Your research : 1 result for սոս

Սոս, ից exact entry

s.

sossus, space of sixty years.

· Calfa

NBHL (1)

Գրեալ եւ ներս իմն եւ սոսաներ մի ասէ ի ներիցն է վեցհարիւր ամ. եւ սոս մի ի սոսիցն վաթսուն ամ. (Եւս. քր. ՟Ա.)


Entries' title containing սոս : 28 results

Ափսոսամ, ացի

vn.

to regret.

· Calfa

NBHL (3)

Ափսոսալով իմն ողբայ. (Գէ. ես.։)

Յուդայ ափսոսայր ընդ կորուստ բազում դենարին. (Գանձ.։)

Աւաղելով ավսոսան զանցեալ ժամանակն. (Ոսկիփոր.։)


Ափսոսեմ, եցի

va.

cf. Ափսոսամ.

· Calfa

NBHL (3)

Աթենացիքն ափսոսէին զնա. (Վրք. դիոնես.։)

Զոր յառաջ ափսոսէին երկնաւորքն՝ փոքրիկ տեսանելով զնա. (Վրդն. երգ.։)

Ետ այնմ ափսոսեալ սրտիւ զղջանալ. (Գանձ.։)


Ափսոսանք

s. pl. regret, repentance, grief.

· Calfa

NBHL (2)

Ափսոսելն. աւազանք. կարեկցութիւն.

Զափսոսանաց բանս նուիրէ. (Գէ. ես.։)


Բոնոսոս

cf. Բոնոս.

· Calfa

NBHL (2)

Լինի ի դաղմատիա գազան մի՝ որպէս զեզն, բոնոսոս անուն, որ զկոյն ձգէ որսականացն եւ այրէ. (Խոր. աշխարհ.։ Զնոյն երկրորդէ Վանականն. (այլ գրիչք վրիպակաւ ունին բնինոս, կամ բոնոնոս).)

Իբրեւ զբոնոսն՝ նման եզին, եւ այլն։ Են կենդանիք՝ որ ի ջրոյ ոչ ծախին, որպէս զեպենէսն ասեն, եւ զբոնոսոս գազանն. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. ել.։)


Կողոսոս, ի

cf. Կողոն.

· Calfa

NBHL (1)

Կարիա եւ ռոդո շրժեցան, մինչեւ մեծի կողոնին անկանիլ։ Ռոդոս շարժեցաւ, կողոսոսն կործանեցաւ. որ էր պատկեր արեգական առնակերպ՝ իբր ՟Հ կանգուն. (Եւս. քր. ՟Բ։)


Ոսկեսոսինձ

s.

chrysocol, gold-solder.

· Calfa


Պառնասոս

cf. Պառնաս.

· Calfa


Պերճասոսորդ

adj.

neighing fiercely.

· Calfa


Սոսինձ, սնձոյ

s.

paste, glue, lip-glue;
— ձկան, isinglass, ichthyocolla, fish-glue.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ռ հլ. «կպցնելու մի նիւթ է. տճկ. թութխալ» Ես. խդ. 13. Փիլ. Յայսմ. որից սռսնձեալ Մեկն. ղկ. սոսնձմունք Պիտ. սո-սընձային, սոսնձանման (նոր բառեր)։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. սոսինջ (ձ>ջ ձայնափոխու-թեան համար կարելի է համեմատել Երև սպիտակուջ<սպիտակուց, դ'եղնուջ<դեղ-նուց, Պլ. անթամալու<անդամալոյծ)։

NBHL (4)

Մածոյց զնա սոսնձով։ Պնդել սոսնձով. (Ես. ՟Խ՟Դ. 13։ Հ=Յ. օգոստ. ՟Գ.։ Բրսղ. մրկ.։)

Ամենայն որ սոսընձով ըմբռնեալ լինի։ Սոսինձ եւ յարմարութիւն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 4։ ՟Դ. 20։)

Ունիս զսոսինձն քաջահաս (զկին յոբայ), որով մածնուն թեւք արծուեաց. (Վանակ. յոբ.։)

Ջուր ծառանց զերդ սոսնաձ լինի դարձեալ. (Վստկ. ՟Խ՟Թ։)


Սոսկ

adj. gr. adv. s.

simple;
common, ordinary;
depraved, devoid;
sharp, acute;
simply, solely;
terror, horror;
horrible.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(լետնաբար ո հլ.) «մինակ, պարզ, ւռև» Յոբ. լգ. 21. Ոսկ. անոմ. Բրս. հց. «զուրկ» Ոսկ. յհ. ա. 17. Պիտ. Վրք. հց. «հասարակ անձ, ռամիկ» Պրպմ. Ղևոնդ. Սարգ. «հետևակ, հետիոտն» Արիստ. աշխ. «զուր, պարապ տեղ» Բրս. հց. Սարգ. իգն. որից սոսկաբար Ոսկ. յհ. ա. 14, 19. 36. սոսկագոյն Ագաթ. սոսկութիւն Եւս. պտմ. ռոսկանալ «մերկանալ, թափուր մնալ» Ե-ղիշ. միանձ. Ոսկիփ.։

NBHL (19)

Նեխեսցին մարմինք նորա, եւ ցուցցէ զսոկերս նորա սոսկ. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 21։)

Բանս սոսկս ասաց (մաքսաւորն), եւ զամենայն ի բաց եդ զյանցանսն. (Ոսկ. անոմ. ՟Է։)

Մեք սոսկք եմք, եւ կերակուրս սոսկս կերաք. (Վրք. հց. ձ։)

Միայնակեաց անինչ՝ ճանապարհորդ է սոսկ. (Նեղոս.։)

Նկարագրեալ նշանակեմ սոսկ եւ նուաստ գիտութեամբ իբր մելանաւ, զի դու երանգով դեղոց գեղեցկացուսցես. (Կլիմաք.։)

Որք սոսկ են ի մտաց, եւ հնազանդեալ մարմնոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)

Մի սոսկ եղիցի քրտանցն կաթուած խառնեցեալ արեամբ։ Մի սոսկ զմտիցն, եւ մի անօգուտ զելիցն հետեւութիւն արասցես. (Նար. ՟Հ՟Ը. եւ ՟Հ՟Է։)

Ոչ է սոսկ մարդ քրիստոս, եւ ոչ անմարմին բան, այլ միաւորեալ. (Պտմ. ստէպ։)

Ոչ աստուած մերկ, եւ ոչ մարդ սոսկ. այլ՝ նոյն ինքն աստուած կատարեալ, եւ մարդբովանդակ։ Մարդոյ սոսկոյ մեռանել եւ փրկել զարարածս ոչ է կարողութիւն. (Զքր. կթ.։)

Որո՞յ սոսկ մարդոյ մահ կարաց զաշխարհս ի մեղաց մաքրել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)

Եւ սոսկական ոք. հետեւակ.

Մակաձիք ռազմին, եւ սոսկքն յիւրեանց վայրն ընթանան. (Արիստ. աշխ.։)

Հագուդ երկու. թաւ, սոսկ. (Թր. քեր.։)

Շեշտ բութ, պարոյկ, թաւ, սոսկ, երկար, սուղ. (Փիլ. այլաբ.։)

Յերդիոնն բազմութիւն փողոց հասարակ գոչեն, ոմն սոսկ, ոմն թաւ, եւ ոմն եւս թանձրագոյն. (Մամբր.։)

Ընդ թաւին թաւանայ, եւ ընդ սոսկին սոսկանայ. (Ոսկիփոր.։)

Որ եթող զեղբարս եւ այլն , ոչ սոսկ, այլ վասն իմ եւ վասն աւետարանին։ Զոր եկեալ տէրն գտցէ՝ ոչ արարեալ սոսկ, այլ արարեալ այնպէս. (Բրս. հց. եւ Բրս. սահմ. կր.։)

Որ անուն չար ի նոցանէ ոչ եդաւ ի վերայ մեր, ոչ սոսկ, այլ՝ արդարութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)

Ոչ թերահաւատեաց սիրտ նորա, այլ սոսկ միառն բերան նորա. (Իգն.։)


Սոսկալի, լւոյ, լեաց

adj.

horrible, terrible, dreadful, ghastly, hideous, formidable, frightful;
մեծաւ —լեօք, greatly wondering.

