discourse, harangue, oration, sermon, allocution;
dissertation;
history;
treatise;
narration, recital;
— բարոյական, homily;
— խրատական, parenesis;
առ —ն, ըստ —ին, literally, to the letter;
— արկանել, to deliver an oration or harangue, to make a speech, to preach a sermon;
ի — առնուլ, to discourse, to speak, to talk;
to write;
— արկեալ խօսել, to descant, to hold forth, to converse, to talk, to discourse, to spout, to speechify;
գրել զ—ս պատմութեանց ուրուք, to write a biography.
• , ի հլ. «խօսք, ատենաբանութիւն, երկար գրուածք, նկարագրութիւն» ՍԳր. Եզն, Կոչ. 82. Ոսկ. մ. ա. 3. որից ճառել ՍԳր. Եւս. քր. ճառատել Կոչ. 275. ճառագրել Ե-ղիշ. անճառ ՍԳր. Վեցօր. Եւագր. անճառու-թիւն Ագաթ. անճառական Ագաթ. հակաճա-ռել Անյ. պերիարմ. կանխաճառեալ Աթ. դըժ-ուարաճառ Սկևռ. Լմբ. ընդվայրաճառ Նար. Մծբ. ճառախօս, ճառախօսութիւն, բաժակա-հառ, աւարտաճառ (նոր բառեր) ևն։
• lusti, Dict. Kurde, էջ 226 քրդ. zahr «խօսք» բառի դէմ դնում է հյ. ճառ. բայց երևում է թէ նոյն քրդ. բառը ո։ թէ «խօսք», այլ «ի կողմանէ» նշանա-կութիւնն ունի։ Canini, Et. etym. 195 սանս. kära «օրհներգ» բառի հետ։ Հիւնք. ճամարտակ բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 204բ բառ և տառ բառերի հետ համարում է բնաձայն։ Patrubány ՀԱ 1907, էջ 305 աճել բայից։ Մառ ИАН
• ԳՒՌ.-Երև. Մշ. Շմ. Ջղ. ճառ, Ասլ. Ննխ. Պլ. Սեբ. ջառ «բանախօսութիւն» անշուշտ գրականից են փոխառեալ. այսպէս է նաև հակաճառութիւն՝ որ արտասանւում է հաջա-գառութիւն (Ատն. Ակն. Պլ.). հարազատ է միայն Խն. ճէօռք «զրոյց, սուտ պատմու-թիւն, հէքեաթ»։
• ՓՈԽ.-Ուտ. čar «ճառախօսութիւն»։ Ու-նինք արևել. թրք. [arabic word] jar «յայտարարու-թիւն, վաճառատան մէջ ծախու ապրանքը բարձրաձայն յայտարարել», [arabic word] iar-č1 «փողոցի շրջուն վաճառական, որ ապ-ռում է». չաղաթայ. [arabic word] čar «ճիչ, բացա-գանչութիւն», ❇ [arabic word] ǰarang «արձա-գանգ», ❇ [arabic word] čarlamaq «կոչել, հը-րաւիրել», ❇ [arabic word] ǰarəlmaq «հրատա-րակել, հրապարակել», [arabic word] կամ [arabic word] jar «աղմուկ, ձայն, կոչ, յայտարարութիւն, պատգամաւոր», քումուք. čarlamak «թըռ-չունի ճռուողել», թրք. [arabic word] ǰar «կոչումն, յայտարարութիւն», [arabic word] ǰarjar «շա-տախօս», նաև սրանցից փոխառեալ պրս. [arabic word] ǰar «պատգամ, լուր», [arabic word] ǰārǰī «համբաւաբեր, պատգամաբեր, մունետիկ», ն. ասոր. jar «յայտարարութիւն»։ Բայց այս բառերը հայերէնի՞ց են փոխառեալ, թէ պա-տահական նմանութիւն միայն ունին։ Ըստ Будaгsвь 2, 323 սրանց բոլորի մայր ձևն է մ.նդոլ. dzar, որով այդ բոլորի նմանու-թիւնը պատահական է դառնում։-Յայտնա-պէս Կիլիկեան բարբառից է փոխառեալ թրք. գւռ. Տ. jor «խօսք ընել» (Բիւր. 1899, 798)։
assembly, meeting;
academy, body, company, society;
— բանասիրաց, academy of belles-lettres;
ակմբահոյլ դիցն —, Olympus.
• , ի, ի-ա հլ. «հանդէս, ժողով, բազ-մութիւն, համախմբութիւն» Պիտ. Մամբր. Կոնկտ. որից կաճառանոց Ոսկ. եփես. 782. կաճառորդ «խմբուած մարդիկ» Ոսկ. եբր. 552. կաճառիլ «միաբանիլ, կենակցիլ» Ոսկ. յաւետ. 636. «հետը խօսքի բռնուիլ» Ոսկ. գծ. և ի կոյսն. Պղատ. օրին. կաճա-ռախիտ. Կղնկտ. կաճառական Մագ. բիւրա-կաճառ «բազմախումբ» Նար. խչ. երկնա-կաճառ Լաստ։ Գրուած կայ նաև կայճառ։ Արդի գրականի մէջ նշանակում է «գիտուն-ների ժողով, ակադեմիա»։
• ՆՀԲ «ուր կայցէ ճառ... որպէս թէ կաճ (թաղիք) առեալ, խիտ, հոծեալ»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 87 կապադովկ. kašurevo «գողանալ»։ Հիմնք. ճառ կամ ճամարտակ բառից։
light, torch, flambeau, link;
candelabra, chandelier;
facula, bright spot on the sun.
• ︎, ի հլ. «բոցավառ մարխէ ձող, վա-ռուած լոյս» ՍԳր. «կանթեղներով կախովի մեծ ճրագ» Յիշատ. որից ջահաւոր Ոսկ. ես. ջահացուցանել Ագաթ. ջահափայլ Եփր. պհ. 169. ջահաբորբոք Ասող. եօթնաջահեան Եղիշ. դտ. ճառագայթաջահ Կիւրղ. խչ. ճրա-գաջահ Տաղ. ևն։
• Lag. Ges. Abhd. 9 սանս. čātra, որ մերժում է Arm. Stud. § 1897 նախա-ձայն č̌-ի և նոյն ձևը իրանական խմբի մէջ չգտնուելու պատճառով։ Հիւնք. հա-մառօտուած ճառագայթ բառից։ Ա. Մ. Գարագաշեան (անձնական) ջերանիլ բայից, ինչպէս ունինք մեռանիլ բայից մահ։ Մառ ИАН 1918, 341 նոյն ընդ (հր)դեհ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. ջահ, Տիգ. ջmհ, Ախց. Կր. Սեբ. Սչ. ջ'ահ, Խրբ. ջ'այ, Մշ. ջ'ախ, Մկ. ճmխ.-Շմ. Տփ. ճաղ. -Մշ. ջ'առ, ճառ, Մրղ. Ջղ. ճառ, Ննխ. Պլ. ջառ, Ռ. ջառ, ջառա, Զթ. ջ'օհյը, ջ'օհրը.-վերջինները մատնանշում
axle, axis, pivot.
