cf. Երկայնժամանակեայ.
Թէպէտ եւ ան զփիղ երկայնաժամանակեայ իցէ. (Լծ. կոչ.։)
Եւ էր տեսեալ զերկայնաժամանակեան պատերազմն քակեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
geological.
cf. Զանազան;
cf. Զանազանութիւն.
Ի մասունս յոգունս եւ զանազանակս հատեալ. (Նար. խչ.։)
Շեշտոլորակն բազում զանազանակս ունի յինքեան. (Երզն. քեր.։)
Զանազանակս. ((այսինքն) այլայլմունս. Հին բռ.։)
piece, bit.
• Նահապետեան, Բազմ. 1906, 398 ուղղում է Բուզանդի մէջ նշանակ, բայց առանց նկատի առնելու, որ նոյն բառը գործածուած է նաև Ճառընտրում։ Գ-Մ.. Բազմավէպ, 1917, էջ 6-8 ուռռում է քանակ, որին դէմ է Վարդանեան, ՀԱ, 1921, 249, որովհետև քանակ բառը ոս-կեդարեան չէ։
Մի՛ գտցի նորա արծաթ եւ ոսկի ... մի՛ գտցի ոսկւոյ կամ արծաթոյ զանակ առ ումեք. (Բուզ. ՟Գ. 9։ Ճ. վրք. բրս.։)
admirably made, magnificent, charming.
Զարմանակերտ կազմութիւն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Զարմանակերտ շինուածք, ուխտ, կամ փարախ, կամ վանք. (Սամ.։ Սկեւռ.։ Ուռպել.։)
satirical.
cf. Երասանակ.
cf. Երասանակ.
Կառավար ի ձեռն առնելով զերեսանակ կառացն ... ոչ թողու զերեսանակն. (Խոսրովիկ. (ա՛յլ ձ. լաւ եւս, երասանակ)։)
of praise.
Գովասանական ձայնիւ, բանիւ. (Շար.։ Կիւրղ. խչ.։ Սարգ. յկ. ՟Թ։)
organical.
Գործարանական մարմին. (Նիւս. բն.։ Աթ. ՟Դ։)
musical;
theatric;
song, ballad.
Գուսանական գործիք, կամ երգք, կամ դայլայլիկք. (Եւս. քր. ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։ Երզն. քեր.։)
Ի գուսանականէն այս գտանի ժողովեալ ի դիւանի արքունեաց. (Խոր. ՟Ա. 13.) իմա՛ յերգոց արձանագրելոց։
Հեռի են ի քրիստոնէից գուսանական բանք. (Ոսկ. եփես.։)
Յոյժ սիրէին զնա վասն գուսանական երգոյ նորա. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ժ՟Զ.։)
written, literal.
Յանդիմանութիւնսն գրաբանականս. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
phylactery, amulet;
letter case;
pocket;
ephod.
φυλακτήριον conservatorium, amuletum Գրուած իբրեւ պահպանակ. հատուած բանից գրոց գրեալ եւ պահեալ զանձամբ. բժժանք. համայիլ.
Լայնեն զգրապանակս իւրեաց. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 5։)
Մերթ որպէս Գրապան, ըստ որում Վակաս քահանայապետի կից ընդ տախտակի դատաստանաց՝ Բանակ կոչեցելոյ.
Առ ընդելուզման գրապանակին կազմի բանակն, եւ այլն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 110։)
Եհան գաղտ մազ մի ի գլխոյն, եւ եդ ի գրապանակ. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Թ.։)
rolling-pin.
cf. Դաժան.
Զկնի դարձին՝ առ նոյն դարձ դաժանական. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Քան զոր ի՞նչ այլ ամբարշտութիւն վնասօղ եւ դաժանական. (Լմբ. հանգ.։)
dark green emerald;
corundum.
• , յատկապէս ակն դահանակ «մի տեսակ ազնիւ քար՝ կանաչ ու դեղին գոյնով» Ծն. բ. 12. Տոբ. ժգ. 22. Փիլ. այ-լաբ. Վրդն. ծն. Տօնակ., որից վէմ դահանա-կեայ «մարմարիոնէ» նորագիւտ Ա. մնաց. իթ. 2.-գրուած է դահակն Մխ. այրիվ. էջ 5։
Շափիղայդ՝ դահանակ ակն է։ Գոյն դահանակ ական. քանզի դեղինք են՝ որ ի վարժս կան. (Փիլ. այլաբ.։)
Դահանակ շափիւղայն է, եւ է ծիրանեգոյն, եւ դիպակ ի սեւոյ, դեղին ստիք ունելով. (Վրդն. ծն.։)
Զմրուխտն կանաչ է դեղնագոյն, եւ սա է դահանակն. (Տօնակ.։)
sepulchral, funeral;
funeral ovation.
τυμβείτος, τυμβίδιος sepulcralis, funebris Գերեզմանական. արձանական. ողբերգական.
Դամբանական ձայն, տառ, ճառ. (Մագ. ՟Ա. ՟Զ. ՟Ժ՟Դ։ Գր. տղ. առ տուտ)
Վերծանեսցուք ... զդամբանականն ուժգնակի. (Թր. քեր.։)
Զդամբանականն, որ է գերեզմանականն. (Երզն. քեր.։)
Զգեստք իսկ դամբանական երգոցն՝ ո՛չ պսակք վայելեն թերեւս, եւ ոչ ոսկեհուռն զարդք. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
cf. Դան.
Եդին դանակ նմա, որպէս զի հատցէ եւ կերիցէ. (Բուզ. ՟Է. 7։)
Ընդէ՞ր արկ յակովբ իւղ ի վերայ վիմին. մա՛րթ էր եւ դանակաւ նշանակ ինչ առնել։ Թերեւս չունէր դանակ. զիւղն զիա՞րդ ունէր. (Կիւրղ. ծն.։)
Որպէս ոք զդանակ ստանայ վասն զհաց հատանելոյ, եւ զայլեւս կերակուրս. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Սուր դանակաւ հատանել. (Ճ. ՟Ա.։)
Դի՛ր դանակ եւ սուր ի ձեռին. (Նեղոս.։)
Անդ դանակք էին վասն գառին. (Ոսկ. մտթ.։)
Արար յեսու նաւեայ դանակս գայլախազեայ. (Եղիշ. յես.։)
culter.
cf. Դանակագործ.
mode, modification;
form, formule, make, manner, way;
sort, kind, quality, condition, conduct;
means, expedient;
turn, trick;
air, tone, modulation;
time, measure;
mood;
— տարւոյ, season;
անգործ —, dead season.
Այլով եղանակաւ է քան զմարդկայինս՝ աստուածային ծնունդն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ըստ երկուց եղանակաց։ Ըստ երկրորդ եղանակի. (եւ այլն. Սահմ.։)
Աղաչեմ զձեզ, իրաւապէս բառիցս եղանակիս թոյլ տալ. (Պղատ. սոկր.։)
Կշտամբանացս եղանակ։ Զեղանակ բանիս։ Խաչիս եղանակ. (Նար.։)
Զնոյն իսկ զքերթողն քերթուածօքն զուարճացուցանէ՝ եղանակաւ, եւ կամ դաշամբ. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Երգեցին զնորա օրհնութիւնս եղանակօք. (Ճ. ՟Բ.։)
Ձայնք եւ եղանակք՝ ողբականք եւ ուրախականք։ Ընդ եղանակս արկեալ գեղգեղեն. (Լմբ. պտրգ.։)
ԵՂԱՆԱԿ. χρόνος tempus Այլափոխութիւն օդոց, մանաւանդ ի չորս ժամանակս տարւոյ.
Ամառնայինն եղանակ. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Յեղափոխ եղանակք ժամանակաց։ Սակս ձմերային եղանակին. (Յհ. կթ.։)
Յեղանակս գարնանն մօտ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Իսկ եղանակք բայից՝ առ նախնիս ընդ յն. ասին Խոնարհմունք կամ խոնարհութիւնք. ἑγκλίσεις modus verbi
harmonious.
Որ ինչ է եղանակաւ նուագելի.
Սաղմոսիւք եւ եղանակաւոր աղաղակաւ։ Երգս եղանակաւորս յօրինէին. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Ամենայն եղանակաւոր երգք». այսինքն շարականք. (Զքր. ծործոր.։)
to modify.
modification.
to sing harmoniously.
Եղանակէին վերնական պետութիւնքն հրաշալի ձայնիւ։ Եղանակեն զերգս օրհնութեան։ Եղանակէին՝ երգս առեալ. (Շար.։)
Հիւսին բանք, եւ եղանակին նուագերգութիւնք. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Ա՛յլ է եւ յեղանակել։
craniologic.
box, chest, casket;
alms-box;
poor-box;
treasure, treasury;
— մանկտոյ, money-box.
• , ի-ա հլ. «գանձարան, սըն-ռուկ, դրամարկղ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. թ. 11. Մծբ. Ագաթ.։ Արդի լեզուով «եկեղեցում փոքր ար-ևրղ՝ մէջը դրամ ձգելու համար» (հմմտ. Մարկ. ժբ. 41-43, Ղուկ. իա. 1), որից գան-ձանակադրամ (նոր բառ)։
• ԳՒՌ.-Տփ. գանձանակ, Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. գ'անձանակ, Ալշ. գ'անձանագ, Խրբ. գ'անձ'անագ, Պլ. գանձանագ, քանցանագ, Շմ. կանձանակ, Ննխ. քանձանագ, Սեբ. «'ան-ցանագ, Ռ. քանցանագ, Տիգ. քmնցmնmգ, Մկ. կ'mնձռնակ, Ոզմ. գ'mնձանակ, Սլմ. կ'mնձանակ, Զթ. Հճ. գ'անձանօգ, Ագլ. գ'ըն-ձա՛նակ, Հմշ. կանցանաղ, Մրզ. կէնձանակ, Ղրբ. կ'բնձա՛նmկ, Գոր. կինձէ՛նակ, բոլորն էլ «եկեղեցու գանձանակ» նշանակութեամբ (բայց նաև իբրև «գանձանակադրամ». տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 125)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. განზანაკი գանզանակի «ե-կեղեցու պնակ» հայերէնից է փոխառեալ՝ նշանակութեան պատճառաւ, իսկ განჯინა գանջինա «գանձանակ, դարակ» պարսկերէ-նից է փոխառեալ՝ ձևի պատճառաւ։ Ուտ. кäncánák «գանձանակ» (եկեղեցու)։
Ի մուտս տան տեառն՝ ի գանձանակի նաթանայ ներքինւոյ արքայի։ Տուն գանձանակին։ Գանձանակ գանձուց։ Ի գանձանակ տան ան. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 11։ Նեեմ. ՟Ժ. 37։ ՟Ժ՟Բ. 43։ ՟Ժ՟Գ. 12։)
Կայր յս ընդդէմ գանձանակին. տեսանէր՝ զիարդ ժողովուրդն արկանէր պղինձ ի գանձանակն. (Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 41։)
Թէպէտ եւ ոչ զգանձանակս (յն. զքսակս) հատանիցէ, զի առցէ ոսկի. (Ոսկ. յհ. ՟Թ. 11։)
Տիրացոյց զհազարապետս իւր ի վերայ ամենայն գանձանակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Գանձանակ սիրոյ իւրոյ կամացն. (Ագաթ. այս ընդունարան։)
crest, tuft, plume.
• «խոյրի կամ սաղաւարտի վրայ զարդ». մէկ անգամ ունի Բուզ. ե. 38. (ըստ Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 106 նսխալ է «զարդ» նշանակութիւնը. բառս նշա-նակում է «մի տեսակ գլխանոց կամ սաղա-ւարտ՝ վրան արծիւով»)։
Գլխոյ պատիւ գարդմանակ ոսկի արծաթոյ ի պատիւ գլխոյ ի վերայ գագաթանն ի թիկանց արծուոյն. (Բուզ. ՟Ե. 38։)
crosier-bearer;
verger, mace-bearer.
judicial, done by legal authority.
Եղելոցն պատճառ արարիչն գոլ աստուած, եւ աշխարհիս ապականութեամբ վասն դատաստանականին. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
cf. Դարանագործ.
Եդին դարանակալս շուրջ զգաբաաւ։ Պաշարեցին զամրոց դարանակալցն։ Եղիցի դան օձ դարանակալ ի ճանապարհի.եւ այլն։
Տո՛ւր ինձ զքոյոց աթոռոցդ զդարանակալ իմաստութիւն. իմա՛, առընթեր նստեալ, աթոռակից.
Դարանակալ եղեն նմա առ դրան քաղաքին։ Առ ամենայն անկեան դարանակալ լինի։ Յանձուկս դարանակալ եղեն։ Դարանակալ լիցուք արդարոյն.եւ այլն։
Առիւծ որսոյ լինի դարանակալ. (Սիր. ՟Ի՟Է. 11։)
Այնքան լաւ է ժուժկալութին, եւ դարանակալ լինել վասն բարւոյն. իմա՛, դեգերանք։
ambush, ambuscade, obsession.
Յո՞յր վերայ ոչ եկեսցէ դարանակալութիւն առ ի նմանէ. (Յոբ. ՟Ի՟Ե. 3։)
Ոչ եւս տակաւին հարկանէ դարանակալութեամբ զգարշապարս. (Եպիփ. խչ.։)
Դարանակալութիւք թշնամւոյն պէսպէս են եւ զանազան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Դարանակալութեամբ պատրիմ ի նոցա խարդախութենէ. (Լմբ. սղ.։)
to dilucidate.
Ընդ ծածուկ դարանակապեսցէ ընդ ձեռին իւրում։ Սկսանի դարանակել զբանս յոբայ. (Վանակ. յոբ.։)
remediable, curative.