· Calfa

NBHL (4)

Սարսեսցեն յինէն՝ իբրեւ լուիցեն բռունք սոսկալիք. (Իմ. ՟Ը. 15։)

Բանիւ իմն եւ անուամբ սոսկալեաւ. (Խոր. ՟Ա. 33։)

Մեծաւ սոսկալեօք օրհնեցին. իմա սոսկմամբ, հիացմամբ։

φρικτός horibilis. Արժանի սոսկալոյ. սոսկաւոր. զարհուրելի. սոսափելի. ահաւոր. ահագին. քսամնելի.


Սոսկական, ի, աց

adj. s.

simple, pure;
vulgar, ordinary;
private;
cf. Սոսկալի;
footsoldier;
—, — ոք or մարդ, a private person, an individual, person of retired or secluded habits;
— կեանք, private life;
—ք ոմանք, some private persons.

· Calfa

NBHL (3)

Ձիավարժից, եւ սոսկականաց։ Հերքեալ ի վեհիցն՝ սոսկականացն սպրդիմ։ Սոսկականօք եւ քաղաքայնօք։ Սոսկականաց ... Քաղաքայնոց. (Նար. ՟Գ. ՟Հ՟Ա. Նար. գանձ հոգ. եւ Նար. գանձ խչ.։)

Այն որ բազմի յաթոռ սոսկական։ Ասէ մեծ արքայն ձայնիւ սոսկական։ Բացափայլեալ գեղով սոսկական։ Զարիւնն ըմպել տաս սոսկական. (Գանձ.։ Տաղ.։)

ՍՈՍԿԱԿԱՆ. ա. (ի բայէս Սոսկալ). որպէս Սոսկալի. սոսկաւոր. ահաւոր. անպայման. գերահրաշ. φρικτός horribilis φοβερός terribilis, eximius, excelsus.


Սոսկամ, ացայ

vn.

to be greatly afraid, to tremble, to shudder with horror, to dread, to fear;
սոսկացեալ դողալ, to be horror-struck, terrified, to quake with terror.

· Calfa

NBHL (4)

Յիմարեցան երկինք վասն այսսրիկ, եւ սոսկացան յոյժ։ Սոսկացաւ մարմին իմ յանձին իմում. (Երեմ. ՟Բ. 12։ Դան. ՟Է. 15։)

Դասք վերին զուարթնոցն սոսկացեալ զարմացեալ կային. (Շար.։)

Երթաս ի ճանապարհ հեռի, եւ ի խորշակի սոսկաս, իմա տոկոս, կամ համբերես սոսկալի օրինակաւ։

Զամենայն կերակուրս՝ յորոց մարդն ոչ գարշէր եւ սոսկէր. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)


Սոսկանամ, ացայ

vn. gr.

to lay aside, to leave off, to discard;
to give up, to abandon, to renounce, to deprive oneself of;
to be softened.

· Calfa

NBHL (2)

Ա, ընդ թաւին թաւանայ ... եւ ընդ սոսկին սոսկանայ. (Ոսկիփոր.։)

Սոսկացեալք են յերկրէս, զգեցեալք զերկինս։ Մերկացիր սոսկացիր ով միայնակեացդ. (Եղիշ. միանձն.։)


Սոսկապէս

adv.

simply, solely, only;
horribly.

· Calfa

NBHL (3)

ἀπλῶς simpliciter. Սոսկաբար. սոսկ. լոկ. պարզապէս. վայրապար. եւ Իսպառ. տիրապէս.

Ոչ կամի աստուած, զի սոսկապէս լուիցուք, այլ բազում զգոնութեամբ։ Ոչ սոսկապէս, եւ ոչ ի քուն մտանելով հնար ինչ իցէ գտանել զմիտս նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14. 20։)

Սոսկապէս համբերելով. իմա սոսկալի եւ քստմնելի օրինակաւ


Սոսկավիթխար

adj.

gigantic, colossal, huge, monstrous.

· Calfa

NBHL (1)

Զարհօրատեսակ շանագլուխն սոսկավիթխար. (Նար. ՟Զ՟Գ։)


Սոսկացուցանեմ, ուցի

va.

cf. Զարհուրեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Տալ սոսկալ. զարհուրեցուցանել.

Հիացուցեալ զիս փրկիչն սոսկացուցանէ խոնարհութեամբն. (Ճ. ՟Գ.։)


Սոսկութիւն, ութեան

s.

privation, voluntary poverty.

· Calfa

NBHL (1)

Վարուք սոսկութեան, եւ ուսմամբ փիլիսոփայութեանն փորձեալ էր. (Եւս. պտմ. ՟Է. 30։)


Սոսկումն, ման

s.

horror, great fear, trembling, shuddering, terror, dread, dismay, fright, apprehension;
— հերաց, bristling up of the hair;
դողումն եւ — կալաւ զբանակն, a panic spread through the army;
— պատահեաց ինձ, I was seized with horror;
— ածել, բերել, to terrify, to strike with horror, to make one's hair stand on end.

· Calfa

NBHL (3)

Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Յափշտակեաց ի վկայութիւն զսոսկումն իւր։ Սոսկումն սրտի, եւ լքումն ծնդաց։ Ահ եւ երկիւղ, եւ սոսկումն մարմնոյ. (Յոբ. ՟Դ. 14։ Ամովս. ՟Ա. 11։ Նաւ. ՟Բ. 10։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 17։)

Սոսկմամբ մեծաւ։ Այս բազում սոսկման արժանի է։ Սոսկումն հերաց, եւ մարմնոց խռովութիւն։ Դողումն եւ սոսկումն ունի զարարածսն, յորժամ զպատիւ արարչին ոք նոցա մատուցանիցէ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. թղթ.։ Իսիւք.։ Եզնիկ.։)

Լինի երկիւղ ըստ սոսկման իմն (այսինքն դողման ցրտութեամբ), ջերմութեանն ամենայնի ընթացելոյ ի սիրտն. (Նիւս. բն.։)


Սոսնձեմ, եցի

va.

to paste, to glue.

· Calfa

NBHL (2)

Զի թէ գողոյ էր յափշտակեալ, ոչ կարէր զմրսեալ եւ զսոսնձեալ պատանսն (հանել, եւ թողուլ ի գերեզմանի). (Մեկն. ղկ.։)

Նաւաց սոսնձմունք կազդուրեն, եւ արգելուն զջրահեղձմունք կազդուրեն, եւ արգելուն զջրահեղձ սուղումն. (Պիտ. ՟Կ՟Ա. ըստ Լեհ.։)


Սոսնձումն, ման

s. mar.

pasting;
tarring.

· Calfa

NBHL (2)

Զի թէ գողոյ էր յափշտակեալ, ոչ կարէր զմրսեալ եւ զսոսնձեալ պատանսն (հանել, եւ թողուլ ի գերեզմանի). (Մեկն. ղկ.։)

Նաւաց սոսնձմունք կազդուրեն, եւ արգելուն զջրահեղձմունք կազդուրեն, եւ արգելուն զջրահեղձ սուղումն. (Պիտ. ՟Կ՟Ա. ըստ Լեհ.։)


Սոսորդ, ի, ոյ

s.

throat, gullet, gorge;
uvula.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. «կոկորդ» Սեբեր. 13հ. նորագիւտ երգ. բ. 3 (որ յետոյ փոխուած է կոկորդ), Վեցօր. 89 (ըստ ընտիր օրինակ-ների, որ տպագրում եղած է կոկորդ). Նիւս. կազմ. Վրդն. ծն. որից սոսորդել «խաղխա-ջել, բերանը կամ կոկորդը ողողել» Նեղոս փառաւոր խրխնջացող (ձի)» ԱԲ. գրուած է նաև սոսոր, սոսր Գաղիան.։

Մ. Այվատեան, Մասիս 1853 մարտ 25 սոր և սորսոր բառերից, որոնք բուն նշանակում են «սորել, ծծել»։ Տէրվ. Երկրագունտ 1883, 170 թերևս -որդ մասնիկով սոս արմատից։ Lidén, Ar-men. Stud. 134 կրկնուած սոր «ծակ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 277 -որդ մասնիկով՝ հնխ. ek'ōi արմատից՝ կըր-հատ կրկնութեամբ։ Պատահական նմա-նութիւն ունին վրաց. სახა սասա «քիմք, 2. կոկորդ», արաբ. [arabic word] sart «կուլ տալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 478).

