to superintend, to oversee.
to sit upon, to take rest, to repose.
to understand, to apprehend, to catch.
to sit on, to take a seat on, to be seated or placed on;
to mount, to ride.
cf. Վերաքարոզեմ.
to rise to the surface, to float, to swim on;
— ի ջուրց, to rise from the waves.
to appear, to shoot forth, to be born, produced.
to receive, to accept.
to go, to fly on high.
to be subject to catalepsy;
cf. Լուսնոտ.
cf. Վերջոտնիմ.
to go backwards, to fall back, to recede, to retreat, to give way.
to dance, to hop, to jump, to skip about;
to put on a cuirass, to wear a coat of mail.
to become proud, imperious.
to make amends, to pay damages, to make compensation.
cf. Ընդվզիմ.
to suffer damage, to get spoiled;
to get out of repair.
to drudge, to toil and moil, to be in a profuse perspiration, to sweat blood.
cf. Վիճեմ.
to be chosen by lot, destined by fortune, to inherit.
to fall or arrive by chance, to be appointed by lot, to fall to the lot, to happen, to obtain by chance;
to inherit;
դիւրազգաց բնութեան է վիճակեալ, he has sensibility for his lot.
to dispute, to argue, to contest, to squabble, to wrangle, to discuss, to debate, to brawl, to quarrel, to attack, to fight.
issued from a rock.
lithographer;
lithography, lithograph.
cf. Վիմագրական.
lithographical;
lithographic printing-office.
the rolling of stones;
throwing stones.
to lithograph.
lithography.
hidden in a rock, in a cavern, in ambush, waiting for among the rocks.
cf. Վիմախարիսխ.
founded on a rock.
stony, pebbly.
producing stones;
produced by stone.
stony;
stone;
living in a stone.
cf. Վիմակերտ.
built of stones.
as hard as stone.
cut from stone;
cf. Քարահատ.
stony, stone-like.
rock.
interval among rocks, cavern, cave.
to become stone, to change into stone, to be petrified;
to grow hard.
built of stone.
entering, hiding among or under stones.
in free-stone, in polished stone;
— տառեմ, to change into stone, to petrify, to harden.
cf. Վիմագիր.
shut in, enclosed or surrounded by rocks.
cf. Վիմարդեան.
cf. Վիմարդեան.
reckoning, measure, account, number;
condition, position, state, manner;
— արկանել ընդ ումեք, to come to terms about the price, to bargain for, to contract, to strike a bargain for, to stipulate, to come to an agreement, to settle;
եւ որ ի սոցին —ի, and of other similar ones;
եւ որ այլ եւս սոցին —ի իրք, and of other like things;
որոց —ի են, among whom are;
եւ որ սոցին —ի են, and so forth, and so on, et caetera;
ո՞չ դահեկանի միոջ — արկեր ընդ իս, didst not thou agree with me for a penny ?
impost, rate, duty, tax, imposition, tribute;
order;
convention, contract, agreement;
budget;
tariff.
• ՆՀԲ դնում է կից նախորդին, բայց յիշում է նաև յն.σαλάριον, լտ. salarium, պրս. sā, sāv։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ z3. 168 պհլ. ձևից փոխառեալ։ Ադոնց, арм. bъ ən. Dст. 483 թէ՛ իրան. sak բառին է կցում և թէ նախորդ սակ բա-ռին։ Ըստ Մանանդեանի, Տեղեկ. ինս-տիտ. 1, 28 սակ նշանակում է «գլխա-հարկ»։ Աւդալբէգեան, անդ, էջ 58-73 գտնում է որ այս նշանակութիւնը ճիշտ չէ. սակ նշանակում է «թիւ, համար, չափ, յետոյ ընդհանրապէս հարկ»։ Այս պարագային երկու բառերը (սակ «պայ-ման» և սակ «տուրք») պիտի միանա-յին իրար հետ և որովհետև սակ «տուրք» իրանեան է, ուստի և իրանեան բառի նախնական իմաստը պիտի լինէր «հա-մար, թիւ ևն»։ Իրանեան բառի ծագու-մը յայտնի չլինելով, կարելի չէ վիճել այս մասին, ոչ էլ միացնել երկուսը իրար։
bittern.
• «մի տեսակ ագռաւ» Մխ. առակ, ճիա։ Բառիս համար մի հին վկայութիւն էլ է տալիս Սոփոն. բ. 14. «Գազանք գոչեսցեն ի նկուղս նորա և սակռուք (իմա՛ սակռունք) ի դրունս նորա» (եբր. տարբեր է այստեղ. հայերէնի համապատասխանն է յն. ϰόραxες որի համեմատ էլ մեր հատուածում այլ ձ. ագռաւք՝ փոխանակ սակռուք ձևի)։
troop, phalanx;
slip, slide.
• . արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են սահիլ «տատանիլ, ծը-փալ, տարուբերիլ, ջրի վրայ երերալ, հո-ռեւ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 5. սահել Ոսկ. ա. տիմ. ժէ. սահեցուցանել «տարու-բերել, երերցնել, տատանիլ տալ» Ժղ. է. 8. Մեկն. ծն. սահեցումն «սողալ, սողոսկիլը» նՆառ. սահանք «ջրի հոսանք կամ հոսանքը ռռնեւու թումբ» ՍԳր. Ագաթ. սահաւր «սա-Տուն. անհաստատ» Ոսկ. բ. տիմ. 264 (չունի ՆՀԲ). բազմասահ Նար. երկնասահան Յհ. կթ. կարկաջասահ Խոր. հեզասահ Պիտ. Կաղնկտ. յորդասահ Անան. եկեղ. դիւրա-սահ Հայել. 319 (նորագիւտ բառ). յետնա-բար ձևացած է «լպրծիլ, սայթաքիլ, գայթիլ» նշանակութիւնը, որ միակ գործածականն է արդի գրականում. հմմտ. սահուկ «լպիռծ» Գիրք առաք. սահուն «սահող, լպիրծ» (մինչ-դեռ հին լեզւում նշանակում է «թափառա-կան, աստանդական, երերեալ» Մծբ. Պիտ.) ևնւ-Իսև սահնակ «բալխիր» փոխառեալ է չաղաթ. [arabic word] sanaq հոմանիշից և յար-մարոսած է նորերից հյ. սահ, սահիլ բայի համեմատ։ (Չունի Будaговь, 616)։
the third month of the ancient Armenian calendar, March.
• Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև հարց. 200 մեկնում են. «Սահմի, զի գնայ հարաւայինն և գայ հիւսիսայինն (սահիլ բայից) և դարձեալ արք իմաս-տունք սահմանեն զտունս իւրեանց առ ի գալ ձմերայնոյն»։ Տաթև. ձմ. ա-«Սահմի զերևումն սահմանացն ասէ, յորժամ զհուրն և զջուրն բաժանեաց ի միմեանց»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Brosset JAs 1832, 529։ Պատկ. O нааванiяxь древи. aрм. месяцевъ 40 հեռու գտնելով զնդ. haoma և սանս. soma «նուիրական հեղուկ» բառերից, կցում է Կապադովկ. οσαμ «111 ամիսը» ձևի հետ։ Վրացերէնից են դնում նաև ք Բազմ. 1845, 82, Հ. Ե. Տայեցի, Բազմ. 1897, 337, Բասմաջեան՝ անը 339. Ա. ճառեան, անդ 394։ Հիւնք. 313 վրաց. սամի «երեք» և պրս. savum «երրորդ» բառերից։ Ալիշան, Հին հաւ. 140. եբր. Նոյեմի և յն. Սամիա յաւերժահարսի անուան հետ։ Յակոբեան, Բանաս. 19ՈՈ. 38 քաղդ. sivanu, եբր. sivan «երրորդ ամիսը», հպրս. զնդ. spenta, սանս. Civa աստուածը կամ soma նուի-րական հեղուկը։ Պատահական նմանու-թիւն ունի ինչպէս մեր ամսանուան, նոյնպէս և կովկասեան «երեք» բառի հետ չին -sanl «երեք»։
slippery, failing, frail, wavering, unsteady, inconstant, fickle.
