիկ)։

• = Պրս. ❇ sipand, որ և [arabic word] is-pand, aspand, պհլ. spand, աֆղան. snāndə և փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] isfand «վայ-րի փեգենայ, սպանդ». բոլորն էլ ծագում ևն զնդ. spənta «սուրբ» բառից, որին ցեղակից են հսլ. svçtu և լիթ. šventas «սուրբ» (բա-յաձև լեթթ. svinēt «տօնել», բոլորի հնխ. արմատը k'uen-«տօնել, սրբագործել». Po-korny 1, 471)։ Բոյսը այս անունը ստացել է իրեն վերագրուած դիցաբանական նշա-նակութիւնից, ըստ Lag. Ges. Abhd. 173 և Horn, Grdr. § 80։ Մինչև այսօր էլ Պար-սիկները իրենց հայրենակից հին զրադաշ-տականների նման՝ իրենց մեռելները սրա-նով են պատում և խնկի տեղ սպանդ են ծխում։-Հիւբշ. 277։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զօրապետ» Յհ. կթ. Յիշատ. որից սպասալարութիւն Յիշատ. աս-ւում է նաև ասպասալար, վրիպակով՝ սա-պասալար Ուռհ. (ստէպ). հայկական բար-դութեամբ կազմուած՝ սպայասալար Լմբ. առ լև։

• =Սասան. պհլ. [other alphabet] spāh «զօրք, բա-նակ»+ [syriac word] sālār «սալար, զօրագլուխ», պազ. spahsālār, պրս. [arabic word] sipāhsa-lār «զօրագլուխ» (որ և sipahsālār), իրանե-ան հին ձևից էլ վրաց. სბარხალარი սպարսա-լարի «զօրապետ»։-Հիւբշ. 239։

• , ի-ա հլ. «զօրագլուխ, զօրա-պետ» ՍԳր. Ագաթ. Եղիշ. որից սպարապե-տութիւն Ագաթ. սպարապետական Յհ. կթ. նոյն է նաև ասպարապետ Մծբ. Փարպ. որից ասպարապետութիւն Բուզ. իսկ հայկական բարդութեամբ է սպայապետ Կորիւն։

• = Հպրս. *spāδapati-, պհլ. [other alphabet] ︎ spāhpat, պրս. [arabic word] sipahbaδ, ︎ sipāhbaδ «սպարապետ», կազմուած spāh «բանակ»+pat «պետ» բառերից։ Արշակու-նեան շրջանին բառս տուել է հյ. սպարա-պետ, իսկ աւելի նոր սասանեան շրջանին՝ երկրորդ անգամ փոխ առնուելով՝ եղել է ասպահապետ։-Հիւբշ. 240։

• ՀՀԲ ասպար բառից։ Ինճիճ. Հնախ. Բ. 275 պրս. սիփահի բառից։ ՆՀԲ իբր սպայապետ և պրս. սիբէհպէտ։ Dulau-rier JAs. 18, 291 և Էմին, Ист. Bap-данa 90, Ист. Aсохика 254 ասպ «ձի» բառից։ Lag. Ges. Abhnd. 186 հպրս. *asabārapati և պրս. suwārbaδ «պետ հեծեալազօրաց»։ Վերի ձևով ուղիղ են մեկնում Müller SWAW 88 (թ. 1877) էջ 15, Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 133 և Պատկ. Maтep. II. 18։ Հիւնք. ասպար բառից։

• (-նւոյ,-նեաց) «վէրքի օծանե-լիր, մահլամ» Իմ. ժզ. 12. Ես. ա. 6. որից ոտեղանել Մարաթ. Վրդ. առկ. 32. սպեղա-նող Յայսմ. սեպ. 4. գրուած սպաղանի Վրդ. առկ. 32։ Սրանից էսպեղանապատ «սպեղա-նի քսող» (նորագիւտ բառ). Սպեղանապատ թաթդ կիսամահին. Վրդ. անեց. 22։

• , ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածել է Արծր. Գ. 2. «Զփքինս կապար-ճեզն սրպգով ծածկեալ՝ զսատակչական զօ-րութիւն թռուցանէր ընդդէմ սրբոցն»։ ՆՀԲ մեկնում է. «Եթէ զկայցէ սխալ գրչաց, լինի որպէս պրս. սէպքէ. կերակուր իւղով և չոր թանով կազմեալ, ախորժ ուտելի, խայծ, կեր... Այլ լաւ ևս երևի ընթեռնուլ՝ սպնգով, որ լինի այլ փոխաբերութիւն...»։ Իսկ սպունգ բառի տակ էլ՝ յիշելով Ոսկ. ապաշխ. էջ 49 «ընդ սպունկաւն ծածկեալ ունէր զերկաթն (Նաթան ի յանդիմանելն զԴաւիթ ոճով)». աւելացնում է «ի սոյն նմանութիւն թուի բերիլ և բանն Արծր.»։ ՋԲ դնում է «կերա-կուր կազմեալ իւղով և չորթանով», իբռ պրս. բառ. ԱԲ «կերակուր մը, կեր» կամ փխ. ընդ սպնգով կամ սպնգով ծածկէմ զեր-կաթ, զնետ «վարպետութեամբ խրատել կամ յորդորել»։ Հրտր. Պատկ. էջ 129 բառիս տեղ ունի սպնգով։ Վարդանեան ՀԱ 1920, 337 ընդունելով սպուգ իբրև «սպունգ», կցում է ասոր. [syriac word] spūgā ձևին, որ նոյնպէս զուրկ է ն ձայնից։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «անառակ, խեռ, ոմռոստ» Ա. թես. ե. 14. Ոսկ. ա. թես. և ես. և մտթ. որից ստահակս «ստահակութեամբ» Բ. թես. գ. 6. ստահակել «ըմբոստանալ» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 20. ստահակեցուզիչ Ոսկ. մ. ա. 17. ստահակութիւն Բ. թես. գ. 11, բ. մկ. թ. 3 ևն։-Տարօրինակ ձև և գործածութիւն ունի ստահականութիւն «օդի անբարեխառնա-թիւն» Տաթև. ամ. 66 ա. (Արտաքին օդոց բարեսնունդն՝ առողջութիւն առնէ և ստահա-կանութիւնն հիւանդութիւն)։

• = Թերևս փոխառեալ իրան. *stāhak ձևից. սրա հետ հմմտ. պհլ. vistāxy<հպրս. *yis-tāhuva, զնդ. *vistāka>հյ. վստահ, կազ-մուած stak «դէմ կանգնել» արմատիզ՝ νι-նախդիրով։ Առանց նախդիրի ունինք պհլ. staxmak, զնդ. staxra «ամուր, հաստատ», և յատկապէս ստահակ բառի համաձայն՝ պրս. ustāx «յանդուգն» (Horn, Grdr. § 920), որ դժբախտաբար չէ վկայուած։

• Աւետիքեան, Մեկն. թղ. պօղ. Բ. էջ 897 «հակումն արտաքոյ կարգի». որով հասկանում է ըստ+հակիլ։ ՆՀԲ իբր ի նեստութիւն հակ կամ ըստհակեալ. լծ. և լն. սդասիօ՛տիս, լտ. seditiosus։ Lag. Urgesch. 146 սանս. *sthā̄saka ձևից, 151 վստահ բառի հետ։ Müller, Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 139 զնդ. staxra-։ Հիւբշ. 249 կասկածով կզում է հյ. վստան բառին և սրա իրանեան ձևերի հետ։ Մառ. ЗВО 11, 165 պհլ. vistaxv «վստահ» բառից՝ -ակ մասնիկով և նա-խավանկի անկումով։ Թիրեաքեան, Ա-սիահայ բռ. 374 Աժդահակ անունից։ Պատահաևան նմանութիւն ունի պրակ-ոիտ sthaga «խաբեբայ, ստախօս» BВ 10. 134։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բաւր ա-ռանց վկայութեան) «ըմբոստ, խիստ, բուռն, անսաստ». Ղկ. ժթ. 21, 22, Ագաթ. որիռ ստամբակութիւն Փարպ. ստամբակել Փիլ. իմաստ. Եղիշ. բ. էջ 28, Գ. էջ 54-55, ստամբակերէն Փիլ. ժ. բան. 259. կեղծ ձևեր են խստամբակ Վրք. հց. խստամբակութիւն Մագ. որոնք ձևացած են խիստ բառի զու-գորդութեամու

• = Պհլ. [other alphabet] ︎ stambak «անգութ, բռնակալ, անարդար, նեղիչ, կատաղի» (Ար-տավիրաֆի մէջ գործածուած. տե՛ս Haug և West., Բառացանկ, էջ 158), [other alphabet] +tambakih «ստամբակութիւն» (Nyberg, Hilfsbuch des nehlevi I. էջ 56 ա), պրս. [arabic word] sitanba «գոռ, հուժկու, խռովարար, կռուասէր», հպրս. *stambaka-(Horn § 718), որոնց արմատն է զնդ. stəmba, stənba «կռիւ» (Bartholomae 1606), սանս. stam-bha «հպարտութիւն, գոռոզութիւն»։ Նոյն արմատից է նաև հյ. ապստամբ, հին ձևը ապաստամբ (տե՛ս այս բառը)։-Հիւբշ. 240։