NBHL (4)

Եւ այտք եւ լեզու, եւ որ զկոկորդիւն է կազմած, ըստ որում սոսորդն ի վայր կոյս թուլանայ հովտաբար, եւ շեշտոլորելով ձկտի. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ. որպէս եւ ՟Ժ՟Է. ուր դնի կողկողիթ. ի լս. գրի՝ սոսորդ։)

Երկու փողակք տան եւ առնուն զօդն իբր ցնցղով իւրք սոսորդով ի բերանս. (Սեբեր. ՟Է։)

Որլորք եւ հաւփաչք զղեբերոս եւ զմեկոնոն (ուտեն), եւ ոչ վնասին, նուրբ սոսորդ ունելով, եւ նեղ խածիս. (Վրդն. ծն.։)

Գարգարէոն, եւ գարգարէն. սոսորդ, եւ սոսր կամ սոսր. (Գաղիան.։)


Սոսորդեմ, եցի

va.

to gargle.

· Calfa

NBHL (2)

որ զկոկորդն սոսորդէ, զքիմն զովացուցանէ. որ ստէպ աղօթէ, զցանկութեան բոցն շիջուցանէ. (Նեղոս. առ Լեհ.։)

ՍՈՍՈՐԴԵԼ. γαργαρίζω gagarizo. Ողողանել զսոսորդս ջրով կամ ջրի քացախով. կառկառ ընել.


Քռոնեսոս

cf. Քերսոն.

· Calfa

NBHL (1)

Երկրի հատածք անբաւ, ցամաք կղզիք, եւ քոնեսոս. իսկ ջրոյ՝ ծով եւ գետք եւ ջրաշիղջք. (Փիլ. լին. ՟Գ. 5։)


Քրիսոպրասոս

s.

chrysoprasus.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, որ և քրիւսոպրասոս, քրիւսոպրոս, քրիսոպրաս ևն «կանաչով խա-ռըն ոսկեգոյն պատուական մի քար» Յայտ. իա. 20. Լմբ. յայտ.։

NBHL (1)

Տպաղիոն ... քրիսոպրասոս ... յակինթ. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։)


Պեգասոս

NBHL (2)

ՊԵԳԱՍ ՊԵԳԱՍՈՍ. cf. պիգասոս.

ՊԵԳԱՍ ՊԵԳԱՍՈՍ. cf. պիգասոս.


Սոսկեմ

NBHL (1)

Զամենայն կերակուրս՝ յորոց մարդն ոչ գարշէր եւ սոսկէր. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)


Definitions containing the research սոս : 567 results

Կողկողիթ

s.

chin;
cf. Սոսորդ.

· Calfa


Աւա՜ղ

int.

alas ! —ս արկանել, to complain, to lament.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«վա՞խ, ափսո՜ս» Խոր. Պիտ. Նար. «վայ տալը, ափսոսանք, ողբի ձայն» Ոսկ. յհ. բ. 7. Վրք. հց. Պիտ. «նիհար, վատոյժ» ԱԲ. որից աւաղել «վայ տալ, վա՛խ ասել, ող-բալ» Ոսկ. յհ. ա. 40. Խոր. Նար. աւաղուկ «եղկելի, խեղճ» Մծբ. ժթ. աւաղաբեր «շատ խղճուկ պտուղներ տուող» Մծբ. ժե. աւաղա-բոյս «խղճուկ բուսած» Մծբ. ժթ. աւաղապէս Ոսկ. ծն. բազմաւաղելի Նար. աւաղակոչ Աասն. 56. հին օրինակ է աւեղկել «ափսոսալ, վայ կարդալ», որ մէկ անգամ ունի Բուզ. դ. 3. «Յորժամ զհերսն դեռ վիրային ի նմանէ, առ յոյժ գեղեցկութեանն բաղումք յարտա-ռուս հառան՝ որք լուանն կամ տեսին, ի գեղն աւեղկեալ». (այս բառը Հ. Գ. Նահապետեան, Բազմ. 1906, 315 անյաջողաբար ուղղում է աւերեալ)։-Գրուած է նաև ավախ Վրդ. առ-էջ 21։

NBHL (1)

իբր անուն, կամ ընդ բայի. Եղկութիւն. թշուառութիւն. աւազումն. վա՛յ տալն. ձայն ողբոց. կարեկցութիւն. ափսոսանք.


Ա՜հ

int.

oh! ha!

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. «վախ, սարսափ» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. որից ահաբեկ «սոսկալի», Ոսկ. գաղ. ա-հագին «սարսափելի. 2. «շատ մեծ» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. ահարկու ՍԳր. ա-հաւոր ՍԳր. Ագաթ. ահեղ ՍԳր. ահել կամ յահել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. ա-հեալ «սարսափած» Ագաթ. Պտրգ. 226. չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. զ սաստ-կականով զահանդիլ Մագ. թղ. 236. նոր գրականում ահաբեկիչ, ահագնադղորդ, ա-հազանգ, ահեղասաստ։ Առանձին հոլովական մի ձև է զահի, որից զահի հարկանիլ «սար-ւաել» ՍԳր.։ Ահ ունի նաև երկու ուրիշ ձև 1. ահիւ, որ գործածուած է յետին շրջանում ահիպարանոց Յհ. կթ. էջ 201, 324, ահիա-սարսափ Շ. բարձր. ձևերի մէջ. և 2. արհ, որ գտնում ենք արհական «սարսափելի» Ոսկ. ես. արհաւիրք «սարսափ, ուրուական տեսիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. արհուրանք ԱԲ բառերի մէջ. սրանից զ սաստկականով զարհ, որից զարհուրիլ «սարսափիլ, շատ վախենալ» ՍԳր. զարհուրանք ՍԳր. զարհուրեցուցանել ՍԳր. հեղգազարհուր Արիստ. առաք. կայ և զար-հաւրատեսակ Նար. -այս ձևերը կազմուած են կրկնութեամբ, ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ և հ-ի անկումով. արհաւիր՝ ւ յաւե-լուածով (հմմտ. ծեթևեթ, սեթևեթ) և արմա-տական ա վերածելով ի, իբր արհաւիր =*ար-հաւարհ. իսկ զարհուրիլ<զարհ-ուրհ-իլ (ա վերածուած ու)։ Հնագոյն և նախնական ձևն է արհ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև վրացերէ-նր. ր-ի անկումր սովորական է հայերէնում. հմմտ. զոհ<զորհ, խոհ<խորհիլ ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մշ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. ահ, Ագլ. Հճ. օհ, Զթ. օհ, ոհ, Ակն. այհ, Խրբ. այ, Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. ախ. այս բոլորը աւելի «Աստուծոյ ահը» բա-ցատրութեան մէջ են գործածում։ Արհ ձևը պահում է Եւդ. արհուրելի «զարհուրելի»։ Ա-ռանձին ոճերով գործածւում են ահ անել, ահ ոօել, սիրտը ահ ընկնել, ահ տալ ևն։ Նոր գաւառական բառեր են ահալի, ահակալել, ահաճար ահահորիլ (արտասանուած ախա-խորիլ), ահազոր, ահնթփիլ, զահնդիլ, զա-հահորիլ, զարզանդ, զարհուր ևն։ Հետաքըր-քըրական է գւռ. ահառիլ «սոսկալ» իր զանա-զան ձևերով. -ահռիլ, ահռուիլ, ահմռիլ, ոհ-մըռիլ, ոհմիլ, հմռիլ, զահմռիլ, զահրուիլ։

ՓՈԽ (borrowing) Մեզանից է վրաց. զարի «վախ, սոսկում». ծագում է հյ. արհ ձևի *զարհ սաստկականից. մեր կորցրած ր ձայնը վրա-ցականում դեռ պահւում է։

NBHL (2)

φόβος timor, metus Երկիւղ՝ մանաւանդ սաստիկ. սոսկումն. սարսումն. վախ. գօրգու, խավֆ, պաք, վէհմ.