Նախ ի բնութենէ մտաց, եւ ապա յիշատակացն (բարեաց) որ հանապազորդ լինին, այսինքն դարմանականն. (Ոսկ. ես.։)
that holds the same faith.
Վկայակցաց իւրոց եւ դաւանակցաց։ Եղեն միմեանց դաւանակիցք. (Տօնակ.։)
Դաւանակից եղեալ յայս՝ մարգարէութեանն. (Նիւս. կազմ.։)
Լե՛ր դաւանակից ինձ ուղիղ այսու բառբառով, զոր ուսաք ի տեառնէ. (Սարկ. հանգ.։)
pharmaceutical.
comical.
rolling pin.
mythological.
of three times or measures.
Ունօղ զերիս ժամանակս՝ հասակի, կամ եղանակաց տարւոյ, մանաւանդ քերթողական եւ երաժշտական ամանակի ըստ երկարութեան եւ սղութեան ձայնաւորաց.
Առաքինագոյն մակացութեամբք զերծեալ յեռամանակ տարւոյ. (Մագ. ՟Է։)
Մեծասարն՝ ներկայնէ եւ նաղօտէ՝ եռամանակ. ո՛րգոն. դա՜ւիթ. մեծավերջն յաղօտէ եւ ներկայէ եռամանակ. որպիսի, կորի՜ւն։ Ներգեւն ն՝երից աղօտաց եռամանակ. որպիսի ի սահակ. (Թր. քեր.։)
happy, blissful;
beatific.
Երանական քահանայապետութիւնք, կամ տեսութիւնք նոցա։ Երանական շնորհ, կամ լոյս, պսակ, սահման, հրաման, հատուցումն. (Դիոն.։ Շար.։ Նար.։ Սարկ.։)
cf. Երասան.
Երասանակք կառաց նոցա խռովեսցին. (Նաւում. ՟Բ. 3։)
Արձակեսցեն զերասանակս իւրեանց. (Ամբ. ՟Գ. 1։)
Կրկին զօրութեամբք գործոց՝ երասանակ ի ձեռն առեալ վարէ զամենայն. (Նիւս. կազմ.։)
Արդար կամօք ուղղէր զերասանակ իշխանութեանն (իբրեւ զղեակ)։ Մինչդեռ երասանակ մակուկի մարմնոյս ի ձեռին իմում է, օգնեա՛ ինձ երկնաւո՛ր նաւապետ. (Ճ. ՟Ա.։)
Շրջշրջել զնաւս փոքրագոյն թեւոցն երասանակօք. (Պիտ.։)
Երասանակ կամաց, կամ մտաց, բանի, եւ այլն։ Յճխ. (՟Ե։ Նար. ՟Հ՟Ը. եւ առաք։ Սարկ. հանգ. եւ այլն։)
Զի եղիցի միտք պինդ ունել զերասանակս շրթանց. (Եփր. համաբ.։)
that holds the bridle or the rein, coachman, driver;
conductor, leader.
ԵՐԱՍԱՆԱԿԱԼ մանաւանդ ԵՐԱՍԱՆԱԿԱԿԱԼ. Գրի վրիպակաւ եւ Երասնակալ, Երեսանակակալ, Երեսնակակալ, Երասանակընկալ, եւ այլն. ἠνίοχος auriga Ունօղ զերասանն կամ զերասանակն. այն է կառապետ, կառավար. ձիավար. առապաճը. նմանութեամբ՝ եւ Ղեկավար .... եւ Ամենայն ուղղիչ, վարիչ. անձն, եւ գործի.
Կառավար անձին (այսինքն հոգւոյ) ... երասանակալդ սրտի. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Երասանակալք նոցա՝ իրերաց փոխանորդք։ Հմտութիւն երասանակալաց. (Բրս. սղ. եւ Բրս. գորդ.։)
Որպէս ձիոյ սանձս ի բերանս դնի ... եւ անսայ ի կամս երասանակակալին (տպ. երասանակալին) առ հոգեւոր պատերազմ. (Յճխ. ՟Թ։)
Տէր ի վերայ կացոյց նոցա իբր երասանակակալ զմիտսն, որպէս զի զկապակիցն սանձեսցէ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 216։)
Երասանակակալ եղեալ՝ առ աստուած զամենայն շարժմունս դարձուցանէր։ Իբրեւ զքաջ երասանակակալ ի վերայ առաքինութեան կառաց նստեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Երասանակակալ ձեռինն թուլացեալ (հեծելոյն)։ Նաւամարտիկ ընթացս կազմեալ՝ դուզնաքեայ երասանակակալ փայտիւն վազս առեալ. (Արծր. ՟Բ. 8։ ՟Դ. 11։)
Երասանակակալ միտքն։ Միտքն թմբրեալ է, չէ երասանակալ զգայարանացն. (Լմբ. առակ.։)
Զերասանակակալաց եւ զկաքաւչաց։ Վասն երիվարաց եւ երասանակակալաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31)
small wild beast.
Զգազանակս ծովայինս ծառայեցուցին. (Լմբ. սղ.։)
brutal, beastly, fierce, wild.
Գազանական սրտմտութիւն, մախանք, սաստք, բարոյք, ախտք. (Սարգ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Սարկ.։)
Գազանական հաւք, շունք, դեւք. (Մագ.։ Նար.։)
brutal, beastly, that lives like a beast.
Յանապատ ելանէր, գազանակեաց կեանս ի լերինս անցուցանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 27. յն. ըստ օրինակի գազանաց։)
devoured by beasts.
Զգազանակերն (լինել) եւ զգողանալն հանդուրժեն ի հովուացն. (Ճ. ՟Դ.։)
like a wild beast.
Դէմք գազանակերպ. (Ճ. ՟Ա.։)
Գազանակերպ ինչ պատկերք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
Աթոռոց չորից՝ գազանակերպից. (Գանձ.։)
Ոչ ալիքն անհամբոյրք հեղձուցին զնա, եւ ոչ գազանակերպն՝ որ եկուլ զնա, ապականեաց եւ կորոյս. (Ոսկ. ապաշխ. յն. եւ ոչ կէտ վայրենագոյն քան զալիս։)
devoured or torn by a wild beast.
θηριόβρωτος, θηριόβορος a feris comestus, devoratus, direptus Կուր՝ այսինքն կերակուր եղեալ գազանի. յափշտակեալ եւ կլեալ կամ գիշատեալ ի գազանաց. գազանակեր. գազանաբեկ.
Գազանակուր եղեւ, կամ լինել, կամ եղելոց. (Ծն. ՟Խ՟Դ. 28։ Ածազգ. ՟Գ. եւ ՟Ե։ Խոր. ՟Գ. 32. եւն։)
Յամայի վայրի գազանակուր արար զբազումս. (Պտմ. աղեքս.։)
Զիս ըստ յովսեփայ գազանակուր պատճառեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Ի յարութեան խնդրէ զգազանակուրս. (Վրդն. ծն.։)
that bears, supports a beam.
Գերանակիր ակնս թշուառացեալ. (Նար. ՟Ի՟Է։ յորմէ եւ Լմբ.։)
fellow-servant.
cf. Նմանակերպ.
style;
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.
ՈՃ. τάξις ordo, series στύλος stylus, stilus μέθοδος methodus. նմանութեամբ յօդից եւ հիւսուածոց եղեգանց, կամ ոտն առ ոտն յառաջատութեան, է Կարգաւորեալ դասաւորութիւն, եւ շաղկապեալ շար իրաց եւ բանից կամ գրոց եւ ընթացից կենաց. կարգ. եղանակ. կերպ. օրէն. ձեւ. կանոն. տարազ. հնարք.
Ըստ ոճոյ մարգարէից սպառնայր այլազգեաց (այսինքն փոխաբերութեամբ ի նշանակ սատանայի). (Նախ. երեմ.։)
Իսկ ըստ մարգարէութեան ոճոյ՝ զժամանակ գալստեանն տեառն նկարագրէ. (Գէ. ես.։)
o ! oh ! ho ! ah ! ha ! alas !
ով աստուած իմ, o my God !
ով աղետիցս, what a pity !
cf. Աղէտ;
ով սքանչելեացս, what a wonder ! wonderful !
ով, զիարդ վեհ է ազգասիրութիւն, ah ! what a noble sentiment is patriotism !
ով ժամանակ ով բարք, o tempora ! o mores ! oh times ! oh manners ! to what a depth of corruption have our manners come ! in what an age we live !
ով ո, փախերուք յերկրէ հիւսիսոյ, ho, ho, flee from the land of the north !
.
Ո՛Վ Ո՞Վ, Ո՜Վ. Ի նշանակ կոչման, հառաչանաց, զարմանաց, աւաղելոյ, եւ այլն. ω, ὥ! O! Ո՛. ո՜. ո՛հ. ա՛յ. բա՛բէ. հօ՛, եա՛, հէ՛յ, եյ, ի՛, ա՛խ. յն. լտ. օ՛.
study, lecture, teaching, instruction;
doctrine, science;
religion, sect;
ուսման ձեւ, affectation, studied effort, endeavours;
առ ուսմանէ, by instruction;
նուիրել յ— զժամանակն, to consecrate all one's time to study;
cf. Թեւակոխեմ.
Դու իսկ ուսուցեր նոցա ուսումն՝ տիրել ի վերայ քո։ Արձանագիր, ի կատարած զառանցելոց ժամանակաց առ ուսմանէ (կամ ուսմէ)։ Զուսումն մանկութեան։ Ոչ եթէ մարդկեղէն ուսմամբ։ Յուսմունս պէսպէսս.եւ այլն։
"spirit;
spirit, soul, ghost;
breath, respiration;
spirit, meaning, sense;
genius;
manes, shades, ghost, hobgoblin;
life;
heart;
soul, energy, courage;
puff, air, wind;
— գինւոյ, spirit of wine, alcohol;
cf. Հոգի;
— բանական, intelligence, reason;
—ք խաւարի, the spirits of darkness;
— կենդանութեան, spirit of life;
կենդանական —ք, animal spirits;
— նախանձու, the spirit of jealousy;
ոգւով չափ, with all one's soul, heartily, willingly;
— առնուլ, կլանել, to breathe, to take breath, to breathe freely, to respire, to rest, to take repose, to revive, to acquire new strength or vigor, cf. Հանգչիմ, cf. Շունչ կլանել;
յ—ս ապաստան լինել, to be extremely downcast, depressed, prostrated, to be tormented;
cf. Ապաստան;
յ—ս ապաստան առնել, to reduce to the last extremity;
to exhaust, to harass, to vex;
յոգւոցն (պարզել) ապաստան լինել, to be at the last extremity, near the last breath, to be dying, cf. Հատկլիմ;
թափել զ— ուրուք, to keep in suspense;
հարկանել զոք յ—, to sting, to gall to the quick;
to deprive of life, to kill;
դնել զ— ի ձեռն or ի բռին, զ— ի բռին ունել, to endanger oneself, to risk, brave or face death, to risk, expose or hazard one's life, to lavish or to be prodigal of life;
յոգւոց ելանել, to sigh, to heave sighs;
to groan, cf. Հեծեմ, cf. Հեծեծեմ, cf. Հառաչեմ;
ոգւով չափ սիրել, to love to distraction;
խռովիլ յ— իւր, to be disconcerted, perturbed or disturbed;
գիտել յ— իւր, to know within oneself;
արձակել, հանել, փչել զ—, to yield or give up the ghost, to breathe one's last, to expire;
յոգւոցն ցամաքել, to die;
տալ — կամ շունչ ի վէմս կճեայս, to give spirit or life to marble;
ոգւով երգել, to sing with great expression;
եւ դարձաւ — իւր առ ինքն, his spirits returned, his strength revived;
հաստատեցաւ — նորա, he regained strength or vigor;
քաղէին —ք նորա, he fainted or swooned;
գուն գործեալ ոգւովք չափ, risking his life;
—ն էր դաւոյն, he was the soul of the conspiracy;
յ— խաղալ, to play at dice."
(Արմատ բառիցս Հոգի, Շոգի, Հագագ. Ոգել, Հոգալ. լծ. եւ ոյժ) ψυχή anima, animus πνεῦμα spiritus πνοή flatus, halitus. Շունչ կենդանի կամ կենդանւոյ. փչումն. հոգի անմարմնոց եւ բանականաց եւ շնչաւորաց. սիրտ. յօժարութիւն սրտի. անձն. կեանք. եւ Շնչիւն հողմոյ, հողմ, ըստ յն ոճոյ. ճան, ինսան, ռուհ, նէֆէս.
Ոգի եւ մարմին բաժանիցին առ ժամանակ մի։ Նոցին սուրբ ոգիքն հասանեն ձեզ յօգնականութիւն. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Իբրեւ սպան անակ զխոսրով, եւ դեռ յոգոջ էր, հրաման տայր. (Զենոբ.։)
Փոխանակ գրելոյ Վէգ. որպէս քուեայ. կիվոս. κύβος cubus, tessera. ... (որպէս եւ ՏԱՊԱԼԻ. իբր ռմկ. թավլի ).
convenient, proper, fit, suitable, decent;
well-timed, timely, opportune, seasonable, propitious, favourable;
opportunity, occasion, propitious moment;
ի —, ըստ —ի, conveniently, suitably;
— է, it is fit, it is becoming;
it is due;
ի — լինել, to befit, to become;
— համարել, to think proper, to deem it expedient;
— ժամանակ գտանել, to find a favourable opportunity;
— առնուլ, to seize the occasion, to strike the iron while it is hot;
յօգուտ արկանել զ—, to avail oneself of, to profit by the opportunity;
cf. Կորուսանեմ.