• ՆՀԲ. խստամբակ բառի հետ։ Lag. Urgesch. 147 հանում է սանս. *stam-bhaka ձևից։ Spiegel, Huzw. Gram. l88-189 տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը կցելով պհլ. stāmb, stāmbak բառերի հետ։ Lag. Sуmmicta 505 պրս. sitan-ba։ Տէրվ. Altarm. 41 և Նախալ. 113 հյ. ապստամբ, յն. στεμβω, սանս. stam-bh, ինչպէս և նոյն պրս. պհլ. բառերի հետ հնե. stabh. stambh «կանգնիլ, խեռել» արմատից։ Պատկ. Maтep. I. 15 պհլ. և պրս. ձևերի հետ։ Հիւնք. համ-բակ բառից։ Հիւբշ. 240 դնում է միայն պրս. sitanba և ծանօթ չէ պհլ. stambak բառին. այսպէս նաև Horn, Grdr. § 718։ Վերի ձևով մեկնեցին Meillet և Աճառ. Քննութ. Եզնկայ նորագիւտ ձեռ. էջ 72։

• , ն հլ. (-խին,-խամբ) «զմուռսի ծառի խունկը, իւղը կամ խէժը» ՍԳր. որ և ստաշխ, կամ նախաձայն ս-ի անկումով՝ տաշխն Սիր. իդ. 21, Նար. կուս. 410, տաշխ Նար. երգ. 273. Սասն. 55. Գնձ. Շար. Պտրգ։ 636. Վստկ. 197. հմմտ. նաև ստատկէ և ստաքտիկէ։

• = Պհլ. *staxša ձևից, որ չէ աւանդուած. այս բառը յետոյ անցնելով յունարէնի, տու-աւ *σταςη, որ ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ նմանեցուելով στσϰτός, σταxτή «կաթ կթող, կաթիլ կաթիլ դուրս ծորող» բառերին, դարձաւ եղաւ օταϰτή «ստաշխ»։ (Իրանա-կան ծագման համար հմմտ. Սուտ-Կալիսթ. էջ 126. «Մառքն արտօսր ունէին իբրև զպար-սիկ ստաքտիկէ»)։-Յն. σταϰτή ձևից փո-խառեալ են յետնաբար լտ. stacte, իտալ. statte և հյ. ստատկէ, ստաքտիկէ ձևերը։-Հիւբշ. 241։

• ՆՀԲ վրաց. ստախսի, յն. սդաքդի՛։ Lag. Arm. Stud. § 2058 ազգակից է դնում յն. σταxτή բառին։ Հիւբշ. 241 չի ընդունում ո՛չ նախկին ազգակցու-թիւն, որ մերժելի է այս կարգի բառերի համար, և ոչ էլ յունականիզ փոխառու-թիւն, որ անկարելի է ձայնական խո-շոր տարբերութեանց պատճառաւ, և տալիս է վերի մեկնութիւնը։ Հիւնո. յունարէնից է դնում։

• «ստաշխ» Պտմ. աղէքս. 126 (մէկ անգամ). սրանք գիտական ձևեր էին և ժողովրդի մէջ անգործածական. ժողովուր-դը գիտէր միայն ստաշխ. հմմտ. Ոսկ. ես. 243. «Ջոսկոյ և զարծաթոյ և զստակտէից, որ է ստաշխն»։

• -Յն, σταϰτιϰή նոյն նշ. (Raabe, *lστορία *Aλες. 71), որ հազուագիւտ ձև է, փխ. στaxτή բառի. ընդարձակ տե՛ս ստաշխն։-Հիւբշ. 381։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ster-արմատից, աճած ջ կամ դ աճականով. ցեղակիցներն ևն սանս. starf-«չբեր կով», յն. στεῖρα, ττέριφος, «ամուլ (կով)», լտ. sterilis «ամուլ», գոթ. stairō «չբեր», հբգ. stēro «խոյ», գերմ. գւռ. Stārke «մատաղ կով, որ դեռ ծնունդ չունի», անգսք. styrc «հորթ», իսլ. stirtla (*sterd, հմմտ. հյ. ստերդ) «չբեր կով», բուլգ. sterica «ամուլ», ալբան. štlere «ե-բինջ, գառ», թերևս նաև պրս. ❇ sa-tarvan կամ [arabic word] astarvan և քրդ. ast'o-vər «ամուլ» (Horn § 716, որ յիշում է թէ ժողովրդական ստուգաբանութեամբ այս բա-ռը պարսիկները հանում են պհլ. պրս. [arabic word] astar «ջորի» բառից)։ Հնխ. ster-«ամուլ» հանւում է ster-«խստանալ, ամրանալ, պնդիլ» արմատից, որի բազմաթիւ ժառանգ-ներից յիշենք՝ յն. στερεός «հաստատուն, ամուր, կարծր», իռլ. seirt «ուժ», գալլ. sertn «հաստատուն. պինդ», գերմ. starr «անշարժ. հաստատուն», լիթ. stóras «հաստ», հսլ. starù, ռուս. cтарыи «հին, ծեր» ևն. իսկ այս ster-արմատն էլ հնխ. stā-«կանգնիլ» արմատից (Boisacq 906, 910, Walde 737, Pokorny 2, 627-635 և 640, Ernout-Meillet 231. հայերէնի նախաձևը դնում է *ste-ryā)։-Հիւբշ. 492։