Յահէ նորա խռովեցան։ Ահիւ եւ խնդութեամբ բազմաւ։ Անկաւ ահ ի վերայ նորա։ Եղեւ ահ ի վերայ ամենեցուն՝ որ լսէին զայս։ Լի եղեն ահիւ։ Ահ կալաւ զամենեսին։ Ահ պատեաց զնա։ Ահիւ մեծաւ տագնապէին։ Աշակերտ Յիսուսի ի ծածուկ վասն ահին հրէից։ Ահ եւ երկիւղ եւ սոսկումն մարմնոյ։ Յահ եւ յերկիւղ եւ ի դողումն. եւ այլն։


Ահ, ի, իւ, ահք, ից, իւք

s. adv.

fear, dread, fright, terror;
— արկանել, to frighten, to terrify, to intimidate;
— յահի լինել՝ զահի հարկանիլ, to fear, to be seized with alarm;
առ ահի, for fear, lest;
ահ ընդ ահ, with fear, with a timid air.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. «վախ, սարսափ» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. որից ահաբեկ «սոսկալի», Ոսկ. գաղ. ա-հագին «սարսափելի. 2. «շատ մեծ» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. ահարկու ՍԳր. ա-հաւոր ՍԳր. Ագաթ. ահեղ ՍԳր. ահել կամ յահել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. ա-հեալ «սարսափած» Ագաթ. Պտրգ. 226. չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. զ սաստ-կականով զահանդիլ Մագ. թղ. 236. նոր գրականում ահաբեկիչ, ահագնադղորդ, ա-հազանգ, ահեղասաստ։ Առանձին հոլովական մի ձև է զահի, որից զահի հարկանիլ «սար-ւաել» ՍԳր.։ Ահ ունի նաև երկու ուրիշ ձև 1. ահիւ, որ գործածուած է յետին շրջանում ահիպարանոց Յհ. կթ. էջ 201, 324, ահիա-սարսափ Շ. բարձր. ձևերի մէջ. և 2. արհ, որ գտնում ենք արհական «սարսափելի» Ոսկ. ես. արհաւիրք «սարսափ, ուրուական տեսիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. արհուրանք ԱԲ բառերի մէջ. սրանից զ սաստկականով զարհ, որից զարհուրիլ «սարսափիլ, շատ վախենալ» ՍԳր. զարհուրանք ՍԳր. զարհուրեցուցանել ՍԳր. հեղգազարհուր Արիստ. առաք. կայ և զար-հաւրատեսակ Նար. -այս ձևերը կազմուած են կրկնութեամբ, ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ և հ-ի անկումով. արհաւիր՝ ւ յաւե-լուածով (հմմտ. ծեթևեթ, սեթևեթ) և արմա-տական ա վերածելով ի, իբր արհաւիր =*ար-հաւարհ. իսկ զարհուրիլ<զարհ-ուրհ-իլ (ա վերածուած ու)։ Հնագոյն և նախնական ձևն է արհ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև վրացերէ-նր. ր-ի անկումր սովորական է հայերէնում. հմմտ. զոհ<զորհ, խոհ<խորհիլ ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մշ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. ահ, Ագլ. Հճ. օհ, Զթ. օհ, ոհ, Ակն. այհ, Խրբ. այ, Մկ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. ախ. այս բոլորը աւելի «Աստուծոյ ահը» բա-ցատրութեան մէջ են գործածում։ Արհ ձևը պահում է Եւդ. արհուրելի «զարհուրելի»։ Ա-ռանձին ոճերով գործածւում են ահ անել, ահ ոօել, սիրտը ահ ընկնել, ահ տալ ևն։ Նոր գաւառական բառեր են ահալի, ահակալել, ահաճար ահահորիլ (արտասանուած ախա-խորիլ), ահազոր, ահնթփիլ, զահնդիլ, զա-հահորիլ, զարզանդ, զարհուր ևն։ Հետաքըր-քըրական է գւռ. ահառիլ «սոսկալ» իր զանա-զան ձևերով. -ահռիլ, ահռուիլ, ահմռիլ, ոհ-մըռիլ, ոհմիլ, հմռիլ, զահմռիլ, զահրուիլ։

ՓՈԽ (borrowing) Մեզանից է վրաց. զարի «վախ, սոսկում». ծագում է հյ. արհ ձևի *զարհ սաստկականից. մեր կորցրած ր ձայնը վրա-ցականում դեռ պահւում է։

NBHL (2)

Յահէ նորա խռովեցան։ Ահիւ եւ խնդութեամբ բազմաւ։ Անկաւ ահ ի վերայ նորա։ Եղեւ ահ ի վերայ ամենեցուն՝ որ լսէին զայս։ Լի եղեն ահիւ։ Ահ կալաւ զամենեսին։ Ահ պատեաց զնա։ Ահիւ մեծաւ տագնապէին։ Աշակերտ Յիսուսի ի ծածուկ վասն ահին հրէից։ Ահ եւ երկիւղ եւ սոսկումն մարմնոյ։ Յահ եւ յերկիւղ եւ ի դողումն. եւ այլն։

φόβος timor, metus Երկիւղ՝ մանաւանդ սաստիկ. սոսկումն. սարսումն. վախ. գօրգու, խավֆ, պաք, վէհմ.


Շրէշ

s.

cf. Շռէզ;
glue, gluten.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

-Պրս. *širēš ձևից, որի դէմ ունինք պրս. siris, sirišem «շրէշ, սոսինձ», ինչպէս նաև պրս. [arabic word] č̌ares, քրդ. ciriz, čiriš, աֆղ. sarēš «սոսինձ». փոխառութեամբ թռօ. [arabic word] čiris, արաբ. ❇ [arabic word] Sīras (Կա-մուս. թրք. թրգմ. Բ. 250), արևել. թրք. [arabic word] širis, ուտ. շիրիշ, ռում. čiriz, հունգ. csiriz «շրէշ»։ Իրանեան ձևերը ծա-գում են sris արմատից. հմմտ. զնդ. sraeš-«կպիլ, փակչիլ», սանս. çliš, çris «կպցնել, միացնել, փակցնել», պրս. [arabic word] sīris-tan «զանգել, թրել (խմոր ևն)», ❇ sirist «խառնուածք կամ բնութիւն» [arabic word] sirišagar «հաց շաղւող, խմոր շինող», պհլ. sristan (Horn § 732, Հիւբշ. Persische Stud 75)։


Նուիրակ, աց

s.

usher, sheriff's officer, sergeant, lictor;
nuncio;
deputy;
cf. Նուիրանոց.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ արաբ. և պրս. նէֆէր, նէֆէրաթ (իմա՛ արաբ. [arabic word] nafar «անձ, անհատ, զինւոր»), իբր «զինուոր սոսկական՝ հրա-մանակատար ևն»։ Պատկ. Maтep. дла арм։ cлов. II 20 ընդունում է արաբ. ռառի համեմատութիւնը և հասկանում է «գլխավոր կոմիսար»։ Ակինեան ՀԱ 1910, 9 տալով բառիս համար բազմա-թիւ վկայութիւններ, մեկնում է «արքայի անձնապահ, բարապան»։ Վերի ձևով մեկնեց ու բացատրեց Աճառ. ՀԱ 1910, 119։ Թիրեաքեան, ՀԱ 1912, 426 -ակ մասնիկով նուէր բառից, որ կցում է պրս. nūbār կամ naubar «նախախայ-րիք» բառին։

NBHL (1)

ար. եւ պ. նէֆեր. յոք. նէֆէրաթ. ῤαβδοῦχος miles gregarius, vel virgas gerens;
lictor, satelles. Զինուոր սոսկական՝ հրամանակատար. սպասաւոր ատենի. արբանեակ, պաշտօնեայ. ըստ. յն. գաւազանակիր.


