Տացուք զողորմութիւնս ... եւ զհաց զառաջէից. յն. երեսաց, դիմաց. (Նեեմ. ՟Ժ. 33։)
τὴν ἁρχήν, ἁπ’ ἁρχῆς a principio, ab initio, primum, prius, ante ըստ յն. ոճոյ, իբր՝ Յառաջնումն (կարգի ժամանակին). ի սկզբան անդ. յառաջն. յառաջագոյն. նախ. առաջ, առաջուց, նախ եւ առաջ. ըստ եբր. ի գլխոյ. գլխէն.
Վասն արծաթոյն որ դարձաւ յամանս մեր զառաջինն։ Իջաք զառաջինն՝ գնել կերակուրս. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 18. 20։)
Իբրեւ զառաջինն. իմա՛, իբրեւ զ՝իսկզբանէն, որպէս յառաջն. (Բ. Թագ. ՟Ե. 10։ Ես. ՟Բ. 6։ ՟Կ՟Գ. 19։ Յես. ՟Ը. 6։ Դտ. ՟Ի. 32։ Յովէլ. ՟Բ. 23։)
Զերկիր՝ զառաջինն ի ջուրցն փարատեցուցեալ. (Ագաթ.։)
Արասցե՛ս ողջ իբրեւ զառաջինն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Զամենայն ինչ կամ ամենայնիւ շիջուցանօղ. ամմէնը կամ բոլորովին մարօղ.
Յամենաշիջոյց ջուրն առաւել ներգործէր հուրն. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 17։)
Քաջ եւ արի ամենայնիւ. անվեհեր, եւ արիական.
Ըստ ամենաքաջն խրոխտանաց երթեալ ժամանէ. (Պիտ.։)
ὁλβιότατος, πάμμακαρ. felicissimus, beatissimus, fortunatissimus Ամենայնիւ երջանիկ, երանելի, եւ բարեբախտ, ճոխ եւ աջողակ.
Ամէներջանիկն Մարիամ։ Ամէներջանիկն ի կանայս. (Զքր. կթ.։)
Ամէներջանիկ Կոյս. (Գր. հր.։)
Ամէներջանկին Գրիգորի. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Հուր ամէներջանկօքն իւրովք զամենեսեան հաղորդութեամբք (այս ինքն հաղորդելով՝) անծախ մնացեալ. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե։)
Ամէներջանիկ լուսովն զքեզ պայծառացոյց. (Տօնակ.։)
Հոլովականն բառիս ԱՋԱԿՈՂՄՆ, որպէս Աջակողմեան.
Հատանէր զունկնն՝ ոչ զաջակողմանն, այլ զձախակողմանն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Զաջակողմանն այնպիսին տենչացաւ գտանել զխոտորումնն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Այն է աջակողման ասացեալ պատերազմն. (Շ. հրեշտ.։)
Դասաւորելով յաջակողման դասուն։ Աջակողմանքն վերանան. (Շար.։)
cf. ԱՋԵԱՅ. աջ դիւնը.
Զիս մոռասցի ձեռն իմ աջին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Արս ընտիրս՝ աջինս եւ ահեկինս. (Խոր.։ Յհ. կթ.։)
Աջողակ կամ ճարտար ձեռօք. աջող.
Յաղեղն եւ ի սուսեր աջողաձեռք. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Միջամուխ լեալ աջողաձեռն նետաձգութեամբ. (Յհ. կթ.։)
ԱՋՈՅ կամ ԱՋՈՒ. δεξιός. dexterus. Աջական. աջեայ. աջակողմեան. աջ. սաղ.
Զամենայն ակն ձեր զաջոյ։ Յակն իւր աջոյ։ Աջոյ ունկանն։ Զաջոյ ձեռանէ։ Աջոյ ձեռաց, կամ ոտից, կամ ոտին։ Յաջոյ ազդեր կամ ազդերէ։ Աջոյ ուսոյ տանն։ Խիստ հողմ է հիւսիսի, բայց անուամբ աջոյ կոչի. եւ այլն։
Ձեռին նորա աջոյ. լինի եւ սեռական աջ ձայնիս՝ ըստ որում ա։
Զձեռն զաջոյ. (Շ. ընդհանր.։)
Աջոյ ձեռամբն. (Պիտ.։)
Ի կողմանսդ աջոյ։ Ի կողմանն աջոյ կայից. (Ագաթ.։ Նար. կուս.։)
Աջու ձեռօք. (Դտ. ՟Է. 20։)
Աջու ձեռամբն. (Պիտ.։)
Ունէի զաջու ձեռանէ նորա. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Որ ընդ աջմէն եւ ընդ ահեկէն է, այսինքն առ որդիսն աջու, եւ առ որդիսն ձախու. այսինքն աջակողմեան, կամ աջակողման. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
ԱՌԱՋԱՆԻՒԹ կամ ՅԱՌԱՋԱՆԻՒԹ Առաջին նիւթք եւ սկզբունք.
Յովսեպոս, որ նա էարկ մեզ զառաջանիւթ պատմութեանց այսր ամենայնի դպրութեան. (յն. օգնեաց). (Եւս. պտմ. ՟Գ. 9։)
Իբր Յառաջ արկանօղ (զանձն իւր կամ զբան). առաջնորդ.
Սիմոն (մոգ) առաջարկ գտանի մանիքեցւոցն։ Առաջարկ քրիստոսի բանին. (Ճ ՟Ա։)
Նա ինքն է առաջնապահ եւ վերջնապահ. (Եփր. ծն.։)
Յառաջագոյն պատմեալ, նախաճառեալ.
Ածեալ ի կատարումն զառաջնապատում պատգամսն եսայեայ. (Ագաթ.։)
cf. ԱՌԱՋՈՅ, իբր Յառաջագոյն. եւ Կանխաւ եղեալն.
Մի՛ զայժմու կերպարանդ, այլ զառաջու գործեցեալսն նկատեալ յիշեցէ՛ք. (Պիտ.։)
Զգերին զոր առեալ էր յառաջու յերկրէն հրէաստանի. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 22։)
Զառաջու զչարիսն նոցա յայտ առնէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
Զառողջագործ յամենեսեան զեղուցանել խնամ. (Պիտ.։)
Կաշի արջառոյ. փոկ. որ եւ ԱՐՋԱՌԱՄՈՐԹ.
Յաղագս շաղմանեսի, եւ արջառակաշեացն որոտմանց։ Չոր եւ կարծր արջառակաշիւք (կամ շիւք, իբր շիօք) եւ կարասեօք թնդմունս եւ հնչմունս գործէր. (Նոննոս.։)
Ճաշակօղ բանջարոյ. խոտաճարակ. խոտաբուտ.
Լինելով խոտակեր բանջարաճաշակ. (Խոսր. պհ.։)
Բանջարաճաշակ կերակրովք. (Մաշտ.։)
Զանձն տուեալ քաղցի եւ ծարաւոյ, եւ բանջարաճաշակ կենաց. (Ագաթ.։)
իբր յն. γογγυστικός եւ γογγυσμός . Գանգանական. տրտնջական. կամ Ցաւագին. աւաղական. եւ Տրտունջ. քրթմնջիւն.
Կեղերջական տրտունջ տոչորեալ սրտի։ Զհօրէն իւր գրէր բանս կեղերջականս։ Բազում տարակուսանս եւ կեղերջականս։ Ոչ անտեղի գտանէ զկեղեջականս՝ որք ի նմանէ ասացեալք յաղագս հալածչաց իւրոց. (Մագ. ՟Հ՟Ը. եւ ՟Դ. ՟Ի՟Ե։)
Կա՛մ է Ղօղանջիւն, հաջումն շանց. եւ կամ գրելի է Շօղ, որպէս ռմկ. շողիք, այսինքն լորձունք խածանօղ շան. Թիւնօք գազան իբրեւ զղօղ շանց. (Ճ. ՟Դ.։)
Անդադար ղօղանջիւնք վիրաւորեն զօդն (տղայք ի լացս) Լաստ. (՟Ժ՟Ա։)
Յածեալ (ի գրիգ) ղօղանջանս լի խաբէութեամբ. (Մագ. ՟Բ։)
Ղօղանջօքն հայհոյութեան, եւ վասըն թքոյն՝ ի յիս գըթա՛. (Շ. այբուբ.։)
Նոյն ընդ Մեծավերջ.
(Ողբերգակքն) մեծավերջական չափովքն զհնոցն երգելով պատմութիւնս. (Պիտ.։)
ՄԻՋԱԿՏՈՒՐ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. μεσοτομέω per medium seco. կամ ա. μεσότομος per medium sectus. Ընդ մէջ կտրել, իլ. մէջքէն կտրել.
Միջակտուր արարեալ զորդի ալեւորին. (Ասող. ՟Գ։ 19։)
Միջակտուր յայնպիսի ահաւոր բազկէ լեալ։ Միջակտուր լեալ։ Ծառայն՝ որ վասն ընդ արբեցողսն ուտելոյ եւ ըմպելոյ միջակտուր եղեւ. (Խոր. ՟Բ. 82։ Մխ. առակ. ՟Ղ՟Ե։ Ճ. ՟Ե.։)
Ոչ ժամանեալ միջամուտ (կամ միջամուխ) լինել յաշխարհս. (Խոր. ՟Բ. 11։)
Միջամուտ եղեւ սրահիցն. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 15։)
Միջամուտ եղեն, եւ կացին ի ժողովրդեան աստ մերում ելխաւորք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Մշտնջենաբուղխ անսպառ աղբիւր՝ սուրբ հոգիդ ճշմարտութեան։ Մշտընջենաբուղխ լցուցիչ եւ աղբիւր կենդանարար։ Ի մշտնջենաբուղխ աղբերէ գետք յառաջագային. (Ճ. ՟Գ.։)
Մշտնջենաբուղխ շնորհօք հոգւոյն. (Վրք. ոսկ.։)
Խաչն կանգնեցաւ ի վերայ նախահօրն թաղման, եւ վերաբղխեալ մեզ անմահութիւն ի մշտնջենաբուղխ աղբերէն կենարար կողիցն. (Կիւրղ. խչ.։)
Ուրա՛խ լեր բերկրեալ, որ քաղցրութեամբ մշտնջենաբուղխ աղբերբն զծարաւեալսն յագեցուցեր. (Եպիփ. կուս.։)
προκόπτω, προβαίνω proficio, procedo, promoveor, incrementum capio. Յառաջադէմ լինել. զարգանալ. աճել. առաջ երթալ, մենծնալ.
Կատարեալն աճէ, անփոփոխելին յառաջադիմանայ. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ։)
Ծնեալն մեզ մանուկ Յիսուս՝ յընդունօղսն իւր զանազանաբար յառաջադիմանայ իմաստութեամբ եւ հասակաւ եւ շնորհօք. (Նիւս. երգ.։)
Ո՞ւր արդեօք երբէք յառաջադիմասցի Քրիստոս։ Որ զյառաջադիմանալն երբէք Քրիստոսի ի մեծութիւն կոյս անուսումնաբար կարգէք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Նովին հոգւովն յառաջադիմանայր մանուկն. (Ճ. ՟Բ.։)
Զի մի՛ մատաղ հասակն յառաջադիմանալովն ի դատաստան անկցի սատանայի։ Անիրաւութիւնն ոչ զօրէ յառաջադիմանալ, այլ կարճի ի խնամոցն աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. առակ.։)
germ, bud, sprout, shoot.
• «ծառի տերևներ» Վստկ. 132, 133. «Կախեա ի հորն և զբերանն տախտակեա և հողով և շաքլով ծածկեա. Ապա վարոցօք շի-նած մղրուն այգւոյ շաքիլ դիր և զինքն ը վերայ շաքլին և աղէկ սեղմեա, որ տափա-կանայ սերտ և ի վերայ շաքլով ծածկեա»։ Այս արմատից է շաքլել «ընձիւղել, բողբո-ջել» Վեցօր. 96։
• ՆՀԲ դնում է շաքիլ «ընձիւղ, ծիլ». բայց այս իմաստը եթէ յարմար է լաք-լել բային, անյարմար է Վաստակոց գը-րոց վկայութեանց, որոնք պահանջում են «տերև» իմաստը, ինչպէս ունի նաև Խրբ. -ըստ ՆՀԲ «թուի բառ պրս. sax «շառաւիղ»։-Տէրվ. Altarm. 31 իբր բնիկ հայ կցում է լիթ. szaká «ճիւղ», szakè «արմատ», հսլ. cукъ, cюкъ «ոն-ձիւղ», սանս. cākhā, պրս. sāx «ճիւղ, ոստ» բառերին, -իլ համարելով մաս-նիկ։ Պատահական պէտք է համարեւ ա-րաբ. [arabic word] šakīr «մեծ. ծառերի տակ բուսնող տունկ, արմաւենու տակի ծիլը կամ մանր տերևները, շիւ, տաշտաթաղ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 923)։
Թուի բառ պ. որ է Շառաւիղ։ Վստկ. միգ. եւ այլն։ յորմէ յաջորդ բայն։
large spoon, soup-ladle.
• «մեծ գդալ» Ոսկիփ. Վստկ. 93. Յայսմ. դեկ. 29 (տպուած է շե-րեբ). որից բերեփակոթ «թևաւոր մի միջատ է» Վանակ. հց. շերեփաձև Կղնկտ.? Նոր բառ է շերեփուկ «գորտի նախաձևը» (գւռ. գոր-տան գդալ)։
• Մառ Teксть I (1925), էջ 91-93 յա-բեթական klp արմատից. հմմտ. արաբ. ❇ [arabic word] mašraba «ըմպանակ, ջրաման» (ռմկ. մօրշուփա. բայց արաբ. srb «խը. մել» արմատից է)։
Շերեփ մի ջուր։ Երկու եւ երեք շերեփ իւղ. (Ոսկիփոր.։)
splinter of wood, chip, lath, strip, slip, part, morsel;
— պտղոց, slice, bit, piece;
— տակառաց, barrel-stave;
— կերպասու, strip of fine linen;
— ընդ — ստեղանցն, through the balustrade.