• ՓՈԽ.-Քոռ. sarni «առանցք, սռնի» (Ա-ճառ. MSL 16, 365)։
clean, pure, clear, limpid;
sincere, true, simple.
• ՓՈԽ.-Քոռ. sarni «առանցք, սռնի» (Ա-ճառ. MSL 16, 365)։
ray;
light, glare, brilliancy, splendour;
— սրբութեան, monstrance.
• (յետնաբար ի հլ. ըստ ՆՀԲ նաև ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «ճառա-գայթ» Ամովս. ե. 20. Իմ. բ. 25. որիզ ճա-ճանչազարդ Վեցօր. ճաճանչագեղ Մծբ. ճա-ճանչաւոր Կոչ. լուսաճաճանչ Կորիւն. Մծբ. Կոչ. 414. Փարպ. անճաճանչ Իմ. ժէ. 3. ռո-կեճաճանչ Յոբ. լե. 22. Եւագը. ծովաճաճանչ Եփր. խչ. 69. բոցաճաճանչ Բ. մակ. դ. 22. Մծբ. զուարթաճաճանչ կոչ. հրաշաճաճանչ Ճառընտ. ճաճանչել Բրս. ծն. ճաճանչափայլ (նոր բառ) ևն։
• արմատից. հմմտ. յն. γανέω «շողալ»։ Հիւնք. ճանաչել բայից։ Ղափանցեան, ճառ>ճանջ արմատից։
banner, ensign, flag, standard;
gonfalon;
idol, statue;
—ս արձակել, to hoist a flag;
ի ջուցանել զ—, to lower the flag, to strike one's colours.
• . ու. և հլ. «դրօշակ» Բ. մակ. ժե. 21. Եղիշ. Փարպ., «գունդ, վաշտ» Բուզ. Ճառ-ընտ., որից՝ դրօշակ (-ակ մասնիկով) «դրօշ» Մագ., դրօշակիր Ոսկ. գաղ. Մարթին. Ճառ-ընտ. (գրուած է նաև դրովշակիր), խաչադրօշ Մամիկ. Արծր., աղաւնադրօշ Բուզ. դ. 3. նոր բառեր են՝ դրօշակակիր, դրօշակակալ, դրօ-շակաւոր, արծուեդրօշ, սպիտակադրօշ, ղրօ-շահամբոյր ևն։
wardrobe-keeper.
• -Բիւզ. յն. βεστιάριος «դերձակ», որ փո-խառեալ է լտ. vestiarius «հանդերձավա-ճառ» բառից (Sophocles 306)։-Աճ.
pyrheum, Persian Fire-altar.
• , որ և պիռիոն, պռիոն, պեռիոն «ատրուշան, Պարսից կրակատունը» Ճառ-ընտ. Յայսմ. ապր. 14. Վրք. և վկ. Ա. էջ 1։
quite ashamed or abashed.
• Վերջին նշանակութիւնից առնելով Ա-ճառ. SA I. 303 բառս հասկանում է «փառազուրկ» և կցում է շառափ բառին։ թիւնը, որովհետև շառափ «լոյս կամ
cf. Որդիակիցք.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, Տե՛ս և Գա-րեղին վրդ. Շողակաթ, էջ 44 ծան., Ա-ճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 168,
beaten, ruined, destroyed, worn away.
• ՆՀԲ «գանել կոճիւք փայտի»։ Այտը. նեան, Քնն. քերակ. էջ 309 և յետոյ Ա-ճառ. ՀԱ 1899, 233 դնում են կրկնուած կոճ արմատից՝ ճ ձայնի տկարացմամբ։
enervated, effeminated.
• ՆՀԲ «որպէս թէ շերտ շերտ եղեալ մեղկութեամբ»։ Վերի ձևով մեկնեց Ա-ճառ. ՀԱ 1899, 207։-Գազանճեան, Արև. մամ. 1902, 77 շեղտ բառից մ մասնիկով և կրկնութեամբ։
cause, author;
occasion, matter;
principle, origin;
reason, subject, motive;
fault, offence, misdeed, crime;
pretext, excuse, subterfuge;
—աւ, ի —ս, on account of, for the sake of, for, because of, out of regard for;
under pretence of;
ի —ս քո, for your sake, for you;
— տալ, to give occasion to;
—ս առնուլ, to take as a pretext, to pretend, to allege;
— լինել, to be the cause or author of;
to dissemble;
—ս ի մէջ ածել, to allege, plead, urge or adduce reasons;
բառնալ զ—ս, to take away the motive or grounds;
պատճառել —ս մեղաց, to seek excuses for sins;
առանց իրաւա ցի —ի, without a real motive, causelessly, groundlessly, unreasonably.
• , ի-ա, ո հլ. «պատճառ. 2. ա-ռիթ. 3. պատրուակ. 4. յանցանք» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. և մ. ա. 13. Եւս. պտմ. եփր. թգ. Ագաթ. յաճախ անեզական է գործածւում, ինչ. Զի նա առաջին պատճառք և ճշմար-տութեան պատճառք. Ոսկ. ես. էջ 382. որիղ պատնառել ՍԳր. Եզն. պատճառաւոր Եզն. պատճառանք ՍԳր. Եւս. քր. Բուղ. եիր. ղևտ. պատճառախնդիր Եզն. տօնապատնառ Յիշատ. Ոսկիփ. կամ պատնառնամակ տօ-նից «տօնապատճառ» (նորագիւտ բառ) Յի-շատ. 1267 թ. (Շողակաթ, էջ 31), անպատ-ճառելի «անմեղ» Տիմոթ. կուզ, էջ 287. խօ-թապատնառ «սուտ հիւանդ ձևացած» Բուզ. յոգնապատճառեան Նար. կենապատնառ Պիտ. բարեպատճառ Օրբել. գերաաատճառ Մաքս. պատնառաբանել, դրդապատճառ (նոր բառեր) ևն։
• Müller SWAW 38, 588 paiti-նախ-դիրով պրս. č̌āra «միջոց, ճարակ» ռա-ռից։ Հիւնք. պրս. badkār «չարագործ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 154 պատ մասնիկով՝ ճառ «խօսք» բառից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Մրղ. Շմ. Ջղ. Տփ. պատճառ, Կր. պաճճառ, Սեբ. Տիգ. բադջառ, Ննխ. բադջառ, բաջջառ, Երև. Մկ. պաճառ, Մշ. պաջառ, Սչ. բաջառ։ Որից պատճառա-ւոր Երև. Ղրբ. Ննխ. Տփ. «յղի»։ Թրքախօս Հայոց մէջ՝ էնկ. badǰar կամ badjar' «իբր փաստ խօսուած մանրավէպ մը» (Բիւր. 1898, էջ 865)։
supplication, petition, deprecation, entreaty;
— արկանել, — մատուցանել, յ— մատչել, to supplicate, to implore, to pray, to request.
• ՆՀԲ աղէտ, աղիք բառերից? Bugge. վերին։ Հիւնք. յն. ἔλεγχος «պաա-ճառ, ապացոյց» բառից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 առու երևս-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 ժողովրդա-կան ստուգաբանութեամբ կազմւած աղաչել բայից։
cf. Պարուսան.