• «անհաստատ, յողդողդ, փոփո-խամիտ» Յհ. կթ. 227. «դեգերանք գիտու-թեան մէջ, ուսման փորձեր» Ոսկ. յհ. բ. յիշ. էջ 960. որից սաղապաճեմ «քայլամոլոր, անտնալով պտտելով» Խոր. սաղապեցուցա-նել «մոլորեցնել, խոտորցնել» Խոր. սաղա-պիլ «սլքտալ» Պիտ. վջ. սաղապումն «դե-գերանք, կրթանք» (հմմտ. յն. τριβή «սլքտալ, դանդաղիլ, զբաղմունք, խնամք, գործունէու-թիւն») Մաքս. եկեղ. անսաղապ «անամոքե-լի, խիստ» Յհ. կթ. 363. դիւրասաղապ «շուտ սայթաքող՝ մոլորուող» ի գիրս Խոսր. 141. շուտասաղապ «շուտ սխալող» Խոսր. առսա-ղապել «մէկին մի բան վերագրել» Տիմոթ. կուզ 108 (ստրկական թրգմ. բնագրի ποοσ-τρίβω հոմանիշից, հմմտ. Ակինեան և Աճառ-եան, Տիմոթ. կուզ, էջ 47, 67). սրա հետ նոյն է սողոպումն «սայթաքում, անկում» Բրս. հց. որից դիւրասողոպ «շուտ գայթող, մեղքի մէջ շուտ ընկնող» Բրս. չար.։
psalm;
psalm-book, psalter;
— ասել, to recite or sing psalms;
to play on the harp, to sound the lyre;
cf. Ծայր.
• Հներից Լմբ. սղ. յռջ. մեկնում է. «Այլ թէ ընդէ՞ր է սաղմոս անուն սորա. ւորժամ ի յունականէն զանուանս զօ-րութեան քննեմք՝ ուսանիմք. քանզի փսալմոս թարգմանի առ ի մերս փո-ղովք»։ Վրդն. սղ. ճծա, էջ 514 աւելի նմանութեամբ մեկնում է «Սառմոսա-րան, որ է աման և կազմարան բնու-թեանս յարգանդի մօր» (իբր սաղմ ռա-ռից)։ Տաթև. ամ. 153՝ Սաղմոսն երգ լսի։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Schrö-der, Thes. 47, նոյնը նաև ՀՀԲ, ՆՀԲ ևն։
tumultuous.
• . անստոյգ բառ. մէկ ան-գամ ունի Յհ. կթ. 30. «Սամարտիկոս շփո-թութեամբ զմիմեամբք ելեալ և այր ընդ առն ի կռիւ կաքաւեալ»։ Հին բռ. մեկնում է «փառասէր», Լեհ. «ծաղրածու», Բառ. երեմ. էջ 280 «փառասէր կամ քերթող», ՆՀԲ և ՋԲ «խռովայոյզ», ԱԲ «բառռառուա-կան». և անշուշտ այս վերջինն է ուղիղ. հմմտ. Խոր. Ա. 31. «Քանզի շփոթ իմն ամ-բոխից լեալ, այր զարամբ ելանէին»։
sable;
— or սամուրենի, cf. Սամուրենի.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «ազնիւ մուշտակ տւող մի անասուն (այս իմաստով չէ գործած-ուած). 2. նոյն անասունի մորթից շինուած ծանրագին մուշտակ» Ոսկ. ես. 439. Բուզ. Եղիշ. է, էջ 106. Արծր. որից սամուրենի «սամոյրի մուշտակ» Բուզ. զ. 2։
fickle, inconstant, unsteady, changeable;
agile, quick, nimble.
• «ոտքը սահիլ». այս իմաստից է բխում «դիւրագայթ, շուտ սխալող» Փարպ. «յաջողակ, արագաշարժ» Տօնակ. նոյն ար-մատից՝ սայթաքիլ «սահիլ, գայթիլ, շեղիլ, մոլորուիլ» Բ. մկ. ժե. 17. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 1, 3. Փարպ. սայթաքումն Ոսկ. ես. 436 (գրուած սեթաքոյիմն, այսպէս ուղղելի ըստ Վարդանեան ՀԱ 1910, 368), սայթաք-մունք Փարպ. անսայթաք Խոր. Նար. Տօնակ. դիւրասայթաք Սկևռ. աղ.։
• ՆՀԲ ռայթել աքեաց կամ աքեօք (իմա՛ գայթ-աք)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 սաքթաքել ձևի հետ՝ իբր տճկ. սէքմէք, սէքիթմէք «ցատկել»։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 96 մին-գըր. zirtua «սահիլ» բայի հետ։
edge, sharpness;
cf. Սար;
սատակել ի — սուսերի, to put to the edge of the sword.
• , ի հլ. «թուրի բերան» Բ. մկ. ե. 11. Գ. մկ. զ. 4. Ոսկ. եբր. «լեռան ծայրը» Մաշկ. որից սայրասուր «բերանը սուր» Նար. Լմբ. Շնորհ. Յայսմ. սայրադիր «սուրի ծայր» Սիր. լդ. 31. սայրուց «նաւի քի՞թը կամ կո-ղերը» Ոսկ. եփես. 871. երկսայրի ՍԳր. երեք. սայրի Վրք. հց. երեքսայր Կնիք հաւ. 315. եռասայր Մխ. երեմ. միասայրի Նեեմ. դ. 18. կրկնասայր ԱԲ։ Բառիս երկրորդ ձևն է ՍԱՅՌ, որ յիշում է ՀՀԲ «լեռան գլուխ» նշա-նակութեամբ, առանց վկայութեան. որից ձևացած են սեռ «լեռան մէջքը» Օրբել. 150 (Ելանէ ձորովդ ի վայր ի Սևաջուրդ և ի վեր ի սար վանաց ձորոյ սեռիւդ). Արձ. 1323 թ. = Վիմ. տար. 161, բնասեռ «նոյն նշ.» Օս-բել. 149, 169 (Անտի ի բլուրդ որ ի շինա-գլխիդ, և անտի ջրթափաւն յՍտերջաց գա-ւակ և բնասեռիւդ ի Վարդանայ մարգի խո-ռըն. Եւ ի հիւսիսոյ դեհաց բնասեռովն և վայր ի գետն հանդէպ Խոտոյ և Քարաձորին մեծ բնասեռովն ի սարն). որ և բնասար Օր-բել. 149 (Եւ յարևմտից կողմանէ Լորաձորդ բնասարաւդ. հմմտ. Այտնեան, Քնն. քերակ էջ 143). միասեռի «միասայրի, մի բերանով (սուր)» Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 84=Շահն. 209)։
• ԳՒՌ.-Բառիս երկրորդ ձևը պահում են Ղրբ. սէռ, Շմ. սըռ «երկու մակարդակների միացման գիծը, ligne d'intersection, arête» օր. պատի սեռը, քարի սեռը, բայց մասնա-ւորապէս մէջքի սեռը «թիկունքի մէջտեղի ուղղահայեաց գիծը», լեռան սեռը «լեռան՝ հորիզոնի հետ միացման գիծը»։ Սրանք ցոյց են տալիս՝ որ սայր բառի բուն իմաստը պէտք է դնել ո՛չ թէ «սուր կողմ», այլ «ծայր»։
cf. Տի;
— օ՛ն անդր, — օ՛ն ի բաց տար, oh ! shocking ! fye ! fye upon you ! God forbid !.