• , ի հլ. «փայտի ջարդած կտոր» Գ. թագ. ժը. 33-38. «պանրի կտոր» Ոսկիփ. Վրդն. առակ. 29. «որևէ բանի երկար կամ տափակ կանոնաւոր կտրուած կտոր (օր. հա-ցի, սեխի, պանրի ևն»), «խաւ (օր. հողի, կաւիճի, աւազի)» (այս երկուսը միայն արդի գրականում), «ցանկապատի ցից, ցանկ» ԱԲ, «տապար, կացին» (այս իմաստով երևում է միայն ածանցների մէջ)։ Սրանից են լերտել «շերտ շերտ կեղևել, գծել, ջարդել» Շնորհ. Բարձր. «ճեղքել» Յհ. կթ. 434. շերտակոտոր առնել (գրուած նաև շերդակոտոր) «տապա-րով ջարդել, կոտրատել» Պիտ. 408. շերտա-փակ «ցիցերով փակած՝ գոցած», շերտաւոր փակել «ցիցերով պատնէշ շինել» Եղիշ. ե. էջ 81 (ՆՀԲ չունի), լերտաւոր. «տապարաւոր զինւոր» Բուզ. Խոր. Յհ. կթ. (Հացունի Պատմ. տարազի 154 հասկանում է «շերտ շերտ զրահներ հագած» և ո՛չ թէ «վերտ կամ կողինաւոր»)։ Նոր բառեր են շերտա-արել, շերտաւորում, շերտաւորութիւն։
• Kiggs, Քերակ. էջ 61 անգլ. shred «մանրել, կտրտել» բառի հետ։-Տէրվ. նախալ. 112 հնխ. skard «ճեղքել» ար. մատից. հմմտ. գոթ. skreitan։ Հիւնք. շուրթն բառից։ Bugge KZ 32, 57 հա-մարում է շրջուած *շետր ձևից և կցում է յն. *σχέδη (որից լատ. scheda) σγεδαριον «գրքոյկ, թերթ, տախտակ». σϰεδάννυμι «ցրուել, ցանցնել» բառերին։ թէ շերտ ձևին նման ուրիշ մի խումբ բառերի համեմատութիւնը։ Այլսպէց՝ ❇) յն. σχέδη «տախտակ, թերթ», որ ա-ւանդուած է յետնաբար, փոխառեալ է ընդհակառակը լտ. scheda բառից. այս էլ յառաջանում է յն. σγίδη բառից, որ պատկանում է σχίζω բային (Pokornv 2, 558, Walde 684), որի համա-պատասխանն է հյ. զտել։ 2) յն. οϰεδάννυμι «ցրուել, σϰί́δναμαι «ցրուել, տարածել» նշանակութեամբ յարմար չեն շերտ բառին։ 2) Աւելի յարմար ևն նշանակութեամբ յն. σγίζω «ճեղ-քել», σγίζα «փայտի կտոր», šσγίδας «ճեղքուած փայտ», գերմ. Scheit «փալ-տի մեծ կտոր» ևն, բայց ձայնապէս ան. յարմար են (ծագում են հնխ. sk'hid ձևից, որ է հյ. ցտել)։ 4) Եթե ընդունինք թէ հյ. շ
• Նպաստ 18 և համեմատում է յն. σγίտ «ճեղքել» և σϰεδαννυμι «ցրւել» բառերի հետ, ենթադրելով թէ հնխ. sqheid-և sqhed-միևնոյն արմատի ձևափոխու-թիւններն են։ Patrubány SA 1, 195 լիթ. kertù «կտրել», յն. ϰρότος լտ. curtus ևն (որոնք սակայն կցւում են հյ. քերել ար.. մատին), Թիրեաքեան, Արիահաւ բռ. 3ՈՈ հյ. ըրտնում և սարտնում բայերին է միացնում։ Pokorny 2, 558 նորից է կր-ցում սանս. skhadatē «ճեղքել», պրս. škastan «կոտրել», յն. σϰεδάννυμι «ցրը-ուել», σxίδνημι «ցրուիլ», ալբան. tšan' tšai «ճեղքել, պատռել, հերկել», անգսք. scaterian «ցրուել», անգլ. shatter «ջար-դել, փշրել», լեթթ. škedens «ջարդած փոքր փայտ», լիթ. kedéti «ճաքիլ, ճաք-ճըքիլ», ռուս. шедрьи «առատաձեռն» ևն բառերին և բոլորը միասին հանում է հնխ. sq (h)ed-«ճեղքել, ցրուել» արմա-տից։-Այս բոլոր ձևերից ամենայար-մարն է Հիւբշմանի մատնանշած լիթ. škèdrá «տաշեղ», որ թէև պիտի տար հյ. 'ըէրտ, բայց այս էլ համաձայն հայերէնի ներքին ձայնական օրէնքներին՝ իսկոյն պիտի դառնար շերտ։ Անպատեհ է մի-այն այն հանգամանքը, որ լիթ. skêdra դրւում է հնխ. sqeid-արմատի տակ, որ տալիս է հյ. ցտել։ Ներկայ ենք թերևս ձայնաբանական մի առանձին օրէնքի, որի պայմանները անծանօթ են մեզ։-Petersson. Ar. u. Arm. Stud. 89 հսաքս. hvat, հբգ. hwaz «սուր, հատու», հհիւս. hváta «ծակել», հիռլ. cuit «մաս», կիմր. peth «իր, մաս», կորն. peth, բրըտ. pez «կտոր» բառերի հետ հնխ. k'ued-«ճեղ-քել» արմատից, որ աճել է -r-աճակա-նով։ Մառ, Яфeт. cбoр. 1, 124 յաբեթ. skor-«կտրել» արմատից։ -Պատահա-կան նմանութիւն ունին ասոր. [other alphabet] ։ šərat «պատառոտել» և արաբ. [arabic word] šart «մարմինը շառտել»։
• ԳՒՌ.-Մկ. շէրտ, շէրտիլ «մանր կոտորել». Ալշ. Մշ. շերդ, շերդել «շերտ շերտ կտրել». Սեբ. շէրդէլ «պատռել», Խրբ. շէրդ, Տիգ. շիրդ, Երև. շէրթ, Սվեդ. շիրթ, որից շիրթիլ «կացինով ճղրտել, քարով գլուխը ջարդել»։
Եդեզ զշերտսն (փայտի). եւ յօշեաց զողջակէզն, եւ եդեզ ի վերայ շերտիցն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 33=38։)
Զշերտ փայտից ողջակիզին յուս իւր եբարձ իսահակ. (Երզն. մտթ.։)
inhabited place;
village, hamlet;
inhabitation;
edifice;
peopled, inhabited;
in good state, prosperous;
fertile, fruitful;
happy, gay;
ոչ միայն —ս, այլեւ յանշէնս, not only in inhabited but also in desert places;
եւ որ —ն մնասցէ, and that which shall not be destroyed.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «շինուածք, շինութիւն լինելը» Ոսկ. յհ. ա-22. Նխ. ա. եզր. «աւան, գիւղ» Բուզ. Եւս-պտմ. «մարդաբնակ, բնակելի, արգաւանդ, ուրախ, զուարճալի» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Եփր. թգ. որից շինել ՍԳր. շինութիւն ՍԳր. Եղիշ. շինական Ագաթ. Ոսկ. մ. գ. 25. շինանանա-գոյն «կարի վայրենաբար»! Բ. մկ. ժդ. 30 շինականաշէն Բուզ. շինակեաց Ագաթ. շի-նամէջ Ոսկ. մ. ա. 15. Ագաթ. շինարար Եփր. ծն. անշէն ՍԳր. Ոսկ. նորաշէն Ոսկ. ես. և ա. տիմ. մարդաշէն Բ. մկ. թ. 17. բարեշէն Մա-ղաք. գ. 15. Ոսկ. ես. երդաշէն Ոսկ. եփես. խորանաշէն Ագաթ. հաստաշինած Բուզ. մե-հենաշէն Ագաթ. շինասէր «շինարար» (չունի ԱԲ) Սմբ. պտմ. 114. շինուածանիւթ, շինա-րարական (նոր բառեր). նաև բազմաթիւ տեղանունների ծայրին. ինչ. Հայկալէն, Հա-մամաշէն, Շակաշէն, Վարդաշէն, Արտաշէն, Վասակաշէն ևն։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Կր. Ջղ. Վն. Տփ. շէկ, Մրղ. Սլմ. շէկ1, Ալշ. Երև. Հմշ. Մշ. Ննխ. 3ə-48
• = Պհլ. šēn ձևից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց նոյնն է հաստատում նորագիւտ սոգդ. šēn «տեղի հանգստեան» (Gauthiot, Gram. sogd. 96)։ Այս բառը ծագում է իրան. ši «բնակիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. siti-«բնա-կարան», -šayana «բնակութիւն, բնակառան» anašita-«անբնակ», šōiϑra-«բնակավայր». սանս. kšaya-, kšiti-«բնակարան», որոնց ցեղակից են յն. ϰτίζω «շինել, հիմնել», εύxτίμενος «բարեշէն», հռոդ. ϰτοίνα «բնա-ևաւռան. գաւառակ», լտ. situs «շինուած, հիմնւած, զետեղուած, դիրք»։ Բոլորի հնխ. արմատը k'bei-«բնակիլ, հաստատուն բնա-կութիւն հիմնել» (Walde 718, Pokorny 1, 504, Boisacq 526)։ Իրանեանից փոխառեալ է նաև ասոր. [syriac word] ︎ šainā «մշակեալ երկիր, ւաջողութիւն, երջանկութիւն, խաղաղութիւն, չէն, բարեբեր»։-Հիւբշ. 213։
• 166 սանս. kš̌i, յն. ϰει-(εύϰτἰμενος ձևի մէջ)։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 զնդ. ši «բնակիլ» արմատից։ Pictet 2, 244 սանս. kši։ Müller SWAW 42, 254 զնռ. ši, յն. ϰτίζω։ Justi, Zendsp. 95 xši «բնա-կիլ» արմատի տակ։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 63 զնդ. šayana, ինչպէս նաև բար. դութեանց վերջում, ինչ. Հայկաշէն, ճիշտ զնդ. Suγδōšayana։ Նոյնը նաև Müller SWAW 78, 431, Armeniaca IV 425 և Հիւբշ. KZ 23, 39։-Մորթման ZDMG 26, 565 բևեռ. šinidai կամ šini-dai «շինել տուի»։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 93 շէն «գիւղ»=զնդ. šayana, իսկ շէն «ուրախ»=թրք. šen պատահա-կան է։ Justi, Kurd. Gr. 211 քրդ. niži nim «շինեմ»։ Տէրվ. Նախալ. 127 հնխ skaina ձևից։ Հիւնք. բոլորն էլ շէն «ու-րախ» բառից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 213 դրած էր վերի ձևով՝ իբր իրանեան փո-խառութիւն. բայց Strassburger Eestsch. rift, էջ 70-71 ընդունելով որ ասորի բառը ըստ Nöldeke բնիկ սեմական է և պահլաւ բառը գոյութիւն չունի, հրա-ժարուեց նախորդ մեկնութիւնից և հայե-րէնը դրաւ բնիկ՝ իբր ցեղակից վերի բա-ռերի հետ, հնխ. kῥoinā-ձևից. միայն կասկածելի է համարում kի->շ ձայնա-փոխութիւնը, որ այլուր չի պատահում։ -Karst, Յուշարձան 415 մոնղոլ. čik, բուրեաթ. šike, seke, կալմուկ. tsekele, թունգուզ. tseke, seke, թրք. čun, čin կըրկըզ. šijn, šen «ուղիղ» բառերի հետ. Սանտալճեան, ՀԱ 1913, 409 խալդ. §i։ Վերի մեկնութիւնը հաստատեց Sale mann ИАН 1913, էջ 1130, հայերէնի հետ դնելով նորագիւտ սոգդ. sin ձևը։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 88 խալդ. -xinili։
• ԳՒՌ.-1. Շtն «գիւղ» ունին միայն՝ Գոր. Ղրբ. շէն, Շմ. շին ձևով.-2. ջէն «ուրախ» (նաև «հարուստ») իմաստով ունին՝ Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Ղրբ. Հճ. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սլմ. Սեբ. Վն. Տփ. Տիգ. շէն, Սչ. շէօն (միայն «Աստ-ուած շէն պահէ» ասացուածի մէջ).-3. շինել բայն ունին՝ Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. շի-նել, Երև. Մրղ. Սեբ. Տիգ. շինէլ, Ախց. Կր. շի-նէլ, Զթ. Խրբ. Շմ. Սվեդ. շինիլ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Մկ. Տփ. շինիլ, Հմշ. շինոզ, Ակն. Պլ. Ռ շնէլ, Ասլ. լնէ՝լ, Մն. շունէլ.-այլ ձև է ստա ցած Ալշ. շիկել, Մշ. շիգ'ել բառերի մէջ (որ է շէնքել)։-Նոր բառեր են շէննալ «մարդա-շատ դառնալ», շէնքս «կազմ», ըէնք-շնորհք, շէնքով, անշէնք, շէնշող, շէնութիւն, շէնսիրտ, շինամէջ, շինահաւան, շինացի, շինծու, շի-նովի, շինոտել, շինուկ, շիքել, շիքուիլ, շի-քուկ։-էնկիւրիի թրքախօս հայոց մէջ շէնք-նիզ-շնօրքսուզ «անշնորհք» (Բիւր. 1898, 865)։-Ջղ. լինուիլ «կնոջ հագուիլ զարդար-ուիլը» (որի հին գործածութիւնն ունի Բրս. մրկ. 64. Շինուիլն զօտարսն կարէ խաբել և ոչ զիւրն... տգեղն որչափ շինուի, աւելի երևի տգեղութիւնն)։-Նէնշող կազմուած է ո՛չ թէ շող «ցոլք» բառից, այլ պրս. [arabic word] šūx «ու-րախ, զուարթ» ձևից, որ գործածական է նաև թրքական լեզուների մէջ. ինչ. Կազանի թթր. šux Kisi dur «ուրախ մարդ է» (Будaговъ 1, 674), օսմ. [arabic word] ︎ šen u šux «ուրախ զուարթ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 258)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. შენი շենի «շինուած, բնակ-եալ, գիւղ», მენობა շենոբա «գիւղ, շէնք», ნამენი նաշենի «շէն, շէնք, շինուածք», აღმე-ნება աղշենեբա, ამენება աշենեբա «շինելի». შენება շենեբա «շինել, կառուցել, հարստաց-նել», დამენება դաշենեբա «հաստատել, գաղ-թեցնել, բնակեցնել» Սղ. ժդ. 1.დამენებული դաշենեբուլի «բնակեալ, շէն». მომენე մոշե-նե «բնակիչ», მომენება մոշենեբա «տակին կամ կողքին տուն շինել, տարածել, բազմա-պատկել», გარდამენებაգարդաշենեբա «բնա-կութիւնը փոխել տալ, ջնջել, աւերել», უშენი ուշենի «անմարդաբնակ, անշէն, անապատ», უმენობაուշենոբա «անշէնութիւն, անբնակու-թիւն», թուշ. მენობ շենոբ «շէնք, շինու-թիւն», (Վ'apaя, Объ отнощ. aбхазcк. яз. էջ 38 սրանց է կցում նաև ափխազ. sən «շի-նել, կառուցել»), քրդ.❇ [arabic word] šini «բնակուած տեղ, շէն գիւղեր» (Justi, Dict. Kurde, էջ 267), շէն «շէն» (օր. Օնա՛ղէդը շէն պի «0ջա-ղըդ շէն մնա՛» Շւոտ, Քրդերը Տաճկաց-Հա-յաստ. Ա. 89), տնշէնօ «տնաշէն» (Միրա-խորեան, Նկարագր. ուղև. Գ. 96), շէն պըն «քաջալերուեցէք» Գծ. իէ. 22, 25, 36. չա-ղաթ. [arabic word] šin «ուրախ, ոգևորեալ, շէն, մար-դաբնակ, մշակուած», šinlik «զուարճութիւն, ուրախութիւն, յաջողութիւն, շէն երկիր». ռամ. [arabic word] šen «ուրախ, զուարթ, շէն, մարդաբը-նակ, բազմամարդ», [arabic word] šenlik «ուրա-խութիւն, հանդէս, տօն», [arabic word] senlenmek «զւարճանալ, շէննալ, բազմամարդ դառնալ», [arabic word] šenletmek «զուարճացնել, շէնաց-նել, բազմամարդ դարձնել», գւռ. թրք. Ակն. šen «ուրախ, շէն» (օր. šen olasən «շէն մը-նաս»), նաև «շէնք՝ որ պարզ գետնի վրայ չէ շինուած, այլ տակին ուրիշ բնակութիւն կայ», թրք. գւռ. Տ. šenksiz «անշնռոհո» (Բիւր. 1899, 799).-թուրքերէնի միջոցով բառս անցել է նաև բալկանները. այսպէս՝ հին սլով. šeniligū, սերբ. šenli, šenlenk, senlok, šelmuk, šenlučiti, šemno, ռում. šenlik կամ šinlik։
κώμη (լծ. հյ. գոմք) vicus, pagus χώρα (լծ. գաւառ) regio, spatium. Արմատ բայիս Շինել. (յորմէ յն. լտ. եւ իտ. սքինի՛, սշէնա, զէնա ). Աւան, գիւղ. հաւաքումն հիւղից, եւ տաղաւարաց. բնակարան գեղջկաց. գեղ.
Ագցո՛ւք ի շէնս եւ ի պարտէզս։ Երթիցեն շուրջ ի շէնսն։ Եհան արտաքոյ շինին ... յորժամ ի շէնն մտանիցես, մի՛ ումեք ասիցես ի շինին։ Տէր արար զշէնս եւ զանշէնս, եւ այլն. ((իբր մարդաբնակ վայր. ռմկ)։)
buckle, clasp, hasp, button;
decoration;
— ոսկի, golden buckle or clasp.
• (որ և շինգղ, շինկղ), ղ հլ. (սեռ. շգեղ, գրծ. շգեղբ) «մեծ և շքեղ ճարմանդ, իբր արքունական զարդ դրուած օղ՝ կոճակ» Ա. մկ. ժ. 89, ժա. 58. ժդ. 44, Նխ. ա. մկ։-Կարծեմ այս բառն է դարձեալ շինք «խիր կամ թիկնակիք կանաց» Բռ. երեմ. էջ 246։
ՇԻԳՂ πόρπη fibula. որ եւ ՇԻՆԳՂ, ՇԻՆԿՂ. (լծ. թ. չէնկէլ ). Ճարմանդ մեծ եւ շքեղ. օղ կամ օղամանեակ հանդերձից. կոզակ. կոճակ. կոպճա, գօբջա, իլիդ
small drop, tear;
առ —, —ք —ք, drop by drop;
— ի բերանոյ, saliva, drivel, slaver, slabber, cf. Լորձն;
—ք բանից, few words.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «կաթիլ» ՍԳր. Վեցօր. 60. Մծբ. 294. «ռոզ, կրակի բոց» Վկ. գէ. 39 (Յնդեալ. ի նմանէն շիթս ի կանգունս հնգետասանս. այլ ձ. բոց), գրուած է նաև շիտ, որից բա-յական ձևով շթալ «ցայթիլ» Բռ. երեմ. էջ 245։
• ՆՀԲ լծ. թրք. sūd «կաթ» (տե՛ս կաթն բառի տակ), յն.σταγών, լտ. stilla, gutta «կաթիլ»։ Peterm. 20, 22 հմմտ. կաթ «կաթիլ»։ Տէրվ. Altarm. 12 լտ. gutta, հբգ. scutjan «թափել, հեղոււ». սանս. çčut «կաթկթիլ»։ Canini, Et. etym. 149 թրք. sūd «կաթ»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. լտ. gutta ևն ձևերի հետ աւելացնում է նաև կպդովկ. šutrao «հոսիլ, ծորիլ», šotri «ջրորդան», պրս. šudan «լինել», հյ. շուտ։ Justi, Dict. Kurde, էջ 256 և Kurd. Gram. 91 քրդ. širte «կաթիլ» ձևի հետ։ Հիւնք. 285 հյ. շիթել «խայթել» բայից։ Մառ, տե՛ս կաթ բառի տակ։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. շիթ «կաթիլ» (օր. Կովի ծը-ձումը շիթ չկայ «բոլորովին ցամաքել է»). Մշ. շիտ «կաթիլ», Տփ. շթի տալ «թափիլ» կամ շիթ տալ «հոսիլ» (օր. Բերնի ջուրը շիթ է տալիս). Շմ. շթռա «կաթիլ»։ Ունինք նաև շիթ Շմ. «համ» նշանակութեամբ՝ շիթը դուրս գալ «համը փախչիլ» ոճի մէջ, որին համա-պատասխան է գալիս Յոբ. իզ. 14՝ Զշիթս բանից նորա լուիցուք (յն. «զհիւթս»)։
Ամպ չափաւոր գոլով՝ կակղագոյն շիտք սերմանէ (շիթս ցօղէ)։ Տեղումն է, որ ունի քան զանձրեւ շիտք ջաղբագոյն. (Արիստ. աշխ.։)
Ցանկանաս արդ շիթ մի ջրոյ, որ զովացուսցէ զշրթունս քո. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Ի վերայ քո հեղեալ շիթք անապական արեանն՝ զկողածնին ջնջեաց զմեղս. (Շար.։)
squint-eyed or goggle-eyed;
short-sighted or dim-sighted;
— ակնարկել, to goggle, to squint, to look askew.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց մկայութեան) «աչքը պակասաւոր, ծուռ» Ղևտ. իա. 20. Վանակ. հց. որից շլագոյն Ղևտ. ժգ. 4-56. Եւագր. շլամիտ Մծբ. 235. շլութիւն Կոչ. շլանալ «աչքր ծռիլ մթնիլ» Յոբ. ժէ. 7. Ես. խդ. 18. Ոսկ մ. գ. 26. Եւագր. «փայլը կորչիլ, խունանալ» Ողբ. դ. 1. «գու-լանալ, բթանալ կամ դանակի բերանը ծռեւ» Իւս. ատմ. 635. Լաստ. էջ 48. Ոսկ. լս. (Սո-փերք, Դ. 110). լլացութիւն ՍԳր. շլացուցա-նել Իմ. դ. 12. Ոսկ. ես. եփես. մտթ. Կոչ. 281.-վրիպակ պէտք է համարել Բառ. ե. րեմ. էջ 249 շօլիկ «շիլ»։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sqel-«ծռել, կո-րացնել, շեղել» արմատից, ձայնդարձն է շեղ ձևի. ձայնական յարաբերութեանց համար հմմտ. ջիղ, ջեղ, ջիլ։ Ավելի ընդարձակ տե՛ս խեղ։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Հմշ. Հն. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Սեբ. Սչ. Սլմ. Վն Տիգ. Տփ. շիլ, Սվեդ. շէլ «աչքը ծուռ». նոյն ևն նաև Ղրբ. շիլ «սխալ» (որից շիլ ընկնել «սխալիլ»), Ջղ. շիլ «խենթ, գիժ» (հմմտ. Վն. ձուո «ևւենթ».-Բառ. երեմ. էջ 246 նոյնպէս դնում է շիլ «խենթ»)։ Նոր բառեր են շիլտի, շիլտիկ, շիլտի-շլոր «շիլ», շլտիկ «շիլ» (յի-շում է Բառ. երեմ. էջ 249), շլուիլ «աչքը շիլ դառնալ», շլիլ «դանակը գուլանալ» (հմմտ. Զթ. ըիլ՝ նաև «գուլ, բութ» նշանակութեամբ), շլթոփիլ «աչքերը շիլի նման շարժելով՝ աս-դին անդին նայիլ», շլանալ «ատամը հարուիլ, ակռան առնել», շլացնել «աչքերը խոլորել». շլել «խէթ նայիլ»։ սակ սև ու վատ ցորեն», շիլ Ղրբ. «եղէգնա-բոյսերի թաւուտ», շլել Սլմ. «ցորենի հետ աճող մի բոյս է, որ աւելի բարձր կլինի և «բարձրահասաև»։
Այր սապատողն, կամ շիլ, կամ պտղակն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա։ 20։ Երեսն ի դուրս շրջին, ակներն խիթ եւ շիլ. Վանակ. հց.։)
fescue, mote;
bit or slip of straw;
little branch.