• «սէզից հիւսուած չուան» Ճառ-ընտ. սրա հետ նոյն է պարուսան «նոյն նշ.» Վրք. հց. (այլ ձ. պատրուսան, տպ. գաւա-զան), պարուսանի «ուղտի պախուրց» Ա-թան. էջ 581, Վրք. հց. ա. 55։
funnel, tun-dish.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց մկայութեան) «ձագար, խունի» Ագաթ. Ճառ-ընտ. որից ձագարաձև (նոր բառ).-ՋԲ ունի նաև ձագառ ձևը, որ յաճախ աւելի գործա-ծական է Արևմտահայ գրականութեան մէջ։
Palm-Sunday.
• , ի հլ. (գրուած նաև ողոգո-մէն, ողոգոմէ, ողոգոմ, ղոգոմեան) «Ծաղ-կազարդի տօնը» Սեբ. 46, Լմբ. առ. Լև. 237. Կանոն. 38, ժմ. 261, 324, 642, 687. Ճառ-ընտ. Արշ. Սհկ. արմաւ. Վրդն. սղ. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 71 ևն։
huckster;
շրջող —, pedlar.
• , ի-ա հլ. «շրջուն մանրավա-ճառ» Վրք. հց. ա. 447. Երզն. մտթ. էջ 231 որ և փերեզիկ Շնորհ. առակք. փորեզիկ Զքր. սարկ. Ա. 24. փորէզիկ ՀՀԲ, փօրեզիկ Զքր. սարկ. Ա. 15. փօրէզիկ Առար. աատմ. 33Ո (արք վաճառականք՝ զոր հայոց բառիւ փօ-րէզիկ ասեն և այլազգեաց բառիւ չարչի ասեն). փորգեկ Բար. 175։
• -Պհլ. *perezak կամ perezīk ձևի՞ց. հմմտ. պրս. օ [arabic word] pīrzi «մանր մունը ա-ռարկաներ», որից վրաց. ფერეზიჯი փերև-զիկի «շրջուն մանրավաճառ» (հայերէնից փոխառեալ), պրս. pīrzī-firus «մանրավա-ճառ. փերեզակ»։-Աճ.
• Հիւնք. պրս. փիյրզիֆիրուշ «մանրա-վաճառ» ձևից։
nail;
cf. Բեւեռ.
• , ի հլ. (նաև կայ գրծ. -օք Մեկն. ղկ.) «գամ, բևեռ» Ճառընտ. Վրք. և վկ. ա. էջ 690. Զքր. կթ. Շար. Նար. իր, էջ 70, ղուսել «գամել» Նանայ. 27 Պիտառ. Ճառ-ոնտ. «յօդել, միացնել» Խոր. Լմբ. մատ. էջ 87. հեղուսումն Սկևռ. աղ. հաստահեղոյս Ագաթ.։
monk's cap, cowl, capuche, hood, cuculla.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց ա-ռանց վկայութեան) «կրօնաւորի գլխարկ, կնգուղ» Եւագր. 23. Վրք. հց. ա. 250. Ճառ-ընտ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 55, 321. Ոսկիփ. Առաք. պտմ. 195 (որ մեկնում է «գլխոյ թօփի»). գրուած նաև քիսութայ ԱԲ. քիւ-սիթն Շնորհ. ընդհ.։
cf. Մարգագետին.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խոտաւէտ տեղ» Ա. մակ. թ. 42, Վեցօր. Ոսկ. մ. ա. 2. որից մարգագե-տին ՍԳր. մարգճախին Զենոբ. Յայսմ. փետ. 12 մարգճակ Յայսմ. (Նոր վկ. էջ 20), Ճառ-ոնտ. Պտմ. ամաս. 60. ջրամարգք Ոսկ. ես. մարգաւէտ, մարգագոյն ԱԲ։
morning;
ածջոյն —, forenoon;
ընդ —ն, ընդ —ս, the —, cf. Առաւօտու;
ընդ —ս ընդ —ս, every -;
յառնել ընդ —ն, վաղքաջ ընդ —ն, — առնել, to rise early or betimes;
յ—է մինչեւ ցերեկոյ, from till evening.
• ջսպէս ՀԱ 1906, 341 առ մասնիկ, իսկ աւ՝ հմմտ. ւտ. aurōra «արշալոյս», յն. ἐως «այգ» ևն։ Ղափանցեան ЗВО 23. 351 զնդ. hav «ծնիլ», յն. δίος «որդի» ևն։ Մատիկեան ՀԱ 1919, 32 հաթ ar-i-wa-ar հոմանիշի հետ։ Նոյնը Ա-ճառ. Նորք 1925, л 5, էջ 393arriwar։
stag.
• «մի մոլորակի անուն». մէկ անգամ ունի Մեկն. ծն. «Լուծ՝ հող, և ջերի՝ ջուր, որ է այծ... ծպաւոր՝ օդ, փառազնոտ՝ հուր»։ Ըստ ՆՀԲ կոչւում է նաև եղջերու, ուստի վե-րի բառն էլ թերևս պէտք է կարդալ եղջե-բու. նախաւոր և բառի նախատառը պատ-ճառ է եղած շփոթութեան։
history, narration, tale, story, account;
romance;
poem, poetry.
• ՆՀԲ լծ. յն. ἔπος և φημή, Böttich, ZDMG 1850, 362 սանս. vip, vipā, յն. επος=fέπος «խօսք, բառ, ճառ, պատ-գամ, ոտանաւոր»։ Müller SWAW 33, 592 յն. fέπος և Armen. VI սանս. vip «երգ»։ Հիւնք. յն. εύέπεια «ճարտարու-թիւն. ասացուածոց»։ Բաղրուպանեան ՀԱ 1907, 17 յն. fέτος ձևից փոխառեալ։
hard, rough, harsh;
stiff;
solid, firm, steady;
harsh, severe.
• (յգ. -ծունք, յետնաբար -ծերք) «ամուր, պինդ, խիստ» Ոսկ. փիլիպ. ժ. «դը-ժուարին, խստամբեր» Պղատ. օրին. որից կարծրանալ Ել. է. 13. Յես. ժպ. 20. կարձ. րացուցանել ՍԳր. կարծրութիւն Կոչ. կարծ. րագոյն Մագ. Խոսր. երկաթակարծր Ճառ-ընտ. Բենիկ. կարծրադատ «խստիւ դա-տող» Նար. նիւթակարծր Անան. եկեղ. վի-մակարծր Բենիկ. կարծրամարմին (նոր. բառ)։
ray, beam, radiation;
light, splendour, brightness, brilliancy;
radius;
— տանելի, vector radius;
—ս արձակել, to irradiate, to beam, to emit rays.