• «խիստ, պինդ». ունի միայն Ներ-սէսովիչ, Բառ. լտ. հյ. 465 ա և 559 բ. ա-ւելի յետոյ Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 65 կարի կամ տիր (тиръ) «крайнīи»։ Նոյն բառը իբր «բոլորո-վին, ամենա-» նշանակութեամբ ունի էֆիմ. էջ 10, 63 (Ի տի՛ր վերջին գլուխն. Տի՛ր նուազ), իսկ «յոյժ, շատ» իմաստով՝ անդ. էջ 65 (Տի՛ր նեղանան «շատ են նեղւում»)։
dayast. —, day-time;
— եւ գիշեր, nyctemeron;
ի տուէ or ի տունջեան, during the day, by day, in the day-time;
ի լուսապայծառ or ի լոյս տունջեան, in broad day light;
ընդ —ն ողջոյն, all day long;
ի տուէ եւ ի գիշերի, զ— եւ զգիշեր, day and night, night and day;
չեւ խոնարհեալ տունջեան, before the end of the day, before nightfall;
արփիաճաճանչ —, fine day, fine weather;
ի տունջենիս յայսմիկ, this day, today;
cf. Օր.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. diu-«օր» բա-ռից. հմմտ. սանս. divā «ի տուէ», divēdivε «օր աւուր, օր ըստ օրէ», divasa-«օր, ցե-րեկ», հինդ. divus «օր», գնչ. dives, gi-ves «օր», յն. εύ-δῖος «լաւ եղանակ, լաւ ոէ պայծառ օր», լտ. diū «ի տուէ», dies «օր», ռում. di «օր», հիռլ. in-diu «այսօր», կիմր. diw, dyw «օր»։ Այս բոլորի նախնական պարզ արմատն է *dei-«փայլիլ, լուսաւո-ցել» (հմմտ. յն. δέατοι «երևիլ», սանս. dī-, adīdet «երևիլ, ցոլալ», dfvyati «լուսաւորել» ևն), որ աճել է -eu-, -en-աճականնեռոմ։ Առաջինից ստանում ենք հնխ. deieno-«լու-սաւոր», deiuos «Աստուած, երկինք», dlēus «երկինք, օր», diu-«օր», որոնց ժառանզ-ներն են սանս. dyāúš «երկինք, օր», divyá-«երկնային», dēvá-«Աստուած», զնդ. dasyo «դև», յն. Zεύς, Ἀιός, լտ. Deus «Աստուած», dīvī «աստուածներ», divus «աստուածա-յին», լիթ. dèvas, լեթթ. dèws, հպրուս. de-ϊws, հիսլ. tīvar, հիռլ. dia, կիմր. duiu, կորն. duy, բրրտ. doué «Աստուած», ինչ-պէս և վերոյիշեալ «տիւ» նշանակող բառե-որ։ (Բալթեան խմբից փոխառութիւն է ֆինն, taivas «երկինք»)։ Երկրորդից (-en-աճա-կանով) ունինք հսլ. dīni, լեհ. dzieή, ռաս. neнь. լիթ. diena, լեթթ. diena, հպրուս. deinan, սանս. dina «օր» և լտ. nundinae «ինը օրը մէկ եղած շուկայ» (իբր հնխ. delen-)։ Հայերէնի մէջ բնիկ է տիւ, իսկ իրանեանից փոխառութեամբ ունինք դև, ինչպէս նաև դէտ, դիտել (Walde 230 232 Pokorny 1, 772-4. Berneker 203, 254, Boisacq 189, 293, 308, տե՛ս նաև Ernout-Meillet 259, Meillet BSL л 81, էջ 126)։-Հիւբշ. 498։
persistence, resistance, patience;
duration;
resisting, persisting, durable, lasting;
ի — or —ս, long, a long time;
ի — անկանել, ձգել, to be prolonged, protracted, to last;
— ունել, to have duration;
ի — կտտել or տանջել, to subject to lingering torture.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վր-կայութեան) «դիմացկանութիւն, տոկալ տևելը» Կոչ. 420. Ոսկ. մ. ա. 16. «երկար տևողութեամբ, շատ» Սեբեր. 108. Ագաթ. «յաջողակ, ուժեղ, լաւ փչող (քամի)». հմմտ նաւ անկասկած է յընկղմելոյ և ի խափանև-լոյ մինչդեռ յաջողակ և տոկ օդով առաջնոր-դիցի. Սարգ. ա. յհ. դ, էջ 679 ա տպ.=էջ 534բ տպ. (այս նշանակութիւնը՝ որ չունի ՆՀԲ, կազմուած է տևականութիւնը զուգոր-դելով ուժի հետ). որից տոկալ «ժուժել, համբերել, դիմադրել» Ել. ժը. 23. Եղն. տո-կազուցանել Նիւս. բն. տոկուն Փարպ. Փիլ, անտոկ Ոսկ. եփես. 830. անտոկութիւն Դիոն. ածայ. դժուարատոկ Պրպմ. 164։
family, tribe, house, race, line, lineage, extraction.
• , ի, ի-ա հլ. «զարմ, ցեղ, ազգա-տոհմ» ՍԳր. Եփր. ծն. Եզն. Մծբ. Եղիշ. Փարպ. որից տոհմագիր «ցեղագրութիւն» Կոչ. 183. տոհմաթիւ «ազգահամար» Ա. տիմ. ա. 4. Տիտ. գ. 9. տոհմական «առատ բերք» Ղկ. ժբ. 16. Ոսկ. Կոչ. Եփր. գ. կոր. 122. Ագաթ. Եզն. «ազգական» Մծբ. «ցեղա-յին» Փիլ. «ազնուական» Մծր. 374. տռհմա-կից Ագաթ. Վեցօր. տոհմիկ «ազնուական» Բուզ. Եղիշ. ը. 126. տոհմակութիւն «ազ-նուականութիւն» Փարպ. 167. աղգատոհմ ՍԳղ. Եւս. պտմ. ապատոհմ Ոսկ. եփես. 912. Մծբ. անտոհմ Ա. կոր. ա. 28. անտոնմակ Փարպ. համատոհմակ (չունի ԱԲ) Թղ. պրռ-ևրղ. ՀԱ. 1921, 20. բազմատոհմ Եփր. պհ. Վեզօր. բարետոհմիկ Ոսկ. ա. կոր. դայե-կատոհմ Գ. մկ. ե. 18. ծառայատոհմ Ա-գաթ. միատոհմ Ագաթ. վատատոհմակ Փարպ. տոհմարան (նորագիւտ բառ) Մխ. անեց. 37, 39 ևն։ Տոհմն ձևն է ցոյց տալիս Նոռառիւտ մնազ., ուր գտնում ենք ի տոհ-մանէ Ա. մն. ի. 6, տոհմանցն Ա. մն. իղ. 26, ազգատոհմանցն Բ. մն. ա. 2 հոլովա-ձևերը։
line;
row, file, rank;
series.
• զգեստ» ևն։ Pictet 2, 159 պրս. duxtan «կարել», սանս. duh «կաթ կթել, կա-րել»։ Bugge IF 1, 442 սանս. tántra-«շարունակեալ կարգ, շարք, ռասաւո-րութիւն», tandrá «շարք» բառերի հետ հնխ. tantri-(
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. տող, Ախց. Երև. տօղ, Սչ. դօղ. նոյնից են նաև տող Ննխ. «քանոն (ուղիղ գիծ քաշելու համար)», տող -բէ-տող Ալշ. «շարան շարան», տող Բլ. Չրս. «վզի զարդ, մանեակ» (իմա՛ «շարան, շարանուկ ուլունքաշար»)։
conjurer, sorcerer, wizard, magician;
prophetess, pythoness, witch, sorceress.
• , ի-ա հլ. «կախարդ, հմայող» ՍԳր. որից վհկութիւն Խոր. վհկահարցու(կ) Մծբ. գրուած է նաև վոնուկ Ոսկ. ես. 105, 106, 107, Լաբուբ. 33. Նորագիւտ Ա. մնաց. ժ. 13. Գէ. ես. («որովայնակոչ» նշանակու-թեամբ) Մագ. թղ. 139. հմմտ. Ոսկ. ես. 106 кՀի՛նչ ինչ վոհուկն իցէ. պարտ է ասել դև իմն չար է, որ յորովայնէ կանանց խօսի»։
payment, pay, requital, retribution, compensation;
discharge;
acquittance, receipt;
end, finish;
ի —, received;
— առնել, to finish, to bring to an end or conclusion, to accomplish.
• «վարձք, փոխարէն հատուցում» Ոսկ. ես. Եւագր. «վերջ, ծայր, լրումն» Փիլ. խոսր. Բրս. թղթ. և մրկ. որից վճարել «կա-տարել, գործադրել, վերջացնել. 2. վախճա-նիլ, կեանքը վերջանալ. 3. պարտքը տալ, հատուցանել. 4. արգիլել, վճիռ տալ» ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. «բաժանել, բաժանուիլ, մէկդի կենալ» Ոսկ. յհ. Կիւրղ. ղկ. «ազատել, փըր-ևել» Տիմոթ. կուզ. 272. վճարանք Եփր. հռ. վճարումն Փիլ. այլաբ. Եղիշ. դիւրավնար Մանդ. պարտավճար Յհ. կթ. անվճար Պիտ. փիլ. գրուած է վինար Մխ. բժշ. 40. վճառել Վրդ. առ. 126-7. նոր բառեր են վճարօր, ամսավճար, վճարագիր։ Նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. հյ. հատուցա-նել և գւռ. հատնիլ «պարտքը վճարել, սպա-ռիլ, մեռնիլ, սատկիլ», լտ. solvo «լուծել, ազատել, ճեղքել, բաժանել, արձակել, մեռ-ցընել, պարտքը վճարել, վերջացնել» ևն։
• = Պհլ. ❇ vičār ձևից. հմմտ. [other alphabet] vlčārtan «բաժանել, լուծել, զատել, բացա-տրել, մեկնել, կատարել», [other alphabet] viča-rišn «բացատրութիւն, փոխարինութեամբ հատուցումն, վճար», vičārtar «իմաստուն, խոհական, բանիմաց», պազ. guzārešn «հա-տուցումն մեղաց, ապաշաւանք», vazārdan «բաժանել, մեկնել, մեկնաբանել», vazarešn «բաժանում, արձակում», vazār «բասատ-րութիւն», պրս. [arabic word] guzārdan «պարտ-քը վճարել, փարատել, անցնիլ, լքանիլ, թող-նել», [arabic word] guzār «անցք, վճարումն պար-տուց», [arabic word] guzārā «պարտքը վճարող», քրդ. ❇❇ bezārtīn «կեղուել, հատեղէն-ները ընտրել», bežarin, «ընտրել», bežare «ընտիր, կտրիճ» (Horn 917)։-Հիւբշ. 248
herd, drove, flock of animals.