• , որ և շիւղ, շեղ, ռ հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ի հլ. բայց առանց վկայութեան) «ճիւղի կամ ծղօտի բարակ կտոր» ՍԳր. Վեցօր. 101 169. «մի տեսակ բոյս. festuca altissima All» (Տիրացուեան, Contributo § 36). որից շղաբեր Եղիշ. մկրտ. 208, Յհ. իմ. եկեղ. Զքր. կթ. շղաբերել Զքր. կթ. խչ. շղագոյն Խոսր. պտրգ. կամ շիղաբեր (իմա՛ շիւղաբեր) Ուռհ շիւղադէտ Ներս. աբ. լիւղահան «աչքի շիւղը հանող» (չունի ԱԲ) Տարօն. էջ 315։
• ԳՒՌ.-Մշ. Սեբ. շուղ «բարակ փայտի կը-տոր, ծառի ճիւղ», Սվեդ. շէօղ «աչքի մէջ ընկած շիւղ», որ և Երև. Մկ. Մշ. Սլմ. Վն. շուղ «գուլպայ հիւսելու փայտէ կամ երկաթէ ճաղ», որից շուղէ մարթ «շատ բարակ՝ վտիտ մարդ»։
Որ շղով զակն հարկանէ, զարտասուս իջուցանէ. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 24։) յն. խայթող. νύσσων pungens.
cf. Շճուկ.
• «անձրևից ապականուած ցորեն» Գրչ. արիստ. և Գէ։ (ԳԲ դնում է «հացի բորբոս», ինչպէս ունի Քաջունի, Գ. 185)։
• Կապ ունի՞ յաջորդ բառի հետ, որին կցում է ՆՀԲ, ինչպէս նաև Գըչ. արիստ. (վկայութիւնը տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր 180 ա)։
• «քամուիլ, թորիլ, մզուիլ». արմատ ա-ռանձին անգործածական, որից կաղմւած ևն շճել «քամուիլ, վար վազել» Յոբ. իա. 24 շճուկ «մածնաջուր» Մանդ. էջ 210=Գիրք թղ. 239, որ և շիճուկ Բժշ. (Քաջունի, Գ. 185 ունի և շին ձևը այս իմաստով)։ Նոր գրական լեզ-ւում նաև շիճուկ «արենաջուր, êerum», որիռ շիճուկաբուժութիւն։
• Բառ. երեմ. էջ 247՝ Յոբ. իա. 24 շճես-ցէ ձևը հասկանում է «նեխեսցէ կամ հոտեսցէ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913. 342 թրք. suz-mek «քամել», իսկ Արիա-հայ բռ. 300 պրս. [arabic word] siǰuk, որի նը-շանակութիւնը չի տալիս և որ ո՛չ ԳԴ գիտէ և ոչ էլ Բուրհան.։ Petersson IF 23, 388 (առ Pokorny 1, 469) հնխ. k'uei-«դիրտ, կեղտ» արմատից՝ իբր անռսք. hwoeg «շիճուկ» ևն։
• ԳՒՌ.-Բբ. շճուկ (արտասանւում է շջո՞ւգ), Մշ. շիջուգ, շդուգ, Ախց. սիճուկ, Երև. ոռ. ճուկ, Ալշ. շդուգ, Սեբ. սուջուխ «պանրից կամ մածնից քամուած դեղին-կանաչ ջու-րը»։
ՇԻՃ եւ ՇԻՃՈՒԿ, կամ ՇՃՈՒԿ. Քամեալ կամ կտրեալ եւ ապականեալ հիւթ. մզեալ ջուր կաթին՝ թանի՝ մածնոյ. եւ Ցորեան անձրեւակաթ. քամուածք, քամուկք.
Շիճուկ, մածնին ջուրն, րախպին. (Բժշկարան.։)
sword.
• «սուր, թուր» Օրբել. (հրատ էմինի, էջ 275 ունի շմշիր). ուրիշ վկայու-թիւն չկայ։
Զլայն պողովատիկ շիմշիրն երկբերան ի յաջ ձեռին. (Օրբել.։)
glass bottle, bottle, phial;
alabaster vase;
խցել զ—, to cork;
to put the stopper on;
բանալ զ—, to draw the cork, to uncork;
to take the stopper out of.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վր. կայութեան) «ապակուց շինուած աման» ՍԳր. Եզն. Շիր. յետնաբար կայ նաև շիշայ Կոստ. երզն. 118, 123, 170, շուշ, շուշայ Վստկ. Հայել. 178, 186, 187, Կոստ. երզն, 101։ Սրանի՛ց է նաև շշուկ «կօշ, սնամէջ դը. դում՝ որ իբր ջրաման է գործածւում» ԳԲ։
• = Պհլ. šīš «շիշ» ձևից, որի ներկայացու-ցիչն է պրս. [arabic word] šīš «շիշ»։ Աւելի սո-վորական է պրս. [arabic word] šīša «շիշ, սրուակ», որ ենթադրում է պհլ. *šīšak և որից փոխ-առեալ են վրաց. მუმა շոպա, քրդ. susa, ավար. šiša, թրք. šise, սերբ. sisa, šiše «շիշ», ինչպէս նաև յետին հյ. շիշայ, շուշայ ձևերը։ Բառս գտնւում է նաև սեմական լե-զուների մէջ, հմմտ. ասուր. šaššu, ասոր. [syriac word] šiša, եբր. [hebrew word] šēš կամ [hebrew word] šayis, եգիպտ. šs «սպիտակ մարմարիռն. ալաբաստր»։-Հիւբշ. 214։
• Նախ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 142 և յետոյ ԳԴ դրին պրս. šiša ձևից։ ՆՀԲ այլազգ. լիշէ, շիշլէi Lag. Gesam Abhd. 83 պրս. šīša։ Հիւնք. պրս. շիյշ, թրք. շիշէ։ ԳԻՌ.-Կայ միայն Զթ. շիշ. միւսները նոր փոխառութեամբ ունին թրք. šiše և վռառ. šuša ձևերը։
• «ծոծրակ, վզի ետևը» Պտմ. աղէք. 17. Փիլ. լին. 106. երկուսն էլ գռռծածուած անեսաբար. ըստ այսմ Հին բռ. մեկնում է շիշք (այլ ձ. շիլք) «պարանոցք», Լծ. փիլ. շիշք «պարանոցի ջիլքն»։ (Տիրոյեան, Հան-րագրութ. 192 ունի և շուշակք ձևը)։
Ջնջեցից զերուսաղէմ որպէս շիշ մի ջնջեալ, որ կործանիցի ի վերայ երեսաց իւրոց։ Ունէր շիշ իւղոյ ծանրագնի. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 13։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 7։)
ՇԻՇՔ ἱνίον occipitium, occiput. Ծոծորակ. ուլն. ողն. միջավայրք ականջաց եւ ուսոց.
Ի լանջաց ի վերւոյս՝ յետկոյս յողնեալք, զօրէն այնոցիկ՝ որոց լարքն ցաւեն, եւ շիշք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 24։)
Լարքն, (այսինքն) մսանքն. շիշք, (այսինքն) պարանոցի ջիլքն. (Լծ. փիլ.։)
tomb, sepulchre, urn, monument;
—ք, cemetery;
մարմնածախ —, sarcophagus;
— հոյակապ, mausoleum;
— դատարկ, cenotaph.
• Տաթև. հարց. 678 «շիրիմն ստուռա-ռանի թէ աստի շարժիմ կամ շինիմ ի յարութեան աւուրն»։ ՆՀԲ արաբ. սիրր, պրս. [arabic word] gor, ռմկ. կօռ, լծ. կոյր և խա-ւար։ Pictet 2, 280 սանս. sirā սեահ. փուշ siri «պտուկ», ռուս. sirena «կաթ-սայ», յն. σίρος, σειρός «փոս, խոռոչ»։ Pedersen KZ 38, 395 թերևս զնդ. šairimya և սրանով հսլ. chramu «տուն», սերբ. chrām, սանս. harmyám հհաստատուն բնակարան կամ շէնք» բառերի հետ։ Patrubány IF 14, 55 ար-մատը շէր (որից փոխառեալ հունգ. sir «գերեզման»). հմմտ. լն. ϰεῖμαι սանս. šetē «պառկիլ»։ Մառ, Oтчeтъ aнiи-cкaго музея 1917, էջ 40 խալդ. nir-ibi «շիրիմ», վրաց. širimi և հյ. շիրիմ դը-նում է *շիր-նիր «քար» արմատից -ibi=-իմ յոգնակերտ մասնիկով։ Բժշ.։ (Ըստ Բառ. երեմ. 246 շիւ «ճիւղ, ոստ»)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. შირიმი շիրիմի «միզաքար» (ըստ Մառ, Иппoл. 67 «գերեզմանաքար»), მირიმის კუა շիրիմիս քուա «չեչաքար», թուշ. მირიმ շիրիմ «միզաքար», լազ. širimi «ծովի կամ գետի աւազ». այս բոլորը ցոյզ են տա-լիս որ հայերէնի նախնական նշանակութիւնն էր պարզապէս «քար» (տե՛ս Աճառ. Արրտ. 1911, էջ 419)։
Շիրիմն նորա կայ առ կողմն տաճարին։ Շիրիմն նշանաւոր կայ առաջի դրանն յերուսաղէմ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։ Խոր. ՟Բ. 32։)
Գագաթն գողգոթայ՝ տեղի կառափելոյ, եւ շիրիմ առաջին մարդոյն յեբրայեցւոցն ասացեալ. (Անյաղթ բարձր.։)
tumult, trouble, discord;
tumultuous, turbulent, agitated.
• «խառնակութիւն, շփո-թութիւն, կռիւ» Մարթին. Անսիզք, էջ 39. Սմբ. պտմ. 128. դատ. 17, Միխ. աս. 519 որից շլմորեցուցանել «շուարեցնել, շփոթել» Կիւրղ. ծն. շմորեցուցանել Պտմ. աղէքս. 1Ո1 շլմորիլ «շփոթիլ» Կիւրղ. ծն. շմորիլ «գժտիլ» Ուոհ. 425. Մարթին. «կռուի՞լ» Գիրք թղ. 504 շմորութիւն Վրդ. առ. 183. գրուած է նաև լշմորեալ Գիրք թղ. էջ 7։
Սկսկաւ շմորն եւ խռովութիւն ի մէջ թագաւորացն։ Կալաւ շմոր, եւ մաքառեցաւ ընդ պապն։ Յանկ ածեալ զամենայն շմորս եւ զկռիւս իւր. (Մարթին.։)
cf. Շնորհք.
• + Պհլ. *šnohr ձևից, որ աւանդուած չէ թէև, բայց կան նրա ածանցները. այսպէս բացասականը՝ պազ. avēšnohr «ապաշնորհ, անշնորհք» (Թիրեաքեան, Ատրպատ, էջ 38). պհլ. hu-šnōhr «որին հեշտ է գոհացնել» (Bartholomae 1820), Թուրֆանի մանիք. պհլ. [hebrew word] 'šnwhrg (Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 108, MSL 17, 246)=իբր հյ. շնորհուկ. հմմտ. զնդ. ❇ xšnaoϑra «գոհացում, գոհունակութիւն, ու-րախութիւն», արմատը xšnav-«գոհանալ, բաւականանալ», որից և պհլ. šnāyenītan, պրս. [arabic word] xušnūd «գոհ, բաւական, հաճ» = ահլ. xušnūt=զնդ. *hu-xšnūta-(Bartho-lomae 557-8, Horn § 509)։-Հիւբշ. 214։
• ՆՀԲ արմատը շէն, իբր շէն օր, կամ շէն արարօղ, շէն օրհնութիւն, շէնուոր, շինարար, շինօղ զտեսօղս, եբր. խէն «շնորհ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Mülle։ SWAW 38, ... և 42, 256. նոյնը նաև lusti, Zendsp. 96 ա, Lag. Ges. Abhd. 297։ Ալիշան, Շնորհ. և պրգյ. 4 շէն, ջէնք բառից՝ -որհ=ուրհի մասնիկով Հիւնք. ներել բայից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. շնորք, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. նմ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. շնօրք, Սեբ. շնէօրք, Ագլ. շնուրք, Ասլ. շնէօ՞րք, շնէօր*, Տփ. շը-նուրք, շնուք, Ակն. ըինէօրք, Սվեդ. շինիւրք, Վն. շնոխք՝, Մկ. շնօխք՝, Հճ. շmնոյք, Զթ. շէօնիւյք, շէօնիւրք։ Սրանից շնորհատր, որի գւռ. ձևերն են՝ Սչ. շնօրհավօր, Սեբ. շնօրա-վէր, Ախց. Կր. Պլ. ընահավօր, Տփ. շնահա՛-վուր, շնա՛վուր, շինա՛վուր, Ակն. շինահավօր (բայը շինայհվօրէլ), Զթ. իշնmհmվիւյ, իշնm-հmվիւր, Հճ. շնօյհավոյ, Գոր. Ղրբ. շնըհա՛-վուր, շնուա՛վուր, զնըհա՛վրէր, Պլ. Ռ. շնա-ավօր, Ասլ. շնաավէօ՜ր, Ջղ. Սլմ. շնախավոր, շնmխmւր, Ալշ. Մշ. շնավոր, Մրղ. շիւնա-խավըիր, շիւնmխավըիր, Ննխ. ընավօր, Ագլ. շնա՛վուր (բայը շընըվա՛րիլ), Շմ. շնօօր, Բլ. շնօֆոր, Հմշ. Սչ. շնաֆօր, Տիգ. շնօֆուր։-Էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով՝ շնօրք «շնորհք» (օր. Ալլահտան շնօրք իստէ «Աս-տուծուց շնորհք ուզիր»), շէնքսիզ-շնօրքսուզ «տձև. անշնորհք» (Բիւր. 1898, 865), Այն շէնիֆօր «շնորհաւոր» (Բիւր. 1900, 683)։
Տաց շնորհս ժողովրդեան իմոյ առաջի եգիպտացւոցն. եւ այլն։
ՇՆՈՐՀՍ ԳՏԱՆԵԼ առաջի աստուծոյ, կամ մարդոյ, կամ առաջի աչաց ուրուք. որպէս Հաճոյ գտանիլ. սիրելի լինել։ (Ծն. ՟Զ. 8։ ՟Ժ՟Ը. 3։ Դտ. ՟Զ. 17. եւ այլն։)
shadow, shade;
veil, head-cover;
honour, respect, consideration;
splendour, brilliancy, lustre, glory, magnificence;
pomp, parade;
protection;
— եւ ձեւք, ceremonial, etiquette;
— դնել, to honour, to pay honour, to respect, to consider, to compliment, to pay court to, to court;
զամենայն — եւ զպատիւ ունել, to give all the respect and honour due;
ի շքի եւ ի պատուի ունել, to hold in respect;
զանձն ծանր եւ ի շքի ունել, to be rave or serious;
— առնուլ, to be honoured or glorified;
շքով, with honour, gloriously, magnificently, pompously.