• , ո հլ. «անասունի՝ մանաւանդ ուստև ռուրռ» Մտթ. գ. 4. Մրկ. ա. 6. Լմբ. յայտ. որից ստևեղէն Ոսկ. մ. ա. 10 և Փի-լիպ. ժբ. խոզանստև Ագաթ. ստևագիսակ Նար. կուս. 411։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. steu-արմատից որի ստորին ձայնդարձն է stu-. ժառանգներն ևն սանս. stu-pá-«մազերի փունջ», stu-ka «մազերի փունջ, բրդի քուլայ, մազի հիւսք, խսիր», երկուսն էլ աճած -pa-, -kā-մաս-նիկներով, իսկ պարզ stu-ձևը պահում է prthu-stu-«մազերի լայն փնջերով», լն. οτύπη կամ στύππη «հիւսելի բոյսերի թելե-րը, խծուծ», στυππεῖον «խծուծի մի կապ», որից փոխառութեամբ լտ. stupa, stuppa> ֆրանս. étoupe, ինչպէս և թրք. ustupù «խծուծ» (Boisacq 922, Walde 747)։ Այս բոլորը Pokorny 2. 620 միացնելով մի խումբ այլանիշ բառերի հետ՝ հանում է հնխ. teu-«խտանալ, կծկուիլ» արմատից։-Աճ.

• Lag. Urgesch. 148 սանս. stambha, յն. τάτος «դամբան», σταφυλή ῥ«խա-ղող» բառերի հետ։ Հիւնք. յն. στῦππη «խծուծ» բառից։ Patrubány IF 14, 50 յն. στέφω «տարածել, շրջապատել», լիթ. stebulé «անուի պորտ» բառերի հետ։ Petersson KZ 47, 269 ստոյգ բա-ռի հետ հնխ. steu-«ուղիղ կանգնիլ» արմատից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] sabad «մի քիչ մազ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 918)։

• ՓՈԽ.-Վրաց. სტევი ստեվի «ուղտի ստև». բառիս գործածութեան միակ տեղն է Մարկ. ա. 6 სტევითა აკმელისაαთა ստեվիթա աքմե-լիսայթա= «հյ. զստև ուղտու», որ ըստ Մառ, жрист. Bocт. 2 (1913), էջ 26 պահուած է միայն 897-1001 թուին գրուած Սվանական մի Աւետարանի մէջ և յետոյ փոխուելով՝ այժմ ընդհանրապէս դարձել է თმისაგან აკმელისა թմիսագան աքմելիսա։ Հնագոյն հազուագիւտ այս ձևի յայտնաբերումը նը-շան է որ բառը փոխառեալ էր հայերէնից Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամանակ։

• = Յն. στύρας «շերի թուփը և խունկը», στυράϰινος «ստիւրակեայ». յոյնից են փո-խառեալ նաև լտ. storax, styrax, ռուս. сти-paкcъ, թրք. ❇ [arabic word] isterek (Gustav Meyer, Turkische studien SWAW 1893, 128), վրաց. სტურაკი ստուրակի, სვურაკოხი ստու-րակոսի։ Ըստ Boisacq 922 յոյն բառն էլ սե-մական ծագում ունի. հմմտ. եբր. [hebrew word] sari, Sori, ասոր. [syriac word] ︎ sarvā «կուենի, ռե-տինի ծառ» (Gesenius 695), որ սակայն ձև-ւափոխուած է յն. στύρας «նիզակ, տէգ» բառի համեմատ։-Հիւբշ. 381։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Justi, Zen-dsp. 298 զնդ. staman «բերան, դունչ» ռառի տաև. որ մերժում է Horn, Grdr. էջ 267։ Müller SWAW 136 (1897), 36 վերի ձևով։

• , ի-ա հլ. (բայց կայ նաև ստու-գիւ մակբայը, որ ենթադրում է ի հլ.) «իրաւ, ճշմարիտ» ՍԳր. Մծբ. Եւս. պտմ. և քր. Սեբեր. Եփր. թուոց և թգ. «արդար մարղ» Մծռ. 392. որից ստուգել ՍԳր. ստուգիւ Եւս քր. ստուգագոյն Գծ. իդ. 22. ստուգապէս Սե-բեր. ստուգութիւն ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 3, ստուգաբանութիւն Փարպ. Երզն. քեր. ստու-գաբանական (նոր բառ) ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. steuwā-ձևից, որ ծագում է setu-և որ աճելով եղել է նախ setewo-և տաստկութեան համար միջին բաղաձայնի կրկնութեամբ seteuwā-. այս-տեղից նախավանկի ստորին ձայնդարձով steuwa->ստոլգ։ Պարզ ձևը ցոյց են տալիս յն. ἐτά «ստոյգ» (Հեսիւքիոս), աճած՝ ἐτυ-μος «ստոյգ», έτεfός «ճիշտ», հմմտ. նաև սանս. satyá-, զնդ. haiϑya-, հպրս. hasiya, գոթ. sunjis, անգսք. sōֆ, հին հիւս. sannr, բո-լորն էլ «ստոյգ, ճիշտ», հաւանաբար նոյն ծագումն ունին նաև հսլ. jistu, istú, iistovìi «իրական, ստոյգ»։ Այս բոլորը ծագում են պարզական es-«լինել» արմատից, որից -to-մասնիկով դերբ. setó-«եղած» (Pokor-ny 1, 160-161, Boisacq 291)։-Ըստ այսմ հյ. է (