• . ի հլ. «ճաճանչ, լոյսի շող» ՍԳր. որից ճառագայթաձև Կոչ. ճառագայ-թաձիգ Ագաթ. ճառագայթարձակ Ագաթ. ճա-ռագայթաւոր Եւագր. բազմաճառագայթ Խոր. վրդվ. երեքճառագայթեան Կիւրղ. աղ. խչ. եօթնճառագայթեան Անյ. բարձր. ևն,
• = Արմատն է ճառագ, որ թէև գրաբարի մէջ աւանդուած չէ, բայց գտնւում է բազմա-թիւ գաւառականներում. այսպէս՝ ճառաքել Ակն. Ասլ. Երև. Լ. Մն. Զն. Պլ.. ճրաքել Արտ., ճռա՛քել Ղրբ., ճռռէ՛քել Ղս. «ւուռո-պայծառ փայլիլ», ճառ-ճառաք Ննխ.=լուս-ճառաք Ննխ. Պլ. «շատ լուսաւոր» (որ Ննխ. գիւղերում դարձել է լուս-ժառանգ)։
• , ի-ա հլ. «շուշան ծաղիկը, լտ lilium candidum L» ՍԳր «փխբ. բուրվառի վերին խուփը, որ երեք թելերով կապուած է մարմնին» Ճառ ինչ (Հացունի, Պատմ. տա-րազի, էջ 354). որից շուշանագործ Գ. թագ. է. 19, 22. շուշանափայլ Անան. եկեղ. Գնձ Տաղ. թուշանաբեր Թէոդ. կուս. շուշանազարդ Ոսկ. կտրծ. շուշանաբոյր (նոր բառ) ևն։
cf. Ամոլ.
• , ի, ի-ա, ռ հլ. (նաև ամոլեաց, որով եզակին լինում է ամոլի) «զոյգ՝ արօրը քա-շող եզների, լայնաբար՝ ձիերի և փխբ. մար-դոց» Ագաթ. Կոչ. (սովորաբար յոգնակի գոր-ծածութեամբ). «լծորդ տառ» Երզն. քեր. ո-րից եզնամոլ կամ եզնամոլի Տօնակ. Ճառ-ընտ. գառնամոլք Ճառընտ. ամոլաջիլ «զոյգ ղեր ի յետոյս» Ծն. լբ. 25, 32։
milk;
— կովու, այծու, մաքեաց, իշոյ, cow's, goat's, ewe's, ass's;
— ձկան, soft roe;
շիճուկ —ին, butter -;
whey;
թարմ՝ թթու —, fresh, sour -;
կաթամբ սնանիլ, to live on milk;
— տալ, to suckle;
գրել զ—, to suck;
կթել —, to milk;
ամջատել ի կաթանէ, to wean.
• , ն հլ. (-թին, -թամբ, -թանց) «կաթ» ՍԳր. որից կաթնաբեր Ոսկ. մտթ. կաթնակեր Եզն. Յերոն. կամ կաթնկեր Եբր. ե. 13. կաթնակերագոյն Կոչ. կաթնասուն Նար. Շար. կաթնաբոյծ Յհ. իմ. երև. կաթ-նածուծ Եղիշ. հայր մեր. իշկաթնուկ Առաք. լծ. սահմ. 540. նոր բառեր են կաթնավա-ճառ, կաթնավաճառուհի, կաթնաման, կա-րընտու, կաթնատամ, կաթնատնտեսութիւն, կաթնեղեն, կաթնատուն, կաթնահատութիւն ևն։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. Շմ. կա՛թնը, Տփ. կա՛թը, սեռ. կա՛թնի, Սչ. գաթը, սեռ. գաթնի, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ Վն. կաթ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գաթ, Ասլ. գաթ, գա*, Տիգ. գmթ, Սվեդ. գէթ, Զթ գօթ, գոթ, Հճ. գօթ, Ագլ. կախց, Հւր. կախս։ -Ագլ. կախց ծագած է նախաւոր *կաղց ձե-ւից և այս պատճառով էլ չէ վերածուած կօխց. ըստ որում Ագուլիսի բարբառում ա դառնում է օ, բայց ղ-ից առաջ մնում է ան-փոփոխ. հմմտ. աղ, դաղձ, թաղ, մաղ, մաղձ, կաղ, տաղ (այս բոլորը անփոփոխ), բայց վախ > վօխ։-Նոր բառեր են՝ կաթնա-հունց, կաթնաձու, կաթնալի, կաթնոց, կաթ, նաւեր, կաթքար, կաթնտիկ, կաթնտերևի, կաթնենի, կաթնագին ևն ևն։ Ագուլիսի բար-բառով պահուած թանկագին ձևերն են՝ կըխ-ցա՛հում (նոր ձևով կթնա՛հում) «կաթնա-համ», կխցա՛խուտ «կաթնախոտ» և կխցի՛-րիս «սեր» (այն է կաթներես)։
ashes;
օր մոխրոց, Ash-Wednesday;
փոխարկումն ի —, incineration;
— լինել, to burn or reduce to ashes;
ի — եւ յաճիւն դարձուցանել, to incinerate, to reduce to ashes;
to lay in ashes, to waste or desolate;
ապաշխարել մոխրով, to do penance;
հուր ծածկեալ ընդ մոխրով, fire lies under the ice;
there is fire lurking under the ashes;
cf. Թաւալիմ.
• , ո հլ. «այրուած բանի փոշին» ՍԳր. որից մոխրել «մոխիր դարձնել» Ամովս. բ. 1. Ոսկ. ա. Թես. մոխրակոյտ Ղևտ. ա. 16, դ. 12. մոխրանոց Փարպ. մոխրապաշտութիւն Ագաթ. մոխրատարած Ոսկ. մ. գ. 14. մոխ-րացան Ոսկ. մ. բ. 5. Վեցօր. մոխրոց «աղ-բանոց» Նէեմ. գ. 13, 14. կրակամոխիր Ճառ-ընտ. մոխրաման (նոր բառ) ևն։
girl, maid, virgin, maiden, damsel;
young lady.
• (ի-ա հլ. յետնաբար) «կոյս աղ-ջիկ» Վիպաս. (Խոր. բ. 47), ՍԳր. որից օրի-որդութիւն Եփր. ծն. քս. 23. Լմբ. սղ. ճառ-ընտ. գրուած նաև օրւորդ, որիորդ, նաև ուրւորդ՝ ըստ Ալիշ. Հին հաւ. 199։-Իմաստի համար հմմտ. Խոր. բ. ծ. «Տալ զտիկին ո-րիորդն Ալանաց զՍաթենիկ ի կնութիւն Արտաշիսի. Առնու զտիկին օրիորդն Սաթե-նիկ»։
unstable, ill-built, weak, frail;
inconstant, mutable;
emigration;
— լինել, to emigrate, to quit one's country.
• «խարխուլ, անհաստատ» Իմ. դ. 3. Ոսկ. յհ. ա. 11. բ. 22. «գաղթ, փախուստ» Ոսկ. մ. ա. 8. որից անխախուտ Ագաթ. Եզն, խախտել ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. խախտումն «քակտումն» Պիտ. «տեղից հանելը» Ճառ-ընտ. այս վերջինները սղուած ձևեր են. բայց յետնաբար ենթադրուել է թէ արմատն է խախտ «խախուտ, քանդուած» Արձ. 1292 թ. (Վիմ. տար. 135), որից անխախտ Օրբել. Ոսկիփ. (նաև արդի գրականի մէջ)։
feast, solemnity, festival, celebration;
— նշանաւոր, հանդիսաւոր or մեծահանդես, extraordinary, solemn feast;
օր —ի, feast-day, holiday;
ամենաժողով —, fair day, market day;
— անուան, saint's day;
— ամենայն սրբոց, All-Saints' day, All Hallows day;
— մարմնոյ եւ արեան տեառն, Corpus Christi day;
— անմեղ մանկանց, Childermas-day;
սրբել, խմբել, կատարել, տօնել զ—, to keep, to observe, to celebrate a feast;
շնորհաւորել ուրուք զ— իւր, to wish a person many happy returns of the day;
cf. Տարեկան.