• . ո հլ. (ներգ. ի շքի Բուզ. ե. լէ) «ստուեր, հովանի» Վեցօր. Կիւրղ. ծն. «ծած-կոց, հովանի» Ա. կոր. ժա. 10. Մաշտ. Նար. «պատիւ, փառք, վեհութիւն» ՍԳր. Ոսկ. Եփր. ա. թես. Սեբեր. Բուզ. որից շքալ «պանծալ» Սիր. ժ. 29. շքեղ ՍԳր. Եփր. ղևտ. շքադիր Ագաթ. շքեղազարդ Կոչ. շքեղալուք Ագաթ. մեծաշուք բ. մկ. գ. 25. Եփր. թգ. Ոսե. Իւս քր. անշուք Ոսկ. ես. բարեշուք Ոսկ. ա. կոր. չարաշուք Բ. մկ. 29. Եփր. վկ. արև (ստէպ), սքանչելաշուք Բուզ. գեղաշուք Մագ. գեղեց-կաշուք Լաստ. գլխաշուք Նար. բազմաշուք Ճառընտ. նոր բառեր են ազնուաշուք, վեհա--շուք, շքախումբ, շքանշան, շքամուտ, շքեղա-փայլ, շքերթ ևն։-Հայերէնի մէջ իմաստի ռարգացման համար հմմտ. անգսք. scima «շուք, ստուեր. 2. փայլ» ևնι
• նութիւնը անապահով է համարում։ Հիւնք. շուք «ստուեր» =յն. σxιά́, իսկ շուք «պատիւ» = պրս. šigūh «պատիւ»։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. suk «փայլուն», šug'us «փայլատակել, բոց», 426 թթր. sok, sog, sov «զով, ցուրտ»։ Petersson LUA 1915, 3 և 1916, 47 (ըստ Pokorny 1, 368) հյ. շող, նշոյլ, շանթ բառերի հետ հնխ. k'eu-«լուսաւորել, փայլել, պայծառ» արմատի տակ. հմմտ. սնս. çvah «վաղը», զնդ. sūrəm «վաղն առա-ւօտ կանուխ», սանս. çona «կարմիր» ևն։ L'anaя. Объ отнощ. aбхазcк. я3 էջ 46 ափխազ. açašə «մոմ», išeyt «լու-սացաւ», ašez «առաւօտ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 302 զնդ. suka «փայլուն» և պրս. šigūh «պատիւ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Հճ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. շուք, Մրղ. շուք, Սվեդ. շէօք, Ակն. շիւք, Վն. շիւք, Ասլ. շիւք, շիւ*, Ագլ. Գոր. Ղրբ. շօք, Երև. Շմ. Ջղ. Տփ. լվաք։ Նոր բառեր են շուքարան, շուքել, շուքաւոր, շքառուն։
Զայս հովանիս եւ ծածկոցս եւ կամ շուքս ի վերայ տապանակի յեկեղեցւոջ. (Մաշտ. ջահկ.։)
Զարկանելիս զգեստու արարչին ծնողի՝ ի շուք պատկառանաց պարտաւորի մեղօք եւայի։ (Իւղն օծութեան) ճառագայթ շնորհաց, շուք մերոց դիմաց, նկարագրութիւն երեսաց։ Զշուք շնորհին յիսուսի պատկեր իւր կերպաւորեաց. (Նար. խչ. եւ Նար. ՟Լ՟Գ. եւ Նար. մծբ. (որք հային ի յաջորդ նշ)։)
յոտն կայեւր առաջի նորա, եւ շքով տայր զպատգամ թագաւորին. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 32։)
basin, wash-hand basin.
• «մէջը ձեռք լուալու կոնք, լական» Մաշտ. ջահկ. որ և շռնիճ «կոնքի մէջ ջուր լցնելու ամանը, երպրրխ» Մաշտ. -այս ի-մաստը՝ որ ընդունուած է արդի գրականումն էլ, սխալ է, որովհետև Մաշտ. իրար յետևից դնում է «զշռնիտն և զքսեստինն և զռաստա-ռակն», որոնցից վերջինը լինելով «թաշկի-նակ, սրբիչ, անձեռոց», երկրորդը լինելով «կուժ»!, առաջինն էլ միայն «լական, կոնք» կարող է լինել։ Ճիշտ այսպէս է նաև Բիւզ. ն. γερνιβσζεστα «basin and pitcher, for washing the hands, լական ու կուժ, ռմկ լէհէն-երպրըխ» (Sophocles 1164բ)։
• = Փոխառեալ պիտի դնել յն. χέ́ρνιβον «կոնք, մէջը ձեռք լուալու լական» բառից, հմմտ. յն. χερνιβόζεστα որ բոլորովին նոյն է Մաշտոցի «զշռնիտն և զքսեստինն» ձևի հետ։ Մագում է յն. χείρ «ձեռք» բառից (Boisacq 1056)։ Վերջաձայնի տարբերութեան համար պէտք է ենթադրել թերևս յետին յն. ռմկ. մի ձև, որ աւելի մօտիկ էր հայերէնին։
• ՆՀԲ յն. χέρνιβον բառից։ -Կոյլաւ. Բառ. գերմ. 1341 ա դնում է բառս իբրև «միզաւառ, կրիճ, անկողին պառկած հի-ւանռի միզաման», որով անշուշտ ու-զում է կապել շեռ «մէզ» արմատին։ (Բայց այսպիսի նշանակութիւն չէ ա-ւանդուած մեր մէջ. միայն յն. γερνίβιον նուազականն է, որ նշանակում է թէ՛ «փոքր լական» և թէ «կրիճ. միզա-ման»)։
Ջահընկալքն ունիցին ի ձեռս զմոմեղընկալսն, եւ զկուժս դինւոյն, եւ զշռնիճսն ջրով։ առնու զշռնիտն եւ զքսիստինն (ռմկ) եւ զգաստառակն յուսն. (Մաշտ.։)
diligence, haste, hurry, promptitude, urgency;
urgent, pressing;
— տագնապի, too great haste, hurry, great urgency, hasty eagerness, precipitation;
constraint, imperious or urgent obligation;
pain, anguish, affliction, trouble;
—, — —, առ —, —աւ, hastily, in haste, expeditiously, speedily, diligently;
— տագնապաւ, with all possible speed or despatch, in a hurry, precipitately, post-haste;
առանց —ոյ, without hurry;
— տագնապի հասուցանել, ի վերայ դնել or ի վերայ հասուցանել, to urge, to press, to force, to compel, to oblige, to constrain;
to grieve, to pain, to agonize, to harass;
— քան զասելն, no sooner said than done.
• , ի հլ. (յետնաբար ո հլ. ՆՀԲ դնում է նաև ի-ա հլ., բայց առանց վկայութեան) «ա-ճապարանք, վտանգից յառաջացած խուճապ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. թգ. Ոսկ. յհ. ա. 9, բ. 16. «շտապով, աճապարական» Ոսկ. յհ, ա. 1. «շուտով, փութով» Լաստ. Ուռհ. Վրք. հց. որից շտապել Եփր. թգ. Ոսկ. ես. շտապիլ Եփր. յես. և թգ. շտապանալ Պտմ. աղէքս. ևն։ Գրուած է նաև ըշտապ (ինչպէս հնչւում է)։ Թերևս և նոյն է սրանց հետ շտամբ, որից կազմուած է ըստ ՆՀԲ շտամբաձայնութիւն «յորդոր երգեցողութիւն» Քերթ. եկեղ.։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ «լծ. հլ. շութափ, ստէպ, ճեպ և շոյտ ափ յափոյ, պրս. շիթապ, շիթա, թրք. չաբըգ»։ Ուղիղ են նաև Peterm. 22, Böttich. Arica 77, 273, Müller SWAW 38, 577։-Lag. Beitr. baktr. Lex. 43 պրս. sitab և զնդ xštāv «քաջ, կտրիճ»։ Մնակեան, Հայ-րենիք 1893 նոյ" 2 առաջարկում է կար-դալ շըտապ և ո՛չ թէ ըշտապ, որովհետև պրս. շիթապ ձևով է։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. šib «աճապարանք, վառո». tab «արագ, շտապել», 423 օսմ. čabuk «արագ», č̌apmaq «վազել», čevik «աշ-խոյժ» բառերի հետ։
Որ ոչ յօժարին՝ վտանգ ի վերայ ումեք ոչ գնէ, եւ շտապ տագնապի։ Ասացէր՝ եթէ ննջեաց, եւ հիւանդ է. (ապա ո՛չ է շտապ գործոյ՝ գնալ անդ. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։ ՟Բ. 16։)
Բազում շտապ տագնապի եղեւ ի մէջ ծառայից իւրոց։ Իբրեւ զայս ասէր, շտապիւ տապոյ ցաւոց տանջեալ լինէր նա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 10։)
magazine, storehouse;
butler's pantry;
larder, buttery, pantry, store-room, cellar;
secret chamber;
treasury;
bottom;
heart, the secrets of the heart, the affections;
— ցորենոյ, granary, loft;
— գինւոյ, wine-cellar, wine-vault;
— փայտից, wood-house.
• «մէջ»։ ՆՀԲ շտե-=յն. σῖτος «ցորեն»+ մառան» Lag. Btrg baktr. Lex. 4 փորձում է սրանով մեկնել զնդ. xštami անստուր բառը։ Հիւնք. ստամոքս բա-ռին է կցում։ Կուրտիկեան, Արևելք 1899, յուլ. 22 -արան մասնիկով *շտեմ բառից, որ է զնդ. վէշթէմունիթէն «ու-տել, խմել», արմատը վէշթէմ։ Սագրզ-եան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 4ՈՉ սումեռ. zid «ցորեն» բառից. առա-ջինը իբր շտ-ե-մարան, իսկ երկրորդը՝ իբր հյ. *շիտ-եամ «ցորեան»+արան։
Մո՛ւտ յշտեմարանս քո, եւ կա՛ց յաղօթս առաջի հօր քո ի ծածուկ։ Ոչ յշտեմարանս մտանել, եւ ոչ յանապատ ելանել. (Մծբ. ՟Դ։ Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Ընդարձակել պարտ է զշտեմարանս ականջաց, եւ պատրաստել զաման մտաց. (Իսիւք.։)
cf. Շռէզ;
glue, gluten.
• (որ և շերէշ, շրէժ, շրէզ) «մի տե-սակ լեռնային ուտելի բոյս, asphodéle» Բժշ. «սրանից պատրաստուած ալիւրանման մածուցիկ նիւթը» Մաշտ. ջահկ.։
• ԳՒՌ.-Ախց. Խտջ. Կր. Սեբ. Տփ. շրէշ, Զթ. շը'յէշ, շը'րէշ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. շրիշ, Շմ. չի-րիշ, Հճ. շmյէլ, Բբ. շէրէշ, չրէշ, Ալշ. Երև. Մկ. Սլմ. Վն. շրէշտ, Մրղ. շիրէշտ, Ջղ, շրիշտ, Խրբ. Տիգ. շրէզ, Մշ. շրէզ, շրէզդ, Բլ. շրէստ. Պլ. (նոր փոխառութեամբ թուրքերէ-նից) չիրիշ։-Նոր բառեր են շրեշուկ, շրէշ-խնջլոզ, շրեշտաջուր, շրէշտուն։
Ամրացնել կա՛մ շրեշով, եւ կամ ալիւրով, եւ ձուի սպիտակուցով խառնեալ ... Դիցէ զշրէշն, եւ կամ զալյիւրն խառն ընդ հաւըոյ կթի սպիտակուցն. (Մաշտ. ջահկ.։)
nose-baud;
twitch;
bridle;
cf. Շրուշանակ.
• (որ և շրոշակ, շրօշակ) «սանձ. յատկապէս ձիու քթի վրայի կապը» Եփր. ծն-էջ 52. Կնիք հաւ. էջ 300. Վանակ. յոբ. Սարկ. քհ. (Սոփերք, հտ. Գ. էջ 45), Վրդ. լս. 62 (գրծ. շրուշակաւ), Վրք. հց. ա. 35. Անան. թրգ. 12. (երբեմն նաև Դ. թգ. եթ. 28 ւուս-անցքի վրայ՝ իբրև բացատրութիւն կարթ բառի)։ Նո՞յն է արդեօք նաև շրօշակ, շրուշա-նակ «վզի ջղերը կամ յօդերը». (Ոչ պարա-նոցին շրօշակք առ պճղանցն խառնուածսն մուռրեալք զտեղի խնդրէին. Եպիփ. յար. մեռ. կամ ըստ Ճառընտ. Ոսկ. յեզեկ. Ոչ պա-րանոցին շրուշանակքն)։ Սխալմամբ շփոթ-ուած է շօթ բառի հետ. հմմտ. Եհան ընդ ռնգունս նորա զշրօշակս և զկարկանդակս. Վկ. արև. (Սոփերք, Ի. 74), որ էջմիածնի տպագրութեան մէջ (էջ 23) ունի զշաւթս ձևը
Բերանոյ եւ կզակաց շրուշակ եւ դանդանաւանդ շուրջ կազմեալ եդ՝ չուտել եւ ըմպել. (Սարկ. քհ.։)
confusion, broil, embarrassment, trouble, disorder, tumult, uproar;
confused, mixed, confounded, troubled, disordered, out of order;
deranged, complicated;
indistinct;
—ս յուզել, յարուցանել, to excite confusion, trouble, sedition;
աղմուկ —ի յարուցանել, to make a clatter, racket or uproar, to kick up a row;
յայն աղմուկ —ի, in that disorder;
cf. Աղմուկ.
• , ի, ո հլ. «խառնակութիւն, իրարան-ցում, տակնուվրայութիւն» Խոր. Պիտ. Յհ, կթ. «խառնակ» Լմբ. իմ. «կռիւ» Վրք. հց. բ. 108, 371. որից շփոթել ՍԳր. Եփր. ծն շփոթական Սեբեր. շփոթանք Եփր. ծն. էջ 26, շփոթումն Խոր. անշփոթ Պիտ. դիւրաշփոբ Թէոփ. խ. մկ. բազմաշփոթ Ճառընտ. հեշտա-շփոթ Թէոփ. խ. մկ. (սխալ հնչմամբ գըր-ուած ունինք անըշփոթ, շփոյթ, բազմաշը-փոյթ). նոր բառեր են շփոթութիւն, խառնա-շփոթ ևն։
• ՆՀԲ լծ. յն. σπουδή, վրաց. շփոթի, որ-պէս թէ ըփումն ընդ միմեանս կամ փոյթ յաղթասիրութեան, շտապ և խուճապ. արմատն է շիփ։ Այվազեան, Ուղղագր. էջ 38 արմատը դնում է շուփ։ Հիւնք կա՛մ փոթորիկ բառից և կամ պրս աշիւֆթէն, աշուպ։
• ԳՒՌ.-Կր. շփօթիլ, Երև. շփօթվէլ, Շմ. Տփ. չփօթվիլ, Սլմ. շփոտվել «շուարիլ, սխալիլ», իսկ Հմշ. շփօթիլ «բարկանալ, տակն ու վրա լինել»։ Այստեղ է պատկանում նաև Երև. Ղրբ. շփօթ «ալիւրով, ջրով, կաթով, շաքա-րով ու իւղով պատրաստուած հասարակ խիւս», որ յիշում է արդէն Բառ. երեմ. էջ 249 շփոթ «փոշեայ կերակուր կամ ջուրխը-մոր» ձևով։ Հմմտ. աւելի հնից՝ Մխ. ապար. «Յաղաւնոյ և յոչխարի մսոց լեսեալ և ըփո-թեալ քուֆ(տ)այն ո՛չ է աղաւնի պէսպէս ան-դամօք կամ ոչխար մի»։
Զհամաշխարհական շփոթ ջրհեղեղին ասէ. (Գէ. ես.։)
light cake.
• ՓՈԽ.-Վրաց. მოთი շոթի «երկար հաղ» (այս բառը փոխառեալ է հայերէնից յե-տին շրջանում, երբ աւ դարձած էր օ. հա-կառակ պարագային պիտի ունենայինք հյ. շոթ)։
ἅρτος. panis. λαγάνον. laganum, placenta. որպէս ռմկ. ճոթ մը. մաս. եւ շօշ, լաւաշ. եբր. լէխմ, յորմէ ռմկ. շօգմա, շօխում. եւ ռաքիք. այսինքն Հաց ազնիւ, պարզ կամ իւղով զանգեալ՝ պէսպէս ձեւով. եւ բաղարջ ի նաշհոյ. պան. քաքար. նկան. փիտէ, սիմիտ, պէորէկ, պօղաշա, կէօզլեմե.
Պանս բաղարջս, եւ շօթս բաղարջս զանգեալ իւղով, եւ քաքարս բաղարջս օծեալ իւղով։ Պան մի, եւ շօթ մի իւղով զանգեալ. (Ել. ԻԹ. 2. 29։)
cf. Շաղփաղփութիւն.
• «բարբաջանք, շատախօսութիւն, փուճ խօսքեր». մէկ անգամ ունի Ճառընտ. (գրուած շաւշանք, շուշանք)։ առանձին անգործածական, որից կազմուած են շօշափել ՍԳր. (գրուած է շաշափել Տի-մոթ. կուզ, էջ 93). շօշափելի Ել. ժ. 21, Եբր. ժբ. 18. շօլափական Նիւս. բն. դիւրաշօշա-փագոյն Փիլ. լին. խաւարաշօշափ Տօնակ. մեղկաշօշափ Յհ. կաթ.։
Յայտ արարեր զքոյին շաւշանս բարբանջանացն. Ճ. Ե։
wicker, osier;
osier-band, straw-band;
—ածեծ առնեմ, to strike with rods or osiers, to whip, to flog.