Լոկ, ոյ, ով

adj. adv.

sole, alone, only, simple;
empty, desert;
deprived of;
— օր, work-day;
— մնալ ի մարդկանէ, to be, or to remain unpeopled;
— եւ մերկ ի սփոփութենէ, disconsolate, very sad;
— or — ի լոկոյ, only, simply;
բանիւ լոկով, with the word alone.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «սոսկ, միակ, պարզ» Ղուկ. իդ. 12. Կոչ. 26, 56 (գրծ. լոկօք), 106 (գրծ. լո-նովք), Կիւրղ. և Եփր. թգ. Ոսկ. յհ. ա. 9-11. «զուրկ, մերկացեալ, թափուր» Ոսկ. մտթ. և ես. Կող. գ. «միայն, ևեթ» Ա. մակ. բ. 37. ո-րից լոկ օր «լուր օր» Շնորհ. թղթ. լոկ ի լո-կոյ Եփր. թգ. 421. լոկաբար Եփր. թգ. լոկիլ «զրկուիլ, թափուր մնալ» Եւս. պտմ. 1Ո8. լոկաւոր «չքաւոր» Ոսկ. պօղ. ա. 339. լոկու-բիւն «չքաւորութիւն» Եւս. պտմ. գրուած է նաև լուկ «հազիւ» Զենոբ. էջ 13, լուք «իսկոյն ևեթ» Նոր վկ. էջ 342-3, լօք Քուչ. 44, 45.

NBHL (3)

Որ լոկ են ի ստացուածոց, եւ սոսկ ի մամոնայէ. (Կանոն.։)

Լոկ եւ մերկ էր ի սփոփութենէ։ Թէպէտեւ զայլ ժամանակսն լոկ ի շնորհաց իցիմք, այլ ոչ եթէ եւ այժմ։ Ոչ արդարն առանց մեղաց ազատ է, եւ ոչ մեղաւորնյամենայն բարեաց լոկ եւ սոսկ գտանիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։ Ոսկ. կող. ՟Գ. եւ Ոսկ. ղկ.։)

μόνος, -ον, ψιλός, -όν solus, -um;
nudus, merus. Սոսկ. միայն. մերկ. սին սոսկ. պարզ.


Սարսափ

s.

shuddering, consternation, great fear, panic, horror.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«սոսկալր, սաստիկ վախ» Գնձ. որից սարսափել «սաստիկ վախենալ, դողալ» Ագաթ. սարսափիլ Մանդ. սարսա-փիւն «ոսկորների մէջ ռող» Եռն. սարսա-փումն Խոր. սարսափեցուցանել Նանայ. սար-սափելի Խոր. Յճխ. Նար. դիւասարսափ Անան. եկեղ. կայծակնասարսափ Անան. եկեղ. սարսափահար (նոր բառ).-արմատը Բառ. երեմ. 282 ունի սարս «երկիւղ» ձևով, բայց սխալ է։

ԳՒՌ (dialectal) Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. սարսափ, (Մշ. նաև սարսապ, սարսապիլ), Սչ. սար-սափել, Երև. սարսափէլ, Տփ. սարսափիլ, Տիգ. սmրսmփիլ, Խրբ. Պլ. սարսըփիլ, Ագլ. սըրսա՛փիլ, Վն. սէրսփալ «դողալ, սարսա-փիլ», նաև Խրբ. Պլ. Սեբ. սրսըփալ «մարմ-նից յանկարծ սարսուռ անցնիլ», Սլմ. սըռսը-փալ «դողալ», Մշ. սօրսփալ «սարսափիլ», սօրսփմանց «սարսափահար».-Ննխ. սար.-սափ «խիստ շատ, սոսկալի քանակութեամբ», թրքախօս հայերից՝ Ատն. սարսփել օլմաք.-«դողալ, սարսռալ» իմաստի համար իբր հին վկայութիւն հմմտ. Վրք. հց. ա. 164. «Ետես աղքատ մի մերկ սարսափեալ ի ցրտոյն»։

NBHL (1)

Սարսումն եւ տւիւն. սոսկումն եւ արհաւիրք կամ հիացումն.


Սօսաւիւն

cf. Սօսափիւն.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«թևերի շարժումից դուրս եկած ձայնը» Եզն. «ծառերի տերևների խշրտոցը» Խոր. ա. 19, որ և սօսափիւն «օդի մէջ շշըն-կոց» Յոբ. դ. 16, «սոսկում, սարսափ» Եւս-քր. բ. որից սոսոփիլ «զարհուրիլ, վախենալ, ռոսկալ» Յհ. կթ. 409 (որ հրտր. Էմինի, էջ 177 ունի սոսափեալք ձևով) փխ. սօսափիլ, ինչպէս զրում է ԱԲ. համառօտեալ ձևով է սօսիւն Հին բռ.։

NBHL (1)

ՍՕՍԱՓԻՒՆ. ψόφος, φωνή, crepitus, sonitus. որ եւ ՍՕՍԻՒՆ. գրի եւ ՍՕՍԱՒԻՒՆ. Աւիւն կամ ազդումն ի սօսեաց. խօշիւն, շրշիւն շարժման տերեւոց. որ բերէ եւ սոսկումն ինչ կամ սարսափումն ի լսելիս. Ֆըսըլթը, խըշըլթը, հառըլթը.


Սինձ, սնձոյ

s.

gluten;
mordant;
preserved fruits, conserves, preserves, jam;
cf. Փշատ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. բոյս՝ որ մեկնւում է ռանա-զան ձևերով. այսպէս «մի տեսակ խիժաբեր ծառ» Ռոշք. «սին, փշատ կամ ալոճ» Տաթև. ձմ. ձդ. Բժշ. «անուշ խնձոր, melimoluni» Գաղիան. «ուտելի մի տեսակ խոտաբոյս. scorzonera hisnanica (ՀԲուս. § 2753)» Կամրկ. «քօշմօրուք, թրք. էմլիք» Հին բժշ. «շակակուլ» Նոր բժշ. «սին, sorbus domesti-ca L» և «քօշմօրուք, tragopogon coloratum CA. Mey» Տիրացուեան, Contributo § 204 և § 570.-արդի գաւառականներում սինձ կամ սէզնը անունով զանազանւում է երկու բոլորովին տարբեր բոյս. մէկը ծառ է՝ ծիրանի ծառի բարձրութեամբ, տալիս է կաղինի մե-ծութեամբ քաղցրահամ կարմրաւուն մի պր-տուղ, որ ալոճի մի տեսակն է (Վն. կոչւում է մկնալոճ, Թաւրիզի թուրքերէնով եմիշան). միւսը մի հասարակ խոտաբոյս է, որ հում ուտւում է։ Որից սնձենի «սինձի ծառը» Յայ-սըմ. սնձնի Յայսմ. դեկ. 17. Վստկ. 143. ննձի Վստկ. 155 (սեռ. սնձեաց՝ որ է ալու-ճըն)։ Թուի թէ սրանց հետ նոյն է նաև սինձ կամ սինծ «մածուցիկ նիւթ» Փիլ. լին. 21, Անյ. պերիարմ. Պիտ. 391. Երզն. մտթ. 390 (հմմտ. շրէշ խոտը և մածուցիկ նիւթը), եթէ սակայն այս բոլորը պէտք չէ փոխել սոսինձ, հակառակ այսքան յաճախ գործա-ծուած լինելուն։