• ՆՀԲ պրս. պէհմ, պէհէմ, պիւհէմ (իմա՛ ba-ham «միասին»)։ Հիւնք. վհուկ բառից։ Պարոնեան, Բանաս. 1900. 122 զնդ. վոհումանօ «բարի միտք»։
brook, rivulet, stream, small river or current of water;
— արտասուաց, արեան, flood, stream;
— ս արտասուաց իջուցանել, to shed a flood or torrent of tears;
բազում —ս արեան հեղուլ, to cause immense bloodshed;
cf. Զեղումն.
• = Պհլ. *vitak<զնդ. *vītaka-ձևից, որ կազմուած է vi-նախամասնիկով tak, taê «հոսիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. ❇ ta-ka-«վազող, հոսող. 2. վազք, հոսումն (ջրի, աոզունքի)», [arabic word] vītaxti «ձնհաւո»= պհլ. u vitāxtan>պրս. [arabic word] gudāstan «հալիլ». այս մեկնութեան հա-մաձայն է գալիս վտակ բառի գործածութիւ-նը. այսպէս՝ վտակքն ջրոյ «ջրի հոսանք», վտակք ջուրց իջին յաչաց իմոց (արցունքի համար ասուած, ինչպէս զնդ. taka.)։ Ձևի համար հմմտ. պրս. [arabic word] tāxtan, հրմ. [arabic word] tāx = պհլ. [other alphabet] tāxtan, tazad, tak<զնդ. tač, taka-, որոնցից հյ. ասպա-տակ «ձիով վազք»։
tent, pavilion;
— ժամու, Tabernacle;
— հարկանել, կանգնել, to pitch a tent, to dress a pavilion;
ի —ս բնակել, to dwell in tents;
բառնալ զ—ն, to strike a tent.
• ՆՀԲ «ի վերայ արկեալն. լծ. և յն. ուրանօ՛ս «երկինք» իբր վրանաձև ի վերայ մեր. վասն որոյ և ի յն. բռ. ասի, ռան թագաւորական»։ Մորթման, Բևեռ. արձ. թրգմ. Ապտուլլահ, էջ 56 բևեռ. varini «վրան»։ Եագրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 սանս. yr. yar «ծածկել» արմատից։ Հիւնք. յն. ούρανός «երկինք, քիմք»։ Patrubány ՀԱ 1910, 119 հնխ. upēr «վրայ» բառից։ Karst, Յուշարձան 401, 403 սումեր. bara «վրան»։ Թիրե-աքեան, Արիահայ բռ. 185 խորան հո-մանիշից։ Մառ, ЯՓ. cборн. 2, 163 վը-րան և խորան, յն. ούρανός, γρόνος և լտ. templum, tempus իրար կցելով՝ դնում է յաբեթական։
fault, defect;
want, privation, deprivation;
defective, wanting, failing in, deprived of;
ոչ — ի ճշմարտութենէ, likely, probable;
— ելանել, գտանիլ, to want, to fail, to miss, to be deprived of;
to be rendered useless, inefficacious, to be deluded, annulled.
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. վիրիյպ և ֆիրիյպ ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. վիրիյպ, թրք. վէրէվ։ Muller, Armen. VI յն. քίπτω «ձգել» և գոթ. vairpa բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Pokorny 1, 280 պրս. բառը կցում է սոյն ձևերին և բո-լորը միասին հանում է հնխ. ureip-ար-մատից՝ ըստ Persson, Beitr. 502։ Trautmann BВ 30, 329 հայ բառին է միացնում լիթ. և լեթթ. reibt «լիմա-րանալ», իբր հնխ. wreib-ձևից. բայց այս համեմատութիւնը ուղիղ չէ, որով-հետև նախաձայն w տալիս է հյ. գ։
linen, of linen;
pantaloons, trousers.
• ՀՀԲ եբր. բատ «կտաւ» բառից է դնում (իմա՛ [hebrew word] bad, որ գործածուած է բնագրի հենց նոյն հատուածում)։ ՆՀԲ «իբրու պրս. դա՛ պատտ, այսինքն մին-չև ի սրունս, կամ դիւպպան, դիւմպան»։ Հացունի, Պատմ. տարազի 118 տաւփ-հատ «ուղիղ կտրուած ներքուստ»։
board, plank, shelf, table, tablet;
tables;
book;
cf. Երկնացոյց;
— երկաթի;
iron-plate, sheet-iron;
— մետաղեայ;
plate of metal;
—ք վկայութեան, the tables of the decalogue;
— դատաստանաց, breastplate, pectoral, rational;
— նկարուց, canvass, wood;
— ճատրակի, chess-board;
— զստի, the hollow of the thigh;
— խոհանոցի, trencher.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տախտակ, Ալշ. Երև. Մշ. տախտագ, Ննխ. Հմշ. Ռ. Սեբ. դախդագ, Ասլ. դախդագ, դախդայ, Սչ. դախդ'ագ, Խրբ. դ'ախդագ, Պլ. Ռ. թախդագ, Տիգ. թmխթmգ, Հճ. դախդօգ, Զթ. դախդօգ, դախդոգ, Սվեդ, դmխդիւգ.-սրանցից նախաձայն թ կամ դ՝ ունեցողները ձևացած են թրք. taxta բառի նմանութեամբ (այս մասին տե՛ս Աճառ. MSL 10. 324, թրգմ. Բազմ. 1897, էջ 260)։-Գա-ւառականների մէջ տախտակ նշանակում է նաև «ածու» և այս իմաստով նոյն է թրք. taxta [arabic word] ︎ բառի հետ (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 682)։ Նոր բառեր են տախտակագլուխ, տախտակամէջ, տախտակաշէն, տախտակել, տախտկուն։
bottom, under part or side;
root;
beet;
— առնուլ, to take root, to be rooted;
մամլոյ —, in the press;
race, row, range, string;
խոտս —աւ մեծաւ, great provision.
• (ըստ ՆՀԲ ի, ի-ա, ու հլ. բայց ըն-տիր հայերէնի մէջ կայ միայն սեռ. -ի) «յա-տակը, տակը, խորքը» Եւագր. «բոյսի տակի մասը, արմատ» Վեցօր. 96. Վստկ. «ցեղ, զարմ, գերդաստան» Բուզ. դ. 4. որից տա-կախիլ առնել «արմատախիլ անել» Մարթին. (տե՛ս Արրտ. 1913, 1147). տակակոտոր «արմատից ջարդել» Ոսկ. մ. ա. 11. Ոսկ. եփես. 837. տարածատակ Վեցօր. էջ 96. տակցի «արմատով միասին» Սուտ-Շապհ, էջ 3. կարմիր տակեր «տորո՞ն» Մխ. բժշ. (Seidel § 400), տակերոյ ջուր «դեղախաշու» Մխ. բժշ. (Seidel § 253), տկուտ «ցա՞ծ» Վանակ. յոբ։-Այստեղ է պատկանում նաև տակ, ի-ա հլ. «արմատ» Դ. թագ. զ. 23. «ե. արկ առաջի նոցա խոտս տակաւ մեծաւ և կերան և արբին», որի դէմ եբր. ունի «խըն-ջոյս մեծ», և ըստ այսմ անգլ. great provi-sion, պրս. ziyāfat-i-buzurg, բայց յոյնը παράϑεοιν μεγάλην, որ պէտք է հասկանալ «սեղանի կամ ճաշի սպաս» (Sophocles 843) և որ յայտնի չէ ի՛նչ թիւրիմացութեամբ դարձել է հյ. խոտս տակաւ մեծաւ!