• «ճիւղ, ճպոտ». արմատ՝ որ հների մոտ առանձին գործածուած չէ. շատ յետին է Զքր. Բ. 119 (Բարակ ոզորով փոքր փոքր հարկանէր զնոսա). որից կազմուած ունինք հզորածեծ առնել (գրուած նաև ոզրածեծ և տգիտութեամբ՝ ոլորածեծ) «ճպոտով ծեծեւ գանահարել» Ագաթ. Յայսմ. (Նոր վկ. էջ 18), Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 32, 41), Ճառընտ. Լմբ. մատ. 381. ոզորած փայտ «մի կապոց փայտ՝ ոզորով կապուած» Կեչառ. աղէքս.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ozg'ho «ճիւղ» ձե-ւից, որի միւս ժառանգներն են յն. ὄσχος և պհլ. azg «ճիւղ» (սրանից է փոխառեալ հյ. ազգ). ձայնական յարաբերութիւնը ճիշտ այն է, ինչ յն. μόχος=հյ. մոգի<հնխ. mozg'ho-ոզոր բառի մեջ ր մասնիկ է (Pokorny, I. 185)։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. օզոր «ծառի ճիւղից շին, ուած կապ՝ խուրձ կապելու համար». նշա-նակում է նաև «ծուռ, գալարուն, ճամբի։ շեղուած, սխալ». որից օզրել «ծռել, ոլորել ճիւղերը իրար ոլորելով հիւսել, թեքուել, ճա-նապարհից շեղուել, միսը կսմթել (ՀՀԲ և ՋԲ)», ոզիր «կսմիթ» (ՓԲ), օզորտուկ «շիլ աչքերով» (Ազգ. հանդ. Ե. էջ 148), օզոր-մո-զոր «օձապտոյտ», օզրուկ «ոլորուած»ւ
(որ է ռմկ. Կապ խրձանց ի ճիւղից կամ յոստոց) Արմատ է յաջորդ բառից. որպէս լծորդ ընդ Ոլոր, եւ Ոստ. որպէս եւ յն. օ՛զօս է ոստ։
pea;
chick peas;
grain;
globule;
wood-worm, beetle;
— —, drop by drop;
պատիճ կամ կեղեւ ոլեռան, peascod, peashel;
նմանք են միմեանց իբր հատք ոլոռանց, they are as like as two peas.
• , ն հլ. (-ռան, -րան, -ռունք, -ռանց, -րանց, յետնաբար նաև ոլեռն, սեռ. ոլռանց) «բակլայի կամ մաշի նման մի ընդեղէն. pisum sativum L. (Տիրացուեան, Contributo § 267). փխբ. խոշոր կաթիլ (քրտինքի, ար-ցունքի)» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. 60. «կտրուած կաթի մէջ ձևացած գնտիկները» Սասն. 67. «կարկուտի մէկ հատիկը» Ոսկ. յհ. բ. 1 (ւե-տին). «մի տեսակ որդ փայտի» Գաղիան. որից ոլոռնացեալ «ոլոռի պէս կոլորացած (կաթիլ)» Նիւս. կազմ. Երզն. մտթ. ոլոռնա-ձև Շար.։
• ՆՀԲ յն. ὄλυρα «հաճար» և լտ. olus. oleris «բանջար». ի ձայնէս ոլոր, բոլոր. յն. ὄλος։ Peterm. 30 լտ. olus։ Lag. Ge-sam. Abhd. 59 կցում է ὄλύρα բառին։ Պատկ. Изсльд. էջ 35 լտ. olus, oleris։ Հիւնք. ոլոր բառից։
• ԳՒՌ.-Մշ. օլոռ, Ննխ. ուլէռ (գիւղերը) և շրջմամբ՝ ուռէլ (քաղաքում), Խտջ. օռէլ, Գոր. հի՛զէօռնը, Ղրբ. հի՛ւլէռնը «ոլոռ». որից իւլլէ՛օռնէգ՝ «մի տեսակ պալար». բացի ա-ռաջինից միւս ձևերը ծագում են ոլեռն ձևից. որի հին գործածութիւնը ունի Վրք. հց. ա-582։-(Նո՞յն է թէ տարբեր բառ է Ջղ. (գիւ-ղերը) հոռալ «ոլոռի նման մի բոյս»=պրս. holar)։
ՈԼՈՌՆ կամ ՈԼԵՌՆ. ռմկ. ոլոռ, ոլեռ, ուլեռ. ὅχρος, ὡχρός ervilia, phaselus, cicera λαθύρος cicercula, genus leguminis πίσον, ὅσπρος pisum. իտ. pisello. θερμός lupinus. ըստ այլեւայլ հին գրոց թարգմանելոց. կամ ի սուրբ գիրս κύαμος faba. (իսկ յն. օլիրա է հանճար եւ լտ. օ՛լուս, օ՛լէրիս, է բանջար. ի ձայնէս ոլոր, բոլոր. յն. օլօս։ Հանրական անուն բոլորշի կամ գնդատեսիլ ընդոց, որք ի մի պարկ կամ պատեան մատնաձեւ՝ եւ եւս բարակ՝ կարգաւ շարին ի բնէ. զորօրինակ է մաշ ընտանի եւ վայրի, եւ որ ինչ նման է նմա. պուրչախ. եւ լովիաս, լուբիաս. ֆասուլ, ֆասուլիա.
ՈԼՈՌՆ ասին նմանութեամբ՝ բոլորշի իրք եւ կաթուածք որպէս կայլակ կամ շիթ քրտան, արեան, ջրոյ, կաթին, սնդկի, կարկտի, եւ այլն. որպէս լտ. gutta, pila, globus, sphaera. ի յն. σφαῖρα . լծ. հյ. սփիւռ.
Հոսէին ի նմանէ քրտունք իբրեւ զկայլակս արեան՝ ոլոռն ոլոռն հեղեալ յերկիր». յն. լոկ՝ վայրիջեալ. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 44։)
Գայ իջանէ անտի խոնաւութիւնն, եւ սկսանի յօրինել լինել յոլոռն յոլոռն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Հողմ սառնային զջուրն իբր ոլոռն ոլոռն սառոյց գնդէ, եւ այն է կարկուտ։ Շիթք անձրեւաց, եւ տեղատարափ ձեան եւ ոլոռն կարկտի յերկնից ի յերկիր իջեալ. (Շիր.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
twisting, contortion, tension;
intensity, force, stress;
tresses;
—ք բարեկամութեան, ties of friendship.
• «ոլորք, ոլորած բան, պնդութիւն, ամրութիւն» Ոսկ. ա. տիմ. ժե. և հռ. «փա-կագիծ» Լծ. նար. որից ոլորել «գալարել, պրկել, պնդել» Եւագր. Կիւրղ. թագ. ոլորակ «արկումն, ձգտում» Ոսկ. լհ. ը. 37. «առո-գանութեան մի նշան» Թր. և Երզն. քեր. ռլո-րակել «պրկել» Յայսմ. ոլորան «պրկոց, գե-լարան, մամուլ» Վանակ. հց. Վրդն. լս. 58 ոլորուտ Պղատ. տիմ. շեշտոլոր Թր. քեր. ոլորուն, ոլորապտոյտ (նոր բառեր)։ Նուն արմատից տ մասնիկով աճած է ՍԼՈՐՏ «պր-տոյտ, սաստիկ ոլորք» Իմ. ե. 11. «բոլոր-տիքը, չորս կողմը» Պիտ. Փիլ. որից ոլոր-տանալ Պիտ. Փիլ. Անան. եկեղ. քաջոլորտ Մագ. նոր բառ է մթնոլորտ. մասնիկի հա-մար հմմտ. բոլոր, բոլորտիք։
• ՆՀԲ լա՞ր բառից։ Տէրվ. Նախալ. 108 հոլովել, գիլ, գալարել, բոլորել, ինչպէս և յն. εἰλώω, լտ. volvo, գոթ. valyian ձև-ւերի հետ հնխ. varu, varv արմատից։ Հիւնք. օղ բառից։ Bugge IF 1, 445 -որ մասնիկով կազմուած է դնում։ 3. Արշէզ, Բազմ. 1897, 52 ոլ-որ, բոլ-որ, հոլ-ով, կոր կցում է սեմական gal, gul «կոլոր լինել» արմատին, ինչպէս նաև յն. ϰυλίνδω, լտ. collis ևն բառերին։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 51 ոլոռն «փայտի որդ» բառի հետ։ Petersson KZ 47 (1916), 261 -որ դնում է մասնիկ, իսկ էջ 284 աղխ բառի հետ միասին կը-ցում է սանս. arala «կորացած», alakā
• «խոպոպիք», ինչպէս և աղեղն բառե. րին. բոլորի արմատը հնխ. el-, -ol «ծը-ռել, կորացնել»։ Աճառ. Նորք 1925, μ 5 էջ 393 յիշում է Կամիս. hūlali «ոլորել»։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), 248 ողն «կռնակ» բառի հետ՝ սանս. arāla «կո-րացած», սլով. olito «աղիք», զնդ. arəϑ. na «արշին»։
• ԳՒՌ.-Սչ. օլօրել, Պլ. օլօրէլ, օլըրէլ, Ալշ. Մշ. օլըրել, Ախց. Կր . Ռ. օլըրէլ, Խրբ. Տփ օլըրիլ, Ասլ. օլըրէ՝լ (բայց էօլէօ՞րք «ոլորք»). Հմշ. օլըրուշ, Սեբ. չօլըրէլ, Վն. էօլէօրել, Մկ. էօլէօրիլ, Մրղ. էօլէօրէլ, էօլիւրէլ, Սլմ. էօլրել, Երև. ըլօրէլ, Տիգ. օլ'րիլ, Ննխ. օլդըրէլ, օլդը-ռէլ, Ջղ. յուլորել, ալորել (բայց ուլոր «ոլոր»), Ագլ. ըլլm՛րիլ (բայց իւլլիւր «ոլորք»), Շմ. հիւլէօրիլ, Գոր. Ղրբ. հըլլէօ՝-րէլ, Բիւթ. օլլիլ, Հճ. իլլել, Զթ. Սվեդ. իլիլ։ Նոր բառեր են ոլոր «մանուածապատ». ուո-րով անցնիլ «գլորիլ», ոլորգերան «պողո-սակ», ոլոր-մոլոր, ոլորան, ոլորկծիկ, ոլոր-նուտ, ոլորուիլ, ոլորչան, ոլրծուն, ոլրով, և տ մասնիկով՝ ոլրտիլ, ոլրտալ «ման գալ» (Ննխ. օլդրիլ «ոլորել»), ոլրտկել, ոլրտկցնել, ոլրտուն։-Ատանայի թրքախօս հայոց մէջ կայ կէզէ կէզէ ըլօրքում սէօքիւլտիւ «շատ ման գալով ոլորքս քանդուեցաւ (յոգնեցայ)» դարձուածը, ուր ըլօրք պարզ է թէ հյ. ուռք բառն է (ինչպէս կարծում է. և Պէտէլեան Արևելք 1888 նոյ. 8-9), և ոչ թէ ոլորք հմմտ. Երև. օլօրք «ոլոքի ոսկորը»։
Մի՛ մեղկէք զոլոր փութոյն ժամանակօք, այլ մանաւանդ աճեցուցէ՛ք։ Շրջեալ յարմարեալ առ ի պէտս զոլորսն. (Ոսկ. հռ.։ Նիւս. կազմ.։)
Այսպէս ընթերցիր, որպէս գրեցի. զի ոլորով է բանն». իմա՛, իբր փակագծիւ, կամ շրջաբանութեամբ։
fibula, perone, shinbone.
• , ի-ա՞ հլ. (յետնաբար ո հլ. աւելի յետնաբար ն հլ. յգ. ոլոքունք) «ծունկից մին-չև կրունկը եղած մասը» Ագաթ. Պղատ. տիմ էջ 151. Փիլ. որից բոկոլոք «բոկոտն» (գրը-ուած բոկոլոռ) Սոկր. 308. ոլոքոսկր (նոր բառ). գրուած է նաև ոլոգ, նոյնը օլոխ «ճուռ» Բառ. երեմ. էջ 335.-Քաջունի, Գ. 189 դետէ նաև «ծաղկի կոթ» նշանակութեամբ (նոյն-պէս է դարձեալ Գաբ. բառ.), իսև Գ. 189 «երկար գուլպայ» նշանակութեամբ դնում է ոլոգ ձևով։
• = Բնիկ հայ բառ՝ որ ծագում է հնխ. oleq-ձևից (երկրորդ ձայնաւորը առաջինի ազդե-ցութեամբ դարձել է ռ). սրա ցեղակիցներն են՝ սանս. çkšala (<*lqs-elā) «ձիու կրուն-կից մինչև սմբակը եղած մասը», յն. άλας «արմուկ», λας «կրունկով», λαχμός «քացի, կիցք», λαxτίζω «աքացել, քացի տալ», լտ. lacertus «մկանունք, բազուկ», հիսլ. leggr «սրունքների բումբը», անգլ. ieg «սրունք», հիռլ. less «երանք», հիսլ. laer, հշվէդ. lār «սրունք», հսլ. lakúti, ռուս. lákoti «արմուկ» լիթ. elkuné, հպրուս. alkunis «արմուկ», lag-no «վարտիք, ոտաշոր» ևն։ Հնխ. արմատը oleq-(աճած ole-, elei-, lei-պարզականից) նշանակում էր բուն «ծռել, ճկել» և յետոյ, զանազան լեզուների մէջ յատկացուեցաւ նը-շանակելու արմուկը կամ սրունքը՝ սրանց ևորացած ձևի պատճառաւ. հմմտ. մն. σϰολιός «կեռ» և σxέλος «սրունք», հյ. կարո «ձկնորսի կամ ոտքի ճանկ» (Pokorny 1, 157, Walde 404, Boisacq 555)։ Նոյն ար-մատին են պատկանում նաև ողն և ուլն, որոնք տե՛ս առանձին։ Ernout-Meillet 490 lacertus բառի համար ո՛չ մի համեմատու-թիւն ստոյգ չի գտնում։
• Տէրվ. Altarm. 72, 74 լիթ. linkti «ծը-ևիլ, կորանալ», lenkti «ծռել», պրս. lang «ամբողջ ոտքը»։ Հիւնք. ողոք բա-ռից։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Lidén, Arm. Stud. 95 և KZ 41 (1907), էջ 396։ Չի՛ ընդունում Meillet MSL 15, 355 նշանակութեանց տարբե-րութեան պատճառաւ։
• ԳՒՌ.-Մշ. օլոք, Ախց. Ննխ. Ջղ. օլօք «ծունևից մինչև կոճը եղած մասը» (ըստ Բլ. «ցորենի ցօղուն» Ազգ. հանդ. Ե. 23), Եռև օլօրք «ոլոքի ոսկորը, լուլա». այստեղ են պատկանում նաև ծոկոլոք Ոզմ. «ոլոքի վրա-յի կակուղ միսը, բումբ», լոլոք Եւդ. «բարձ-ոսկը»։
Յորժամ խօթանամք ինչ ի յոլոքոց, սակաւս շարժեմք զնա ի գնալ։ Կօշիկք՝ ոտից են պահապան. իսկ հանգրիճելն (զմէջս գօտեաւ, որով ամփոփի զգեստն ի վեր), մատուցանէ ոլոքոցն զդիւրաւ շարժմունս. (Փիլ. ել. ՟Ա. 19։)
Կապեցին բարակ չուանաւ զոլոգս նոցա։ Զոլոքունս նոցա ջարդեցին։ Պնդեցին ի մամուլ զոլոքունսն. (Տէր Իսրայէլ.։)
bunch of grapes.
• , ո, ի, ի-ա հլ. «խաղողի ճութը, կուզ» ՍԳր. Վեցօր. 94. «արմաւենու կամ նո-ճու ողկոյզ» Երգ. ա. 13, է. 17. «նորահաս, մատղաշ» Ածազգ. «գունդ մեղուաց» (այս նշանակութիւնը գիտէ միայն Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 552). որից ողկուզաբեր Թէոդ. ողկուզալից Մծբ. եփր. մն. էջ 467. ողկու-զուկ «մի տեսակ խոտ» Փիլ. լիւս. ողկուզօրէն Պիտ. Նոնն. գեղեցկողկոյզ Պրպմ. քաջողկոյօ Փիլ. նխ. խնկողկուզիկ Մխ. առակ. մահող-կուզեան Նար.։
(ռմկ. կուզ. պ. խօզէ ). βότρυς botrus, bacca, racemus, racemulus. Պտուղ որթոյ՝ փունջ խաղողոյ. սագըմ. որոյ փոքրիկն ճիռ ասի. ճընկըլ.
Երիս ողկոյզս հասեալս։ Ողկոյզ խաղողոյ։ Ողկոյզ մի խաղողոյ։ Ձոր ողկուզոյ, կամ ողկուզի։ Գտանիցի ճիռ ի մէջ ողկուզաց (կամ ողկուզոց), եւ այլն։ Լի ողկուզօք էր կթոց երկրագործին։ Զտերեւս ոչ կրեն ի հնձան ընդ ողկուզոյն. (Իսիւք.։)
spine, back-bone;
chine, back;
spinal marrow;
— նաւին, deck of a ship;
— երկնի, the highest heaven;
ողունք երկրի, precipice, declivity;
mountains;
բեկանել զ—, to break the spine, to chine;
— անկանել, to lie down, to lay oneself down, to stretch one's limbs;
to neglect, not to care for;
յ— երթալ, to stretch oneself;
to stretch out one's arms (in yawning or awaking);
յ— կալ, to stand erect, to draw oneself up, cf. Բարձրավզիմ, cf. Խրոխտամ;
to grow proud;
to become rebellious;
խստացուցանել զ—, to stiffen one's neck, to be proud, stubborn, contumacious;
— առնուլ, to lean against;
to find support;
— առնուլ ի վշտաց, to breathe from one's troubles, to repose from care or affliction;
— բեկանիլ, to sprain or break one's back or neck;
to end in smoke;
to become discouraged, disheartened, desponding, to droop.