• , ի հլ. «հասարակաց հանդէս, հան-ղիսաւոր օր» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. մ. բ. 14. որից տօնել ՍԳր. տօնախմբել Ագաթ. Կորիւն. տօնանան Ագաթ. Ոսկ. Կորիւն. տօնամա-ճառ Իմ. ժե. 12. տօնապետ Կիւրղ. «նձ. նա-խատօնակ Փիլ. յառաջատօնակ Փիլ. ել. վերջատօնակ Ածաբ. խորհրդատօն Փիլ. բա-գըն. զուգատօնել Նիւս. սքանչ. պասեքատօն Եա. քր. տօնամակ Գր. վկ. (Զարբհանա-լեան, թրգմ. 722-3), տօնակատարութիւն (նոր բառ)։
bean;
lupine.
• = Արաբ. [arabic word] baqla, որ և [arabic word] baqila, [arabic word] bāqilla «բակլայ», որից փոխառեալ են պրս. bāgālā, արևել. թրք. [arabic word] baqla, թրք. քրդ. [arabic word] bakla և թուրքերէնի միջո-ցով էլ ալբան. baklla, բուլգար. bakla, սերբ. bakla։ Արաբերէնի պարզ արմատն է bql «բոյս, արօտ, խոտ, բուսնիլ», որից և [arabic word] baqqal «ընդեղէն ծախող, նպարավա-ճառ» (=ռմկ. բախկալ, և ռուս. бакалeй. ныи)։-Հիւբշ. 263։
tinder.
• Նախ Klaproth, Asia poligl. 100 կցեց պրս. pedeh բառին։ ՆՀԲ և սրանից առնելով նաև Հիւնք, դնում են յն. ἀπτω, ἀπτομαι «լուցանել, վառել» բայից։ ZDMG 1868 (22), 330 և սրանից էլ Lagarde, Sуm. 1877, 103, 40 դնում է պրս. [arabic word] ābēž, [arabic word] abēr, ❇ aēr, [arabic word] aēz, [arabic word] ayēz «կայծ» բառերից։ Lag. Arm. Stud § 3 մերժում է սրանք՝ նշանակութեան տարբերութեան պատճառաւ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. աբեդի «աբեթ» (տե՛ս Ա-ճառ. Բազմ. 1898 225բ և Արրտ. 1898, 370բ), մինգր. օբեդ «աբեթ», սվան. հաբե-դի, հոբեդ «աբեթ», Մառ ИАН 1918, էջ 339 այս բառերը համարում է bed «վառել» ար-մատից. հմմտ. սվան. libdine «վառել», եթէ այսպէս է, ուրեմն բառը բնիկ Կովկա-ռեան կդառնայ և հետևաբար հայ ձևը կլինի վրացականից փոխառեալ։ Առ այժմ այս ստուգաբանութիւնը անհաստատ է թւում մեզ։
ulcer;
sore, wound.
• Կեղակարծ բառը հետևեալ ձևով են մեկնում.-ՀՀԲ կաղ բառից։-ՆՀԲ խեղ կամ կաղ բառից։ Ս. Վ. Պարոնեան Արև. մամուլ 1880, 552 յեղակարծ բա-ռից։ Meillet MSL 10, 278 արմատը դնում է կեղ, որի ծ-ով աճած ձևը հա-մարում է կեղծ։ Վերի ձևով մեկնեց Ա-ճառ. ՀԱ 1909, 160։ Գաբրիէլեան Բազմ. 1909, 109 կեղ-համարում է նոյն ընդ գելուլ, գլորել, գալարել, գայ-թա՛կղ'իլ։
cheese;
գործել մածուցանել —, to make cheese;
to curdle milk.
• (յետնաբար սեռ. -ոյ կամ -ի) «պանիր» Յոբ. ժ. 10. Նոնն. Պտմ. աղէքս. Իսիւք. որից պանրանալ «մակարդիլ» Ճառ-ընտ. Սանահն. պանրուտի (գրուած նաև պանրուտէ, պանդրուտու, պանդրուտոյ, «կթեղէնով պաս, նաւակատիք, յն. τυροφαγία» Գիրք թղ. 334. Տօնակ. Ասող. Ոսկիփ. պանդ-րաջուր (որ է պանրաջուր) Մխ. բժշ. 46, 133 (դ յաւելուածի համար հմմտ. ծանդր, ման-դըր, ծունդըր. նոյն յաւելուածն ունին նաև ռեռ. պանտրի Մաշտ. ջահկ. և Ագլ. պա՛ն-դիր). պանրավաճառ, պանրային (նոր բա-ռեր)։
small stone, pebble, gravel;
— նաւու, ballast.
• (յետնաբար ի հլ.) «քարի մանրուք, քարի մանր կտորտանք, կոպիճ» ՍԳր. Յհ. իմ. եկեղ. որից խճաքար Սիր. իբ. 21. խճա-մած Նչ. եզեկ. խճել «կրի մէջ խիճ խառնել՝ ծեփելու համար» Երզն. մտթ. 462. Տօնակ. խճեայ Ճառընտ. մանրախիճ Յոբ. ը. 17. Կոչ. 245 (տպ. մանրխիճ)։ Նոր գրականի մէջ ու-նինք խճուղի։
• Չուբինով, Dict. Géorg. համեմատում է վրաց. կաժի «գայլախազ, հրահան» բառի հետ։ Հիւնք. հանում է ցեխ բա-ռից։ Հ. Ս. Երեմեան, Բազմ. 1900, էջ 8 ևռում է գերմ. Kies «խիճ» բառին։ Ա-ճառ. ՀԱ 1909. 160 խ և կ ձայների լծորդութեամբ միացնում է կիճ, կուճ «մարմարիոն» բառին։ Մառ, ИАН, 1917, 316 հյ. կիճ, ավար. գամած «քար» ևն բառերի հետ։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 104 վրաց. խվինջի և կեն-ճի հոմանիշների հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի փռիւգ. γίσσα «քար»։
mute, silent, taciturn;
— բերանով, in silence;
լուռ հաւատք, absolute, blind faith;
լուռ լինել՝ կալ, to be silent, to keep silence, to remain mute, cf. Լռեմ;
լուռ լինել ի թշնամութենէ, to cease from being enemies;
to conceal enmity;
լուռ լինել յաստիճանէ, to be deprived of, to be degraded, deposed;
լուռ լե՛ր, silence! hush! hold your tongue! ի լուռ լե՛ր, do not celebrate;
չկարէր լուռ կալ, he could not refrain from speaking.