Ըստ նշանաւոր եւ անուանի լինելոյ՝ ոք պատեհ համարեալ՝ այսպէս կարգիցէ։ Աստ ժամանակ վրէժխնդրութեան պատեհի գտեալ Նինուաս՝ սպանանէ զմայրն։ Այսպէս իմն պատեհ համարեալ. (Խոր. ՟Ա. 4. եւ 16։ ՟Գ. 18։)
Ըստ արժանաւոր եւ պատեհ տեղեաց։ Զպատեհ պատեհ տեղիս զատուցեալ՝ շինել աղքատանոցս։ Պատեհ գտեալ ժամանակ։ Խնդրէր տեղի, եւ դէպ եւ պատեհ ժամանակ. (Կորիւն.։ Բուզ. ՟Դ. 6։ Պիտ.։ Զքր. կթ.։)
Որպէս տերեւն յիւրում ժամանակի անկանի, նոյնպէս եւ նոքա յիւրեանց պատեհ ժամանակին. (Գէ. ես.։)
war, battle, combat, fight;
temptation;
առտնին or քաղաքական —, intestine or civil war;
պաշտօնարան —ի, War-Office;
պաշտօնեայ or ոստիկան —ի, Minister of War;
պատրաստութիւնք —ի, warlike preparations;
արիւնռուշտ —, bloody battle;
մահացու —, war to the death, deadly fight;
դաշտ —ի, battle-field;
ըստ օրինաց —ի, according to the laws of warfare;
— հրատարակել, to declare war against;
— ահագին ի վերայ ուրուք յարուցանել, to threaten with war;
պատրաստիլ ի, —, to prepare for war;
երթալ ի —, to go to the wars;
առաջին նուագ մտանել ի —, to be in one's first battle;
ձեռն արկանել ի —, to undertake a war;
ի —գրգռել, դրդել, to excite to war;
to engage in war;
— յարդարել ընդդէմ, to combat, to attack;
տալ —, — մղել, to be at war, to make war, to war against, to give battle to, to fight a battle with;
եղեւ — խիստ յոյժ, a bloody battle was fought;
գրգռել, բորբոքել զ—, to excite, to kindle war;
սաստկացաւ —ն, the combat was fierce;
կորուսանել զ—ն, to lose the day, or a battle;
ի ժամանակս —ի, in time of war;
արծաթով պնդի —ն, gold is the sinew of war;
cf. Ընտանի;
cf. Իր;
cf. Խանձեմ;
cf. Մարտ.
Ճակատեցան ընդ նոսա ի պատերազմ։ Ձայն պատերազմի է բանակին։ Երկոտասան հազար վառեալ ի պատերազմ։ Անթառամ նահատակութեանցն պատերազմի յաղթեալ։ Ի զօրաւոր պատերազմի արար զնա յաղթօղ։ Զբարւոք պատերազմն պատերազմեցայ։ Ուստի՞ պատերազմունք, եւ ուստի՞ կռիւք ի ձեզ.եւ այլն։
stole, long vest, garment, tunic, cassock;
գեղեցիկ —ք, fine clothes;
թխատեսակ —, dress coat;
— հանդարձից or փոխանակաւ, a suit of new clothes.
Արար նմա պատմուճան ծաղկեայ։ Որդւոցն ահարոնի արասցե՜ս պատմուճանս, եւ կամարս։ Զգեցոյց նոցա զպատմուճանսն, եւ ած ընդ մէջ նոցա զկամարսն։ Պատառեալ զպատմուճան իւր։ Ի վերայ պատմուճանի իմոյ վիճակս արկանէին։ Իսկ զպատմուճանն՝ քանզի էր առանց կարանի, ասեն ցմիմեանս, մի՜ պատառեսցուք զայդ։ Երկիւղիւդ՝ ատել եւ զպատմուճանն՝ որ ի մարմնոյն իցէ աղտեղեալ։ Պատմուճանն ազնիւ որդւոյ իւրոյ երիցու։ Սրբեցարո՜ւք եւ փոխեցէ՜ք զպատմուճանս ձեր։ Ամենեցուն ետ կրկին պատմուճանս։ Հինգ պատմուճանս փոխանակաւ.եւ այլն։
species;
sort, kind, race;
fashion, manner, way;
form, figure, appearance, look;
sight, countenance, aspect, air;
image, idea;
dress, costume;
form, species;
visible;
հաղորդել կրկին —աւ, to receive the Communion in both kinds;
սեռ՝ կենդանի, — մարդ, եւ տարբերութիւն՝ բանական, genus animal, species man, whose distinctive characteristic is the faculty of reason.
ՏԵՍԱԿ. որպէս Նմանութիւն ըստ իմիք կամ այլաբանական. տեսիլ. երեւոյթ.
ՏԵՍԱԿ. τρόπος, γένος modus, genus. Տարազ բանից եւ իրաց. օրինակ. եղանակ. կերպ. ազգ ինչ իրաց, եւ հանգամանք գործոյ. թարզ, թէօրէ.
ՏԵՍԱԿ. εἷδος species. ազգ ազգ համանման էակաց անկելոց ընդ նովին սեռիւ, եւ որոշելոյ յիրերաց իւիք էական տարբերըութեամբ, ունելով միայն զանհաստ նմանիս, այն է Տրամաբանական տեսակ.
Սեռ. ո՛րգոն. կենդանին. եւ տեսակ, հի՛կէն, մարդ. եւ տարբերութիւն. ո՛րպակ, բանական։ Սպիտակն՝ գունոյ տեսակ, եւ եռանգիւնին՝ ձեւոյ տեսակ։ Տեսակ է դասեալ ընդ սեռիւ. տեսակ է, որում սեռն ստորոգի։ Տեսակ է զյոլովիցն եւ զտարբերացն թուով՝ ի ներում զինչ էն ստորոգեալ. (Պորփ.։)
ՏԵՍԱԿ. μορφή forma. Կերպ կամ կերպարան բնականաբար՝ որոշիչ եւ կատարիչ նիւթոյ. որ ի քանակս ձեւ ասի. շէքլ.
column, pillar;
— չորեքկուսի, pilaster;
անջրպետ սեանց, intercolumnation;
չարք սեանց, colonnade;
— ամպ or ամպոյ, pillar of cloud;
cf. Շրջանակ.
cup, bowl, goblet;
— աշտանակաց, drip-receiver.
Բունն եւ ստեղունքն եւ սկահքն եւ գնդակքն (աշտանակին)։ Երեք սկահաձեւք ընկուզազարդք յօրինեալք ի միում ստեղանն (աշտանակի). Չորք սկահաձեւք ընկուզազարդք։ Զստեղունս նորա եւ զսկահաձեւսն. (Ել. ՟Ի՟Է. ՟Լ՟Է։)
few in number, inconsiderable, moderate, small, slender;
"somewhat, less;
—, առ —, little by little, by degrees, by little and little, insensibly;
— անգամ, — երբեք, rarely, seldom;
ոչ —, many, much, not less;
— ինչ, —ս, առ — մի, few, not very, somewhat, rather, a little, cf. Փոքր մի, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի;
առ — մի, ի — ժամանակի, յետ —ուց, shortly, in a short time, for a moment;
յետ — միոյ, shortly after;
—ուք, with few attendants;
in few words, briefly, in short;
ոչ —ք ի նոցանէ, many of them;
ճաշակեցի — մի մեղր, I ate some or a little honey;
մարթի եւ ի —էն՝ — տալ, a little may be offered even of a little;
cf. Շատանամ."
Ուստի սակաւ մի կասկած ունէր, անտի աներկիւղ հաստատէր։ Փոխանակ սակաւ աշխատութեանս մեր բազմապատիկ հանգիստ ունելոց եմք։ Դադարեալ աւուրս ինչ սակաւս։ Մի ի սակաւում այսմ ժամանակի զանվախճանելի զփառսն չափեր. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը. Խոր. ՟Ա. 14։ Նար. ՟Հ՟Ը.)
cf. Սահմանակից.
cf. Սահմանակից.
dwelling together;
cf. Վրանակից.
Յուղեւորութեան վրանակիցք եւ տաղաւարակիցք պիտանացու են։ Որք մարգարէիցն են տաղաւարակիցք, եւ առաքելոցն աթոռակիցք. (Փիլ. ել. ՟Ա. 5։ Կիւրղ. ի կոյսն.։)
cf. Սեղանակապուտ.
Բազում տեղի պատրաստեաց զանձինն սատանայի (յուդա) տաճարակապուտ սեղանակապուտ գողութեամբն. (Ոսկ. ես.։)
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
Յայնպիսում ժամանակի, յորում եւ օրէնք յաստուծոյ տուին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 49։)
cf. Տանջանական.
Որ ինչ կարէ տանջել. գործի տանջելոյ. տանջանական.
minute, moment, instant, point;
—, — մի, a moment, a little time;
ի — ժամանակի, ի միում վայրկենի, in a moment, at that moment, instantly;
directly, incontinently, instantaneously;
cf. Ժամ.
ՎԱՅՐԿԵԱՆ ՎԱՅՐԿԵՆԻ. ῤοπή libamentum, ictus στιγμή punctum, momentum διαίρεσις divisio. (իբր Վայրիկ մի ժամանակի, կամ ի սեռականէ բառիս Վայրիկ). Դուզնաքեայ մասն կամ բաժին ժամու. րոպէ. (որպէս յն. րօբի՛, մէտ. կէտ. քթթել ական). ակնթարթ. տագըգէ.
Ի միում վայրկենի պատուական ազգն նոցա սատակէր։ Եցոյց նմա զամենայն թագաւորութիւնս աշխարհի ի վայրըեան (իմա՛ ըստ յն. ի վայրկենի) ժամանակի. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 12։ Ղկ. ՟Դ. 5։)
Ի միում վայրկեան ժամանակի. (Եղիշ. մմկրտ։ Շ. հրեշտ.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Ի մի ժամանակէ վայրկենի որովայնամոլութեամբ յեգիպտական կռամոլութիւն թաւալեցան. (Բրս. պհ.։)
Թողացո՛ ինձ զօղել ուրեք վայրկեան մի ժամանակի. (Խոր. ՟Գ. 34։)
Կամ որպէս մ. Առ Ժամանակ մի. առ վայր մի.
cf. Վանական.
որպէս ռմկ. վանքցի. այսինքն Վանական, բնակեալն ի վանս, աբեղայ.
curtain;
veil;
պատուհանաց, մահճաց, window-curtain;
bed-curtain;
— դրան, door-curtain;
թատրոնի, —, drop-scene;
— մետաքսեայ, silken curtain;
— ծալածոյ, զսպանակաւոր, roller-blind, spring-blind;
ձգել զ—, to draw the curtain, to draw down the blind;
բանալ զ—, to open or to draw back the curtain;
փակել զ—, to shut the curtain;
—աւ խօսել, to speak under a pretext.
Փոխանակ գրելոյ՝ Վայրագ. որպէս էրէ վայր, գազան. (տե՛ս եւ ԲԱՐԱԿ. որպէս շուն).
turning or rolling in four manners;
ի եղանակս տարւոյ, in all seasons.
Որ քառակի հոլովի՝ ըստ չորից անուոց կառաց, չորից տարերաց, եւ եղանակաց տարւոյ, եւ գետոց դրախտին.
Քառահոլով չորից աւետարանչաց։ Քառահոլով տարերք զհնութիւն յառաքին յեղանակելով լինելութիւն։ Հաստատեաց զքառահոլով բերումն տարերաց։ Քառահոլով եղանակօք։ Քառահոլով վտակօք արբուցանէ զտիեզերս. (Մամբր.։ Սհկ. կթ. արմաւ.։ Տօնակ.։ Ասող. յիշատ.։ Պիտառ.։)
four years, quadrennial;
— ժամանակ, four years.
Անցանէր ի վերայ քառամեայ ժամանակ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Փութանակի.
(ի գործիականէ բառիս Փոյթ) σπουδὴ, ἑν σπουδῇ, σπουδαίως studiose, diligenter εὑθέως, ταχύ statim, cito, celeriter. Փութանակի. փութապէս. անդանդաղ. եւ Խնամով. շուտով, թեզով, շուտ մը.
chest;
caisson;
trunk, box;
դնել յարկեղ, to pack up, to put in a chest;
հանել յարկեղէ, to unpack.
• (-կեղ, -ղաց) «սնտուկ, պահա-րան. 2. դրամի գանձանակ. 3. մեռելների ոսկորները պահելու սնդուկ» ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. որից արկղակերտ Եւս. քր. արկղա-գործ Ագաթ. արկղիկ Պտմ. աղէքս. դրա-մարկղ, արկղակալ (նոր բառեր)։
• = Ժողովրդական լտ. arcla բառից, որի գրականն է arcula, իսկ այս էլ նուաղականն է arca «սնդուկ, արկղ, դրամի գանձանակ, մեռելի դագաղ, հագուստի պահարան» բա-ռի, որ ծագում է arceo «պահել, պարփակել ևն» բայից, որի հայերէն լծորդն է արդեշ (տե՛ս այս բառը)։ Նոյնին է պատկանում նաև լտ. arx, arcis, որ տե՛ս արկ «աւան» բա-ռի տակ. լատին բառը փոխառութեամբ տա-րածուած է ամէն կողմ. հմմտ. ֆրանս. arche «Նոյի տապանը» (նոյն իմաստով գտնում ենք պահուած մեր արկղակերտ բառի մէջ որ Նոյի տապանի համար է ասուած). իտալ. arcella, անգլ. ark, կորն. և գալլ. arch, բրըտ. arc'h, հիռլ. arc, arg, գոթ. arka, հիսլ. ork, հբգ. archha, archa, arahha, մբգ. arke, գերմ. Arche, անգլոսք. örk, շվէդ. ark, հպրուս. arkan, հսլ. raka, račica, չեխ. ra-kev, բոհեմ. irakli, լապ. arkko, ֆինն. arkku, յն. ἂρϰλα ևն։
(լծ. լտ. ա՛րգա, ա՛րգուլա) κυβωτός, γλωσσόκομον arca, arcula, theca Փայտակերտ տապան. տապան, տապանակ, յոր դնի ինչ ի պահեստ. սնտուկ, եւ գանձանակ.
free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.