• , ն հլ. (ողին, -ղամբ. -ղունք, -ղանց, յետնաբար ողան էլ. արիստ. 8) «կռնակ. 2. ողնաշարը ուղեղով միասին» ՍԳր. Ագաթ. Եղիշ. ը. 137. Փիլ. «ողնաշարի ծուծը» Նիւս. բն. Գէ. ես. «մի բանի վերի կողմը (ինչ. երկնքի, լեռան, նաւի ևն)» Նիւս. կազմ. Փիլ. որից ողն առնուլ Ոսկ. ես. յողն կալ Գ. մկ. գ. 12. յողն անկանել Ոսկ. մ. բ. 4, 14, յողն երթալ Վեցօր. 86 («ծուլանալով մէջքի վրայ պառկիլ»), ողնայար Ա. թագ. ի. 5. Եփր. դտ. ողնափող Նորագիւտ Բ մնաց. ժը. 33. ողնդժնեայ Ագաթ. ողնիլ «դէպի յետև ծռիլ» Մխ. առակ. ողնբեկիլ «մէջքը կոտրիլ» Եփր. գծ. էջ 33, Եփր. թգ. 436 (ՀԱ 1913, 347), ողնափայտ Սահմ. փիլ. ողնուց «նաւի փորը» Ոսկ. հռովմ. 392. Եփես. 871. ողնտեր «կեղ, վէրք» Վստկ. ողնուլար Արծր. էջ 196. միողնի Ոսկ. խչ. Արծր. էջ 65, 78. սապատ-ողն Ղևտ. իա. 19. միջնողն Սր. լբ. 11. Վեցօր. 143. յողնեալ «պառկած» Փիլ. «ծը-ռած» Անան. գիտ. 5. ընդողնիլ Ոսկ. ա. տիմ. ը. ընդողնեցուցանել Ոսկ. եբր. ռամիկ ձև է ողոշար «ողնաշար» Մխ. բժշ. 29. իսկ Ոսկ. պօղ. ա. 93 ընդողմեալ «վիզը հպարտօրէն յետև բռնած» պէտք է կարդալ ընդողնեալ։-Նոր բառեր են ողնայարային, ողնայարաւր, ողնուղեղ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. olen-ձևից. սրա հետ հմմտ. յն. ώλένη, ώλήν «արմուկ, վերնա-բազուկ, ձեռք», ὥλλόν, ὥλέϰρανον, ὸλέϰρανο «արմուկի ծայրը», լտ. ulna (<հնխ. olenā) «արմուկի ոսկորը, ամբողջ թևը, նախաբա-զուկ, գրկաչափ», գոթ. aleina, հբգ. elina «արմուկ», գերմ. Elle, անգլ. ell, հոլլ. el, հիսլ. oln, անգսք. eln «գրկաչափ» (գերմա-նաևան alina ձևից փոխառեալ են ռոմա-նական ձևերը, ինչպէս իտալ. auna, ֆրանս. aune «գրկաչափ»), կիմր. կորն. elin, հիռլ. uilen, պրս. [arabic word] āran «արմուկ», ալբան tane, lere «արմուկից մինչև ձեռքն եռած մա-սը», սանս. aratni-, զնդ. arəϑna-«արմուկ» ևն։ Բոլորի պարզ արմատն է ol, որ ունէր նաև իր երկար ձևը՝ ōl, հմմտ. յն. ὥλέϰρανον և ὄλέϰρανον, սանս. āni-, բայց և aratni։ Բո-լորի ընդհանուր գաղափարն էր «ծռիլ, կորա-նալ» և կարող էր գործածուիլ նաև նշանակե-լու համար մարմնի ուրիշ մասերը. հմմտ. սանս āni (<*ōlni-) «ծունկի վերի մասը» ärtni «աղեղի ծայրը», alaka «խոպոպ», ara-la «կոր», հսլ. lanita «այտ» ևն (Pokorny I, 157, Boisacq 1081, Ernout-Meillet 1078, Trautmann 202, Walde 848)։ Այստեղ է պատկանում նաև ուլն «վիզ», որ գալիս է հնխ. olen-ձևից (նախաձայն ձայնաւորի երկարութեամբ, ինչպէս տեսանք վերևում)։ նռանաևութեան զարգացման համար հմմտ. ցեղակից ոլոք բառի տակ յիշուած ձևերը։ Տե՛ս նաև ուղուկ։
• ՀՀԲ օղ բառից։ Klaproth, Asia no! 1823, էջ 104 (կարդալով ոզն!)=ռոման osso ձևի հետ։ Bugge KZ 32, 86 թերևս փոխառեալ ավար. hod «կռնակ, մէջք» ռառեռ։ Նոյն, Album Kern, Leiden 1903, էջ 105 արմատակից յն. *'Օλυμπος լեռան անունին, որ Փոքր-Ասիական մի լեզուից է համարում։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 87 յուն. ϰωλήν «կշտոսկր», հսր kolèno «ծունկ» բառերին ցեղակից՝ նա-խաձայն հնխ. q-ի անկումով. (նոյնը կրկնում է Berneker, էջ 546)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տւաւ Lidén. Arm. Stud 127։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. օղ (սեռ. օղան կամ օղնի) «կռնակ. 2. լեռան լանջ», Խտջ. վօղ «լեռան լանջ», Հմշ. էօղ (սեռ. օղօն) «երկա-րանիստ բլրակ», Տր. օղ «տան գլուխը, կը-տուր»։ Սրանցից կազմուած ձևեր են՝ վըր օղան Մշ. Սս. «շուռ տուած, կռնակի վրայ աառևեցրած» (օր. Ամանը վըր օղան ռառձ-նեւ), օղմիլ, օղմէիլ (հմմտ. Ոսկ. պօղ. ա 93 ընդողմեալ ձևը) Ապ. Բլ. Մշ. «ընկողմա-նիլ, մի տեղ յենուիլ, թևի վրայ յենուելով պառկիլ», օղնուիլ Վն. «մի տեղ կպիլ, մնալ, նրանից դժուար հեռանալ»։ Ունինք նաև Ակն. օղըշար «ողնաշար»։
νῶτος, νώτον dorsum, tergum. Յետակողմն միջոց մարմնոյ՝ հանդերձ ուղղալից չարիւք ոսկերաց՝ սկսել յուլանէ կամ ի ծոծորակէ ցգաւակն. թեկն. թիկունք. թիկնամէջ. միջնողն. մէջ ուսոց. նուս. կռնակ, քամակ, շալակ.
Ընդ մէջ ողինն թափանցիկ դիպեցուցանէ (զնետն). (Արծր. ՟Ա. 14։)
Միեղջերու, որ է մեծ գազան, եւ ի վերայ ողինն ճանգ. (Խոր. աշխարհ.։)
Զայսոսիկ իջուցին առ ողամբն, եւ զծննդականն ի միջի ըմբռնեալք ուղեղ. (Պղատ. տիմ.։)
Խելքն (ուղեղ գլխոյն), եւ ողինն ուղեղ։ Ջիղքն խստագոյնք են յաւէտ՝ որ յողանէն, եւ ի սոցանէ եւս յաւէտ՝ որք ի ներքուստ կուսէ ողինն. քանզի որքան առաւել զատի ի խելացն ողնն, այսքան առաւել խստագոյն լինին եւ ջիլքն ի նմանէ բուսեալ։ Իւրաքանչիւր յօդ ողինն զզոյգս ջղացն առաքէ յիւրմէ. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Զ։)
Ողն բեկեցաւ ախաբու (ի լուր գալստեան եղիայի)». իմա՛ որպէս ռմկ. մէջքը կոտրեցաւ. (թերեւս լաւ եւս իցէ ընթեռնուլ, ողնբեկեցաւ ախաբ)։
Սկսանի այնուհետեւ մերթ յորանջել՝ յողն երթալ, մերթ ձկտել պարապատել. (Վեցօր. ՟Ե։)
Palm-Sunday.
• , ի հլ. (գրուած նաև ողոգո-մէն, ողոգոմէ, ողոգոմ, ղոգոմեան) «Ծաղ-կազարդի տօնը» Սեբ. 46, Լմբ. առ. Լև. 237. Կանոն. 38, ժմ. 261, 324, 642, 687. Ճառ-ընտ. Արշ. Սհկ. արմաւ. Վրդն. սղ. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 71 ևն։
• = Յն, εύλογημένη «օրհնեալ, բարեբանեալ» բառից, ակնարկութեամբ Մրկ. ժա. 9 և Ղկ. 4թ. 38՝ ευλογημένοσ ό ἐρχόμενος ἐν ὅνόματι Ko-ρίου-Օրհնեալ եկեալ անուամբ Տեառն. (այս-պէս էին փառաբանում Քրիստոսին՝ Երուսա-ղէմի տաճարը մտած ժամանակ)։ Ըստ այսմ հյ. լաւագոյն գրչութիւնն է ողոգոմեն և սեռ. ողոգոմենի ձևի վրայից կազմուած է ողո-գոմեան, իբր թէ -եան մասնիկով։ Թարգ. մանաբար ունինք բարեբանութիւն. հմմտ. Եփր. արմաւ. 45 «Ի գալուստն Փրկչին յԵրու-սաղէմ և ի սուրբ տօնն բարեբանութեան»։-Հիւբշ. էջ 368։
• Հներից Կանոն. էջ 38՝ տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը. «Ողոգոմեանն մեծ, որ թարգմանի բարեբանեալ օր. Ի գալ ողո-գոմէին մեծի տօնին, որ է օրհնեալ օր»։ -ՆՀԲ յն. εύλογημένεος «բարեբանեալ» ևամ δλόϰομος «վարսագեղ, անտառա-զարդ, ծառազարդ», ռմկ. ծառզարդար։ Ուղիղ մեկնութիւնն ունի Պատկ. Սես. էջ 198։ Հիւնք. յն. ἐλαιοϰομία «մշակու-թիւն ձիթենեաց»։
Յայլ շաբաթսն՝ յառաջնմէն մինչեւ ցողոգոմէնն։ Յողոգոմենին իբրեւ բանդարգեալ արարեալ պահեցան ի յարութիւն փրկչին. (Արշ.։)
inundation;
alluvion.
• Scheftelowitz BВ 29, 66 սանս. saras «ջուր, ճահիճ»։ Միւսները տե՛ս Հեղ։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. օղօղել, Մկ. օղօղիլ, Տփ. օղօղիլ, օղըղիլ, Գոր. Երև. Ղրբ. ըղօ՛ղէլ, Շմ. հւղօղիլ, Ագլ. ըղա՛ղիլ, Ջղ. աղողել, Ալշ. Մշ. օղղել, Ախց. օղվէլ, Խրբ. օղվիլ, որոնք նշա-նակում են «ամանը կամ բերանը մի քի։ ջրով լուալ». որից ողողան «յորդահոս», ողողոցք «ողողած ջուրը»։
Ետուր յողող ջուրց զանօրէն պղծալից մարդիկ. (Ագաթ.։)
olympiad.
• (գրուած նաև ոլոմպիաս, ոլոմպիադ, ոլոմպիաթ, ոլիմպիադ, ոլիմ-պիաթ, ուլիմպիադ, ուլումպիադ, ուլիմպի-անդ, ողիւմպիադ, ոլիւմպիադ, ողիւմպիաս, ողիմպիադ, ղիմպիադ), ի-ա հլ. (սխալ սեռ. ոլոմպիացն Պտմ. աղեքս. 24) «Ոլիմպիայ դաշտում չորս տարին մի անգամ խա-ղացուած յունական ըմբշամարտութեան աշ-խարհահռչակ խաղերը. 2. այդ խաղերի մէջ տարուած յաղթական մրցանակը. 3. նրա վրայ հիմնուած յունական թուականը» Եւս. քր. Ագաթ. Կոչ. 218. որից ողոմպիտետն Իւս քր. Խոր. հռիփ. ղոմբիական ԱԲ.
ՈՂՈՄՊԻԱԴ կամ ՈԼՈՄՊԻԱՍ. որ եւ ՈԼՈՄՊԻԱԴ, ՈԼՈՄՊԻԱԹ, ՈԼԻՄՊԻԱԴ, ՈՒԼԻՄՊԻԱԴ, ՈՒԼԻՄՊԻԱՆԴ. լաւ եւս՝ ՈՂԻՒՄՊԻԱԴ, ՈԼԻՒՄՊԻԱԴ. յն. օլիմբիա՛ս , սեռ. օլիմբիա՛տօս. հյց. օլիմբիա՛տա. ὁλυμπίας, -άδος, -άδα olympias, -adis, olympii, -ia, olympiaca. Խաղ աշխարհագումար ըմբշամարտաց, եւ ասպարիզական արշաւանաց յողիւմպիա դաշտի եղիդ կամ հեղիայ գաւառի՝ չորեքամեայ ընդհատութեամբ իբր միանգամ ի նահանջ ամս. եւ Թուական հաշուիս այսորիկ. եւս եւ Յաղթանակն.
Ժամանակք թագաւորաց, եւ ողոմպիադաց, որ թարգմանի ըմբշամարտաց։ Յաւելից ի սոյն եւ զդիր ողոմպիադացն, որք ի յունաց գրեցան։ Յունաց առաջին ողոմպիադն կարգեցաւ։ Առ վաթսներորդիւ եւ հինգերորդիւ ողոմպիադաւն։ Յունաց ողոմպիադք (մրցանքն, եւ թուականն). ՟Ա. ողոմպիաս, յորում յաղթէր կուռբոս հեղիացի ի ստագին։ Յաղթեաց յողոմպիոջն վեցիցս, ի պիթիոջն վեցիցս. եւ այլն. (Եւս. քր.։)
solar heat, hot vapour.
• (յետնաբար ո հլ.) «տաքութիւն, տօթ» Լմբ. առակ. և Բենեդ. Վանակ. յոբ. «շոգի, գոլորշի» Պիտառ. «տաք» էֆիմ. 110. որից շոգի «գոլորշի». Եւս. պտմ. Եզն. «շունչ» Եզն. Ագաթ. «լոյսի ճառագայթ» Եփր. հա-մաբ. Երզն. մտթ. «գիտութեան նշոյլ» Եփր. ա. կոր. 75. շոգանալ «շոգիանալ» Նիւս. բն. օոգալիք կամ շոգլիք «գոլորշի» Երզն. մտթ. էջ 570. (որ և շոգլի Երզն. երկն. զ. շոքլ Վրդ. առ. 115. շուքիլ «vapor» Cl. Galano, Gr. et log. inst. Romae 1645, էջ 21 ա, շոգոլի «գո-լորշի» Վրդն. ծն. Փիլ. լին. 289. «հառա-ւանք» Նիւս. կազմ.), շոգեալ «տաքազած» Յայսմ. յնվ. 11 (չունի ԱԲ), շոգիամէգ Նար. շոգեակ Վրդն. սղ. շոգէտեսակ Նիւս. բն.-Նոր բառեր են շոգեկառք, շոգենաւ, շոգենաւակ, շոգեշարժ, շոգեմեքենայ, շոգեմակոյկ, շոգե-կաթսայ, շոգելից, լիաշոգի։-Շոգ և շոգի բառերի նշանակութեանց զարգացման հա-մար հմմտ. գոլ և գոլորշի։
• ՆՀԲ շոգ՝ ռմկ. ձևն շոգի և շող բա-ռերի, իսկ շոգի՝ հանում է ոգի բառից, լծ. սիք, յն. փυքή։ Հիւնք. ոգի բառից։ Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. էջ 102 շնչել և հո-գի բառերի հե՛տ։ Lidén, Յուշարձան 385 հոգի բառից դնում է շոգի, ինչպէս հունչ բառից շունչ։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1909, 222
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. շոգ՝, Ջղ. շոք, Ախց. Երև. Կր. Շմ. շօք, Տփ. շուք, Մկ. լուք՝, Հմշ. շէօք, Սլմ. շէօ՝ք «շոգ, տաք».-Սեբ. շօքի, Ալշ Մշ. շոգ'իլք «գոլորշի».-Նոր բառեր են ջո-գենալ, շոգնալ, շոգիլ, շոգռուկ, շոգահան լի-նել։
• ՓՈԽ.-Քրդ. ❇ šοq «տաք» (Justi, Dict. Kurde, էջ 264 բառս կցում է արաբ. [arabic word] šavq բառին, որ ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 938 նշանակում է «ցոլք, փայլ» և չունի «տաքութիւն» նշանակութիւնը)։
Իբրեւ ծուխ ելանէր շոգ (կամ շոգի) ի մատանց աղջկանն (այսահարելոյ). (Պիտառ.։)
tale-bearer, tell-tale, backbiter, informer, slanderer;
tale-bearing, slanderous.
• ՆՀԲ «իբր շոգւով բերանոյ իւրոյ մոգիչ լսելեաց կամ ի կրկնութենէ շոգ կամ մոգ բառիդ»։ Վերի ձևով Աճառ. ՀԱ 1899, 207 ա։ Գազանճեան, Արևել. մամ. 1902, 77 շոգ բառից՝ մ մասնիկով և կրկնութեամբ։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 125 շոգի «գոլորշի» և հոգի բառերից՝ մ յաւելուածով։
ψίθυρος, μεμψίμοιρος mussitans, susurro, murmurans, querulus. (իբր Շոգւով բերանոյ իւրոյ մսգիչ լսելեաց. կամ ի կրկնութենէ Շոգ կամ մոգ բառիդ) Շշնջօղ բանսարկու. հծծօղ քսու. փասքուս. քոմսս. բամբասասէր. տրտնջօղ. եւ Բամբասական.
Շոգմոգք, չարախօսք։ Տրտնջօղք եւ շոգմոգք. (Հռ. ՟Ա. 30։ Յուդ. 16։)
Եւըզտըրտունջն ընդ բամբասին, ըզքըրթմընջիւնն ընդ շոգմոգին. (Յիսուս որդի.։)
ray, flash of light, beam;
—ս արձակել, to emit or throw out rays, to beam.