Տէրվ. Altarm. 100 սինձ և կրկնուած սոսինձ կցում է սանս. snih «պարար-տանալ, կցել», snēha «կպչունութիւն, ճարպ, իւղ» բառերին։ Bugge KZ 32, 86 և IF 1, 451 սինձ «մածուցիկ նիւթ» և սոսինձ փոխառեալ է դնում ոչ-հնդե-ւրոպական մի լեզուից. հմմտ. կազի-կում. sina. ավար. ssino «սոսինձ», ssedéze «սոսինձով կպցնել»։ Հիւնք սանձ և ցանց բառերի հետ։ Աճառ. ՀԱ 1908, 121 նոյն է դնում սէզ բառի հետ և նախաձևը համարում է *սէնձ։ Pat-rubány ՀԱ 1908, 343 հնխ. ek'oi «ու-տել» արմատից։ Պատահակա՞ն նմա-նութիւն ունին արդեօք արաբ. ❇sunǰ (կարելի էր նաև sinj կարդալ) «յու-նաբ» (Կամուս, թրք. թրդմ. Ա. 414), քրդ. sənǰi «փշատ»։


Սատակ

adj.

simple, single;
unadorned;
— սպիտակ, quite white;
— մարդ զքրիստոս ասել, to declare our Lord a mere man.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«պարց, սոսկ, միայն» Ոսկ. յհ. ա. 28 (յետին). Սոկր. 103. «անզարդ, պարզ» Ոսկ. յհ. բ. Թղթ. դաշ. Պտմ. աղէքս. 116. «անխառն, պարզ, զուտ» Մաշտ.։

= Պհւ. *sātak ձևից, որ թէև չէ աւանդ-ուած, բայց կան պրս. ❇ [arabic word] sāda «պարզ, անխառն, զուտ, միայն», միջին պարսկերէ-նից փոխառութեամբ՝ վրաց. სადაგი սա-դագի «պարզ, հասարակ, լուր օր», և նոր պարսկերէնից՝ թրք. sade «անխառն, միայն, սոսև», քրդ. sade «պարզապէս»։ Պրս. sāda ձևից փափկացած եմ համարում՝ թրք. saya, որից էլ հյ. սայայ (տե՛ս առանձին), Ղրբ. սա՛յա։ Այս կարծիքս հաստատում է այն՝ որ մինչ Ղրբ. ասւում է սայա թուղթ (վրան չգրուած պարզ թուղթ), Գոր. ասւում է սա՛-ռա թուղթ։ Հմմտ. նաև Ղրբ. սայա՛սէրտ = Գնձ. սըյա՛սէրտ, որ ճիշտ պրս. ❇ sādadil «պարզասիրտ» բառն է։-Հիւբշ։ 236։

NBHL (1)

որպէս գ. Արմատ բայիդ Սատակել՝ ռամկորէն եւեթ վարի, եւ նշանակէ դի, գէշ. մեռեալ մարմին անասնոյ կամ անհաւատի։ Այլ ի գիրս գտանի որպէս ա. այլազգական բառ սատէ, սատեճե, լծ. ընդ հյ. յստակ. այսինքն Պարզ. զուտ. սոսկ. լոկ. համակ. ողջոյն. եւ Անշուք. անզարդ. միակերպ. պարզուկ, սոսկ. ... λιτός (յորմէ իտ. liscio ). simplex, vilis ψιλός (որ է սուղ). nudus, merus, purus.


Ցնցուղ, ցղոյ

s.

pipe, conduit, duct, tube;
watering-pot;
besprinkling;
dispersion.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ «իբր ցնդող հիւթից կամ ցնդե-լոյ ուղի»։ Տէրվ. Altarm. 43 ևռևնուած է ցուղ (իմա՛ և հմմտ. ցօղ) պարզա-կանից, որ համարում է պահուած Բու-զանդի մօտ։ Հիւնք. ցունց, ցնցել ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունին վրաց. ծինծկլվա «ցնցղել, սրսկել», ծինծկլի «սրսկում, ցայտք», ծունծկլի, ծունծլի «սոսկում, կաթիլ»։

NBHL (1)

Ցնորք համարին զմարմինն Քրիստոսի. եւ թէ իբրեւ ընդ ցնցուղ անց ընդ կոյսն։ Տիկս իմն կազմեն. եւ ապա երկուց փքոցն ի ցնցուղսն հողմաբերս, եւ անտի յամենայն փողսն տալ զփուքն ... Երկու փողակք տան եւ առնուն զօդն՝ իբրեւ ցնցղով իւիք սոսորդով ի բերանս։ Յորժամ ոլոռունք կաթինն պանրացեալ խնուցուն զցնցուխ ստեանն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ եւ Շ. մտթ.։ Սեբեր. ՟Է. ՃՃ.։)


Եւեթ

Etymologies (1) · Adjarian

կամ իբր երկու բառ ԵՒ ԵԹ «միայն լոկ, սոսկ» ՍԳր. Մծբ. գրուած է նաև ևեթէ «միայն» Սարկ. քհ.։

NBHL (1)

(ի բառիցս Եւ, եթէ) Միայն. լոկ, սոսկ. միան.


Այլակերպութիւն, ութեան

s.

transfiguration;
metamorphosis;
transformation, disguise.

· Calfa


Այսպէս

adv.

thus, in this manner, in the same manner;
so.

· Calfa

NBHL (1)

Այսպէս ասէ Տէր. ի գիրս մարգարէից հասարակօրէն դնի ըստ յն. եւ լտ. Զայսոսիկ, կամ արդ զայս ասէ Տէր.


Այցելութիւն, ութեան

s.

visit;
visitation;
search;
inspection;
examine.

· Calfa

NBHL (1)

Որ այցելութեամբ տեսցէ զայսոսիկ։ Էիցն այցելութիւն առնել։ Դիտէ այցելութեամբ։ Յոլովք՝ որ այցելութեամբ քննեցին. (Նիւս. կուս.։)


Անազատ, աց

adj.

not free, dependant;
mean, ignoble, niggardly.

· Calfa

NBHL (1)

ἁνελεύθερος, illiberalis, δυσγενής, ignobilis Որ չէ ազատազգի եւ ազատաբարոյ. նուաստատոհմ. սոսկական. անտոհմ. եւ ծառայական. ասըլսըզ, հագիր, երզել, ալլագ.


Անախտութիւն, ութեան

s.

apathy, dispassion;
integrity, purity;
good constitution, health.

· Calfa

NBHL (1)

Փոխադրութեան էաք կարօտ ըստ ախտից, զի զայսոսիկ յանախտութիւն փոխեալ կացուսցէ. (Աթ. ՟Գ։)


Անապակ, աւ

adj.

pure, unmixed, neat, unadulterated.

· Calfa

NBHL (1)

Նմանութեամբ՝ որպիսի եւ իցէ անխառն կամ անմասն ի հակառակէ իմեքէ. զուտ. սոսկ. լոկ. պարզ՝ (բարի կամ չար, յոյժ ազնիւ, կամ կարի յոռի)


Անարիագոյն

adj.

more or very feeble, very weak, very timid.

· Calfa

NBHL (1)

Առ ոստայնս սարդից, եւ ստուերս եւ երազս, եւ առ անարիագոյնս քան զայսոսիկ վարելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)


Արհաւիրք, աւրաց

s.

fright, terrour, great and sudden fear, dread, consternation, shock.