• , ի-ա հլ. «ազատ. 2. ազատ, հա-մարձակ. 3. չկնքուած, չփակուած (թուղթ, նամակ)» ՍԳր. Վեցօր. Բուզ. Սեբեր. յետին են «4. ընդարձակ. 5. հասարակ, պառո (ւե-զու). 6. լուր, ոչ-տօնական (օր). 7. ուտեաց (օր). 8. հեռու, անդին» Խոր. Վրք. հց. Մխ. բժշ. Յհ. իմ. եկ. Վստկ։ Այս արմատից են արձակել «քանդել, քակել, ազատել, թողնել, ուղարկել, գցել, նետել, դուրս տալ ևն» ՍԳր. Բուզ. Սեբեր. Ագաթ. որ և արձակուլ Եւս. եկ պտմ. Գ. իգ. 192, Ոսկ. եբր. ժա և համբ. Վրք. հց. Ա. 600. Կիւրղ. ծն. Զքր. կթ. Գիրք թղ. էջ 168, 170 (ըստ Նորայր ՀԱ 1909, 219բ-220ա). արձակահեր Ոսկ. մտթ. հերարձակ Գ. մկ. դ. 6. Ոսկ. մ. և ա. տիմ. Ես. արձա-կավայրք «բաց տեղ, ազատ դաշտ» Եզեկ. խը. 15. արձակաքաղաք «անպարիսպ քա-ղաք» Օր. գ. 5. արձակերասանակ Ոսկ. եփես. և մ. գ. 6. Վեցօր. էջ 17. արձակմանն «ապա-հարզանի թուղթ» Մտթ. ե. 31. արձակուրգ Երեմ. լդ. 17. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. ընդարձակ ՍԳր. ընդարձակել ՍԳր. Եւս. ընդարձակա-գնաց Սեբեր. համարձակ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. համարձակելի (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ էջ 53. համարձակագոյն Կորիւն. լարձաև ար-ձակ «շատ ազատ» Ա. մկ. թ. 9. յարձակիլ ՍԳր. բացարձակ «հեռու» Ա. մակ. ը. 3. Ոսկ. մտթ. Սեբեր. (նոր իմաստով յետին է). ա-չարձակութիւն Եզեկ. իգ. 11. ձիարձակ լինել Ագաթ. ձիարձակարան Խոր. Պտմ. աղէքս. բազկարձակ Ագաթ. բուսարձակ Վեցօր. սան-ձարձակ ԱԲ. նախայարձակ Արծր. նոր կամ նոր իմաստով բառեր են՝ լայնարձակ, լու-սարձակ, ընդարձակածաւալ ևն։
• ՆՀԲ առ ձիգ, առձգեալ։ Wuller, A. Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 109 և SWAW 84, 227 արձակ և արձան բա-ռերը դնում է սանս. rǰu, զնդ. ərəzu «ու-ղիղ» բառերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 55-56 առաջեն անգամ համեմատում է սանս. §r) և զնդ. harəz ձևերի հետ. մանրա-մասնօրէն մէջ է բերում այս բառերի նաև երկրորդական նշանակութիւնները՝ որոնք լիովին համաձայն են մեր ար-ձակել բառի երկրորդական նշանակու-թեանց հետ. բայց՝ ըստ իր սովորու-թեան, չի որոշում հայերէնի աղերսը. կերևի որ իրա համար հայ բառը բնիկ է, որի պարզագոյն ձևը պահուած է հա-մարում (անդ, էջ 55 և Մասիս 1882 մարտ 10, N 3133) արձ-ա-գանգ բառի մէջ։ Պատկ. Maтepiалы I. 7, պհլ. a-
Ղակի՞չ գործիցեն արդեօք, թէ արձակ բանակիցեն. (Եղիշ. ՟Դ։)
column;
statue, figure, image, idol;
instrument, writing;
Հերակլեան —ք, the pillars of Hercules;
կալ — անմոռաց, to become an eternal monument.
• Muller տե՛ս արձակ բառի տակ Տէրվ. Altarm. 56 արձակ բառի նման [other alphabet] արմատից, հմմտ. սանս. samāsarj «ամ-ռանալ»։ Հիւնք, արձակ բառիզ։ Յա» կոբեան, Բիւր. 1899, էջ 599 պրս. ar-tang կամ aržang «Մանի նկարչի ալ-բոմը»։ Karst, Յուշարձան 410 հյ. Ե-րեզ քաղաքի անունը և սումեր. ri «բարձրութիւն, գագաթ»։ Մառ, Cpeд. nepeлвиж. 46 ար-ձան. երկուսն էլ նշանակում են «քար». այսպէս ար = հյ. քար, ձան=բասկ. arkayç (արկայց) «քար» բառի վերջաձայնն է։
• ԳՒՌ-Աևն. Երև. Պլ. Սեբ. արցան, Տիգ. mրցmն, Սլմ. mրծան, բոլորն էլ «կուռք» նը-շանակութեամբ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. არძანი արձանի «մեծ քար, վէմ, 2. քարի աղ» (հմմտ. հայ. աղար-ձան, արձան աղի ևն). უარძანიკო ուարձա-նիկո «անալի», არძანაგი արձանագի «հը-նութեան և ազնուականութեան իրաւուն»». վերջինս ենթադրում է հայերէն կորած արձանակ մի բառ, որի հետ հմմտ. ար-ձանաևել «արձանագրել, յիշատակագրու-թեամբ և հրապարակաւ հաստատել».-բայց արդեն ՀՀԲ ունի արձանակ «արձանագիր» բառը, որ չկայ ուրիշ բառարաններում. տե՛ս և արգանակ «մեհեան»։
στήλη cippus, columna Կոթող. որձաքար կանգուն. կամ բարձր անկեալ տախտակ կամ սիւն քարեղէն հանդերձ յիշատակագրութեամբ. մանաւանդ տապանաքար ուղղորդ՝ ի յիշատակ մեռելոյն, եւ քարկոթող ի վերայ ճանապարհի ի նշանակ սահմանաց, կամ մղոնաց, յաղթութեան, դաշանց, եւ այլն.
Ի յարձան քարի յեղանակեցեր (զկինն ղովտայ). (Նար. ՟Լ՟Զ։)
Զիւրոյ տէրութեանն նշանակ արձան համտատէ հելլենացի գրով. (Խոր. ՟Բ 62։)
Թէ արձա՞ն ինձ կենաց գրեցից, յորմէ ջնջեցայ։ Ի քեզ են նկարեալ իբր յարձանի անջնջականի։ Արձան փորագրեալ ամնեւին անեղծանելի։ Արձան պատմաբանական։ Արձան անձնական՝ իմաստիւք զօդեալ. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Խ՟Զ. ՟Կ՟Զ. եւ Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
Յերկանաքար արձանին, զոր կանդնեաց ի ծովեզերն. Զայս արձան բազում ժամանակս պատուեցին պոնդացիքն. (Խոր. ՟Բ 8։)
date;
date-tree;
phenix.
• . ռ. ու հլ. «արմաւ պտուղը, խուր-մա» Ագաթ. «արմաւի ողկոյզ» Բ. թագ. ժզ. 1 «արմաւենի» ՍԳր. «արմաւենու տերև» Վրք. հց. «մի տեսակ խոտ» Բժշ. «փիւնիկ թոռ-չունը» Կոչ. 404-5. Տօնակ. Բար. 146. Մխ. առ. (այս բոլոր նշանակութիւնները կազ-մուած են հետևողութեամբ յունարէնի, ուր თοῖνις նշանակում է «արմաւ, արմաւենի, արմաւենու տերև, փիւնիկ հաւ, մի տեսակ բոյս (lolium perenne L)»։ Շրջմամբ գրուած է ամրաւ Քուչ. 57, 59. ևբ ձայնի յաւելու-մով եղած է ամբրաւ Ոսկ. ես. Վրք. հց. Վստկ. 206, որ և գրւում է ամպրաւ Քուչ. 54 Սրանցից ածանցուած են արմաւաստան Ե-զեկ. խէ, 18, 19. արմաւենի «արմաւի ծառ, արմաւենու տերև, մի տեսակ զարդ (վեռօևն նշանակութեան համար հմմտ. յն. თահ «մի տեսակ զարդ») ՍԳր. արմաւաջուր Վրք. եւագրի. ամբրաւօղի Կանոն.։
Արամւ նոյն է ի ծախել եւ ի ծնանել. նշանակ է տեառն, զի նոյն է նախ քան զչարչարանս, եւ զկնի չարչարանաց. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Ծ՟Ա։)
art, trade, profession, study, condition, office;
artifice, expedient, means, invention, ingenuity;
sign, miracle;
գեղեցիկ ազատական մեքենական —ք, the liberal, mechanical, fine arts.
• ՆՀԲ լծ. լատ. ars, artis «արուեստ» և և յն. ἔραστής «սիրահար, սիրող» (էջ a72ա)։ Հիւնք. հարուստ բառից։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 90 -եստ մասնիկով արու բառից, իբր թէ բառը նախապէս նշանակում էր «արութիւն, virtus». ւ-տոյ «ճարտարութիւն, virtuosité», Սան-տալճեան ՀԱ 1913, 401 խալդ. aris, ւա. ars ձևերի հետ։
ԱՐՈՒԵՍՏ τέχνη ars, τέχνημα opus arte confenctum գրի եւ ԱՐՒԵՍՏ, եւ ԱՐՀԵՍՏ. (լծչ լտ. ա՛րս, ա՛րդիս) Ճարտարո. եւ հնարք ի գործել ինչ յո՛ր եւ է կարգի՝ մեքենական կամ ազատական կամ բանական.
Եփեալ ըստ արուեստի իւղագործաց։ Լի արուեստիւ, եւ իմաստութեամբ, եւ գիտութեամբ։ Ամենայն ոք որ յօրժարեսցէ իմաստութեամբ ըստ համօրէն արուեստից։ Բռնադատեաց արուեստիւն ածել զնմանութիւնն ի գեղեցկութիւն։ Ի դիւթական արուեստի խաբէութիւնս անկանէին։ Էին խորանակարք արուեստիւ. (եւ այլն։ էՈր առ շինողական արհեստսն աշխատին ... իւրաքանչիւր ոք մի արհեստ ի քաղաքի ստանալով. Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Արուեստ մարգարեական, կամ մարգարէութեան, կամ աւետարանական, կամ դատաւորութեան. բանական, գործնական. աստուածային եւ մարդկային։ Արուեստ բարերարութեանն Աստուծոյ. (Ագաթ.։ Անան. նին.։ Կորիւն.։ Երզն. մտթ.։ Պիտ.։ Խոսր.։)
Փոխանակ Աստուածոյ՝ արուեստից երկիր պագանես. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ա.։)
tiara, mitre, diadem.