• (յետնաբար ի, ո հլ.) «արևի ճառա-ռայթ, նշոյլ, ցոլք» Բ. մկ. ա. 22. Ես. լր. 8, Ագաթ. Եզն. «լուսաւոր, փայլուն» Ոսկ. եբր. Վեցօր. 115. «տաք» Վստկ. 17. Սմբ. պտմ. 70. Տաթև. հարց. 211, որից շողալ «փայլիլ, զոլալ» Նաւ. գ. 3. Յոբ. թ. 23. Ոսկ. ես. Եփր. թգ. Ագաթ. Սեբեր. «լոյսի մէջ երևիլ» Եզն. Սեբեր. Վեցօր. էջ 161, 179 (ՀԱ 1913, 135) «երևիլ» Ոսկ. փիլիպ. 412, Եփես. 868. շո-ղանալ «սաստիկ տաքանալ» Մանդ. Յայսմ շողացուցանել Ագաթ. Եւս. պտմ. Բուզ. Սե-բեր. Ոսկ. ես. շողաւոր Կորիւն. շողային «տաք» Աբր. կրետ. 66. շողսիրտ «տաքարիւն, կրքոտ, զայրացած» (չունի ԱԲ) Անսիզք 35 շողհաց «մատաղի յատուկ մի տեսակ հաց» Սմբ. դատ. 60. շողկտացուցանել «հայելին արևի դէմ ցոլացնել» Վստկ. 73. շողրեցուցա-նել «մի քիչ տաքացնել» Վստկ. 215. կրկնու-թեամբ՝ շողշողիլ «փայլփլիլ» Նար. խչ. լող-շողենի «փայլուն» Նար. տաղ. նոր բառեր են՝ լուսաշող, ամպշող, շողշողուն ևն։ Այստեղ են պատկանում նաև նշող, նշոյլ ձևերը. ո-րոնց վրայ տե՛ս առանձին։
• Այվազովսքի, Յղ. հնչման 16 տճկ. շէօլէ «շող» (իմա՛ արաբ. [arabic word] su'lā «բոց, նշոյլ»)։ Canini, Et. etym. 182 սանս. çuč̌ «փայլիլ»։ Տէրվ. Մասիս. 1881 մայիս 5 ցոլանալ բառի հետ յն σγελλω, լտ. calere, calor։ Նոյն, Նախալ. 115 կասկածով սանս. cur, զնդ. xvarəta «փայլ», գերմ. Schwuel «գոլ» ձևերի հետ՝ հնխ. svar «վառիլ, այրիլ» ար-մատից։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ» ռա-ռից։ Bugge IF 1, 441 սանս. sčandra-յետնաբար čandrá «փայլուն, լուսին» և հյ. շանթ ձևերի հետ։ Patrubány IF 14, 55 հնխ. kelē արմատից՝ լտ. calere, ւեթ. šilaū «տաքանալ», հգերմ. lāo։ Գաբրիէլեան, ՀԱ 1909, 222 նոյն ընդ շոգ։ Karst, Յուշարձան 427. օսմ. yəl-də-rəm «փայլակ», yəl-tramaq «կայծա-կել», ույգուր. yola «ջահ, լոյս», չաղաթ. žili čili «տաք» բառերի հետ։ Peterssor LUA 1915, 3 և 1916, 47, Ar. u. Arm. Stud. 94, որից և Pokorny 1, 368 հնխ. k'eu-«փայլիլ, պայ ծառ» արմատի տակ հմմտ. հյ. շուք, շա iթ, սանս. çvah «վա-ղը», զնդ. surəm «առաւօտը կանուխ», սանս. çona-«կարմիր» և այլն։
ՇՈՂ. ա. իբր Շողացեալ. լուսափայլ. ջերմ.
Իբրեւ զղամբար՝ իբրեւ զշող ամպ ինչ ջեռեալ ի ճառագայթից արեգականն. (Ոսկ. եբր.։)
Յորժամ յամպոց յամպ մտանիցէ եւ ելանիցէ արեգակն, զջերմակիծ շող ամպն յերկիր առաքելով, զխոնաւութենէ օդոյ յայտ առնէ. լինի . կամ ՟Գ. իբր՝ զշո՛ղ ամպ, կամ զշողն՝ ամպն եւ այլն։
quick, light, prompt, active, swift, nimble, agile, brisk, alert;
quickly, promptly, speedily, quick, fast.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «փութկոտ, ճարպիկ, յաջողակ, ա-րագաշարժ» Առակ. իբ. 29. Վեցօր. էջ 85. Ոսկ. կող. «շուտով, շուտ մը» Սիր. ժգ. 11. Վրք. հց. որից շուտաբան Կոչ. 421. շուտա-գոյն Կոչ. 215. շուտախօս Սիր. դ. 34. շու-տութիւն Փարպ. ևն։ Արմատը ռմկ. գրւում է նաև լուտ, որ հիմայ ընդունուած է գրական լեզուի մէջ՝ «արագ» նշանակութեամբ. որից շուտասելուկ (նոր բառ)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Ջղ. շուտ, Ալշ. Երև-Մշ. Ննխ. Ռ. լուդ, Մրղ. շուտ, շուէտ, Վն. շոտ, Ագլ. Շմ. շիւտ, Սլմ. շուէտ, Սվեդ. ուշէդ։ Որովհետև բառս երկու տարբեր նշանակու-թիւն ունի («կանուխ» և «արագ»), որոնք շատ անգամ իրար հետ շփոթւում են, Ղրբ. զանազանութիւն դնելով գործածում է շիւտ «կանուխ» և լի՛ւշիւտ (<շուտ-շուտ) «արագ, յաճախ»։ Նոր բառեր են շուտահաս, օուտ-հասուկ, շուտկեկ, շուտմաշ, շուտուց կամ շուտունց։
ՇՈՅՏ σπουδαῖος studiosus ὀρατικός sagax . կամ ὠρατικός tempestivus ἁστεῖος urbanus, festivus ταχύς celer, velox. գրի եւ որպէս ռմկ. ՇՈՒՏ։ Փոյթ. արագաշարժ. աջողակ եւ զգոյշ. ժիր ճարտար. լուրջ. կայտառ.
Զայր շոյտ եւ զգոյշ ի գործս իւր՝ թագաւորաց առաջի պարտ է կացուցանել. (Առակ. ՟Ի՟Բ. 29։)
giddy-pated, wandering.
• ՆՀԲ «պրս. շուրիտէ, շուրիզէ, այսինքն խելաշուրջ և թափառական»։ Աճառ. Արրտ. 1910, 180 համարելով «խառնա-կիչ, խռովարար կամ խենթ», ուզում է դնել պհլ. *šōrīk ձևից, իբր պրս. ❇ šōr «շփոթութիւն, խռովութիւն. 2. ձա-խող», šōrmor «անարգ, չնչին. նուասա-2. կագ և կռիւ», šōrbaxt «վատաբախտ, դժբախտ», šoridan «պղտորել 2. խեն-թենալ, խելացնոր լինել», šorīda «խե-լացնոր. 2. խառնակ»։
Բառ պ. շուրիտէ, շուրիզէ. այսինքն Խելաշուրջ, եւ թափառական. խելքը ծուռ եկած, հովարտայի պէս ծուռ եկօղ, պաշըպօղ.
market, bazaar, market-place.
• «փողոց, հրապարակ, վաճառա-նոց, բազար» Ոսկիփ. Վստկ. 29. Ուռհ. Բրս. մրկ. (արդի գրականում միայն վերջի երկո։ նշանակութիւններով). որից շուկամէջ «շու-կային մէջը» ԱԲ, շուկայիկ, շուկայական (նոր բառեր)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. შუკა շուկա «փողոց», մին, գըր. შუკა շուկա «նեղ փողոց, նրբափողոց. հրապարակ» (Kипաидзе, Гpaм. минг. 1914, էջ 358, ուր չէ՛ տրուած հյ. բառի համեմա-տութիւնը)։
Շրջեցաւ ի քաղաքն եւ ի շուկայն. եւ եկն կրկին ի շուկայն. (Ոսկիփոր.։)
fraudful, low, base, ignoble.
• ՆՀԲ շուկայ բառից՝ մեկնելով «գռե-հիկ որ թափառեալ շրջի ի շուկայս»։
Գռեհիկ՝ որ դեգերի ի շուկայս. կամ որ թափառեալ շրջի ի պատրել զամբոխ. ըստ յն. πλάνος δημοχαρής . մոլար ռամկահաճ.
sesame.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կնճիթ, սուսամ և սուսամի ձէթ» Շնորհ. ընդհ. տպ. Եմ. էջ 97. Սանահն Վստկ. 172. Բժշ. գրուած է նաև շուշմա, շուշ-պա, շուշմուշ։ Սրանի՞ց է արդեօք շուշմաուկ «տուղտ» ՀԲուս. § 2366։
• = Ասոր. [syriac word] šūšmā «սուսամ», որի հետ նոյն են ն. ասոր. ššmā, արաբ. ❇ simsim, sumsum, թրք. susam (որից է. բուլգար. սերբ. susam, ալբան. susam), յն. σησάμη (Boisacq 862), միջ. յն. σέμοεμ. ւտ. sesama. sesamum, գերմ. sesam. ֆռանս. sésame, ասուր. šamasšammu նոյն նշ. (Muss-Arnolt, Ass. Handwb, էջ 1064) ևն. Բոլորի աղբիւրն է եգիպտ. semsemt=խպտ. semsem «սուսամ, sesamum indicum L» (Seidel, Մխ. հեր. § 226)։-Հիւբշ. 314։
σησάμη sesama, sesamum. Կնճիթն. կնջիթ. սուսամ, սուսամ եաղը.
Ձիթենի եւ ընկուզի եւ բեւեկնի եւ շուշմայի, զոր մեք կնջիթ ասեմք. (Սանահն.։)
fine linen;
altar napkin, corporal.
• , ի հլ. «սկիհր մաքրելու կամ ծածկելու շոր, սրբոց մա-ռունքների պատանք» Մաշտ. ջահկ. որից շուշփայական (նորագիւտ բառ) Ստ. ժմ. 637 (Որպէս ի ձեռն զգեստու ի վերայ ուսոցն շուշփայական հանդերձիւքն)։
• ԳՒՌ.-Մկ. Վն. շուշփա, Շիր. շուշբա «սա-ւան կամ նման մի շորեղէն» (Արրտ. 1896, 519 ա), Մկ. շիւշպի (Գ. Սրկ. Յովսէփեան. Փշրանքներ 27) և Ալշ. Մշ. Նբ. շուշպա «շոր կամ թաշկինակ, որի մէջ աւետարան կամ մասունք են փաթաթում»։ Նոր բառեր են շուշփացու (Kivola) «ընտիր կտորեղէն, որից սկիհի համար շուշփայ են պատրաստում», շուշփայել Վն. «մասունքը, խաչը կամ աւե-տարանը մետաքսահիւս ընտիր շորի մէջ փա-թաթել»։
Շուշփայքն, որ են գօրփօրայքն. (Մաշտ. ջահկ.։)
putrefaction, rottenness, putrescence, corruption;
infection, bad smell, stench, stink, fetidness;
brome;
corrupt, spoiled, putrid, stinking;
չարաթոյն —, foul smell;
— անկաւ ի մարմինն, it has begun to putrefy.
• ի հլ. «ժահահոտութւին, փտութիւն. թարախ» Բ. մկ. թ. 9, 10, 12. Կոչ. 81. «փը-տած, հոտած» Կանոն. Եղիշ. դտ. էջ 188 Վստկ. 104. որից նեխիլ «հոտիլ, փտիլ» ՍԳր. Կոչ. 289. նեխել Ագաթ. Եփր. ծն. նեխա-սաստ. Սիր. դ. 35. նեխական Ագաթ. նեխու-թիւն Յոբ. ը. 16. նեխավայր Բրս. ծն. չարա-նեխ Մանդ. նեխուտ «նեխեալ» (չունի ՆՀԲ) Եւս. պտմ. 529-30։ Նոր բառեր են ապա-նեխել, հականեխել, հականեխական։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. նեխել, Ակն. Զթ. Մկ. Մշ. Ռ. նէխիլ, Ալշ. նէխվել (բնաւորութեան հա-մար են ասում), Երև. նէխվէլ, Մրղ. նէխէլ, Գոր. Ղրբ. նէխվըէլ։-Նոր բառեր են նեխա-հոտիլ, նեխուկ, նեխած (այս վերջինը տե՛ս նաև նախանձ)։
(Զջուրն) զնեխականն եւ զանհամականն եւ զպղտորն պարզեսցէ. (Ագաթ.։)
priest.
• (որ և պապիոս) «քահանայ» Ղևոնդ լդ. էջ 150, Լմբ. մատ. 83. Մխ. դտ. հրտր. Բաստ. էջ 255. Վրք. հց. բ. 458։
Որպէս յն. բա՛բբաս. յորմէ եւ ռմկ. բաբազ. πάππας . (Թջթթջփ՞) Հայր հոգեւոր. քահանայ. երէց.
parrot;
էգ —, hen-parrot;
cf. Թութակ.
• , ի հլ. «թութակ» Փիլ. լիւս. 128. Պտմ. աղէքս. 150. Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 157. Վրդն. ծն. յետնաբար պղպղայ Վրդ. առ. 297։
• = Ասոր. փոխառութիւն է. հմմտ. [syriac word] napgā, papagā (գրուած է [syriac word] papā) Պտմ. աղէքս. կամ [syriac word] babgā «թութակ» (Գալիլ. և Դիմնա). այս բառի հետ նոյն են նաև արաբ. [arabic word] babγā (Կամուս, թրք թրգմ. Բ. 801), պրս. [arabic word] bapγā, թրք. [arabic word] papaγan, յն. παπαγά́λλος, իտալ, pappagallo, papagallo, սպան. papagayo, հֆրանս. papegai, ռոմանականից փոխա-ռութեամբ՝ գերմ. Papagei, հոլլ. papegaai, անգլ. popinjay (Kluge 360), գերմանակա-նից էլ ռուս. naпуraй ևն։ Այս բոլորի առա-ջին աղբիւրը յայտնի չէ, բայց անշուշտ արե-ւելեան է։ Հայերէնը ծագած է ասորերէնից, ինչպէս ցույց է տալիս -այ վերջաւոբութիւ-նը. կ ձայնը (ասոր. g-ի դէմ) անշուշտ յա-ռաջացած է նախորդ պ-ի ազդեցութեամբ։-Հիւբշ. 315։
Բերեն քեզ առ ի մէնջ՝ պապկայ երկերիւր. յն. է. սփինքս. σφίγξ sphinx. առասպելեալ կենդանի առակարկու։
old woman, beldam.
• Brosset, JAs. 1834, 377 հայերէնից է դնում վրաց. փերի և պրս. pīr «ծեր»։ Böttich. ZDMG 1850, 360 և Arica 81, 365 սանս. pūrva, զնդ. paourva «նախ-կին, վաղեմի»։ Lag. Urgesch. 208 զնռ. paourva, պրս. pir։ Müller SWAW 38, 575, 588 սանս. purāna։ Նոյն, 43, 30Ո և 136, էջ 13 պրս. pārāy։ Պատև Иасcлед. զնդ. paourva, սանս. purāna։ lusti Zendsp. 181 զնդ. paurva, սանս. бū̄rva, պրս. pūrau։ Lag. Btrg. bktr. Lex 30 պրս. pārāw։ Justi, Dict. Kur-de 70 քրդ. paraw և պրս. pārāv։ Հիւնք. պրս. բարավ։
• ԳՒՌ. Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. պառավ, Տփ. պա՛րավ, Սչ բառաւ, բառավ, Ասլ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. բառավ, Ալշ. Մշ. պառաբ, Խրբ. Տիգ. բառաբ (բայը՝ բառբընալ «պառաւիլ»), Զթ. բառօբ, բառոբ, Հճ. բարօբ, Սվեդ. բարուվ։ Նոր բա-ռեր են պառաւաշէնք, պառաւապորտ, պա-ոաւոտիլ, պառաւկոտիլ, պառաւնակ, պաո-ւուկ, պառւոզուր։ Նախորդներից անկախ մի ձև է Շլ. պառիկ «պառաւ»։
Մխիթարեսջի՛ր զպառաւունս իբրեւ զմարս։ Պառաւանց նոյնպէս ի զգաստութեան. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե։ Տիտ. ՟Բ. 3։)
Ի յամուլ եւ ի պառաւ կնոջէն. (Ի գիրս առաքին.)
Եւ տեսեալ որդին պառաւոց (այսինքն ծերացելոց՝ Զաքարիայ եւ Եղիսաբեթի), ազդէր յականջս ժողովրդոց. (Տաղ.։)
gryphus, condor.
• ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ու բնաձայ-նից։ Մառ ИАН 1918, էջ 2095 մարգա-րէ բառի հետ։ Ադոնց, REA 7 (1927), 188 վերջամասը (-կուճ) միացնում է կորճ թռչնանուան, վրաց. քունջի «ծո-վային արծիւ» և քորի «անգղ» բառերի հետ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მახკუნჯი պասկունջի կամ უახკηნჯი փասկունջի «կորճ, ֆր. griffon, ռուս. rpифъ» (նմանութիւնը յիշում է նախ ՆՀԲ)։ Այս բառը երկու անգամ միայն գոր-ծածուած է վրաց մատենագրութեան մէջ (տե՛ս Մառ ИАН 1918, էջ 2083) և անշուշտ հայ բնագրից է տառառառձուած։
γρύψ gryps, gryphus. եբր. ֆէրէս. որ եւ վր. փասքունջի. cf. ԿՈՐՃ.
great thirst.