• = Պհլ. *tak հոմանիշից, որ չէ աւան-դուած, բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] tak, tag «յատակ, տակ, աւազանի՝ հո-ոի տակ ևն» և սրանից փոխառեալ չաղաթ, ❇ [arabic word] tag, teg «տակը, յատակը, հիմ, խա-րիսխ», tagida «տակը», կիրգիզ. [arabic word] tek «ցեղ, տոհմ, սերունդ, ծագումը» (Будaговъ 2, 398)։-(Գ. Փառնակ, Անահիտ 1903, 103 և Տարազ. 1903, 263 ունի պհլ. tak «ճիւղ», որ եթէ ստոյգ է, այստեղ է պատկանում)։-Հիւբշ. էջ 250։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. դէգ և թրք. տիպ? Lag. Urgesch. 314 նախնական իմաս-տը համարելով «արմատ», կցում է լն. λεϰεῖν «ծնիլ» բառին։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 63 մերժում է և կցում պրս. tak ռառին։ Մառ ЗAO 5, 285 և ՀԱ 1892, էջ 164 կրճատուած յա-տակ բառից։ Հիւնք. թագ բառից։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. tug, tok «յատակ, տակ, վերջ»։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 459 հաթ. tak šul «հպատակ» բառի հետ։
• ՓՈԽ.-Քրդ. տակ «ցօղուն». Զրավ ա լը տակէ կատէ «բարակ է առւոյտի ցօղունի պէս» (Ազդակ 1909, 429)։ Վրաց. თაკიმას-ხარა տակիմասխարա «խեղկատակ, որ ըն-եերանում է լարախաղացին», ტაკიმახხარობა տակիմասխարոբա «խեղկատակութիսն». ա-նի Գրիշաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 28, որ հայ գւռ. տակի մասխարա ձևից է (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։
cf. Տակռիչ.
• «արմատ կամ արմատի մազմը-զուքը» Վրդն. օրին. Սիմ. ապար. 104, որ և տակռին, տակռիչ Վստկ. 21. որից բնատակ-ռին Վստկ. տակոճիլ Վստկ. 59։
verse, poem, ode;
canticle, hymn;
cautery;
stamp, mark, print.
• , ի հլ. «երգ, քերթուած, ոտանաւոր» Փիլ. Պղատ. օրին. մինովս. Թր. և Երզն. քեր. Նար. (ոսկեդարում չկար բառս.-Սիր. լթ. 20 տաղի ուղղելի է ըստ յն. տաւղիւ). որից տաղաչափել Շնորհ. վիպ. տաղաչափութիւն Երզն. քեր. տաղասաց Մագ. տաղերգութիւն Լմբ. շնորհ. ստատաղ «ստախօս» Տիմոթ. կուզ, էջ 278, տաղարան Յիշատ. տաղաչափ, տաղերգու (նոր բառեր» ևն։
disgust, distaste, loathing.
• «ձանձրութիւն, նողկանք, զզուանք, դժուարը գալը». այս իմաստով առանձին գործածուած չէ. փխբ. կայ միայն «յղի կա-նանց արտակարգ ցանկութիւնը» Բժշ. որից տաղտաղտ «ձանձրալի» և տաղտաղտիլ «ձանձրանալ» Պիտ. և Երզն. մտթ. առ լեհ. բայց յատկապէս -ուկ մասնիկով աճած՝ տաղտուկ «ձանձրալի» Ոսկ. մ. բ. 13. Վեռռռ. 170, «ձանձրութիւն» Բ. մկ. գ. 17 (ինչպէս և արդի գրականում), տաղտկութիւն Բ. մկ. գ. 17. տաղտկալից Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 28. տաղտկալ, տաղտկանալ ՍԳր. Ոսկ. ա. թես. և եբր. (նիւթական իմաստով ունի Սարգ. բ. պետ. ե. էջ 464 (բ տպ.). «Ջուր զքարինս... ոչ ի խորս անդնդոց իջուցանէ՝ տաղտկաց-եալ ծանրութեամբն», իբր «ծանրութեան չդի-մանալ, ծանրութեան տակ ընկճուիլ»). ան-տաղտուկ Ոսկ. մ. ա. 15. ծանրատաղտուկ Վեցօր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. և մ. ա. 15, 16 ևն։
• ՆՀԲ «համարել զիմն իբր աղտեղի և ախտաւոր» (որով ուզում է հանել աղտ, ախտ բառերից)։ Հիւնք. ախտ բառից։ Թերեաքեան, Բազմ. 1913, 342 տաղ-տատել բառի հետ կցում է թրք. [arabic word] daγdaγa «հոգ, նեղութիւն» բառին։ Պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. ❇ talet «ծուլանալ, դանդաղիլ, յա-պաղիլ», [arabic word] talāǰā «հեղգ, դան-դաղ»։
temple, fane, church;
palace, court, hotel;
banqueting-hall;
banquet, feast;
— խորհրդոյ, council-hall, House of Parliament.
• , ի-ա հլ. «պալատ, արքունիք» ՍԳր. Եզն. «անկելանոց, հիւանդ՝ ծեր՝ անկ-եալ պահելու յատուկ շէնք» Ճառընտ. «սե-ղանատուն, սեղան, կոչունք» ՍԳր. Եղիշ. «կուռքի մեհեան» Շար. Ճառընտ. «աղօթա-տուն Աստուծոյ» ՍԳր. որից տաճարակա-պուտ Բ. մկ. դ. 42. Ոսկ. ես. տաճարակից Գ. մկ. բ. 13. Բուզ. տաճարապետ ՍԳր. տա-ճարակողոպուտ Ոսկ. մտթ. և Բ. տիմ. մե-հենատաճար Ոսկ. գծ.։
cf. Տամալի.
• , ո հլ. որ և տամալի, -լւոյ, լոջ «տանիք, երդիկ, ճեմելիք ի վերայ տան» Ա-ռակ. իե. 24. Պտմ. աղէքս.-Նո՞յն բառն է արդեօք տամալ անստոյգ ձևը, որ ունի Կա-լիսթ. 110 «Թոյլ տուք ինձ այսպէս ի տա-մալսս (այլ ձձ. ի տամակս) անկանել կալ և յոգւոց հանել զանհարթութիւն խառնակու-թեանս դիպուածոյ». (ընդհանուր իմաստն է՝ թագաւորական պատուից ընկած յանծանօթս ծայրագաւառներում թափառիլ)։
heat, ardour, warmth, solar heat;
inflammation;
over-excitement;
foaming or frothing of the sea, storm.
• , ո հլ. «տաքութիւն, ջերմութիւն» ՍԳր. Եզն. Մծբ. Կոչ. «ծովի ալեկոծութիւն» (յն. ոճով) Փիլ. յովն. Կիւրղ. կոյսն. որից տապագին Եւս. պտմ. Փիլ. լիւս. տապա-խառն Երեմ. ժը. 17. Յովն. դ. 8. Եւս. պտմ. Վեցօր. 86. տապախարշ Յհ. կթ. տապիլ Ա. տիմ. զ. 4. Եւս. պտմ. «տեղումը հանգիստ չնստել» Բուզ. 135. տապացուցանել Ագաթ. տապանալ Մտթ. ը. 14. ժգ. 16, բ. կոր. ժբ. 29. Փարպ. հրատապ Նար. Լմբ. պտրգ.։
• = Պհլ. [other alphabet] tap «տաք, ջերմ», [other alphabet] tapisn «ջերմն, տենդ», [other alphabet] tāftan, tapēt «եռացնել», պրս. [arabic word] tāb «տաքու-թիւն, ջերմութիւն, տապ, ճառագայթ, փայլ, բարկութիւն, նեղութիւն, վիշտ», [arabic word] tab «ջերմն, տենդ», tabiš «տաքութիւն», [arabic word] tai «տառութիւն», [arabic word] tābistan «ամառ», [arabic word] tāftan «տաքանալ, տաքացնել», քրդ. tāw «կրակ, տաքութիւն, եռանդ», tā «տենդ», ոսս. t'awin «տաքացնել», բելուճ. tap, t'an՝ taf «տաքոթիւն, ջերմ, ցաւ». զնդ. ❇ tap, tāpayeiti «տաքացնել»։ Այս բոլորի հնխ. արմատն է *tep-«տաքանալ». հմմտ. սանս. [other alphabet] tap, [other alphabet] tápati «այրել, տաքացնել», tápa-«տաքութիւն», tapu-«կրակ, արե-գակ», tāpin «խիստ տաք», հինդ. [arabic word] tupt «տաք», tutta «տաք», [arabic word] tapna «տաքաց-նել», tap «տապ, տաքութիւն», գնչ. tapava «աաքացնել, այրել», tavava «եփել, եռաց-նեւ». tablo, tatto «տաք», թոխար. tsap «գաղջացնել, մի քիչ տաքացնել», tsatsāpau-wa «տարասրած», լտ. tepeo «տաքուկ՝ գաղջ լինել», հսլ. topiti «տաքացնել», teplu «տաք», ռուս. тоnить «վառել, տաքացնել». тenло, тenльи «տաք», հիռլ. tene, ten «կը-րակ», tē «տաք», կիմր. twym «տաք» են (Horn § 372, Pokorny 1, 718, Trautmann 319)։ Արմատս չէ պահուած յունարէնում, ճիշտ ինչպէս հայերէնում, ուր իբր բնիկ պի-տի ունենայինք *թև, *թու ձևերով։ Տե՛ս նաև տապակ և տօթ։-Հիւբշ. 252։
leaf;
leaves;
— ծաղկանց, corolla, petal;
տատանիլ որպէս զ—, to quiver like an aspen leaf;
եւ — չանկանի թէ աստուած չկամի, no leaf falls but God's will drops it.