• «թագաւորական թագ». մէկ անգամ Ագաթ. «Զթագաւորս շքեղացուցա-նեն ի նմանութիւն արտախոյրն պսակի ի վեր-ջաւորն փողփողելոյ»։ Նմանութեամբ՝ «Լու-սընթագ կամ Երևակ մոլորակը». «Զհինգ աստեղացն, որք մոլորական անուանակոչին, որոնց անուանքն են այսոքիկ. լուծ, եղջերու, ծկրաւորի (կամ ծկաւորի), փառազնոտի (կամ փարանձոտի), արտախոյր (արտախուր կամ արտախուրի). Ստեղծեալ արտախուրն ի չորրորդում արարչութեանն» Զքր. կթ. ի շարչ. Տօմար.։ Այս բառից են ծագում արտա-խուրել «թագով պսակել», արտախուրիլ «թագով պսակուիլ» Յհ. կթ. արտախուրակել մէկ անգամ գործածում է Արամ մատենա-գիր ժ դարի, տե՛ս Հայկականք Միաբանի, Վղրշպտ. 1894, էջ 42). արտախուրակ «ծած-կոյթ, ծածկոց» Ել. լզ. 19, խ. 17. Թիւք գ. 26, դ. 25, «խոյրի կամ թագի արտաքին զար-դերը, ինչպէս նաև եկեղեցական զգեստաւո-րութեան մէջ եպիսկոպոսական թագի այն զարդերը՝ որոնք թագի ետևի եզերքից կա-խուելով՝ անցնում են վակասի տակից և հանգչում շուրջառի թիկունքի վրայ» Ագաթ. (առնոյր զքահանայութեան թագն՝ օծանել և դնել նոցա արտախուրակս). Լմբ. ժբ մարգ. էջ 194 (Զաք. զ. 13)։-Արտախուրակ բառը բռոծածուած է նաև Դան. Գ. 21 հատուածում. «Կապեցան պատմուճանօք և վարտեօք, ար-տախուրակօք և զանկապանօք իւրեանց»։ Չորս խնդրական բառերի դէմ եբրայեցին ունի [hebrew word] ზზε [hebrew word] , որ Եօթանասնից ժամանակից ի վեր զանազան ձևերով հասկացուած է. յոյն օրինակը ունի՝ ἔχοντες τά ὸποδήματα αύτῶν ϰαὶ τας τίάρας ἀντων ἐπὶ τφν ϰεεαλω» ἀννῶν σῦν τω ἰματισμὸ ἀντων. Վուլգատան անե Cum braccis suis et tiars et calce-amentis et vestibus*. բողոթականների անգ-լերէն պաշտօնական հրատարակութիւնը՝ tn their coats, their hosen, and their hats and their other garments. բողոքականնե-րի իտալական թարգմանութիւնը՝ con le lor giubbe, le lor calze, le lor tiare e tut-t︎ ︎ lor vestimenti. բողոքականների պարս-կերէն թարգմանութիւնը՝ [arabic word] ︎ ❇ [arabic word] ︎︎ [arabic word] չ։ Այս բոլորի մէջ էլ արտախուրակ բառի դեմ գալիս ե čtiara, թագ, գլխարկ, իմամա, փաթթոց»։ Սակայն նորագոյն քննութիւնները ցոյց են տալիս, որ եբրայական բնագրի համապա-տասխան բառը ո՛չ թէ «գլխարկ», այլ «մի տեսակ հագուստ» է նշանակում։ Այսպէս Gesenius-ի եբրայերէն-արամերէն բառա-րանը յիշեալ բառերը մեկնում է «ներքնա-վարտիք, ներքնազգեստ, վերարկու, զգեստ» (Hosen, Unterkleid, Mantel, Kleid). եբրա-յականբնագրի Kautzsch-ի թարգմանութիւնն ունի՝ Untergewándern, Röcken, Mánteln und (sonstigen) Kleiden (տպ. Freiburg 1890). բողոքականների հայ աշխարհաբար թարգմանութիւնը(տպ. Պօլիս 1884) «Անդրա-վարտիքներովը, բաճկոններովը, վերարկու-ներովը ու (ամէն) հանդերձներովը». նոյնի արևելահայ թարգմանութիւնը (տպ. Պօլիս 1906) «իրանց անդրավարտիքներովը, պատ-մաճաններովը և վերարկուներովը և միւս հանդերձներովը». բողոքականների արա-բերէն թարգմանութիւնը ունի նմանապես [arabic word] ︎︎ [arabic word] ︎ [arabic word] Արդ՝ հալ թարգմանիչները ի՞նչ են հասկա-ցել այս արտախուրակ բառով։ Յոյն օ-րինակի համեմատութիւնը ցոյց է տալիս, որ ինչպէս այլուր, նոյնպէս և այստեղ արտախուրակ նշանակում է «թագ, գոլ-խարկ»։ Բայց Միաբան (Հայկականք, Վա-ղարշապատ 1894, էջ 42-49) ենթադրում է թէ արտախուրակ այստեղ նշանակում է «վարտիքի վրայից հագնելու զգեստ՝ որ ա-ռաջից բարձերը և յետևից զիստերն էր ծած-կում»։ Իբրև ապացոյց բերում է նախ՝ եբրա-յական բնագրի համեմատութիւնը, երկրորդ՝ այն հանգամանքը՝ որ վերի հատուածում արտախուրակ բառը դրուած է վարտիքի և զանկապանների միջև և հետևաբար գլխի հետ գործ չունի. երրորդ՝ միջին դարի հայ մեկնիչների ակնարկները։ Սրանցից Արամ մատենագիր ժ դարու՝ Դանիէլի այս հա-տուածի ակնարկութեամբ գրում է. «Զի մեր-կանդամ ո՛չ է արկեալ ի հուրն, այլ պատ-մուճան հաւատոյն ընդ իւր է և վարտեօք ա-պաշխարութեան զառականս մեղացն ծած-կեալ է. և զբարձս սրբութեանն արտախու-րեալ»։ Վարդան, Մեկն. Դան. դ. էջ 252՝ «Կա-պեցան վարտեօք և բարձիցն հանդերձիւքն»։ Արտախուրակ այս նշանակութեամբ գործա-ծում է նաև Սեբ. էջ 63 «Առաքէ նմա ոսկի և հանդերձս թագաւորականս արտախուրակս ոսկեզօծս և զանգապանակ ակամբք և մար-գարտովք կարգեալ»։-Այս բոլորը սակայն ըստ մեզ ոչինչ չեն ապացուցանում. մեր նախնիք եբրայեցերէնի անտեղեակ էին և Ս. Գիրքը յունարէնից են թարգմանել, ուստի ամենևին նշանակութիւն չունի այն հանգա-մանքը թէ եբրայական բառը բուն ի՛նչ է նը-շանակում. մանաւանդ որ հները միշտ «թագ» ևն հասկացել և միայն շատ նոր ժամանակ-ներում պարզուել է բառիս իմաստը։ Երկ-րորդ՝ մեր ուշ ժամանակի մատենագիրները թէև կարող էին եբրայերէնի տարբեր նշա-նակութիւնը սովորած լինել, բայց վերոյի-շեալ արտախուրակը միշտ «թագ» են հասևա-ցել։ Այսպէս՝ Արամ մատենագրի արտախու-րակելը նշանակում է պարզապէս «ծածկել». հմմտ. արտախուրակ «ծածկոյթ, ծածկոց» Ել. լզ. 19, խ. 17, Թուոց գ. 26, դ. 25. -յատ-կապէս Վարդան Դանիէլի մեկնութեան շա-րունակութեան մեջ ասում է. «Կապեցան վար-տեօք՝ բարձիցն հանդերձիւք, արտախուրա-կօք, խո՛յր ասեն ունել ի գլուխն, թագն՝ նշան պատուոյ»։ Վերջապէս բնաւ պէտք չկայ Սե-իսկ թագաւորներին անյարմար է.-Պատկա-նեան նոյն բառը հասկանում է «գլխի ապա-րօշ, чалма»։
• ՀՀԲ մեկնում է արտ «դուրս» բառից իբր «արտաքուստ երևելի խուրիկ»։ Տէրվ. Altarm. 75 հպրս. arta «բարձր» (որ գտնում է arta-xšatra բառի մէջ) և խոյր։ Canini, Et. etym 200 արդ «զարդ» բառից։ Հիւնք. արտ մասնիկով՝ խոյր բառից։ Patrubány SA 2, 12 արտ «գետին» և խոյր բառերից։ Մառ ЗВO 9, 307 «ծածկոյթ» նշանակութեան կը, ցում է վրաց. խւր, խուրա «ծածկել»։
• . անստոյգ բառ, որ գործա-ծուած է մի շատ հին վիպասանական երգի մէջ. «Տենչայ Սաթենիկ տիկին տենչանս զարտախոյր խաւարտ և զտից խաւարծի ի բարձիցն Արգաւանայ». Խոր. Ա. 30։-Աւս-տեղ դնում եմ բազմազան մեկնութիւնները՝ ր տրուել են այս բառի առթիւ։
• է «Տիկին Սաթենիկը ցանկանալով ցան-կանում է Արգաւանի բարձերից (սը-րունք)՝ զիստերի արտախուրին»։ Յովհ. Թումանեանո. Հորիզոն 1894, Ա. էջ 168-176 ընդունում է այս մեկնութիւ-նը, բայց «զգեստ» նշանակութիւնը հա-մարում է արտախոյրի առաջին առումը, երկրորդ առումն է «մի տեսակ ծաղիկ» և այս իմաստով էլ գործածուած է այս-տեղ։ Stackelberg WZKM 15(1901), 382 զարտախոյր ուղղում է զարդախար = պրս. ❇ zardxār։ Բ. եպս. Գէոր-գեան, Հովիւ 1906, 134 զտից համարում է զտիս, որ տիք բառի հայցականն է և մեկնում է «խաւարծիլի ցօղունը»։ Հ. ն. Անդրիկեան, Բազմ. 1906, էջ 105-7 (=Հովիւ 1906, էջ 345-346) համա-րում է արտախոյր ած., խաւարտ «մի ռեռաև կանաչեղէն», տից «տարիքե. հասակի, կեանքի» և խաւարծի «ծիլ». իսկ ի բարձիցն Արգաւանայ ձևը համե-մատում է Նոննոսի ի բարձիցն Արամազ-դայ ձևի հետ։ Ա. Քիշմիշեանց, Τиֆ-лисскiи Листокъ 1906 թ. л 145 և 148 (=Հովիւ 1908, էջ 351) զարտա-խուր «դեղին քաղցրաբոյր մի ծաղիկ՝ որ յարգի է Պարսկաստանում՝ իբրև պարտէզների զարդ», խաւարտ «մի տե-սակ բոյս», խաւարծի «խաւարծիլ», տից «փունջ»։ Աճառեան ՀԱ 1908, 124 ցոյց է տալիս որ չորս բառերն էլ բոյսի ա-նուն չեն կարող լինել. որպէսզի չորսն էլ բոյսի անուններ, այսինքն գոյական-ներ լինէին, պէտք պիտի լինէր նախ՝ չորսի վրայ էլ դնել հայցականի զ յօդը և երկրորդ՝ և շաղկապը դնել կա՛մ վեր-ջին գոյականի մօտ, կա՛մ ամէնքի մօտ և կամ գոնէ երկու բառը մէկ։ Արդ՝ ո-րովհետև և շաղկապը միայն մէկ ան-գամ է դրուած և զ նախդիրը երկուսի վրայ միայն կայ, ուստի հետևում է թէ այստեղ ունինք երկու գոյական՝ երկու ածականով։ Ըստ իս ածական է խա-ւարծի (հմմտ. թաւարծի, աղարծի), ուս-տի տից գոյական է. նոյն համադրու-
Զհինգ աստեղացն, որք մոլորական անուանակոչին. որոց անուանքն են այսոքիկ. լուծ, եղջերու (կամ եղջիւրի), ծկրաւորի, փառազնոտի, արտախուր (կամ արտախոյր, կամ արտախուրի)։ Ստեղծեալ արտախուրն ի չորրորդում արարչութեանն. (Զքր. կթ. ի չարչարանս։ Տօմար.։)
ruined, destroyed, desolated;
ruin, destruction;
demolition, dismantling overthrow;
waste, damage;
havock, devastation, desolation;
յ— դառնալ՝ լինել՝ մատնիլ, to be ruined, to decay, to be desolate;
յ— դարձուցանել, յ— անմարդի դնել, to ruin, to destroy, to ravage, to desolate, to harass, to infest.
• ԳՒՌ.-Ալշ. ավեր, Սլմ. ավերակ, Ախց. ա-վէրակ, Մշ. ավէրագ, Մկ. mվէրակ, Հր. լէ-վէր «աւեր, աւերուած», Ոզմ. Սլմ. Տփ. ա-վիր «աւերուած».-բայական ձևով՝ Երև. ա-վէ՛րէլ, Մշ. Սլմ. ավրել, Ալշ. Վն. ավիրել, Ջղ. յավիրել, Երև. ավի՛րէլ, Ռ. ավըրէլ, Մրղ. ավըերէլ, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. ավրէլ, Ասլ. ավրէ՝լ, Ակն. ավըրիլ, Հմշ. ավիրուշ, Մկ. Տիգ. mվրիլ, Ննխ. Սեբ. արվէլ, Խրբ. արվիլ, Զթ. ավյիլ, ավրիլ, Հճ. այվել (գործ են ած-ւում «եղծանել, փճացնել, գրածը կամ գծա-ծը ջնջել, դրամ մանրել, պասր լուծել, ապա-կանել զկոյս» նշանակութիւններով).-Շտ-ավեր «յոռի, գէշ, վատ»։-Նոր բառեր են ա-ւերակուիլ, աւերհոգ, աւերութիւն, աւերուկ, աւրշտկել, աւրուիլ, աւրուկ ևն։-Մրշ. ևս աւեր բառը նշանակում է «գէշ, վատ, լոռի»։
Որ եւ նոքին իսկ (բանքն) աւերի նշանակքն. (Ոսկ. ես.։)
Իբրեւ էր բանակն յաւերս քաղաքին զարեհաւանի. (Բուզ. ՟Դ. 58։)
stray, misled;
dissipated, absent.
• . անստոյգ իմաստով բառ է. հնա-գոյն գործածութիւնը և հարազատ նշանակու-թիւնը «մոլորիլ, շեղուիլ, ծռիլ, խոտորիլ» երևում է աղամողիլ բայից՝ հետևեալ օրինակ-ներում «Չուղղորդ ճանապարհն գնայցեն և չաղամողիցեն առ անտեղեկութեան. ի մտաց այլուր աղամողելոյ» Ոսկ. մ. ա. 6. 13. -երկ-րորդ՝ «ցրուիլ, զնդիլ». «Բազում հետք ևն առամողեալք յամենայն կողմանս-Վեցօր. թ. 190 «Մի՛ ոք այսուհետև լի-ցի յարդ և մի՛ այսր անդր աղամո-ղեալ իբրև զունդ». Ոսկ. մ. ա. 11։ Այս ի-մաստն ունենալու է նաև աղամողումն «ցըր-ւումն» «Յարդգողի ծիր, ոմանք կարծեն գոլ լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլա-կեն». Փիլ. նխ. բ. էջ 101. որի հետ հմմտ. Շիր. էջ 47. «Սորին հրոյ սակի է զոր ցոլմունք աս-տեղաց անուանեմք. քանզի առ ի յոյժ բախ-մանց շրջագայ պարունակացդ շարժելով զյարմարական գնացս՝ երևումն լինի վերին լուսոյն... և ի յաղամողել լուսոյն է առ փայ-լատակիւն՝ առ ի ցրուել ուժգնութեան օդոյն»։ նաև Շիր. էջ 66 աղամողել հրոյ «ցրւումն հրոյ»։ Յետին հեղինակները սակայն գործա-ծռւմ են զանազան իմաստներով. այսպէս՝ Փիլ. այլաբ. էջ 165 օձի շարժումների մասին խօսելով ասում է. բազմաման և շաղապատ, և աղամող բազմապատիկ, որպէս օձին շար-ժումն։ Այստեղ կարող էինք աղամող բառն ըստ հին նշանակութեան դնել «ծուռու մուռ», ռայց յն. բնագիրն ունի «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», և ըստ այսմ Նչ. եզեկ. մեկնում է «բազմագունի, աղամող՝ ըստ Ակիւղասայ». Հին բռ. մեկնում է «գելաթիւր կամ անդարձ» (ուզում է ասել «շատ ոլորուն»)։ ՀՀԲ, որից և ՓԲ. մեկնում են աղամողել «մթնել, սևանալ». որ յայտնապէս սխալ է։ ՆՀԲ աղամող «խա-տուտիկ», աղամողիլ «այլայլիլ, այլափոխիլ, այլագունիլ, ծածանիլ, խառնակիլ. 2. խոտո-րիլ, մոլորիլ, տատանիլ, ցնդիլ», աղամողումն (լուսոյ) «տատանումն»։
Բազմագունի. աղամող՝ ըստ Ակիւղասայ. (Նչ. եզեկ.։) (Իսկ Հին բռ. հայելով ի նախընթաց բառսդ փիլոնի՝ բազմաման եւ շաղապատ, որ եւ կամակոր ասին, մեկնէ՝ գելաթիւր, կամ անդարձ, փոխանակ գրելոյ՝ դիւրադարձ։)
excrement, dung, faeces;
muck, manure;
— արկանել, to manure, to muck.
• . ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «աղտեղու-թիւն, կըղկըղանք» ՍԳր. Ագաթ. որից աղ-բանոց Ոսկ. աղբաբոյն որովայն «քաղիրթ կամ աղիք» Մանդ. աղբիք «աղբ թափելու տեղ» Եփր. յոբ (ներգ. յաղբիսն ձևով. հրտր. ՀԱ 1912, էջ 669) և աղբևք «աղբանոց» ՍԳր. (երկուսն էլ գործածուած միայն անեզաբար. յետնաբար ունինք նաև աղբիւս, աղբիւոք. աղբիս, աղբևս, աղբիսք ձևերը՝ որոնք յառաջ եկած են աղբևք կամ աղբիք բառերի հայցա-կանը (աղբևս, աղբիս) ուղղական դարձնելով (հմմտ. չորք-չորս) և նրանից էլ նոր յոգնա-կի կազմելով (աղբիւսք, աղբիսք), զաղբիս մեծացուցանել «ուտելիքով փորը տկռեցնել» Լաստ. յե. աղբախուղբ «աւելած ժեխ» Փիլ. էջ 199. աղբել թրքել (ոչխարի կամ մարդու) (չունին բառարանները) Ուռհ. 141, 295. «հո-ղը աղբով պարարտացնել» Վստկ. աղբեղէն «ոչինչ, անարժեք, Պլ. քաքէն բան» Ա. մակ, բ. 62. աղբագոյն (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 102. աղբոց «արտաքնոց» Ճառընտ. աղբին «աղբով պարարտացրած (հող)» Վստկ. աղբահար «աղբանոց» (նոր բառ). ա-ռանց յօդակապի՝ աղբկուտոց Յայսմ. կըրկ-նութեամբ՝ աղբաղբուտ «աղբոտ» Ոսկիփ. թերևս նաև աղբաղբուկ կամ աղբղբուկ (գրուած նաև աղաբղբուկ) (ՀԲուս. § 48) անստոյգ բառ. Գաղիանոս գործածում և մեկնում է հետևեալ ձևով. «Եւիս-բու. աղբղբուկ» կամ «Ալշփոյ. աղբըղ-բրկի հունդ, ապամ կոմաճի», Ստ. Կամեն. հասկանում է «valeriana բոյսը». ՆՀԲ «աղտ պղնձոյ և այլոց իրաց... 2. անուն խոտու». ըստ ՋԲ «valeriana. 2. մետաղի կղկղանք?», ըստ ԱԲ «հանքերու աղտ, դիրտ. 2. բժշկա-կան արմատ մը ծաղիկն անուշահոտ, տճկ, քէտի օթու». Վրուրի Որմզդանայ Բուրաս-տանք, Ա. տող 27 աղբղբուկ «հաւու ծիրտ»։ Բառիս վրայ մի առանձին քննութիւն ունի Նորայր, Արևել. մամուլ 1879, էջ 60, Ման-կավրժ. թերթ 1879, յունիս, էջ 18, Հայկ. բա-ռաքնն. էջ 104 և Մասիս 1880 յուլ. 4, որոնց մէջ հերքելով «աղտ, դիրտ և ծիրտ» ենթա-դրական նշանակութիւնները, հիմնւում է Գա-ղիանոսի «իւիսբու, ալշփոյ» հոմանիշների վրայ. եւիսբու բառը հասկանում է յն. ի-վի՛սքօս, լտ. hibiscum, որ է ֆրանս. guima-uve, տուղտ, տճկ. կիւլհաթէմ։ (Բայց նկա-տում եմ, որ թէև յն. ἱβίσϰος բառը Bailly, Dict. gr. fr. 6-րդ տպ. էջ 956բ և A. Aεγ-οανδιον λες, νεοελλην. ϰαὶ γαλλιϰον, Pars, էջ 382 ա ռնում են ֆր. guimauve, որ է տուղտ, բայց նրա հոմանիշ լտ. hibiscum բառը Ouicherat, Dict lt.-fr. 47-րդ տպ. էջ 620 մաճին) և հյ. բաղբաք։ Նորայրին պատաս-խանում է Ուղուրիկեան, Մասիս 1880, յունիս 24, որ մերժում է տուղտը և հաստատում va-leriana officinalis. բոյսի անունն էլ (աղբ բառից) աղիքների ճճիները արտաքսելու յատկութիւնից առնուած է համարում։ Եւիս-բու ձևը առաջարկում է կարդալ ել իսրուն, որ է Պլինիոսի, Դիոսկորիդեայ, Գաղիանոսի և Մեսուէի ասարոնր. իրօք էլ այս բոյսը իր բարկ հոտի համար հներից ոմանք նմանեցրել էին valeriana-ին։ Ըստ Բենսէ, Ազգ. հանդ. ե. 19 Բուլանըխում աղբաղբուկը «sisymbrium Sophia» բոյսն է. ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 19բ Շիրակում և Սիփանում նշանակում է «ցանցառ, բարակ ոստերով, դեղին ծաղկով բարձր խոտ, որից տան աւե են շինում»։
• = Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ է. հմմտ. լազ. lebi «կեղտ», lebiari, leboni «աղտոտ, կեղտոտ», ulebu «կեղտոտել» (Ajarian, Etude sur la langue laze, էջ 37), հայերէնը չունենալով բառասկզբում 2 ըստ օրինի աւելացրել է նախաձայն ա, բայց առանց նախաձայնի ձևը պա-հուած է գաւառականում. այսպէս Ղրբ. լեպ «դիրտ, մրուր, հիւանդութեան ժա-մանակ լեզուի վրայ գոյացած կեո-տը», լեպանք «օճառ եփելուց յետոյ տակը մնացած դիրտը», լեպակալել «ցեխոտիլ, լե-զուի վրայ հիւանդութեան պատճառաւ կեղտ կապել»։ Այս բառը թէև չկայ վրացերենում, բայց լազերէնը հայերէնից փոխառեալ չէ, ինչպէս ցոյց է տալիս նախաձայն ա-ի բա-ցակայութիւնը։ Հայերէնը փոխառեալ է այժմ կորած կովկասեան մի լեզուից, որից ի դէպ է գալիս այն հանգամանքը, որ բառի աւելի նախնական ձևը (լեպ), այժմ էլ գործածական է միայն Ղարաբաղի բարբառում։-Աճ.
Ետու քեզ քակոր արջառոյ փոխանակ աղբոյն (կամ աղբին) մարդոյ։ Աղբոյ աղաւնեաց։ Շուրջ զդովաւ բրեցից, եւ արկից աղբ։ Մոխրով եւ աղբով ելից զգլուխն իւր։ Եղեն դիակունք նոցա իբրեւ աղբ զճանապարհաւ։ Իբրեւ զհող, եւ իբրեւ զաղբ. եւ այլն։
misfortune, misery, evil, calamity, disaster;
ո՜վ աղետիցս, alas! oh how unfortunate I am !
• , ի հլ. (կայ նաև յգ. գրծ. աղէ-տօք) «գութ» Վրք. հց. Նար. «սրտի ցաւ, վիշտ» ՍԳր. «մեծ չարիք, փօրձանք» Եզն. Ոսկ. բարդութեան և ածանցման մէջ մըտ-նում է աղէտ, աղետ, աղիտ-ձևերով. օր. աղետական «գթալի» Ճառընտ. աղետակոծ «ողբալի» Պտմ. աղ. աղէտաբեր, աղետա-բեր կամ աղիտաբեր «ցաւալի» Պիտ. Զքր. ևաթ. Արծր. աղէտանալ «խղճալ» Խոսր. (որի աւելի յետին ձևն է աղետալ «խղճալ, հոգալ» Կոստ. երզն. 147), աղէտաւոր կամ աղետաւոր «ցաւալի» Լաստ. Վրդն. սղ. ա-ղիտարար «մարդու գլխին փորձանք բերող» Ոսկ. մ. բ. 15 և Փիլիպ. թ. բազմաղէս «շատ գթոտ» Ոսկիփ. չարաղէտ «դառն. ան-տանելի» Մանդ. Պիտ. ոճով ասւում է ա-ղէտս վարել «տխրիլ» Պտմ. աղ. աղաւա ղեալ ձև է. Բառ երեմ. աղադաբերին (էջ 10), աղեթաբերին (էջ 11), որոնք մեկնում է հա-ւասարապէս «պատգամ կամ թուղթս կամ ռութս»։ Նոր գրականում աղէտ գործածւում է միայն «մեծ փորձանք» նշանակութեամբ, ո-րից աղէտալի։ Միւս նշանակութիւնները կապում են բառիս հետ աղատել «դառն ող-բալ», որ տե՛ս վերը։
Աղէտս վարեալ Աղեքսանդրի՝ թէ զի՛նչ իցէ նշանակս, յղեալ կոչեաց նշանալոյծս. (Պտմ. աղեքս.։)
cartilage, gristle;
soap;
cf. Օճառ.
• Հիւնք. աճառ «սապոն» բառից։ Patru-bány ՀԱ 1907, 304 աճիլ բայի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 21 պրս. ❇ acār, [arabic word] acārīdan, որ Ֆէրհէնգի բառարանից է հանում, բայց նշանակութիւնը չի տալիս. իսկ Արիահայ բառ. էջ 92 պհլ. avzar և պրս. [arabic word] afzar, որ ըստ ԳԴ և Բուրհան՝ նշանակում է «կօշիկ, ոտք, նաւի առագաստ. համե-մունք» (իսկ āčār չունի Բուրհան. մի-այն ԳԴ նշանակում է «զառիվայր և զա-ռիվեր»)։
• ԳՒՌ -Ունենք աճառ Եւդ. Սեբ. «բոլորովին նոր, չհնացած, չմաշուած (տուն, շէնք, ըզ-գեստ)». յատկապէս ասում են նոր-աճառ Եւդ. 2. Ասլ. Սեբ. Սվ. «ուժը՝ թարմութիւնը տեղը, աշխոյժ, կայտառ, եռանդուն (մարդ, թև, թիկունք)». որից աճառուտ Զն. «աշխոյժ, կորովի, vigoureux». Զէյթունի բարբառով աաւում է աջօր «նոր (գինի, տիկ ևն)»։ Յայտ-նի չէ թե այս բառերը վերի աճառ ձևի՞ց են, թէ փոխառեալ թուրքերէնից. որովհետև միև-նոյն ժամանակ ունինք պրս. [arabic word] aǰar «թարմ ու դալար», քիրգիզ. [arabic word] aǰar, [arabic word] ažar «դէմքի առողջ և դեղեցիկ գոյն, կտաւի փայլ», [arabic word] aǰarlə «առողջ ու փայլուն ռոյնով»։ Աճառ «աշխոյժ» ձևը վերի բառից եթէ յառաջացած է, այդ պարագային պէտք է դնել հայերէնից իբր փոխառութիւն։
• ՆՀԲ օճան բառից է հանում։ Կերևայ թէ պէտք է կցել վրաց. აბჯარი աբջարի «զէնք, զրահ, սպառազինութիւն» բառի հետ. բայց նրանց յարաբերութեան կա-պը յայտնի չէ։ Ուղիղ մեկնեց Nyberg, Hilfsbuch 2, 3. բայց միասին է դնում նաև օճառ «սապոն», աճառ «կռճիկ» իբր *a-čarana-, ինչպէս նաև օճան, Այս բառերի միութիւնը ա՛յն ժամանակ ընդունելի կլինի, երբ իրանեանում ա-պացուցուի նոյն նշանակութեանց գո--յութիւնը։ ----︎.
Ձի վարիցէ ոսկւովք զինուք, եւ ականակապ աճառօք երիվարօք. (Ոսկ. եբր. Զ։)
year;
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sama-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] sámā «տարի, եղանակ, ժա-մանակ», զնդ. [syriac word] hama-«ամառ». հիռլ. sam «ամառ», կիմր. ham և գալլ. hāf «ամառ» (տե՛ս նաև ամառն բառի տակ)։ Հս︎ մեմատութիւնները տե՛ս Pokorny 2, 492-3.-Հիւբշ. 416։
• Հներից Տաթև. ձմ. ա. «իսկ ամ կոչի վա-սըն երից. նախ զի արեգակն յամե յեր-կոտասան կենդանակերպսն երեսուն ե-րեսուն օր և ապա վճարէ զտարին. երկ-րորդ՝ զի սովաւ յամեմք մինչ ի մահ» (երրորդը չկայ)։ Նորերից Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 315 ցեղակից լտ. an-nus։ ԳԴ առաբ. [arabic word] 'am «տարի»։ ՆՀԲ արաբ. ամ, լտ. annus, եբր. šana ևն։ Նախ Rask, Nonnulla, էջ 25 համեմա-տեց իռլ. am, amser ձևերի հետ։ Klap-roth, Asia pol. 102 արաբ. a'äm, Canini Ft. etym. 197 արաբ. am «տարի», իռլ. am «ժամանակ»։ Ստոյգ մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Urgesch. Arm. 872։ Մորթման, ZDMG 30, 415 տոսպական բևեռագրերի մէջ գտնում է Hamapsa դիցանունը, որ մեկնում է ամ և բոյս բառերից։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 11 ամ բառի նախաձևը համարում է *համ։ Karst, Յուշարձ. 406 սումեր. MԱ «տարի»։
Չափ ժամանակի երեւելի իրաց. թարիխ.