• , ո հլ. «պապակ, սաստիկ ծա-րաւ» Մծբ. Վրք. հց. Յռջ. ոսկ. գծ. որից պասքեցուցանել Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. 37. պասքութիւն Մծբ. պասքիլ Մծբ. 350. պաս-քանալ Նանալ. պասքածարաւ Թէոդ. կուս. պասքատոչոր (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 310. գրուած է նաև պազուք «ցամաք, անջուր» Ոսկ. ես.։
• Տէրվ. Altarm. 71 պա=սանս. pa «խմել» և սուք=սանս. çuč «փայլիլ, վառիլ»։ Հիւնք. յն. πά́σχω «կրել, տա-նիլ, զգածիլ որևէ կրիւք»։ Müller, Ar-men. VI և Bugge KZ 32, 58 պապակ բառի հետ՝ սանս. pipās «խմել ուռեւ»։ Scheftelowitz BВ 28, 313 սանց. bhakš «խմել»=զնդ. baxš։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 312 պրս. [arabic word] pasuk «յօրանջում» (իսկ «խոնջութիւն, թուլա-ցում» նշանակութիւնները չգիտեն ԳԴ և Բուրհան)։
Զառաւել պասուք ծարաւոյ տարողութեան ընդարձակ մտաց հզօրքն ի ծովածաւալ աղբիւրսն իմաստից դիմեսցեն լնուլ. (Յռջբ. ոսկ. գծ.։)
Ա՛րբ ջուր, զի ահա մեռանիս ի պասքոյդ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
fine linen or stuff, byssus;
tapestry, carpet, blanket;
— դամասկացի, damask.
• , ի-ա հլ. «փռոց, շոր, սաւան, ծածկոց» Եսթ. ա. 6. Եզեկ. իէ. 7. «շորի կտոր» Ոսկիփ. (արևելեան գրականում «պա-տի թուղթ»). որից պաստառակալ Դատ. ժդ. 12, 13. Ղկ. իգ. 53. պաստառալի Մծբ. պաս-տառալիր Առակ. է. 16. պաստառակ «շոր» Մագ. թղ. 204. «ստամոքսի մաշկը՝ կաշին» Մագ. թղ. 112.-ՀԱ 1892, 167 ա (Ջի ի ջղաց զսա (զստամոքսն) ստեղծիչն ստեղծ պաս-տառակօք)։
• = Պհլ. *pastarr ձևից, որի աւելի հինն է *pat-starr<զնդ. *paitistarəna-, կազմուած paiti նախդիրով՝ star «տարածել, փռել, արմատից։ Նոյն արմատից տարբեր նախ-ներներով կազմուած բառեր են զնդ. [arabic word] upa-starəna-«ծած-կոց, գորդ», պրս. [arabic word] bistar «անկո-ղին», [arabic word] gustarānī «անկողին», [arabic word] āstar «աստառ» (առաջինը իբր իրան. *api-stara-, երկրորդը՝ *vi-stara-, երրորդը՝ *ā--stara-) ևն։-Հիւբշ. 222։
• ՆՀԲ պրս. բիսդէռ, պիսաթ, լծ. և պէզ, որպէս և բեհեզ, իտալ. pezzetta, ռմկ. բէչէդա։ Böttich. ZDMG 1850, 360 և Arica 78, 287 զնդ. upastar ձևից։ Lag Urgesch. 245 սանս. star արմատից. հմմտ. պրս. pastara «դորգ»։ Lag Beitr. bktr. Lex. 71 զնդ. upastarana։ Böttich. Horae aram. 23 և Rudim 35 պաստառակալ=եբր. [hebrew word] bstrq։ Տէրվիշ. Altarm. 44 և Նախալ. 112 պրս pestar «անկողին», զնդ. upastarəna. սանս. upastira «ծածկոց» բառերի հևտ՝ štar արմատից։ Նորայր, Բառաք. էջ 111 սանս. բրասդարա, բրասդիրա «անկո-ղին, գորգ»։ Հիւբշ. 222 մերժում է զնդ upastarəna-«ծածկոց, գորգ», որովհե-տև այս բառը պիտի տար պհլ. *'apstarr > հյ. *ապաստառ։ (Նոյնպէս և պրս. bistar կապ չունի մեր ձևի հետ, որով-հետև պիտի տար հյ. *ապստառ)։
Զվարագուրացն անջրպետարան ... ի պատուական հիւթ պայծառ պաստառաց պաճուճեաց. (Նար. խչ.։) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։
Զպարեգօտն, եւ զպաստառն, եւ զանկար պատմուճանն։ Զարկի պաստառն (միջաց). (Ոսկիփոր.։) (լծ. իտ. բէձձէ՛դդա. եւ ռմկ. բէչէդա։)
Passover;
Easter;
the paschal lamb.
• «Զատիկ (Հրէից Եգիպտոսիս դուրս գալու և Քրիստոնէից համար էլ Քրիս-տոսի Յարութեան յիշատակը)» Ղկ. իբ. 1 Ղևոնդ, էջ 83. որ և պասեք ՍԳր. (23 անգամ գործածուած). Շար. Կլիմաք. որից պասի-քատօն Եւս. քր. պասեքատօնակ Մամբր. հմմտ. նաև փասեակ։
• = Յն. τάσγα (որ և φασέχ, φασεϰ) ձևից տա-ռադարձուած. սրանք էլ ծագում են եբր. [hebrew word] pesax «զատիկ, պասեք Հրէից» բա-ռից, որ սովորաբար ստուգաբանսում է «անցք, զատումն, տօն ազատութեան». (աւելի գիտական բացատրութիւնները տե՛ս Gesenius, Բառ. եբր.17, էջ 651 ա)։ Երռա-յականից կամ յունականից են յառաջացած նաև թալմ. թարգ. [hebrew word] pisxā, pasxa ասոր. [arabic word] pesxa, արաբ. [arabic word] fish. լտ. pascha, ֆր. päque, ռուս. nacxa ևնւ-Հիւբշ. 370։
• անուանի... և ապա հելլենացի արարեալ զձայնն՝ զփիւրն ի պէ և զկէն ի քէ փո-խեցին և պասքա զօր փրկչին անուա-նեցին. Ածաբ. պասք. բ։-Նոյնը Նիր. էջ 18. նաև էջ 23՝ պասքա կոչեցին, որ թարգմանի չարչարանք.-(ի Հրէից) կո-չէր պասքա, անցարան ըստ նոցա և ըստ մեզ փրկութիւն չարչարանաց. Տօ-նակ։-Անց՝ զհին պասեքն ասէ. զի պասքայն անցք թարգմանի. Լմբ. նա-ւռամ։-Զատիկն յեբրայեցւոց լեզուն կո-չի պասեք, որ թարգմանի անցք չա-րեաց. Բրս. մրկ. 248։-Նորերից ՀՀԲ բառ եբր.։ ՆՀԲ եբր. յն. լտ. ձևերի հետ նաև լծ. լտ. passio «կիրք, չարչարանք» և իտալ. passare «անցանել»։ Տէրվ. Altarm 69 յն.-ից։ Հիւնք. եբր.-ից։
Յամսեանն առաջնում, որ օր չորեքտասան իցէ ամսոյն, եղիցի ձեզ տօնն պասեք. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 22։)
Մերձեցաւ տօն բաղարջակերացն՝ որ կոչէր պասքա. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 1։)
wall;
turn, round;
— ի —, — ի —է, — ի —ու, complicate, intricate, knotty, ambiguous, dark, obscure;
— ի — բանք, ambages, compass of words, circuit, roundabout way, shifts;
— առնուլ, — գալ, to surround, to environ, to encompass, to hem in, to beset, to encircle, to gird, to inclose;
— ի — բանիւք խօսել, to make use of circumlocutions, to periphrase, to speak periphrastically, to beat about the bush;
— ի — խաղան գետք, the rivers seem to delight in a thousand windings.
• «բոլորտիքը, չորս կողմը, շրջան, պտոյտ». ընդարձակ զարգացում կրած ար-մատ, որի ածանցներն են. ՊԱՏ «շրջան», որից պատ առնուլ «շրջապատել» Խոր. Շիր. Վրդն. ծն. «փաթաթուիլ, շրջան կամ ոլորք կազմել (օձի)» Եղիշ. յես. էջ 176. Խաչել. 280. «նաւի ճամբորդելը զիգզագներով» Ոսկ. գծ. 372. պատ գալ «չորս կողմը ման գալ՝ դառնալ» Յայսմ. պատ «որմ, որ շէնքի չորս ևողմն է պատում» Բրս. մրկ. Գր. երէց։ Վստկ. 154. Մխ. այրիվ. պատել «փաթթ, շրջապատել, ման ածել» ՍԳր. Եւս. պտմ. պատ ի պատ «երկար բարակ՝ մանուածա-պատ ձևերով» Նիւս. բն. պատ ի պատէ Եփր. թգ. 437. պատ ի պատու Կիւրղ. ծն. միջա-պատ «գոգնոց՝ որ մէջքն է պատում» Ոսկ. ես. մառախլապատ Ագաթ. միգապատ Ա. գաթ. մարմնապատ Եզն. Վեցօր. Ոսկ. մ. բ. 19. կամարապատ Եզեկ. խ. 22. զրահապատ Ոսկ. մտթ. գ. 16. երկաթապատ Դան. դ. 12 20. երիզապատ Առակ. ե. 16. Մծբ. Ոսկ. եփես. թակարդապատեալ Կորիւն, էջ 8. Եւ-թաղ 165. դիապատութիւն Ոսկ. յհ. բ. 38 շրջապատել Խոր. Շիր. պատկողանոց «նաւի կողերը պատող տախտակները» Ոսկ. կողոս-տարեաատ «տարին բոլորուելու՝ լրանալու ժամանակը, տարեվերջ» Ուռհ. 371. պատ-ռւած «ոլորք» Նար. Առ որս. պատուածոյ Եզեկ. խգ. 17. պատուածել «վրայէ վրայ ընել, պատել» ԱԲ. «մանր քարերով հիւսել շարել» Օրբել. 164 «Կանգնէ.. սիւն մի զար-մանալի... ի մանր քարանց պատուածեալ ի չափ երեսուն կանգնոյ.-Տաթևի շարժական սիւնի համար է ասում)։ ՊԱՏԱՆ, ի-ա հլ. «փաթթու շոր, յատկապես վէրքի կապ և կամ մեռելը մէջը պատատելու սաւան»։ ՍԳր. Եփր. ծն. որից պաճուճապատանք «տիկնիկ, խամաճիկ» Ա. թագ. ժթ. 13, 15. նոր գրականի մէջ՝ պատանել, պատանքել կամ պատնել «մեռելը պատանքի մէջ փա-թաթել»։ ՊԱՏԵԱՆ, ի հլ. «պտուղը պատող արտաքին կեղևը» Ես. զ. 13. Վեզօր. է« 82-88 (տպ. պատկան. և այս ձևով էլ դնում է ԱԲ՝ իբր անստոյգ բառ). «խեցեմորթի կեղև» Եփր. էջ 352, 358. «սուրի կամ ուրիշ զէնքի ամանը» ՍԳր. «զրահ, լանջապանակ՝ որ մարմինն է պատում» Ա. մկ. զ. 2. Յոբ. խա 4. Եւս. պտմ. Սեբեր. որից զինապատեան Պտմ. աղէքս. ոսկեպատեան Բուզ. ողորկա-պատեան Վեցօր. պատենիկ Անյ. պորփ պատենազէն Ա. մկ. զ. 39. Եփր. վկ. արև Բուզ. 208 (ձ. պատեզէնք). պատենաթև Վեցօր. պատենաւոր Նիւս. կազմ.։ ՊԱՏԱԿ առանձին չէ գործածուած. որից խելապա-տակ «խելքը՝ ուղեղը պատող մաշկը. լյնբ։ ուղեղ, գլուխ» Նիւս. կազմ. Պիտ. (գրուած է խելապտակ Շիր. քրոն. 51)։ ՊԱՏԻԿ «փա-թաթող կամ փաթաթուածք». առանձին չէ գործածուած. առաջին իմաստով ունինք դիապատիկ «մեռել պատանող մարդ» Ծն. ծ. 3 (հմմտ. դիապատութիւն Ոսկ. յհ. բ. 38). երկրորդ իմաստից փխբ. յառաջացել է «անգամ» նշանակութիւնը (հմմտ. գւռ. փաթ «փաթաթուածք, պտոյտ, շրջան, անգամ») և այս նշանակութեամբ են ձևացած՝ եօթնպա-տիկ ՍԳր. բազմապատիկ ՍԳր. Եզն. բազ-մապատկել Դիոն. ածայ. և երկն. Վրդն. ծն բիւրապատիկ ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Մծբ. երկ-պատիկ Փիլ. երկպատկութիւն Նիւս. կազմ. պատկութիւն «կրկնութիւն» Ոսկիփ. պատ-կական «տեսակ տեսակ» ԱԲ. պատկել «բազմապատկել» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. ճժէ։ ՊԱՏԻՃ (կագմուած -իճ մասնիկով. հմմտ. ուտին) «ցորենի կճեպ» (որ և պատ-3-2045 եան) Վեցօր. 87. Ոսկ. հերոդ. 618. «սոնա-պան՝ որ սրունքն է պատում» Մաշտ. ջահկ. «փղի կնճիթ» Վեցօր. 194. Փիլ. լիւս. 13? (վերջին իմաստի զարգացումը դժուար է բացատրել. տե՛ս նաև առանձին)։ ՊԱՏԱՏ, ի-ա հլ. «կապոց, բեռ» Ծն. լա. 34. Ոսկիփ. որից պատատել «փաթթ» Ոսկ. ա. կոր. Եւագր. փիլ. պատատուկ «բաղեղ». Մեսր. եր. Բժշ. պատատանք Բարուք. զ. 7։
• ԳԴ պատիպատ ձևը դնում է պրս. bādūbīd «սնոտի, անօգուտ» բառից։ Gosche 40 prati+dā կամ prati-մաս. նիկի մի բայական ձևն է համարում։ Canini, Et. étym. 145 զնդ. bdā «շըր-ջապատել»։ Տէրվ. Նախալ. 92 հնխ. pat «ընկնել, պատահիլ, թռչիլ» արմատից և կամ հնխ. pad, որ գրեթէ նոյն նշա-նակութիւնն ունի։ Հիւնք. էջ 114 առս bādān, ābādān «շինութիւն, հաստա-տութիւն», իսկ էջ 346 պատուէր բառից։ Patrubány SA 1, 198 համառօտեալ ժողովրդական ձև է պատուար բառից. իսկ ՀԱ 1903, 221 ap-մասնիկով uad. «եռթալ» արմատից (հմմտ. լտ. vado «երթալ»), իբր «վերև գնացող (պատ)»։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ էջ 291 պատ-եան=պրս. պատեան «ունող, պահպա-նող»։ Սագրգեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bad, bat «պարիսպ»։ Karst, Յուշար-ձան 400 պատ=ասուր. pātu «սահման, շրջապատ», 403 սումեր. bad, bat «որմ, շրջապատ», 424 ույգուր. bot, but, but «ցանկապատ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 312 պատան=զնդ. paitidāna, պհլ. padtān «վերարկու»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. պատ, Ալշ. Մշ. պադ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. բադ, Տիգ. բmռ. Ասլ. բադ, բա*, Զթ. բօդ, բոդ, Հճ. բօդ, Սվեդ. բուդ, բոլորն էլ նշանակում են «որմ, պատ», իսկ Հմշ. բադ «ցանկապատ».-Ագլ. կորցրած է այս բառը (պահում է հին ո՛ւր-ման հոմանիշը<որմ-ն), բայց գիտէ պա՛-տիլ «շրջապատել»։ Ունինք նաև պատ Ղրբ. «շարք. 2. գուլպայի մէկ հիւսքը. շուրջանա-կի դարձած մէկ թել», պատ գալ «պատել։ դառնալ», պատ ընկնիլ «փաթաթուիլ», պատ տալ «դառնալ, պատել, շրջապատել»։ Նոր բառեր են պատածակ, պատաշար, պատա-տակ, պատտակ, պատգլուխ, պատընկնուկ, պատծական, պատկար, պատկից, պատքար, պատուառիք անել, պատիպատ անել «շուր-ջը դառնալ»։-Առանձին տես փաթել «պա-տել», փաթթլ, փաթոյթ։
• «օռնութիւն, նպաստ». առանձին գործածական չէ. գտնւում է միայն պատ առնուլ «օգնութիւն՝ նպաստ ընդունիլ» ոճի մէջ. Պատ առեցեալ յելողէն. Մագ. գա-մագտ. 5. նոյն բառն է որ ունի Բառ. երեմ. 265 պատառայել «օգնել»։
ՊԱՏ. Շէն տեղի՝ որպէս շրջապատեալ որմով. ապատ.
ՊԱՏ ԱՌՆՈՒԼ, ԳԱԼ. Շրջան առնուլ. շուրջ գալ. պատիլ. պարփակել. եւ Գալարիլ սողնոյ.
Օդք շուրջք, հուր պատ առեալ, հաստատութիւնն շրջակայ. (Մխ. այրիվ.։)
Երկինն վերին՝ պատ առեալ զամենայնիւ։ Յորժամ պատ էառ վերին շրջագայութիւնն զմեծ աշխարհաւս այս։ Որպէս ձուոյ դեղինն ի միջի գնդաձեւ կառուցեալ կայ, եւ սպիտակն շուրջ զնովաւ, եւ խեճեպն պատ առեալ զամենայնիւ։ Մարմին ամանոյն պատ առեալ զամենայնիւ։ Զծովէ ասեն՝ պատ առեալ զամենայնիւ. (Շիր.։)
Պատ առին երկոքեան ջուրքն զամենայն աշխարհաւս. (Վրդն. ծն.։)
Եթէ ոչ գաս երիցս պատ եկեղեցւոյս, ոչ ողջանաս. (Հ. փետր. ՟Զ.։)
Հինգ պատ առնու օձ ի սողել իւրում. իսկ առաջոյքն եւ զկնիքն լնուն զեօթներորդ թիւն. (Եղիշ. խաչել.։)