• ՆՀԲ «որպէս թէ յար և նման ոստ ոգելոյն. լծ. և յստակ և շիտակ կամ ոստ եբր. արաբ. սատըգ, որ է արդար»։ Böttirh Arira 65 54 ստուար բառի հետ սանս. sthavira ձևին է կցում։ Տէրվ. Altarm. 36 և Նախալ. 113 հա-մեմատում է լտ. di-stinguere «բաժա-նել, որոշել» ձևի հետ. հայը ծագում է *ստաւգել <*ստանգել ձևից. բոլորն էլ հնխ. stag, stig «խայթել, սրել» ար-մատի տակ։ Մորթման ZDMG 26, 531 çtā արմատից է դնում հյ. ստոյգ=բևեռ. istuiguni։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1902 ըստ+ոյգ (հմմտ. առ-ոյգ)։ Քիւփէլե-ան, Բազմ. 1910, 153 արաբ. [arabic word] sidq «ճշմարտութիւն»։ Karst, Յուշար-ձան 409 սումեր. zid, zida «ուղիղ, ճշմարիտ»։ Petersson KZ 47, 269 յն. στύω «բարձրանալ, կանգնիլ», լիթ. stugti «վեր բարձրանալ», լտ. re-stau-

• Մառ. Гpaм. др. арм. яз. 33ը նա-խաձայնի անկումով (հմմտ. սաղ-մոս) պրս. [arabic word] past «ցած» բառից փոխառեալ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 155 լտ. posterus «յետագայ» բառի հետ, ինչպէս ըստ=լտ. post։ Յիշում են կասկածով Walde 604 և Pokorny 2, 7Չ. Բռւոռոփին մերժում է Meillet (նա-մակ 18 դեկտ. 1931 թիւ)։ Patrubány IF 14, 59 յն. στόρνυμι և լտ. sterno «տարածել» բառերի հետ։

• Justi, Dict. Kurde 127 կցում է քրդ [arabic word] čopān «չուան» բառին, բայց այս բառը պէտք է համեմատել մեր ճո-պան ձևի հետ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335

• ԳՒՌ.-Ղրբ. չուան, Մրղ. չոււան, Խրբ. ննխ. Շմ. Պլ. Սեբ. Սչ. չուվան, Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. չըվան, Տիգ. չվmն, Ասլ. չիւվտ, Դվ. Ռ. չի-վան, Զթ. չուվօն, չուվոն, Հմշ. չիվօն, Սվեդ. չվուն, Հճ. չօվօն։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ասուի» Վրք. հց. ա. 491. Վստկ. 104. «կրօնատրի կապայ» Մ. մաշտ. 343. որից չուխազգեստ Թղթ. դաշ. 23։

• = Պրս. [arabic word] čuxā «չուխայ», որ Արե-ւելքից մինչև Բալքանները ընդհանուր տա-րածուած մի բառ է. այսպէս՝ քրդ. čux, cōxā, cuka, թրք. [arabic word] čuqa, ռմկ. čuha, արաբ, [arabic word] ǰūxa, լազ. č̌oxe, նյն. τόχα (So-phocles 1081), τσυχενιος, սերբ. čöa, cöha, բուլգար. čohá, սլովաք. čuha, նսլ. čóhā, հունգ. csuha, csoha, լեհ. czucha, czuha, czuhai. czuja, czujka, szuja, ուկը. čuha, cuhána, ռուս. чyra (Berneker 159) ևն։-Հիւբշ. 273։

• ԳՒՌ.-Նոր փոխառութեամբ գոյութիւն աւ-նի ամէն տեղ. ինչ. Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Մկ. Երև. Կր. Հմշ. Պլ. Մշ. Մրղ. Ռ. Սեբ. Տփ. չու-խա, Տիգ. չուխm, Սվեդ. չուխօ, Զթ. չուխո, Ակն. չիւխա, Ղրբ. չօ՛խա ևն

• «աննման, հրաշալի, սքանչելի» Եսթ. ժզ. 13. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 3, 4. Կիւրղ. թգ. որից չքնաղագեղ Ագաթ. չքնա-ղագիւտ Ագաթ. չքնաղադէմ Մագ. հիաչքնաղ Բենիկ.-գրուած կայ նաև ըստ ԱԲ չքնագեղ փխ. չքնաղագեղ։