· Calfa

NBHL (1)

ἕστασις, φοβισμός, φόβητρον , δεῖμα, τὰ φρίητα եւ այլն. extasis, terror, terriculamentum, horror, formido. Ահ աւիր (այսինքն վայրապար, ավարէ) կամ ահաւոր իրք. երկիւղ մեծ սաստկացեալ յերեւակայութենէ. սոսկումն. զարհուրանք. երկիւղալի իրք եւ ցնորք, խրտուիլ եւ տեսիլ ուրուական. գօրգու, գօրգուլուգ, հիւրիտ. Տե՛ս (Իմ. ՟Ժ՟Է. 8։ Սղ. ՟Ձ՟Է. 18։ Երեմ. ՟Ե. 30. ՟Ժ՟Ը. 13։ ՟Ի՟Գ. 14։ ՟Ծ՟Ա. 39։ Ովս. ՟Զ. 10։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 16։ Ղկ. ՟Ի՟Ա. 11։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Դ. 14։ ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Ժ՟Է. 40։ ՟Ի. 29։)


Արուեստաւոր, աց

s. adj.

artisan, artist, work-man, manifacturer, maker;
artificial, ingenious;
artful.

· Calfa

NBHL (1)

Ո՞ զայս ամենայն շարժէ եւ աստուածէ. ո՞չ ապաքէն արուեստաւորն սոցա. եւ ո՞վ է արուեստաւորն սոցա. ո՞չ ապաքէն որ արարն զսոսա. (Առ որս. ՟Է։)


Արքունի, նեաց

adj.

royal;
aulic;
— ճանապարհ, պողոտայ, high-way, road-way.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՐՔՈՒՆԻ ԳԻՆԻ. իբր Ազնիւ գինի. որ եւ ասի ԹԱՍՈՒՆ. θάσιον այսինքն թասոս կղզւոյ.


Աւաղեմ, եցի

va.

to pity, to complain, to bewail, to lament, to be displeased.

· Calfa

NBHL (1)

ταλανίζω miserum dico, aerumnosum voco, οἱκτείρω miseror, defleo, lugeo Աւաղ կարգալ կամ տալ. աւաղս արկանել. վա՛յ տալ. ողբալ. կարեկից լինել. ապաշաւել. եղկելի համարել. ափսոսալ, լալ, վա՛խ վա՛խ ըսել կամ ընել, խղճալ.


Աւարտեմ, եցի

va.

to terminate, to finish, to end, to complete, to consummate, to close, to conclude, to make an end.

· Calfa

NBHL (1)

Զամենայն ի լրումն ածեալ աւարտեաց։ Հրաման սոսկալի կամացն հօր յորդին աւարտեալ։ Շաղկապեալ աւարտեցաւ ի մի բոլոր լրութիւն։ Ո՜վ որքան մեծ է ի քեզդ աւարտեալ խորհուրդ սը՛րբուհի. (Նար. խչ. եւ կուս։)


Աւելաբանութիւն, ութեան

s.

pleonasm, redundancy of words.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչ վայրապար եւ ըստ աւելաբանութեան գրեցին զայսոսիկ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)


Աւոլոց ելանեմ

sv.

to run away, to vanish, to drop off.

· Calfa


Ապաշաւեմ, եցի

va.

to regret, to repent of, to lament.

· Calfa

NBHL (2)

Ապաշաւեցէ՛ք. իբր թէ լալ եւ ափսոսել. (Ոսկ. գծ.։)

μετανοέω. poenitet me. Ապաշաւ առնուլ. յապաշաւս լինել. ապաշաւանս կրել. փոխել զմիտս. դառնալ. ցաւիլ. զղջալ. ապաշխարել. լալ. աւաղել. եւ ստրջանալ. փոշիմանել, ափսոսալ. փիւշման օլմագ. աճըմագ. թէօվպէյէ կէլմէք.


Աստուածասէր

adj.

that loves God, pious.

· Calfa

NBHL (1)

Զսոսա մարդասէրս, իսկ զառաջինս՝ աստուծասէրս յիրաւի ոք ասիցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Ատենապետ, աց

s.

Chief-justice, judge.

· Calfa

NBHL (1)

Ատենապետք դատաստանի ի սոսկալի աւուր նորոգման. (Նար. առափ։)


Արգահատեմ, եցի

va. vn. to have pity or compassion, to grieve, to console, to comfort;
to conjure, to entreat, to demand, to intercede.

· Calfa

NBHL (1)

(իբր յարգանդէ եւ յաղեաց խանդաղատիլ. որպէս եւ յայլ լեզուս արգանդ եւ աղիք՝ է եւ գութ). παρακαλέω, ἑλεέω, οἱκτείρω, ὐπερπάσχω , συγγγινώσκω. misereor, commiseror, parceo. եւ այլն. եւ այլն։ Աղեկիզիլ. գթալ. գթասիրել. կարեկից՝ ախտակից լինել. Մխիթարել. խնայել. աւաղել. աղիքը կտրտելով խղճալ, ողորմիլ, ափսոսալ, ցաւակցիլ, ցաւիլ. աճըմագ. մէրհամէթ էթմէք. էսիրկեմէք.


Արդարացուցանեմ, ուցի

va.

to justify, to declare innocent, to acquit, to excuse, to exculpate, to clear, to absolve, to save;
— զանձն, to make excuses;
—ն, justification.

· Calfa

NBHL (1)

Գրեալ ես ... եւ արդարացուցաք զքեզ (այսինքն զբան քո) յայսոսիկ. քանզի տիրական է հրամանն. (Շ. թղթ.։)


Առաւելեմ, եցի

va.

cf. Առաւելում.

· Calfa

NBHL (1)

Զսոսա մեծացո՛ եւ առաւելեա՛, եւ որքան կամիս։ Գովէին զքեզ մարդիկ, եւ դու լսէիր եւ առաւելէիր (զբարեգործութիւն). (Վրք. հց. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ։)


Առընթեր

prep. adv. near, next, close, contiguous, nigh, beside;
նստել — ումեք, to sit near some one;
դիտել —, to observe closely;
— ինձ, near me;
կալ 'ի սպասու — ումեք, to serve some one;
գայ —, he comes near;
տուն նորա է — իմումս, his house is close to mine;
լինել —, to be near or close;
բնակէ նա — այն ինչ պալատի, he lodges quite close to such a palace;
— կալ, to attend, to be present, to wait;
— դնել, to put, to place near, to join.

· Calfa

NBHL (1)

Յետ դնելոյ զսոսա ամենեսին առընթեր միմեանց. (Եւս. քր. ՟Ա։)


Առնում, առի

va.

to receive, to take, to accept, to admit, to collect, to welcome;
to reap, to derive, to gather;
to have, to occupy;
to take away, to carry off, to ravish, to rob;
— վերստին, to retake;
— ապտակո, to receive a box on the ear;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
— արմատ, to take root;
— զդրունս, to surround, to enclose;
- երգս, to sing;
ի մէջ —, to encompass;
խորհուրդ —, խորհուրդ ի մէջ —, to consult, to deliberate;
ի միտ —, to conceive, to comprehend, to understand;
to learn by heart;
խումբ —, to assemble;
մեղս —, to sin, to be culpable;
ի բաց —, to substract, to take away;
to remove;
սուգ —, to mourn, to be afflicted;
առիթ —, to take the opportunity, to profit by it;
— ընդ կատակս, to take a thing in jest;
կասկած —, to suspect;
— ի կին, ի կնութիւն, to marry;
— ողչոյն հրաժարական, to take leave of, to bid adieu to;
— օրինակ, to take example;
շունչ —, to breathe;
զէն —, to take arms, to arm one's self;
մարմին —, to incarnate, to be incarnate;
ծագումն —, to take birth, to shoot out;
առնոյր առնէր ոք, how I should wish that some one had done it !

· Calfa

NBHL (1)

Յոյժ պատեհագոյն է առնուլ զայսոսիկ ի վերայ բռնութեան մոլեկան դիւաց։ Պատշաճ է զգահաւորակն ի բովանդակն յեկեղեցի առնուլ. (Նար. կ. եւ Նար. երգ.։)


Առոգանութիւն, ութեան

s.

prosody;
pronunciation;
watering.