• , ի-ա հլ. «անխօս, լռած, սուս» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. որից լուռ լուռ Առակ, ժը. 18. Եւագր. լուռ մուռ Ոսկ. Ճառ ապշխ. էջ 47 (տե՛ս և մուռ). լռել «լուռ մնալ, չխօսիլ. 2. հանդարտիլ, դադրիլ, կենալ, կանգ առնել» ՍԳր. Եւս. պտմ. լռելեայն ՍԳր. Ոսկ. ես լոասէր Եւագր. լռութիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1. Եւս. պտմ. լռեցուցանել ՍԳր. լռուն Վեցօր. 63. լռիկ Ա. մակ. ժա. 5. Ողբ. գ. 28. լռակա-ցութիւն «լուռ մնալը (նորագիւտ բառ) Ճշ 199 ա ևն։
herald, crier;
preacher;
musician;
preach, sermon;
— լինել կարդալ, to announce, to publish, to herald, to proclaim;
— տալ, to preach, to make or to preach a sermon.
• , ի-ա, ռ հլ. «մունետիկ, բարձ-րաձայն հրապարակող կամ յայտարարող» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եզն. Բուզ. «երաժիշտ, նուագածու» Եւս. քր. «սարկաւագի կարդա-ցած ինչ ինչ աղօթքները» Խոսր. ժմ. և պտրգ. «գանձ, տօնական տաղ» Նար. Գնձ. ժմ. «մեկնաբանական գրուածք կամ ճառ» Լմբ. ատ. Շար. Եփր. համաբ. որից քարոզել ՍԳր. Եզն. քարոզութիւն ՍԳր. Կոչ. քարոզա-կից Եղն. միաքարոզ Ագաթ. քաջաքարոզ Ասող. ճշմարտաքարոզ Թէոդ. մայր. մար-գարէաքարոզ Նար. առաք. քարոզատու (նո-րագիւտ բառ) Հայել. 255. քարոզչական, քարոզչութիւն (նոր բառեր) ևն։
cf. Խիղբ.
• (գրուած նաև խիղբ) «ծիլ, ընձիւղ կամ արմատի մազմզուքը» Վեցօր. որից խիղբ արկանել «արմատի թելեր արձակելը» Վեցօր. 87. նմանութեամբ «յարիլ, մի բա-նի կցուիլ» Ոսկ. յհ. ա. 5. խիղբ արկանել (կամ առնուլ) զծնկօք «երկու ձեռքերի մատ-ները իրար անց կացնել և ծունկը բռնելով նստիլ տխուր մտածել» Թէոփ. խ. մկ. Ճառ-ընտ. Վրք. և վկ. Բ. 512. որ և խեղբ արկա-նել կամ առնուլ Մաշկ. Ղևոնդ. ժա. էջ 38 խեղբիլ (գրուած նաև խեխբիլ. իսկ ՋԲ ունի խեխիլ) «յարիլ, փարիլ, կապուիլ» Ըսկ ես-2nջ,
bud, budding, shoot, sprout;
— արձակել, to bud, to put forth buds, to shoot, to sprout, to germinate.
• «ընձիւղ, բողբոջ, ծղօտ» Գնձ. Վստկ. *աղ. ասւում է նաև ծիղ, ո հլ. (կամ սեռ. -ի) Ասող. Ոսկ. գծ. 51. Երզն. լս. 111. Ոս-կիփ. Վստկ. 30. կայ նաև ծիւղ «խռիւ», որ իբրև ձեռագրական տարբերակ գտնում ենք Եղիշ. բ. էջ 40 (տպ. Վենետիկ 1893, էջ 95) բնագրի ծիւ «քակոր, աթար» բառի դէմ (տե՛ս այս բառը)։ Որից ծլել, ծլիլ, ծլեցու-ցանել Վստկ. Մաշտ. ծլարձակութիւն Փիլ. ծլաձև Շնորհ. շատծլու «ուղտափուշ» Բժշ, նորածիլ (արդի գրականում), գարեծեղ Վստկ. 133. հաստածեղ Թէոփ. խ. մկ. ծղօտ. ի, ու հլ. Վրդն. սղ. Անյ. Բարձր. Շնորհ Ճառընտ։-Արդեօք սրա հետ նո՞յն է նաև ճիւղ (ճեղ, ճիղ), որ տես առանձին։ Կապ ունի՝ ուտ. ցիլ «սերմ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. წველი ծվելի «ցօղուն, ստեղն, ծառի վրայի փուշերը», fველიანი ծվելիանի «ցօղնաւոր», նաև վրաց. წილი ծիլի «մաս, բաժին, վիճակ գցել» (հմմտ-զւռ. չօփ քցել), წილი ծիլի «ոջիլի ձու» (հմմտ. գւռ. ոջիլը ծլիլ). քրդ. [arabic word] zil «ռօ-ղուն» (որ Justi սխալմամբ համեմատում է մեր ճիւղ բառի հետ) կամ «ծիլ» (ըստ Ա-ճառ MSL 16, 370), [arabic word] ︎ zilik կամ zel-káie «շիւղ». -ըստ իս մեր ծիղ ձևից է նաև կապադովկ. յն. ζιγόϰϰο «բողբոջ. ծիլ» (-okko նուազական մասնիկով կազ-մուած), որ Karolides, rλ. συγϰρ. 82 մեր ցցուել բառի հետ է կցում։
peaceable, quiet, calm, tranquil, mild;
moderate, staid, sedate, grave, sober;
—, —ս, gently, softly, mildly, tranquilly, slowly;
— լինել, կալ, to remain quiet or tranquil;
— լինել, to have patience, to be patient.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «հանգիստ, խաղաղ, լռիկ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 9. «հանդարտութեամբ, խա-ղաղ կերպով» Սիր. իա. 23. Ոսկ. գաղ. որից հանդարտ լինել «համբերել» Յոբ. լգ. 5. Ոսկ. մ ա. 2. հանդարտել «խաղաղիլ» ՍԳր. «համբերել, ժուժել, տոկալ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մտթ. Ա. 383, յհ. 85. Ագաթ. Սեբեր. 212 (հմմտ. ՀԱ 1914, 326). հանդարտագոյն Ոսկ. կող. յհ. և բ. կոր. հանդարտանալ Եզեկ. լր. 11. Դատ. ժը. 27. հանդարտասիրտ Առակ. ժզ. 19. հանդարտիկ Ոսկ. ես. Վեցօր. հան-դարտութիւն ՍԳր. Ոսկ. անհանդարտ Ճառ. ընտ. հանդարտաբարոյ (նոր բառ) ևն։
feast, public rejoicing;
procession, solemnity, religious ceremony;
pomp, show, display, gala, exhibition, parade, state;
scene, spectacle, show;
arena;
proof, argument, demonstration;
declaration, witness, testimony, evidence;
trial, experience, essay;
exercise, practice;
audit, examination, inspection, investigation;
deed, fact, act;
effects;
fight, assault, combat;
care, diligence;
bravery, great deeds;
account;
review (journal);
—դիսիւ, pompously, solemnly;
համաշխարհական —, exhibition;
— թաղման, burial, funeral obsequies;
— զօրաց, review, muster;
— յաղթանակի, triumphal rejoicings;
— թատրոնական, theatre, spectacle, play;
— առաքինութեան, brilliant action;
— լաւութեանց, shining qualities;
ի — մարտից, among combats;
— առնել, to pass in review, to make a diligent investigation, to examine;
to make a show or display of, to show off, to display, to expose to view, to put or set forth;
to turn to account, to improve;
to exercise, to practise;
— առնել զօրաց, ի —դիսի անցուցանել զզօրս, to review, to muster, to pass in review;
— համարոյ առնել, to examine, to register, to make a numbering or enumeration of;
— առնել քաջութեան, to prove, to signalize one's valour, to signalize oneself by prowess, gallantry, bravery;
— առնել զօրութեան, to use or exert one's power;
— առնել պերճութեան, գիտութեան, to make a show of one's science;
— առնել ի մաստութեան իւրոյ, to display one's wisdom;
— առնել հանճարոյ, to heighten, to set off, to enhance, to give zest to one's parts or talent, to show one's wit, to play the sprightly, ingenious or witty;
ի — ածել, to exhibit, to expose to view, to display, to show off;
to represent, to play, to act;
ի — անցանել, to compete, to rival, to vie with;
to appear;
ի — մտանել, to enter the lists;
to be ranked among;
ի — մատուցանել, to put to the trial, to the test, to prove;
զ— առնուլ, to examine, to prove, to know by experience.