• ՀՀԲ «չիք ի նա աղտ»։ ՆՀԲ «չիք այլ որպէս զնա» (ուրեմն իմանում է չիք-նա-այղ՝)։ Տէրվ. Altarm. 3, Նախալ. 119 չիք «չկայ» ձևից (բայց առանց ռա-ցատրութեան է թողնում -նաղ վերջա-ւորութիւնը)։-Հիւնք. էջ 349 աչք և ա-ղաւնի բառերից։

• , ն հլ. (սեռ. տան՝ «ապարանք, արքունիք, թագաւորա-կան կամ իշխանական բնակարան» Եւս. քր. Բուզ. Փարպ. Խոր. յետնաբար ասւում է պա-ղատ կամ պալատ, ի հլ. «արքունիօ» Աս-կիփ. Ճառընտ. Վրք. հց. Պտմ. վր. «արքունի գանձը» Վրդն. պտմ. էջ 141. «թագավորա-կան վրան» Կիր. 94. Վրդն. 141. նոր գրա-կանում գործածւում է միայն պալատ «ար-քունիք», որից պալատական, պալատանը-ման։-ԱԲ ունի և պալատատուն բառը, որ ըստ Նորայր, Բառաք. 58՝ կազմուած պիտի լինի Վրք. հց. բ. 254 ի պալատատանն ձե-մից. բայց այս ձևը գրչագրական սխալ է՝ փոխանակ ի պալատանն։

• = Յն. παλάτιον, παλάτιν հոմանիշից, որ փոխառեալ է լտ. palatium բառից. սա նա-խապէս Հռովմի Պալատինեան լեռան անունն էր. թերևս ծագում է լտ. pālus «ցից» բառիս և նշանակում է բուն «ցցապատ տեղ» (Wal-de 554). յետոյ ստացաւ «արքունիք» նշա-նաևութիւնը. անցած է նաև շատ ուրիշ լե-զուների ինչ. իտալ. palazzo, ֆրանս. palais, անգլ. palace, հբգ. phalanza, pfalanza, մ. բ. գ. palas, նբգ. Palast, Pfalz (Kluge 365), հսլ. polata, ռուս. палата, հունգ. palota, վրաց. ბალატი պալատի, արաբ. [arabic word] balāt, ասոր. [other alphabet] palātī̄n ևն։ Հայերէնի «վը-րան» նշանակութեան համար հմմտ. ռուս. nалаткa «վրան»։-Հիւբշ. էջ 370։

• ՀՀԲ «բառ այլազգ.»։ Ուղիղ մեկնեց նախ S։ Martin. Mémoires 2, 279, յե-տոյ ՆՀԲ, Peterm. 21 ևն։

• «գարդ». արմատ առանձին ան-ռործածական. գտնւում է հետևեալ բառերի մէջ. պալարակապ «զարդարուն (ձի)» Ես. կզ. 20. Ագաթ. պալարափայլ «զարդարուն» ԱԲ։

• ՆՀԲ մեկնելով «պալարաձև», ուզում է կապել նախորդի հետ։ Այսպէս նաև Petersson KZ 47, 262։

• «քահանայապետական եմիփո-րոն» (նկարագրութիւնը տե՛ս Հացունի, Պտմ. տաբազի 408) Լմբ. Յիշատ։ Նոյն բառն ու-նի և Սմբ. պտմ. 130՝ հետևեալ ձևով. «Բա-ցին զհողքն... կաթողիկոսին. նա գտան զշուրջառն փտած և զպավլին խայտնին շէն և զգաւազանն և զմազն. և ոսկր ամենևին չգտան». ուր պավլին խայտնին «պալիունի գունաւոր ժապաւէնն» է։

• = Լտ. pallium «երկար ու նեղ՝ սպիտակ բուրդէ խաչազարդ մի տեսակ վերարկու» (որ առաջին անգամ Լուկիոս Գ. պապը նուի-րեց Գրիգոր տղային, և յետոյ հետզհետէ տարածուեց մեր մէջ)։ Սոյնից է և յն. πάλλι-ον, παλλίον։-Հիւբշ. էջ 369։

• , ի-ա հլ. «գօտիի կամ կա-մարի նման կանացի մի զարդ». մէկ անգամ ևւնի Ոսկ. եբր. իը. էջ 554. «Այնպիսի պախ-ճասանդօք և լանջագեղ կամարօք զսպեալ լինիցիս պնդակազմ»։ (ՋԲ գրում է պախճա-ւանդակ. Քաջունի՝ Գ. 198 դնում է պախճա-ւանդ «corset, սեղմիրան»)։

• = Իրանեան փոխառութիւն է, որ կազ-մուած է պախճ-(պախին կամ պախուճ) + ւանդ բառերից, առաջինը անհետացած է իրանեանում, երկրորդն է պհլ. պրս. band «կապ», որ գտնում ենք նաև բահուանդ, մե-հեւանդ, դանդանաւանդ բառերի մէջ։-Աճ.