• , ո հլ. «տերև» ՍԳը. «աաստեռև մի թերթ» Դրնղ. 452. որից տերևաբեր Ա-գաթ. տերևաբուղխ Ոսկ. ես. տերևազարդ Վեցօր. տերևաթափ Ես. ա. 30. տերևալից Մրկ. ժա. 13. տերևախիա Ղևտ. իգ. 20. տերևիլ Ագաթ. Բուզ. անտերև Կոչ. ი6. նշա-տերև Ոսկ. մ բ. 24. դեղնատերև Ոսկ. լս մշտատերև Կլիմաք. հերձատերև Վրռն. ռան հտօտրmերևուն Բժշ. նաև տերեատ «մի տե-սակ բոյս, dapne alpina (ըստ Խ. Ուղուրի-կեան, Մասիս 1881 նոյ՛ 23) կամ chamaelea (ըստ ՀԲուս. § 2946)» Բժշ.։
duration;
*oak or elm leaves for fodder;
ի —, durably, lastingly, for ever;
ի — երթալ or — պահիլ, cf. Տեւեմ.
• «երկար քշելը, տոկալը» Ոսկ. ես. որից ի տև «երկար ժամանակ» Ոսկ. փիլ. և ես. 367. տևել «ժամանակ քաշել, դիմա-նալ» Յես. ժթ. 49. Եզն. «համբերել, դիմա-որել» Ա. կոր. ժգ. 7. Եւս. պտմ. Եփր. ազ։ ռեանան Ոսկ. մ. ա. 20, բ. 8. ա. տիմ. տևա-կանութիւն Ոսկ. ես. անտևական Եզն. յարա-տևել Արծր. երկարատևութիւն Պիտ. միա-տևակ Նար. կուս. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dewə-արմատից, որի միւս ժառանգներն են լտ. dū-r-o «տևել, դիմանալ, տոկալ», dū-dum «ի վաղուց հե-տէ», յն. δήν (<δքήν), δαρίν «երկար ժամա-նաև, ի վաղուց հետէ», հսլ. davē «էր եր-ռեմն», davinū «հին, հնուց», ռուս. давнo «վաղուց» ևն (Pokorny 1, 778-780)։ Այս բոլորի ծագումը մանրամասն տե՛ս երկայն բառի տակ։-Հիւբշ. 497։
leech;
blood-sucker;
cf. Բզրուկ;
դնել —ս, to apply leeches.
• ԳՒՌ.-Վն. տզրուկ, Ալշ. Երև. Մշ. տզրուգ, Խրբ. դրզուգ, Ապ. Բլ. ծծրուկ (ըստ Ամա-տունի, Հայոց բառ ու բան), Նբ. ձնձրուկ, որոնք բոլոր նշանակում են «տզրուկ»։ Նոյն բառն են Ջղ. պզդրուկ «ջրի մէջ գտնուած փոքր տզրկանման անասնիկներ» և Սեբ. նէվ-դըռձուգ՝ վատ իմաստով ածական, ա-ռանց որոշ նշանակութեան։ Նոր փոխառու-թիւն են Ջղ. զէլու (պարսկերէնից) և Շմ. լmզիւ (շրջուած արևել. թրք. zälū ձևից)։
repulse;
cf. Վանք.
• = Պհլ. vānītan «նուաճել, ընկճել», vānī-tār «նուաճոր. ոնկճող». vānišnih «նուաճում, ընկճում», զնդ. van «հարուածել, նուաճել», սանս. van. vánati «յաղթահարել».-պարս-կերէնի մէջ կորած է այս բառը. տե՛ս Horn, էջ 298։ Այս բառերի միւս ցեղակիցնեոն են տանս. vána-vani-«տենչանք, փափագ», vánati «սիրել, փափագիլ, ցանկալ, ձեռք բե-րել, նուաճել», զնդ. vanaiti «շահիլ, նվա-ճել, ցանկալ», լտ. venus «սէր, սիրոյ կիր-քը», Venus «Սիրոյ աստուածուհին», vene-ror «կրօնական յարգանք ցոյց տալ, մեծա-րել», գոթ. wunan «հրճուիլ», հբգ. wunsken, գերմ. wunschen, անգսք. wyskan «փափա-գիլ», հիսլ. una «գոհանալ», osk «փափագ», հին սաքս. winnan «կռուիլ», անգսք. wrՖer-winna «հակառակորդ», հհիւս. vinna «աշ-խատանք», հբգ. winna «կռիւ» ևն։ Այս բո-լորի արմատն է հնխ. ven-, որի հիմնաևան նշանակութիւնն է «ջանալ, ջանք գործ դնել», որից մի կողմից «աշխատիլ, ձեռք բերել, նուաճեւ» և միւս կողմից «տիրել, ցանկալ» (Walde 818, Pokorny 1, 259)։ Հայ բառը փոխառեալ է իրանեանից. բնիկ ձևն է գուն «ջանք», որ ծագում է հնխ. von-կամ vōn-ձայնդարձից (տե՛ս Յաւել. գուն բառը). «նուաճել» իմաստը յատկապէս եռանևան» ների մէջ ենք զտնում։-Հիւբշ. 243, 4942
sound, voice;
syllable;
tune.
• ԳՒՌ.-Շմ. վանգ-վանգ «հեգել». օր. Այր-բեն-գիմը պրծալ ա, վանգ-վանգ ա սօրվում.
battalion.
• = Փոխառեալ պէտք է լինի պհլ. *vašk «զօրագունդ» նշանակող մի բառից. այսպի-սի բառ չէ աւանդուած իրանեան գրականու-թեան մէջ, բայց կայ պհլ. gast (հինը vašt) «դարձած», vaštan «դառնալ», որ իրանեան rt>št ձայնափոխութեան հիման վրայ լա-ռաջանում է vartītan, gartītan «դառնալ», vartisn, gartišn «պտոյտ, շրջան», սանս. vart, vartate «դառնալ», պրս. [arabic word] gar-dīdan «դառնալ, շրջագայիլ, պտուտկիլ», [arabic word] gāštan «դարձնել», [arabic word] gardana> գրտնակ (=լտ. verto «դարձնել», հին բար-ձըր գերմ. werdan, գերմ. werden «դառնալ, լինել», ռ. вepηeть «դարձնել, պտտցնել, շրջել, ծակել», вepηeл «շամփուր», լիթ. verčiu, versti «դարձնել» ևն) բառից։ Բոլորի արմատն է հնխ. vert-«դառնալ, դարձնել» (Pokorny 1, 274, Horn § 886)։ Առհասա-րակ «խումբ» նշանակող բառերը կապ ունին «բոլորակ» գաղափարի հետ. ինչ. գունդ, պար, գումարտակ, ճամբար («մանեակ. 2. բանակ» <պհլ. čambar «շրջանակ»), տճկ թօփ, լտ. circulus, ֆր. cercle, ռուս. круrъ, коужокъ, որոնց հետևողութեամբ նաև աշխ. շրջան «կլորակ, բոլորակ. 2. խումբ մար-դոց»։-Աճ.
cf. Վաչէ.
• , ի հլ. «սայլ, մանաւանդ վրան մոր-թով ծածկուած» Ոսկ. մ. գ. 16. Ղև. ժա. էջ 39, 40, որ և վաչէ «նոյն նշ». Ասող. Սիմ. ապար. 31. որից վաչկատուն «վրանաբնակ, թափառաշրջիկ, սայլերի մէջ բնակող քոչ-ւոր» Բուզ. գ. 7 (ենթադրում է արմատա-կան *վաչիկ ձևը)։
work, labour, toil;
pains, trouble, fatigue;
merit, worth, service;
profit, gain, earnings;
tired, fatigued;
— ծառայութեան, service rendered;
— ձեռաց, handiwork;
— արքունի, military service;
գիրք —ոց, Geoponics;
— առնել, to tire, to fatigue, to weary;
— լինել, to labour, to work, to toil, to work hard, to strive, to fatigue or tire oneself with, to be fatigued or tired.