Տարի. ժամանակ ՟Ժ՟Բ ամսոց արեգական. սէնէ. եւ ամ. յոքն. աւամ. եյամ. պրս. սալ. լտ. աննուս. եբր. լանա. թ. եըլ. ἕτος, ἑνιαυτός. annus
Եկաց Ադամ ամս ... եւ եղեն ամենայն աւուրք Ադամայ՝ ամք իննհարիւր եւ երեսուն։ Եղիցին աւուրք դոցա՝ ամք հարիւր քսան։ Նոյ էր ամաց վեցհարիւրոց։ Զերկոտասան ամ ի ծառայութեան կացեալ էին, եւ յերեքտասաներորդում ամին ապստամբեցին։ Ծերութիւն պատուական ո՛չ բազմաժամանակեայն է, եւ ոչ որ թուով ամացն չափիցի. եւ այլն։
Այն ընտրութիւն ամօք չափեցաւ։ Շրջանակես զժամանակս ամաց։ Ականն արեւու որ հոլովէ կուտէ ամաց յոլովութիւն. (Նար.։)
Ժամանակ ամաց մերոց եօթանասուն ամ։ Օրհնեաց զամս արդարոց։ Բայց արդ ծերացայ, եւ դուք հերիք էք յամս իմ. եւ այլն։
accuser, informer, plaintiff, complainant, prosecutor.
• , ի-ա հլ. «դատախազ, մէկի դէմ դատ պահանջող, չարախօս. 2. պահան-ջուած դատը, չարախօսութիւն» ՍԳր. Ոսկ. որից ամբաստան լինել կամ ամբաստանել «դատարանը գանգատ տալ, չարախօսել» ՍԳր. Ոսկ. ամբաստանութիւն ՍԳր. Եղիշ. Նոր գրականում ամբաստանեալ «դատի կանչուած անձը», ամբաստանագիր, ամբաստանական, ամբաստանիչ ևն։ Կիր. էջ 18 ունի աւելի պարզ մի ձև՝ ամբաստ լինել «ամբաստանել», բայց թուի թէ շինծու է։ (Այլ է Սոկր. 36 ամ-բասացեալ. «Թուիմ ոմանց աստ ամբասա-ցեալ». յոյն բնագիրն ունի ἀπεχβάνεσβαι «ա-տելի լինել», որից յայտնի է՝ որ բառը պէտք է ուղղել բամբասացեալ)։
Եւ իբր ամբաստանական.
ungodly, impious, irreligious, sacrilegious, unholy, unrighteous, profane, extremely wicked, flagitious.
• = Կազմուած է ան բացասական մասնիկով և պարսկականից փոխառեալ պարիշտ «պաշ-տել» արմատով (տե՛ս այս մասին աւելի ըն-դարձակ Պաշտել բառի տակ). հմմտ. դժ-պարիշտ բարե-պարիշտ, կռա-պարիշտ, զրա-պարիշտ, մարդա-պարիշտ, վատա-պարիշտ ևն՝ փոխանակ դժպաշտ, բարեպաշտ, կռա-պաշտ ևն։ Ըստ այսմ ամբարիշտ<անպա-րիշտ, բուն ան-պաշտ «հաւատք՝ օրենք չճա-նաչող»։-ն և պ ձայները իրար վրայ փոխա-դարձաբար ազդելով՝ առաջինը դարձել է շրթնային, երկրորդը՝ թրթռուն։-Հիւբշ. 142։
Ժամանակաւ ձգեալ ամբարիշտ սովորութիւնն. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 16։)
bank, dam, dike, mound;
beach, strand, bank of a river;
mole, pier;
tower.
• = Պհլ. *anbārtak ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց նոյնը հաստատում է պրս. [arabic word] an-bārda«լցուած, լի. 2. ամբարտաւանութեամբ փքուած». ամբարտակ նշանակում է բուն «հող ու քար լցնելով կազմուած թումբ կամ բլուր». ծագման մանրամասնութիւնը տե՛ս ամբար բառի տակ։-Հիւբշ. 178։
Ի ժամանակէ անկարգ ամբարտակին շինուածոյ. (Խոր. ՟Ա. 2։)
proud, haughty, stiff, high, arrogant, vain, conceited;
presumptuous;
—ս, haughtily, proudly, highly.
• , ի հլ. «հպարտ, մեծա-միտ» ՍԳր. Ոսկ. Եբր. որից ամբարտաւանու-թիւն ՍԳր. ամբարտաւանական Ոսկ. Ես. ամ-բարտաւանիլ ՍԳր. կամ ամբարտաւանանալ Ոսկ. ա. կոր. ամբարտաւանատեաց Գ. մկ. զ. 8. անամբարտաւան էր ընդ Եղբ. 39. գրուած ամպարտաւանիլ Եփր. աւետ. 326,
• -Պհ. *anbārtavān ձևից, որ ծագում է նոյն an-bār-«լցնել» արմատից՝ որից և ամ-բար, ամբարել, ամբարտակ. ամբարտաւանը նշանակում է բուն «լցեալ, լի հպարտու-թեամբ», ինչպես և պրս. [arabic word] anbārda «լցուած, հպարտութեամբ փքուած, հպարտ» (ըստ JRAs 1894, 443). մասնիկի համար հմմտ. ահլ. xustavān= խոստովան, astuvan «վստահելի, հաւատարիմ» = զնդ. āstavana «խոստովանող»։-Հիւբշ. 178։
Իբր ամբարտաւանական.
cf. Ամբոն.
• «եկեղեցու բեմը», որ և ամպիոն Վրք. հց. Վանակ. հց. Ուռհ. կամ անպիոն Հա-յել. 122. աւելի հարազատ ձև է ամբոն Պտրգ. 197. Վրք. ոսկ. Մխ. դտ. էջ 270. Յայսմ. բռուած ամմտոն Պբր. 532. Ամբ. մատ. 205. Սոկր. 504։ Արդի գրական լեզուն ընդունել է միայն ամբիոն ձևը և տուել է ընդհանրապէս «բեմ» նշանակութիւնը։
Իմաստասէրն յամբիոնն ելանէր. (Վանակ. հց.։)
mob, riotous assembly, bear-garden;
crowd, multitude;
rabble, populace, the vulgar;
riot, tumult;
tumultuous.
• . ի հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «խումբ, բազմութիւն. 2. խռովութիւն. իրար-անցում, կռիւ» ՍԳր. Ագաթ. որից ամբոխել «խռովութիւն հանել» Ագաթ. Կիւրղ. ամբոխիլ «վրդովուիլ, յուզուիլ, տակնուվրայ լինիլ» ես. ե. 30. բազմամբոխ ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. միջամբոխ Բուզ. 158 (ուղղել ըստ իս միջա-մուխ). խառնամբոխ Ագաթ. միաբանամբոխ Մծբ. խաղաղամբոխ Մծբ. մարտամբոխ Ա-գաթ. ամբոխութիւն «ամբոխ. 2. կռիւ» Խոր. Կիւր. գնձ. Նար. ամբոխանք «կռիւ» Շապհ. 22. հրեշտակամբոխ «հրեշտակագունո» Ճա-ռընտ. ամբոխական Փիլ. ամբոխասաստ Ա-սող. ամբոխարար Վանակ. ամբոխալից Պիտ-նոր բառեր են ամբոխային, ամբոխավար. ամբոխավարութիւն ևնւ
Մինչեւ երկիրն շարժէր յամբոխ աղաղակէ անտի. յն. ի ձայնէ բանակաց. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 13։)
cf. Ամենայն;
• , յետնաբար նաև հոլովուած՝ ի հլ. այս բառը խօսքի սկիզբը գրուելով (կըրկ-նեալ կամ ոչ) նշանակում է «ճշմարիտ, ի-րաւամբ, արդարև». Ամէն ամէն ասեմ «ճըշ-մարիտ եմ ասում» (77 անգամ գործածուած Աւետարանում. Ս. Գրքի միւս մասերը չու-նին)։ Խօսքի վերջը դրուելով՝ ամէն նշանա-կում է «այո՛, այդպէս է և այդպէս թո՛ղ լի-նի» (4 անգամ Հին կտակարանում, 36 ան-գամ Նոր կտակարանում, որոնցից մէկը մի-այն Աւետարանում, այն է Մտթ. զ. 13)։ Եր-բեմն էլ թարգմանուած է հյ. եղիցի (կամ կրկնեեալ). ինչ. Օր. իէ. 16=26, Թիւք ե. 22։ Իբր գոյական՝ ամէն նշանակում է «ճշմար-տութիւն». Այսպէս ասէ ամէնն. Յայտ. Գ. 14։
• Հներից Խոսր. 10 մեկնում է. «Ամէնն եբրայեցի բարբառով այո՛ և արդարև». դարձեալ էջ 115 «Յեբրայականէն ի մերս ամէնն եղիցի թարգմանի. ասի և է և ստոլգ և ճշմարիտ»։ Լամբրոնացին. Մատ. էջ 182 դնում է յոյնից (տե՛ս վա-րը՝ Պռօսխումէ). բայց բուն նշանակու-թեան ծանօթ է. «Ամէն. այսինքն թարգ-մանեաւ և է. թէ զոր ինչ ասացեր օրհ-նութիւն... այդպէս է ճշմարիտ և է միշտ օրհնութեան արժանի» (անդ՝ էջ 268)։ նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան (տե՛ս վերը), յետոյ ՆՀԲ։ Բառիս վրայ
Ամենից գոյից, կամ հաստուածոց, եղանակաց, բռնութեանց։ Ամենից հոգւոց։ Ամենից կուսից. (Նար.։)
ԱՄԷՆ մ. Որպէս բառ եբր. արաբ. եւ այլն. ամէն, ամին. ἁμήν. amen. Ի վերջն բանից՝ նշանակէ, այո՛ այդպէս է, եւ այդպէս եղիցի. ամմէն. հէմէն՝ օլսուն. հայ հայ, պէլի, եվեթ. որ եւ ստէպ թարգմանի՝ եղիցի՛. եւ կրկնութեամբ ի վերջոյ, եղիցի՛ եղիցի՛։
Ի սկիզբն բանից նշանակէ, ստո՛յգ, ստուգութեամբ. հաստատութեամբ. արդարեւ. ճշմարտապէս. այս այսպէս է, եւ այսպէս լինիցի. իրաւցընէ, ըղորդ, հաստատ. թահգիգ. սահիհ. հագըգէթ.
cf. Ամոլ.
• ԳՒՌ.-Մշ. Սլմ. Վն. ամոլ, Ալշ. յամոլ, Կր. համօլ, Մկ. Ոզմ. ամուլ, Գնձ. Երև. ա՛մ-բօլ, Ղրբ. ա՛մբուլ, որոնք նշանակում են գութանին լծուած առաջին զոյգը։ Նոր ռա-ռեր են ամոլալուծ (Ղրբ. ըմբլm՛լիւծ). ամո-լակօս, ամոլկորդ, ամոլվար կամ ամոլւոր. ամոլկի (հմմտ. վեցկի)։
ԱՄՈԼՔ Ի ՏԱՌՍ. Տառք լծորդք ընդ միմեանս վասն համանմանութեան ձայնից, որպէս մ, պ, բ, փ, որք երբեմն փոխանակեն զտեղի իրերաց՝ ընդ նովին լծով մտեալ, մանաւանդ ի լծորդութիւնս բայից յունաց.
consort, husband;
wife, spouse.