• Հառունի. Պատմ. տարազին 129 պրս. պախջիտէն «շրջապատել»+ band «կապ», որով հասկանում է մի երկար երիզ, որով կանայք լանջքը պատում էին՝ սեղմիրանի պէս։

• , ի հլ. «տաւար, արջառ, նախիր» Մանդ. Կանոն. Մխ. դտ։ Վստկ. 13. «ուտե-լիք, պաշար» Սիր. լա. 26. Ոսկ. մ. ա. 8, բ. 10. «ինչք, ստացուածք, ապրանք, դրամ» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. եբր. ժա. փիլիպ. թ. ժե. յետնաբար գրուած պախրայ Ասոր. դատ. 56. Տաթև ամ. 12. որից պախրէիկ «մի քիչ դրամ» Ոսկ. մ. ա. 3։ Նշանակութեանց զար-գացման համար հմմտ. լտ. pecu «տաւար» և pecunia «ինչք, ապրանք, դրամ, արծաթ», արաբ. māl «եզ, տաւար. 2. ապրանք, հա-րըստութիւն, ինչք», Ղրբ. ապրանք «ինչք. 2. տաւար» ևն։

• =Նման, բայց ձայնապէս անյարմար են ասոր. [syriac word] baqrā «նախիր», եբր. [hebrew word] baqar «արջառ, կով, ցուլ», արաբ. օ [arabic word] baqara, baqra «եզ, կով», ասուր. bukkuru «հերկել»։ Արաբերէնից է փոխառեալ յետին պաքարայ ձևը։

• ՆՀԲ երեք նշանակութիւններով հա-մարում է տարբեր բառեր. այսպէս՝ պախրէ «ինչք» լծ. թրք. պագըր, պրս. խրիյտէ, խրիտ, յն. χρῆμα,-պախրէ «պաշար», լծ. թրք. (իմա՛ արաբ.) զախ-

• րէ և հյ. պաճարանք,-իսկ պախրէ «ար-ջառ» լծ. պաճար, եբր. պաքար, լտ. pe-cus։ Տէրվ. Altarm. 104, Նախալ. 91, Երկրագ. 1884, 53 դնում է *պախուէ ձևից և հանում է հնխ. paç «կապել» արմատից. հմմտ. սանս. paçu, զնդ. pasu «եզ, արջառ», գոթ. faihu «տա-ւար, ինչք, դրամ», լտ. pecus «տաւար», pecunia «ինչք», լիթ. pekus։ Հիւնք. արաբ. baqar «արջառ, եզն» բառից։ Հիւբշ. 516 պախրէ «տաւար» նշանակու-թեամո համարում է արաբերէնից փո-խառեալ պաքարայ բառի ռմկ. ձևըս (Սակայն անտեղի է նախ բառիս այս նշանակութիւնը միւսներից ջոկել, և երկրորդ՝ պախրէ «տաւար» նշանակու-թեամբ ունի Մանդ1)։ Seidel, Մխ. հեր. § 183 հայացեալ է արաբ. [arabic word] baqar «եզ» բառից։

• ԳՒՌ.-Սվեդ. բmխրէ «եզ», Զթ. բախռէ «եզ», Հճ. բախրէ (որ է<բախռէ, որովհետև հյ. ր>Հճ. յ, իսկ ռ>ր) «եզ», Երև. Տփ. պա՛խրա «եղջերու», Ղրբ. բա՛խրա «եղջե-րու». որից պախրակով Ղրբ. «էգ եղջերու»։

• «մի տեսակ կանացի զարդ» Վրդն. ել. ուրիշ վկայութիւն չկայ. (Հին բռ. մեկ-նում է «պսակ», Քաջունի՝ Գ. էջ 198 «bi-ǰou-գոհար»)։

• «պէս, կերպ». արմատ առանձին ան-գործածական, որից կազմուած է ո՛րպակ «ո՛րպէս, ի՛նչպէս» Մագ. թղ. 205. Արիստ. քանակ. Պորփ. էֆիմ. 318, 320. բառս ուրիշ տեղեր չի պատահում։

• «վախ, երկիւղ». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են պակ-նու «վախենալ, ապշիլ, սարսափիլ» Բ. մկ. ր. 16, ժե. 23. Ագաթ. պակեցուցանել Փիլ. ել. պակուցանել Փիլ. Խոր. պակչիլ Իմ. ժէ 14. Ոսկ. եբր. ա. եւագր. Եփր. օրին. էջ 267. պակումն «վախ» Նիւս. բն. Վրդն. ծն. «կե-րակուրից յափրանալով խորշիլը» Կլիմաք.։ Սրա հետ նոյն է պախ «վախ», որ տես վե-րր։