• , ի հլ, «հրապարակային քննու-թիւն, ատեան, դատ, ապացոյց, տեսարան, հրապարակ, մրցարան, մրցանք, քաջագոր-ծութիւն, զօրահամար» ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. Ոսկ. «տօնախմբութիւն» Շար. Նար. Մագ. «պատմական ճառ, ատենաբանութիւն» Խոր. Յհ. կթ. Արծր. որից հանդիսանալ Ոսկ. փի-լիպ., յգ. հանդիսանի Մագ. մեծ են. էջ 28. հանդիսական Բ. մակ. դ. 19. հանոիսատես Ոսկ. բ. տիմ. և մտթ. ա. հանդիսաւոր Ոսկ. յհ. բ. 21. մեծահանդէս Տաղ. Գնձ. անհանդէս «չփորձուած, անպիտան» Փիլ. բազմահան-դէս Յճխ. Յհ. կթ. երկնահանդէս Շար. կան-խահանդէս Նար. խչ. հանդիսաարութիւն, արուեստահանդէս, ցուզահանդէս, աարա-հանդէս, զօրահանդէս, ցայգահանդէս (նոր բառեր) ևն։
mist, darkness, obscurity;
shadow, shade;
foggy, obscure, dark, dusk;
shady, woody.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «մութ, նսեմ, խաւարին» Ա թագ. իգ. 14, 15, 19. Եւագր. «մթութիւն, խաւար, մշուշ» Ա. թագ. իզ. I. Վեցօր. 115. Շիր. 60. Նար. «աչքի բիժ» Եփր. վկ. արև. 42 (թէ Եզնիկի մէջ էլ մթարք բառը պէտք է ուղղել մռայլ՝ տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1928, էջ 533-535). որից մռայլեցուցանել Փարպ. մռայլութիւն ԱԲ. նոյն բառի զանազան ձե-ւերն են՝ մառայլ ԱԲ, շրջմամբ՝ մլար Ճառ-ընտ. Վստկ. 12. Սարգ. բ. պետր. դ. (էջ 586), Անկ. գիրք առաք. 65. Կոստ. երզն. 93, 133. Անան. գիտ. 6։
end, extremity;
border edge;
summit, head, top, point;
the utmost pitch, the highest degree;
over-measure, excess;
— ի —, from beginning to end, from one extremity to the other;
to the full;
punctually;
քաղել զսաղմոսն — ի —, to recite the whole psalter;
ի ծայրն հասանել, to reach or attain the maximum;
—իւք աչաց, glancing slily at;
—իւք ականջաց լսել, to listen furtiyely, to eavesdrop;
cf. Ծագ.
• , ի հլ. «ծայր (սկզբի կամ վերջի)» ՍԳր. փոխաբերաբար գործածուած է «լեռ-ների և բլուրների գագաթ, նորածագ արևի ճառագայթ, մի որևէ բանի ազնուագոյն մա-սը» նշանակութեամբ։ Որից ծայրակարմիր Բ. մակ. ժ. 28, ծայրակոտոր Ոսկ. գաղ. ծայրակտուր Դատ. ա. 7. Ոսև. ես արևա-ծայրք Եզն. 191. Վեցօր. լեզուածայր Ճառ-ընտ. ծայրաքաղ Բ. մակ. է. 4. Ագաթ. Եւս. պտմ. Կոչ. ծայրանալ «վերջին ծայրը հաս-նիլ, գերազանցել» Պիտ. Մագ. անծայր Ոսկ. յհ. բ. 16. այս արմատից եմ կարծում նաև Բառ. երեմ. էջ 148 ծայրածօղ «աաա-կանիչ», ծայրան «գլորումն», ծայրանա-ցեալ «յայտնեալ»։ Նոր բառեր են անծայ-րածիր, ծայրագաւառ, ծայրաստիճան, ծայր-անուն, սրածայր, ծայրայեղութիւն ևն։
credit, honour, repute;
renown, fame, reputation, name, glory, celebrity;
news, intelligence, rumour, report, tidings;
արագաթեւ —, flying report, swift, speedy renown;
— բարեաց, good repute;
յեղակարծ, սուտ, չար —, strange, false, ill news;
— մեծ ստանալ, to win a great reputation;
վնասել անձին —ոյ, to damage one's reputation;
աղարտել զ— իւր, to tarnish one's renown;
կորուսանել զ—ն, to get an ill name;
չունել զ—, to be unknown, of no reputation or renown;
աղարտել զ— ուրուք, to blacken or ruin the reputation of;
—ի հարկանիլ, to become public, to divulge;
to become famous, renowned, celebrated, far-famed, to be in vogue, request or fashion;
ձախողակի — հանել or ընթացուցանել զումեքէ, to spread abroad an evil report about one;
— հանել, տարածել, to raise, sow or spread the news;
— ընթանայ, it is said that;
the story runs;
ելանէր, հնչէր, տարածէր, ի դուրս յաճախէր —, the report spread;
— քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր, the fame of his courage spread every where;
եւ ել — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս գաւառին, and there went out the fame of him through all the region round about;
—ի հարեալ է խաղս, this play is very popular;
cf. Շռինդ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭამბავი համբավի «լուր, աղաղակ, աղմուկ, գիրք, պատմութիւն, ճառ. արձակ գրուածք», ამბაჟი ամբավի «լուր» (Մաս ժամսա շինա եսմա Իրոդիս ոթխթա մաթ սամթավրոթա մթավարսա, ամբավի Ւեսոսի-Յայնմ ժամանակի լուաւ Հերովդէս չորրորդապետ զլուր Յիսուսի. Մտթ. ժդ. 1. Դա գեսմոդեն բրձոլանի, դա ամբավնի բըր-ձոլաթանի -Լսելոց էք պատերազմունս և համբաւս պատերազմաց. Մտթ. իռ. 6). უამბო ուանբո «առանց տեղեկութեան», უამბოდ ուամբոդ «առանց լուր ունենալու». թուշ. ამბუი ամբուի «պատմութիւն, խօ-սակցութիւն» (հմմտ. զրոյց «լուր, խօսք» և գւռ. զրից անել «խօսակցիլ»), Լազէ ամբուի ռՍ. Աւետարան», լազ. ambai, ambayi «լուր, տեղեկութիւն», uča ambayi «սև լուր, գոյժ», ինգիլ. համփավ «լուր» (шанндəe ЗВО 22, 357)։
condition, nature, state, quality, circumstance;
condition, term, measure, rule, limitation, close;
part, article, proposition, transaction;
stipulation, agreement, treaty, bargain, compact, pact;
— անհրաժեշտ, condition, sine qua non;
— ժամանակի, appointment, assignation;
— կենաց, condition, state, circumstance;
— նամակ, original draft of a treaty or contract;
հայցուածոյ —աւ, in an interrogatory manner;
—աւ, upon condition, on terms;
— դնել, to place or impose conditions, to make a contract, to contract, to bind oneself by contract;
cf. Ժամանակակէտ.