• , ոհլ. (իսկ ժղ. բ. 19, Բ. կոր. ժ. 15, ժա. 23 ունին ի-ա հլ.) «աշխատութիւն, յոգնութիւն, գործ» ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ. Փարպ. «շահ, աշխատութեան բերած վարձ. քը» Վեցօր. «յոգնած» Յուդթ. ժգ. 2. որից վաստակել «յոգնիլ, ձանձրանալ» ՍԳր. Ա-գաթ. վաստակ լինել «յոգնիլ, աշխատիլ» Ես. խե. 14, խէ. 15. վաստակաւոր ՍԳր. Վեցօր. Ագաթ. վաստակասէր Ոսկ. բ. տիմ. Եւագր. Բուզ. վաստակակից Ա. կոր. ժզ. 16. Վեցօր. վաստակաբեկ Ագաթ. զուրավաս-տակ Ագաթ. դժուարավաստակ Ոսկ. յհ. ա. 17. ծովավաստակ Ագաթ. մեծավաստակ Ոսկ. մ. ա. 1. նախավաստակ Բուզ. սնա-վաստակ Ագաթ. կիսավաստակ «կիսովի բաժնեկից ընկեր» Մխ. դտ. 432։
tillage, ploughing, tilth, husbandry;
ploughed land;
culture;
use, employment;
down, below;
common;
—ս վարել, հարկանել, ցելուլ, կակղել, to plough, to furrow, to dig, to cultivate land;
ի — առնուլ, արկանել, to use, to make use of, to practise, to exercise;
ի — երկոց մտանել, to apply oneself to work, to labour;
ի — տալ, to lend, to loan.
• «հողը հերկելը, վարուցան կամ հեր-կած հող» Ծն. խե. 6. Ագաթ. Պսկ. ես. և մ. Վեցօր. «գործածութիւն, կիրառութիւն» Փիլ, Լմբ. (մանաւանդ ոճերի մէջ՝ ի վար արկա-նել, ի վար առնուլ, ի վար տալ «գործածել» Պիտ. Փիլ. Նիւս. կազմ.), «կեանքի ընթացքը, կեանք» (ու հլ. և միայն անեզաբար) Յոբ. է. I. Ա. պետ. բ. 12. Ոսկ. մ. բ. II. Եւս. պտմ. որից վարել «հերկել, մշակել» ՍԳր. Ագաթ. «քշել, տանիլ» ՍԳր. «ուղղել, ղեկա-վարել, գործը առաջ տանիլ» ՍԳր. Եզն. «ապ-րիլ, կեանք անց կացնել». Ա. կոր. է. 31. Ա. տիմ. բ. 3. «գործածել, հետը այնպէս շար-ժիլ» Եւս. քր. «վռնտել, դուրս քշել» Տաթն. ամ. 424. վարելիք «ձիու սանձը» Ոսկ. եբր. 564. վարիչ ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Եւս. քր. վար-չաւոր Ոսկ. բ. կոր. ժէ. վարչապետ (նոր բառ). վարուն «բանուկ ճանապարհ» Առակ ժե. 20. վարոց Սոկր. Յհ. կթ. վարոցաւոր Ոսկ. մ. ա. 23. գ. 13. խաչագլուխ վարոց «եկեղեցական մի սպաս» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 81. վարոցել «ծեծել» (չունի ՆՀԲ) Վրք. և վկ. Բ. 313. վարոտել «բոլորն էլ քշել» (նո-րագիւտ բառ) Սիւն. քեր. 213. վարնորդ «վարուցանք անող» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 234. կառավար ՍԳր. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. բըո-նավարել Ագաթ. գերեվար ՍԳր. գիշերավար ՍԳր. Կոչ. գործավար ՍԳր. զօրավար ՍԳր. ժողովրդավար Կոչ. ամբոխավարութիւն (նոր բառ). իշավար Ոսկ. Վեցօր. խառնա-վար Կոչ. 415. խոշորավար Եւագր. մարոա-վար «մարդածախ» Եզեկ. լզ. 13, 14. Եփր. յես. ևն ևն։ Բոլորի հիմնական նշանաևու-թիւնն է «քշել»։ Իմաստների զարգացման համար հմմտ. լտ. colo «մշակել. 2. ապրիլ» (ինչ. colere agros հող մշակել, colere vi-tam կեանք վարել, ապրիլ), թրք. surmek «քշել. 2. մղել. 3. դուրս վտարել. 4. աքսո-րել. 5. հերկել, հող վարել. 6. տևել. 7. բուսնիլ, աճիլ» (որից surgún աքսորեալ, suru հօտ, surúnmek թշուառ կեանք վարել, suruǰi ձիապան, surtúk դատարկաշրջիկ ömr surmek լաւ կեանք վարել, լաւ ապրիլ։ = Իրան. vaδ-«վարել, քշել» ձևից, որ թէև յետոյ կորած է, բայց կայ զնդ. vāδayeiti «վարել, քաշել, քաշ տալ»։ Պատկանում է
• հնխ. vedh-«վարել, քշել, տանիլ, առաջ-նորդել» արմատին, որի այլ ժառանգներն են հիռլ. feϑim «վարել, առաջնորդել», կիմր. ar-weddu «վարել, բերել», լիթ. vedu, հպ-րուս. weddē, լեթթ. vedu, հսլ. veda, vesti «տանիլ, առաջնորդել», ռուս. водить «ա-ռաջնորդել, տանիլ», воeводa «զօրավար», водитель «վարիչ», вeдeнie «տանելը», no-вeдeнie «վարք»։ Նոյն արմատը հենց նա-խալեզուեան շրջանում նշանակում էր նաև «ամուսնանայ». այն է «կին տուն տանել». որի շարունակութիւնն են՝ հռուս. водить жeнy «ամուսնանալ», նաև հսլ. yeϑa «ա-մուսնանալ». լիթ. veϑù, կիմր. dy-weϑϑio «ամուսնացնել», զնդ. vaδrya «կարգելու աղջիկ», vaδū «կին, հարս», սանս. vadhն «հարս», լեթթ. vedama «հարս», ինչպէս նաև յն. ἔδνον «օժիտ», հբգ. widomo, գերմ, witthum «օժիտ, տուայր», widmen «ձօնել» (Pokorny 1, 255, Trautmann 344, Boisacq 215)։ Նոյն արմատը կայ նաև ուգրօ-ֆին-նական լեզուախմբի մէջ. հմմտ. ֆինն. vetä, էստն. veda, մորդ. vád'a, չերեմ. būd-հունգ. väzä-, բոլորն էլ նշանակում են «վա-րել, քաշել, տանիլ» (Szinnyei, Finn-ugr. Sprachviss. էջ 21)։-Աճ.
• ճառով մերժում է Pedersen, Նպաստ 3 և հայերէնի նախնական նշանակութիւնը դնելով «հերկել», կցում է արօր, հարա-նունք բառերին, իբր ar-«հերկել» ար-մատից՝ up-մասնիկով՝ *up-ar->վար։ Scbeftelowitz BВ 29, 42 յն. ερύω «քա-շել», լիթ. varau «վարել» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 401, 403 սումեր. bar «վարել», 424 թթր. bar, var «եր-թալ, դիմել», չաղաթ. bariš «կերպ». bariq=օսմ. barq «տուն»։ Uštir, Wörter u Sachen 3, 206 վարք=յն. δπαρ «ոչ-երազ, իրականութիւն», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 346 պրս. [arabic word] varz «գործ» բառից։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 254 fερύω «քաշել», ալբան. veri «ակօս», լտ. urvus (իմա՛ urvum, ur-bum) «մաճ»։ Նոյնը IF 33, 142 վարոց կցում է լեթթ. varša «արմատի ընձիւդ» բառին, որ յիշում է և մերժում Pokor-ny 1, 289։ Պատակահան նմանութեւն ունի արաբ. ❇ var «քշել, վանել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 62)։-Վերի մեկնութիւնս Meillet (նամակ 1925 թ. փետր. 12) համարում է կարելի, բայց ոչ ապահով։ Nyberg, Hilfsb. 2, 233, վարք փոխառեալ է դնում պհլ. varišn «վարմունք, կենցաղավարութիւն» բա-ռից։
wild-boar;
boar;
— խանչէ, the grunts;
ժանիք —ի, razors.
• , ի-ա, ու հլ. «արու վայրի խոզ» Ագաթ. Եզն. 66, 148. Բուզ. Խոր. Փիլ. որից վարազագիր Բուզ. վարազաթև Վեցօր. 170. Եփր. թգ. 358. վաքազախառն Բ. մկ. ժ. 11. վարազանալ «կատղիլ» Եզն. վարազօրէն Բուզ. երբեմն առնւում է «մեծ, հաստ» իմաս-տով. ինչ. վարազաջեղք «հաստ ջիղեր» Մծբ. վարազափողոց «լայն փողոց» Պտմ. աղէքս.։
cf. Վարանք.