· Calfa

NBHL (1)

Վերծանութիւն ներկուռ ըստ առոգանութեան։ Առոգանութիւնք են տասն. շեշտ, բութ, պարոյկ, երկար, սուղ, թաւ, սոսկ, ապաթարց, ենթամնայ, եւ ստորատ։ Առոգանութիւնք սեռականք են երեք. ոլորակ, ամանակ, հագագ. (Թր. քեր.։)


Առոյգանամ, ացայ

vn.

to grow young, to become young again.

· Calfa

NBHL (1)

Եթէ զտյսոսիկ խոկասցիս, մինչեւ տակաւին առոյգացեալ ես. (Մագ. ՟Է։)


Աստուածազգեստ, ի, ից, աց

adj.

cf. Աստուածազգեաց.

· Calfa

NBHL (1)

Զի մի՛ աստուածազգեստ իմանայցի Քրիստոս։ Ոչ բնակեալ ի մարդում եւ աստուածազգեստ, որպէս զայլսն՝ որք եղեն հաղորդ աստուածութեան նորա. (Պարամպմ. ՟Խ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Ե. եւ այլն։ Զայսոսիկ գրէ կիւրեղ ընդդէմ նեստորի. իսկ Ածաբ. առ որս. ՟Ժ. յուշ առնէ, թէ երբեմն ապողինարիտք չառնուին յանձն ասել զՔրիստոս աստուածազգեստ, այլ միայն մարմնազգեստ, զի չնդունէին զանձնաւորական միաւորութիւն աստուածութեան ընդ մարդկութեան։)


Առակաբանութիւն, ութեան

s.

figurative discourse, parable;
enigma.

· Calfa

NBHL (1)

Է՞ր աղագաւ առակաբանութեամբ խօսէր զայսոսիկ. (Նանայ.։)


Առանձնական, ի, աց

adj.

peculiar, singular;
lonely, solitary;
own.

· Calfa

NBHL (1)

Սոքա առանձնակ ունին որակս. իսկ չորրորդն խառն ընդ սոսա. (Տօնակ.։)


Բաղազանեմ, եցի

va.

to conform, to make conformable.

· Calfa

NBHL (1)

Զայսոսիկ բաղազանէ ընդ միմեանս, եւ օտարացելոցն բնութեամբ եւ պատահմամբ՝ համեմատութիւն առնէ բարոյից. (Լմբ. առակ.։)


Բամ

conj.

that;
ասացի —, I said that.

· Calfa

NBHL (1)

Բերոսոս բայ ասէ յառաջնում մատենին։ Եւ գրով բայ ասէ զքաջութիւնսն դրոշմէր։ (Եւս.քր. ՟Ա։)


Բամբասեմ, եցի

va.

to detract, to slander, to speak ill of, to calumniate, to defame, to backbite.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչ զնոսա գովէ, այլ զսոսա բամբասէ. (Մխ. երեմ.։)


Բայ

cf. Բա;
cf. Բամ.

· Calfa

NBHL (1)

Բերոսոս բայ ասէ յառաջնում մատենին։ Եւ գրով բայ ասէ զքաջութիւնսն դրոշմէր։ (Եւս. քր. Ա։ )


Բայ, ից

s. gr. verb;
word, speech, discours;
cf. Բայոց.

· Calfa

NBHL (1)

Բերոսոս բայ ասէ յառաջնում մատենին։ Եւ գրով բայ ասէ զքաջութիւնսն դրոշմէր։ (Եւս. քր. Ա։ )


Բան, ներ, նեար

s.

thing;
cf. Բան.

· Calfa

NBHL (1)

Ո՛ւնկն դիք բանից իմոց։ Խօսեցաւ զամենայն բանս զայսոսիկ։ Խիստ թուեցաւ բանն։ Տէր տացէ զբան։ Բանիւք եւ արդեամբք։ Բանիւ եւ գործով։ Բանք բերանոյ։ Բանք մարդկան։ Բան տեառն։ Բան հրեշտակի.եւ այլն։


Բան, ից

s. bot.

"speech, word, term, saying, dictate, expression, oration, discourse, language, history;
proposal, treaty, promise;
thing;
reason, intellect;
understanding, intelligence;
oracle;
the Word;
ի —ի առնել, to interpose, to employ;
ընդ բանիւ առնել, to excommunicate, cf. Բանադրեմ;
— առ —, word for word;
միով —իւ, in a word;
զբանիւք առնել, to converse, to speak;
ի բանս արկանել, ի —ի առնել to persuade, to convince, to gain;
զ—իւք անկանել, to converse with, to hold a conversation;
ի բանս հրապուրանաց արկանել, ի —ս ելու առնել, to charm or to allure with one's words;
—ս ընդ իրեարս դնել, ի բանի լինել ուրուք, —ունել ընդ ումեք, — կապել առ ոք, to understand, to be understood, to come to an understanding;
ըստ իմունս —ի, որպէս իմ —ս է, according to me;
ի — տանել, արկանել, to employ, to serve one's self;
—ել, կալաւ, it is said;
զոյզ ընդ —իցս, at these words;
ասել — չարութեան զումեքէ, —ս բարեաց խօսել վասն, to speak ill or well of some one;
զի՞նչ է —ս այս, what is this ?
— տալ, to promise, to give one's word, cf. Խոստանամ;
թողէք ի բաց զ—երդ, leave these things;
—ի գործ առնել, to begin to speak;
վախճանել զբանս իւր, to finish one's discourse;
— վճարել, to do some thing;
ոչ եւս ընդ —ս ինչ ածեալ, without any hesitation;
— ինչ է ինձ ընդ քեզ, I have a word to say to you;
ըստ —ի ամենեցուն, according to every body;
վասն քո բանիդ, upon your word;
ըստ —ի քո, according to what you have said;
գիտես ընդ ում է —դ, you know well with whom you have to do;
մինչգեռ —քն ի բերան նորա կային, hardly had he spoken;
—ք ինչ են իմ ընդ ունեք, I have a suspicion of some one;
I have intrigues or connections with some one;
—ք ինչ ոչ էին, ոչ գոյին նոցա ընդ ումեք ի մարդկանէ, they have neither society nor commerce with other men;
առանց —ի պոռնըկութեան, except for cause of adultery;
բան առնել՝ կապել՝ ունել, cf. Ուխտ դնել." myrobalan (fruit, tree and oil);
acorn (fruit).

· Calfa

NBHL (1)

Ո՛ւնկն դիք բանից իմոց։ Խօսեցաւ զամենայն բանս զայսոսիկ։ Խիստ թուեցաւ բանն։ Տէր տացէ զբան։ Բանիւք եւ արդեամբք։ Բանիւ եւ գործով։ Բանք բերանոյ։ Բանք մարդկան։ Բան տեառն։ Բան հրեշտակի.եւ այլն։


Արժեմ, եցի

vn.

to cost, to amount, to stand in;
to be worth;
հաւասար —, to be equivalent.

· Calfa

NBHL (1)

Որ զամենայն արժէր, յաղագս ամենեցունցն մեռեալ։ Ոչ ուրեմն արժէր զամենեսին, եթէ էր մարդ սոսկ. (Պրպմ. լ.։)


Աղէտ, ետի, իտի, ից

s.

misfortune, misery, evil, calamity, disaster;
ո՜վ աղետիցս, alas! oh how unfortunate I am !

· Calfa


Աղօթք, թից, թիւք

s. pl. prayer, orison, supplication;
աղօթս առնել, յաղօթս կանխել, յաղօթս կալ, cf. Աղօթեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Կալ առ քեզ յաղօթս զաղօթս զայսոսիկ։ Զի զոր կամքն յաղօթս, որպէս արժանն իցէ, ոչ գիտեմք։ Զգոյն իսկ եւ աղօթս առնեմք վասն ձեր յամենայն ժամ։ Յոր եւ աղօթս առնեմք վասն ձեր. եւ այլն։