• , ո հլ. «կնոջ մարդը կամ մարդու կինը» ՍԳր. ածականի պէս գործածուած է երկու տեղ. Ի վերայ առն իւր ամուսնոյ. Յո-վէլ ա. 8. Կին կռուեսցի ընդ առն ամուսնոյ իւրոյ. Եղիշ. 1. «2. հասակակից, ժամանակա-կից» նշանակութեամբ ունի Փիլ. այլաբ. և ել. ա. 1. որից ամուսնանալ «կարգուիլ» ՍԳր. Եզն. «մերձաւորիլ» Օր. իբ. 13. Եդն. ամուս-նակից «մէկի կինը, ամուսինը« Ոսկ. յհ. բ. 17 ամ'ուսնասէր Ագաթ. ամուսնաւոր Եզն Բուզ. Ոսկ. ամուսնութիւն «կարգուիլը» ՍԳր. «զուգաւորութիւն» Ոսկ. Վեցօր. Կոչ. Եզն. վա-ղամուսնիք բարք «կանուխ ամուսնանալը» Եւս. քր. ա։
• = Բնիկ հալբառ, որ կազմուած է ամ «համ կից, միասին»+ուս<հնխ. uk'-«վարժուիլ, սովորիլ»+ին մասնիկով։ Կազմութեան կող-մից սրա հետ միակ համեմատելի բառն է լտ. uxor «կին», տր կազմուած է նոյն uk'-ար-մատից՝ ամենահին հնդևրոպական իգակա-նակերտ -sor մասնիկով, որից ունինք նաև հնխ. swè-sor >քոյր բառը և 3, 4 թուա-կանների իգականը։ Հնխ. uk'-ստորին ձայն-դարձն է euk'-արմատի, որից ունինք նաև ուսանիլ (տե՛ս անդ)։ Ըստ այսմ ամուսին նը-նշանակում է բուն «միասին կամ հետը վար-ժուած՝ մեծացած»։
• նիլ արմատից)։ Lagarde, Urgesch. Arm. 535 սանս. paç «համաձայնիլ» առմատին է կզում։ Evald, KZ 6, 12 և Müller SWAW 38, 583 ամ=sam(կից) + սանս. vas «բնակիլ»։ Müller, Orient und Occident 3, 347 զնդ. ham-vas = սանս. sam-+vaç «համամիտ, համա-խորհուրդ»։ Lagarde, Baktr. Lex 14 պրս. [arabic word] āmusni (այսպէս նաև Պատկ. Marep. I 7, Հիւնք. և Թիրեա-քեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա 192, Արիահայ բռ. էջ 25). բայց Lagarde ենքը Arm. Stud. § 85 մերժում է։ (Այս պարսիկ բառը գրւում է āmusnī, asni, asi. նշանակութիւնը ԳԴ հետևեալ ձե-վով է բացատրում. «ի Պարսիկս ընդ միով արամբ կանայք երկու կամ երեք՝ զիրեարս ասի կոչեն»։ Այս նշանակու-թիւնը յարմար չէ մեր բառին և հե-աևաբար նմանութիւնը պատահական է)։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 56 իբր հնխ. səm-euk'inā «համաբնակ, ընակակիռ». հմմտ. սանս. ökas «բնակութիւն» և լիւկ. eus «բնակիչ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 ուսանիմ բայի հետ։ Ճիշտ մեկնութիւնը տուաւ Meillet, նախ MSL 9, 50 (հաղորդեց Հայկ Պէրպէրեան. նամակ 21 փետր. 1933) և յետոյ BSL 95, 8, Ernout-Meillet 1100։ Նոյնն են ակնարկում նաև Bugge և Pedersen, տե՛ս վերը։ Այս մասին տե՛ս նաև Ben-veniste BSL, հտ. 35. ж 104, էջ 104։ ԱՄՈՒՏ «լուծ, joug». գիտէ միայն Քա-ջունի, հտ. Գ. էջ 8 բ. նման մի բառ չկայ պարսկերէնում կամ արաբերէնում (չունին ԳԴ և Կամուս). ամոլ բառի սխալ մի ընթերցուա-ծը չէ՞ արդեօք (և կամ խամութ ըստ Աղասի Չթչեանի)։
Նոցին ամուսինքն տոռն ընդ անձն փոխանակ երիտասարդութեան ցնծութեանն։ Նա էր ամուսին եւ կին ուխտի քո. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 7։ Մաղ. ՟Բ. 14։)
Անսովոր ոճով՝ իբր զուգահասակ սննդակից, հասակակից, ժամանակակից. պօյտաշ. ἱσήλαξ aetate par, aequalis
(Միտք, զգայութիւն, եւ ցանկութիւն) հասակաւ զանազանք առ յիմանալ միայն, իսկ ժամանակաւ ամուսինք եւ զուգահասակք (յն. մի բառ)։ Յառաջնումն գոյացուցանելն ամենայնի՝ յորում եւ զաշխարհ արար, հաստատէ զամենայն ընդ նմին լի իւրեանց պտղովն ամուսին խորհրդոցն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 1։)
male;
masculine;
—ք, cf. Առականք;
—թիւ, odd;
— or արեկան, jaundice.
• = Արաբ. [arabic word] irqān, որ Կամուսի ա-րաբերէն ընդարձակ բառարանը (թրք. թրգմ. Բ. էջ 863) ա՛յսպէս է մեկնում. «Մե տե-սակ կարմիր ծառի անուն է, որ թրք. գըզըլ աղաճ կոչուածն է. նաև նշանակում է հի-նաւ. նաև նշանակում է քրքում. նաև նշա-նակում է աղբերաց արիւն կոչուած դեղը. նաև նշանակում է մի տեսակ հիւանդութիւն՝ ռր բոյսերին է պատահում, նրանց հիւթն է ապականում, դեղնեցնում և անպիտանաց-նում է. և թրք. սաէ «ցորենի դեղնախտ» է կոչւում. այս հիւանգութիւնը մարգոց էլ է պատահում և կոչւում է նաև araqān, iriqan. nrūcān arq. arqān, urāq, yurqan և սա շատ ծանօթ մի բառ է. բժշկութեան մէջ յայտնի է yarqān ձևով և տճկ. կոչւում է սարըլըգ «դալուկ»։-Բառը բնիկ արաբերէն է և թէև Կամուսը վերի հատուածում ❇ arq «ան-քուն մնալ» արմատի տակ է դնում, բայց այս յայտնապէս սխալ է։ Բառը ծագում և ևեմական ❇ [arabic word] yrq «կանաչ» արմատից (ինչպէս ուղղում է յետոյ նաև Կամուսը՝ հտ. Գ. էջ 69), որին պատկանում են նաև ասուր. arāqu «կանաչիլ, դժդունիլ», amur-riqanu «դալուկ», ասոր. [syriac word] mriqanā, եբր. [hebrew word] yeraqōn «դալուկ», արաբ. [arabic word] ︎ irqān «հինա, քրքում» կամ բայական գոր-ծածութեամբ «մազին, միրուսին հինա դնել, քրքում քսել, դեղին ներկել» (տե՛ս Կամուս. թրք. թրգմ. Գ. էջ 639)։-Աճ.
Արք անուանէ զնոսա վասն ուժգնութեանն. քանզի արական անուն՝ զօրութեան է նշանակ. (Լմբ. սղ.։)
sun;
cf. Արեւ.
• Հներից Սամուէլ Կամրջաձորեցի (Ժ դար) իր Տօնական բանից մէջ «Արե-գակն անուանեցաւ, այսինքն լուսոյ ակն»։ Վանական վրդ. իր Տարեմտի մէջ մեկնում է «Արեգակն, մեծ ակն ասի կամ տուրնջեան աստղ, կամ լուսոյ ակն» (տե՛ս արէկ)։ Վարդան Վոռ. Սաղմոսաց մեկնութեան մէջ դնում է. «Արեգակն, լուսոյ ակն զի լուսոյն սեռն և յստակ լոյսն ի նմա է»։ ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են իբր «արևու ակն»։ ՆՀԲ յիշում է նաև սանս. arka հոմանիշը։ Էմին, Հայ հեթան. կրօնը, հյ. թրգմ. Յոյս հան դէս Արմաշու, 1876, էջ 293՝ դնում է «արեգի աչք». արեգակը այսպէս ըմբըռ-նել Հայոց միայն յատուկ չէր. նոյնն ու-նէին նաև ուրիշ ազգեր. այսպէս՝ Պար-սիկները համարում էին Արամազդի աչ-քը. Եգիպտացիք՝ Տիմիուրղօսին աջ աչ-քը. Յոյները՝ Դիոսի աչքը. հին Գերման-
Արեգակն՝ մեծ ակն ասի, կամ տուընջեան աստղ, կամ լուսոյ ակն. (Վանակ. տարեմուտ.։)
strong, violent.
• «զօրաւոր, սաստիկ» Պիտ. «գերա-զանց, աւելի բարձր» Երզն. քեր. գրուած է նաև արեգ «մեծ կամ առաւել» Հին բռ. առեգ «առաւել» Բառ. երեմ. էջ 30. և այս բառն է ակնարկում Վանական վրդ. երբ իր Տարե-մըտի մէջ ստուգաբանում է «արեգ-ակն՝ մեծ ակն ասի»։ ՓԲ և ՆՀԲ յաւել. ունին նաև ա-պարեկ «ազազուն» բառ, որ վերոյիշեալ ա-րեկ բառի բացասականն է։ Տե՛ս և ապարեկ։
ԱՐԵ՛Կ. Փոխանակ ասելոյ՝ Արի՛ եկ.
Ղազարէ արե՛կ արտաքս ի դժոխական բանտէդ։ Փո՛յթ ընդ փոյթ արե՛կ արտաքս իմ կենդանական ձայնիւս. (Նար. տաղ ղզր.։)
cushion;
bolster, pillow;
squab, mattress, divan;
bench, sofa;
hip, thigh;
dignity, degree, throne;
floor or board of a ship;
փետրալից —, downy pillow;
— երեսաց, pillow;
առաջին —, first place, place of honour;
— տալ ումեք, to confer a dignity of some one.
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. սանս. barhis «զոհաբերության ժամանակ նստելու բարձիկ՝ աստուածների և զոհաբե-րողների համար», զնդ. barəziš «բարձ, ծածկոց», օսս. baz «բարձ»։ Այս բառերի եւրոպական ցեղակիցներն են՝ հպրուս. bal-sinis «բարձ», pobalso «գլխի բարձ, սնար», գալլ. bulga «քսակ», սերբ. blazina «փե-տուրէ անկողին», blazinja «բարձ», հբգ. bolstar, անգլ. bolster, հհիւս. bolstr, գերմ. Polster «բարձ» ևն (տե՛ս Hick l2, էջ 492 Kluge 374), որոնց նախաձևն է հնխ. bhelg'h։ Հայ. բարձ չի կարող բնիկ լինել, որովհետև հնխ. bhelg'h ձևի դէմ պիտի ունենայինք *րեղձ, կամ եթէ ենթադրենք, որ հայերէնը ծագած լինի հնխ. bhjg'h ստորին ձայն-դարձից, այն ժամանակ պիտի ոնենայինք *բաղձ. յամենայն դէպս միշտ ղ-ով և ո՛չ թէ ը-ով։ Վերջինը իրանական փոխառու-թեան ապացոյցն է։ Բուն պարսկերէնում barz ձևը չկայ, այլ ունինք միայն պրս. [arabic word] bāliš կամ [arabic word] bālīn, պհլ. bāusn քրդ. bālišt, bālišne, bā̄līv, bālge, վախի baleš, սար. balax (տե՛ս Horn, Grdr. § 172)։ Սակայն պէտք է որ հնապէս գոյու-թիւն ունեցած լինի նաև *barz ձևը, որից էլ յառաջանում է հյ. բարձ բառը (հմմտ. Հիւբշ. Pers. Stud. 221-3)։ Ըստ Lidén, Arm. Stud. 44, ծան. նոյն բառն է նաև պրս. bai «թև, անասունի երի»<*bard< *barz, որով հայերէն բառի կրկին իմաստ-ները (գլխի բարձ և մարմնի բարձք) երե-ման են գալիս պարսկականում։ (Տե՛ս Po-korny 2, 182)։ Հիւբշ. I Anz. 10, 45։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Մշ. Ջղ. Սեբ. բ'արձ՝, Հւր. բmրձ, Ննխ. Պլ. Տփ. բարց, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Սչ. բ'արց, Ոզմ. բ'mրց, Ալշ. բ'առձ՝, Երև. բ'առց, Ռ. փարց, Տիգ. փmրց, Մկ. Շմ. պmրց, Գոր. Սլմ. Վն. պmռց, Մրղ. պmռց, Ղրբ. պէրց, Ագլ. բէօռձ, Զթ. բ'որձ՝, Հճ. Զթ. բ'օյձ։-Այս բոլորը նշանակում են «գլխի բարձ». միւս նշանակութիւնը կորած է։ Նոր բառեր ես բարձիկ, բարձափայտ, բարձերես, բարձա-կալ։
Որդան կարմրութիւն գուներանգ բարձից. (Նար. մծբ.) (որ հայի յայլ եւ այլ նշանակութիւնս)։ Նմանութեամբ, Աշտիճան պատուոյ. շուք. պատիւ, աւագութիւն.
Փոխանակ պատուին անարգանս, եւ փոխանակ բարձ տալոյ եւ յառաջ ձգելոյ՝ բանտ եւ կապանք։ Մեծ աւագութեան բարձի եւ պատուոյ պարգեւս խոստանայր. (Ագաթ.։)
cf. Բդեշխ.
• , ի-ա հլ. «մեծ իշ-խան, կուսակալ» Ագաթ. Փարպ. Խոր. «հիւ-պատոս» Ոսկ. եբր. «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 94). որից փոխանակ բղեշխի «փոխ-հիւպատոս» ՍԳր. կամ բդեշ-խափոխ Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 381. բդեշ-խութիւն Խոր. Մագ. գրուած է նաև բդիշխ։
ԲԴԵԱՇԽ ԲԴԵՇԽ. ὔπατος consul, dux Հիւպատոս. դուքս. սահմանակալ. կողմնակալ, կուսակալ. զօրավար. մագիստրոս. փաշայ, խան, պէյ.
Կարգէ եւ բդեաշխս։ Բդեաշխն աղձնեաց։ Փոխանակ բդեշխացն պայազատէր զաշխարհն աղձնեաց. (Յկ. կթ.։)
Որ էր ընդ փոխանակի բդեշխին սերգեայ։ Ող խնդրէր շրջել զփոխանակ բդեշխին ի հաւատոց։ Տեսեալ փոխանակի բդեշխին աքայեցւոց. (Գծ. ՟Ժ՟Գ. 7. 8. 12։ ՟Ժ՟Թ. 38։)
consul;
mayor;
prince;
փոխանակ —ի, proconsul, cf. Անթիհիւպատոս, cf. Անթիպատոս.
• , ի-ա հլ. «մեծ իշ-խան, կուսակալ» Ագաթ. Փարպ. Խոր. «հիւ-պատոս» Ոսկ. եբր. «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 94). որից փոխանակ բղեշխի «փոխ-հիւպատոս» ՍԳր. կամ բդեշ-խափոխ Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 381. բդեշ-խութիւն Խոր. Մագ. գրուած է նաև բդիշխ։