• ՆՀԲ լծ. որոնումն, պարան, վարա-կումն։ Տէրվ. Նախալ. 106 վարել, վարմ ևն ձևերի հետ՝ հնխ. var «ծածկել, պա-տել» արմատից։ Հիւնք. վարատել կամ վարակել ձևից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 232 փոխառեալ է դնում պհլ. varan «փա-փադ, ցանկութիւն» բառից։ Իմաստի տարբերութիւնը չի թոյլատրում այս նունացումը։
additionally, over and above, by the way, by accident, incidentally;
negligently, carelessly, unheedingly, for form's sake;
unessential, accessory, secondary, supplementary, extra, useless, frivolous, vain.
• «վերի վերոյ, անփութօրէն, ըստ պատահման» Կոչ. 131. Ոսկ. յհ. ա. 30. «աննշան, ոչինչ, յետին» Ոսկ. յհ. և մտթ. «հասարակ, անզարդ, պարզ» Ոսկ. մտթ. (վրանի համար ասուած). գրուած է վարկա-պարազի Տիմոթ. կուզ, էջ 185, 192։
stipend, salary, hire, pay, wages;
emoluments, perquisities;
retribution, recompense, payment;
letting out on hire, hiring, renting;
—ք տան, rent, house-rent;
— բժշկի, physician's fees;
cf. Նաւ;
տուն ի —ու տալի, house to let;
—ս արկանել, դնել, to contract, to make an agreement, to agree;
ի —ու ունել, առնուլ, to rent, to farm, to hire;
to freight, to charter;
ի —ու տալ, to let on hire, to let out, to lease;
ի —ու ունել զտուն, to rent a house;
հատուցանել զ—ս տան, to pay house-rent;
տալ զարծաթ ի —ու, to put out money to interest;
արժանի է մշակն —ու իւրոյ, the labourer is worthy of his hire.
• ԳՒՌ.-Մրղ. վmրծ «տան վարձ», բայաձև Սչ. վարցել, Երև. վարցէլ, Վն. վmրծել.-իսկ վարձք «երկնային վարձատրութեան արժա-նի բարի գործ» իմաստով ունինք՝ Խրբ. վարց, Ագլ. Ախց. Կր. Ննխ. Ռ. Սչ. վարցք. Ալշ. Շմ. Ջղ. Տփ. վարցկ, Մկ. Տիգ. վmրցք, Պլ. վարցգ, Մշ. վարծկ, Վն. վmռցք, Ասլ. վարց (վարս), Սլմ. վmռսք՝, Սեբ. վարսգ, Մրղ. վmրսկ, վmսկ', թրքախօս հայերից Ատն. և էնկ. varsk (Արևելք 1888 նոյ. 9 և Բիւր. 1898, 865)։
cantatrice, singer, songstress, ballad-singer;
dancer;
strumpet, whore.
• , ի-ա հլ. «թատրոնի կամ խըն-ջոյքի մէջ երգող կամ պարող կին» Բ. թագ. 4թ. 35. Բուզ. Ոսկ. փիլիպ. եբր. եփես. ա, տիմ. Խոր. գրուած է նաև վարձան Կիր. էջ 11, վարձական Կանոն. Ոսկ. պօղ. ա. 642։
• «մի տեսակ վայրի դեղին ծաղիկ է. լտ. achi (ըստ ՆՀԲ), caltha pa-lustris L (ըստ Արթինեան, Տունկերը, էջ 57) կամ ranunculus illyricus L (ըստ Տի-րացուեան, Contributo § 184)» Սիրաք. խ. 16, Ոսկ. ա. տիմ. էջ 22, Մխ. առաև. ւռ-
tiling, roof;
ընդ or զցուոցն կախել, to let down through the roof.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. Ղրդ. ցէվք «կտուր», Ալշ. Մշ. ցվիք, Խրբ. ցվիք (սեռ. ցվքի) «տանիք», Մկ. ցվիցք «քիւ, տան կտուրի դուրս կար-կառեալ մասը». «տանիք» իմաստով ունին նաև Ակն. Ապ. Արբ. Բղ. Բն. Զթ. Կր. Հզր Մշկ. Սս. Տիգ. Ք. սրանից է Զթ. ցիվիյձmյք, ցիվիրձmրք «քիւ, կտուրի ծայրը»։
belter.
• , ի հլ. (անեզաբար գործածուած) «երևակայութիւն, աչքին երևեցած բան, երազ, արհաւիրք» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. Սեբեր. որից ցնորիլ «միտքը ցնդիլ, յիմա-րիլ» Ագաթ. Եզն. ցնորական Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 10. ցնորակոծ Կոչ. 312, 315 զնորե-ցուցանել Ոսկ. մ. ա. 6. Եւագր. խելացնոր Ագաթ. Փարպ. խելացնորեցուցանել Ագաթ. բազմացնոր Արիստ. աշխ. ցայգացնոր Սե-բեր. 150։
worn out, old, ragged, tattered;
old clothes, rags, tatters, rubbish.
• Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 70 կցում է հյ. ցտիմ=լտ. scindo, զնդ. sid-«ճեղքել» բային և հանում է հնխ. sk'intsk'o-ձևից։
pipe, conduit, duct, tube;
watering-pot;
besprinkling;
dispersion.
• , ո հլ. «խողովակ, մէջը փոս անցք» Սեբեր. «ականջի լսողական խողո-վակը» Եղիշ. յես. էջ 175 (ցնցուղս ական-ջաց), Բուզ. գ. 12 (.. զամենայն լսելեացն ցնցուղս ականջացն և սրտիցն երկրին. ձեռ. և տպ. ցուղս, որ Նորայր, Հայկ. բառաք. 30 և Կոր. վրդ. 251, աւելի ուշ Աճառ. Ձեռ. սրբագր. Փաւստոսի մէջ՝ ուղղում են ցնցուղս. սխալը յառաջացած է կրկին ցն տառերի շփոթութեամբ). «ստինքի կաթնատար խո-սովակները» Սասն. էջ 67. «ջրի ցայտում, սրսկում» Անյ. և Շ. բրձր. «կրակի կամ լոյսի ցոլք» Լաստ. Նար. որից ցնցղանալ կամ ցնցղկանալ «ցայտել, դուրս ժայթքել» Բուզ. ե. 28. ցնցղաձև Վեցօր. 78 (տպ. ցըն-ցըղկաձև ինչպէս դնում է նաև ԱԲ). կինսա-զնցուղ Նար. (նոր գրականում ցնցուղ նշա-նաևում է «ջուր սրսկելու գործիք, arrosoir» և այս իմաստի համեմատ է կազմուած ցըն-ցըխել (իմա՛ *ցնցղել) «դրամները վատնել, ցրուել, փճացնել» Առաք. պտմ. 113)։
• ՆՀԲ «իբր ցնդող հիւթից կամ ցնդե-լոյ ուղի»։ Տէրվ. Altarm. 43 ևռևնուած է ցուղ (իմա՛ և հմմտ. ցօղ) պարզա-կանից, որ համարում է պահուած Բու-զանդի մօտ։ Հիւնք. ցունց, ցնցել ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունին վրաց. ծինծկլվա «ցնցղել, սրսկել», ծինծկլի «սրսկում, ցայտք», ծունծկլի, ծունծլի «սոսկում, կաթիլ»։
cf. Ցոլք, — ցոլալ, to sheen.
• «ծխի և շոգու վեր բարձրանայր. 2. փայլ. 3. կրակի գոլ». առաջին իմաստով չէ աւանդուած հնից. երկրորդ իմաստով ու-նինք յետնաբար՝ Նար. երրորդ իմաստով գտնում եմ Վրք. և վկ. Բ. 319՝ Ծաւալեցան շուրջ ցոլն և զբազումս խարշեաց. ելեալ ցոլ փոքրիկ ի հնոցէն։ Սրանից ցոլանալ «ծուխը կամ շոգին վեր բարձրանալ» Ոսկ. մտթ. Եզն. ցոլել «կրակը դուրս ժայթքիլ» Բրս. մրկ. ցոլալ (գրուած ցողալ) «փայլիլ, փայլ-փլիլ» Ածաբ. ցոլական Շիր. ցոլացութիւև, ցոլացումն Յհ. կթ. ցոլումն Փիլ. Յհ. կթ. կայծակնացոլ Մխ. ապար. արտացոլում, արտացոլել, արտացոլութիւն (նոր բառեր)։ Այս բա՞ռն է որ Բառ. երեմ. էջ 318 գրում է ցոլանալ «սլանալ, փութալ, բացիլ» և ցո-ղացեալ «աճապարեալ»։