• (որ և պագշոտ), ի-ա հլ. «ցոփ, շոսայտ, լիրբ, անառակ» Ոսկ. յհ. բ. 15 և խչ. Ագաթ. որից պակշոտիլ Առակ. է. 10. Մծբ. 228. Ոսկ. մ. բ. 9 և Եբր. փարպ. պակ-շոտութիւն Ոսկ. յհ. բ. 13. Պիտ. պակշոտե-ցուցանող Լմբ. իմ. սրանց արմատական ձևն են ներկայացնում պակշիլ «զմայլիլ տես-քից» Լմբ. իմ. պակշեցուցանել «զմայլեցնել» Լմբ. իմ. որոնք ենթադրել են տալիս պակշ-(պակիշ կամ պակուշ) արմատր. որով պակ-ոտ կազմուած պիտի լինի -ոտ մասնիկով։

• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 235 -շոտ մասնիկով պագանել բայից, իբր «համ-բուրելու հետամուտ». հմմտ. լեզուա-շոտ։ ՆՀԲ «պակուցեալ և ափշեալ շուայ-տութեամբ կամ որ պագանէ զօշոտաւ-թեամբ»։ Էմին, Քերակ. էջ 51 նոյնպէս -շոտ դնում է մասնիկ, որով արմատը պակ։ Lauer (տե՛ս Տէրվ. Alarm. էջ 39) պագանել բայից։ Տէրվ. անդ՝ (քն)-քուշ, (փաղա)քուշ բառերի քուշ արմա-տին միացնելով՝ դնում է gus ձևից հմմտ. լտ. gustare, գոթ. kiusan, kaus-van, յն. γεύω «ճաշակել»։ Հիւնք. յն. βαϰ-xευω «անկղիտանալ ի հեշտութինն մարմնոյ»։

• «աահապան, ոստիկան» Բ. թագ. ը. 6, Ագաթ. Եփր. փիլիպ. 156. «պահպա։ նող, խնամակալ» Ոսկ. մ. գ. 14. Եփր. հա-մաբ. «կապան, ամուր կիրճ» Ագաթ. Եղիշ. Փարպ. որից պահակ ունել կամ պահակ վա-րել «բռնի և ձրի աշխատեցնել» Մտթ. իէ. 32. Մրկ. ժբ. 21. Ոսկ. մ. ա. 18. Սեբեր. պա-հակել «պահպանել» Ոսկ. կողոս. պահակա-փոխ Կոչ. 238. պահականոց (նոր բառ). կրճատմամբ՝ պահկութիւն «բռնի աշխա-տանք» Ոսկ. մ. գ. 8. հին ձևն է պարհակ, ինչպէս որ աւանդուած էլ է պարհակ «բերդ». Նորագիւտ Ա. մնաց. ժը. 6, 13. տարապար-հակ Մտթ. ե. 41. դառնապարհակ Թէոդ. կոյս.։ Այստեղ են պատկանում նաև անպա-հակիլ «հեղգալ, դանդաղիլ» Սեբեր. 185. ըմպահկել «ընդվզիլ, հեստել, անհնազանդ գտնուիլ», որ և գրուած է ըմբահկել, ըմբ-պահկել, ըմպհկել, ըմբհկել, ամպահակել, ըմբահակել, ըմպահակել, ընդպահկել, ըմ-բարհակել, ըմպարհակել) Փիլ. Ոսկիփ. Պիտ. Մառ. գամագտ. ըմպահակոտ «անսանձ. ա-պստամբ» Գիրք Թղ. 189 (նորագիւտ բառ)։

• = Պհլ. *pāhrak բառից, որ է զնդ. ❇ pāϑra-«պահպանութիւն» (տե՛ս պահ բառի տակ). սրանից ունինք հիւս.-արևմ. պհլ. pāhragbed. «պահակապետ, haupt der Wa-he» (գրուած [hebrew word] Թուրֆանի վա-ւերագրերի մէջ՝ Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 108 և MSL 17, 245), պրս. [arabic word] pahra «գիշերապահութիւն», pahradār «պահա-պան», աֆղան. pahra «գիշերապահ, պա-հակ. 2. պահականոց, պահապանի աշտա-րակ», pahradār «պահակ», բելուճ. pahrā «պահպանութիւն» (Horn § 341). տե՛ս նաև յաջորդը։-Հիւբշ. 217։

• Աոհասարակ դրած են պահ արմա-տից՝ իբրև հայկական կազմութեամբ։ Lag. Arm. Stud. § 1793 պրս. nahra։ Պատկ. Maтep I, 13 բաժանելով պահ արմատից՝ կցում է պհլ. pahak «ճամ-բայ» բառին։ Հիւնք. պահակ=պրս. բէ-յիք «սուրհանդակ» բառից, իսկ ըմպահ-կել՝ խմբակից բառից։