• , ի-ա հլ. «դաշն, դաշինք, ոճ, ձև, կերպ» ՍԳր. Եւս. քր. Կիւրղ. ծն. Ոսկ. մ. ա. 19 և յհ. ա. 27. որից պայմանաւոր Ա-գաթ. Վեցօր. պայմանել Խոր. Վրք. հց. տա-րապայման Բուզ. անպայման Ագաթ. յետ. նաբար գրուած է ըստ մհյ. պոման Զքր. կթ. Ուխտ. Բ. 86. Մխ. դտ. Մեսր. եր. Մարթին. Անսիզք 9, 13, 15, 47. պոմանել Կանոն. բարդութեամբ՝ պոմնթուխթ «պայմանա-թուղթ» Անտիզք 75։ Նոր բառեր են պայմա-նագիր, պայմանաժամ, պայմանադրու-թիւն, պայմանական, պայմանատրուիլ, նա-խապայման։ -Նոր գրականում (արևելեան բարբառ) անպայման ստացել է «անպատ-ճառ, անշուշտ» իմաստը (ազդեցութեամբ ռուս. бeзуcловнo ձևի), մինչդեռ հին նշա-նաևութիւնն է «չափից դուրս, չափազանց» (անպայման սքանչելի Ագաթ.), իսկ արև-
bolt, lock, padlock;
lever, bar;
traverse, cross piece of timber;
trabs, trabeculae (a meteor);
— փայտեղէն, mortar;
փակել նգօք, to bar, to bolt, to fasten with a padlock.
• , ի-ա հլ. «դռան ետևր ձգուած սող-նակը. 2. գերանները կամ սիւները իրար կա-պելու համար խոտորնակի ձգուած գերան կամ ձող» ՍԳր. Եփր. դտ. 343. «մեծ և ծանր բաներ շարժելու լծակ, լոմ» Յայսմ. փետ՛ 14. Նիւս. կազմ. Երզն. մտթ. «ձողաձև կամ գերանաձև լոյս՝ որ երևում է ամպերում» Արիստ. աշխ. «իբրև բանտ ծառայող քարա-հանք. latomia» Փիլ. նխ. բ. 48. «սանդի. տոռ, հաւանգդաստա» Նոնն. 31. որից նգա-բեկել «փայտով կամ երկաթով մխտել, ցըն-ցել, խախտել» Ոսկ. հերոդ. նգել «տեղից խախտել» Նիւս. կազմ. Վրդն. ծն. «ճխտել, թխմել» (օր. բարձը բերանը թխմել) Մամիկ 45. նգախարխար Պտմ. աղէքս. Խոր. կարծ-րանիգ Եղիշ. թղմ. 297. երկաթանիգ Ճառ-ընտ. պղնձանիգ Գ. թգ. դ. 13։
cf. Աղաւնեվաճառ
dealer in doves or pigeons.
cartilage, gristle;
soap;
cf. Օճառ.
• . ի-ա և ո հլ. «սապոն կամ այս նը-պատակին ծառայող օշնան խըտո. օճառա խօտ, saponaria officinalis L» ՍԳր. Կոչ. 305 (սեռ. աճառոյ). Լմբ. մատ. 93, 376 (գրծ. ա-ճառաւ, աճառօք, այլ ձ. օնառօք), 136, 167 (գրծ. աճառօվ), Նար. Մխ. Երեմ. որ և օնառ «սապոն» Եսթ. բ. 3. Մաղաք. գ. 2. Դան. ժգ, 17. Եղիշ. հյր. մեր 199. Լծ. ար. կամ ոճառ (գրծ. ոճառաւս) Լմբ. մատ. 500. յաջորդից զանազանելու համար արդի գրականում ըն-դունուած է միայն օճառ ձևը, որից օճառա-խոտ, օճառացում (saponification) նոր բա-ռերը։
• «նեարդ, կռճիկ, ջիղ» Ագաթ. Բրս. սղ. որ և օճառ Նիւս. Բն. Լծ. Նար. որից աճա-ռապատ «նեարդապատ, ջղապատ» Եզեկ. Լ. 22. Երզն. քեր. Նիւս. կազմ. աճառապինդ «ջղապինդ» Պիտ. (գրուած ունառապինդ Պիտառ.), աճառամաշկ «կռճիկների թառան-թը» ՓԲ. աճառային «կռճիկի վերաբերեալ» ՓԲ.-Նախորդից զանազանելու համար ար-դի գրականում ընդունած ձևն է միայն աճառ։
• Հիւնք. աճառ «սապոն» բառից։ Patru-bány ՀԱ 1907, 304 աճիլ բայի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 21 պրս. ❇ acār, [arabic word] acārīdan, որ Ֆէրհէնգի բառարանից է հանում, բայց նշանակութիւնը չի տալիս. իսկ Արիահայ բառ. էջ 92 պհլ. avzar և պրս. [arabic word] afzar, որ ըստ ԳԴ և Բուրհան՝ նշանակում է «կօշիկ, ոտք, նաւի առագաստ. համե-մունք» (իսկ āčār չունի Բուրհան. մի-այն ԳԴ նշանակում է «զառիվայր և զա-ռիվեր»)։
• ԳՒՌ -Ունենք աճառ Եւդ. Սեբ. «բոլորովին նոր, չհնացած, չմաշուած (տուն, շէնք, ըզ-գեստ)». յատկապէս ասում են նոր-աճառ Եւդ. 2. Ասլ. Սեբ. Սվ. «ուժը՝ թարմութիւնը տեղը, աշխոյժ, կայտառ, եռանդուն (մարդ, թև, թիկունք)». որից աճառուտ Զն. «աշխոյժ, կորովի, vigoureux». Զէյթունի բարբառով աաւում է աջօր «նոր (գինի, տիկ ևն)»։ Յայտ-նի չէ թե այս բառերը վերի աճառ ձևի՞ց են, թէ փոխառեալ թուրքերէնից. որովհետև միև-նոյն ժամանակ ունինք պրս. [arabic word] aǰar «թարմ ու դալար», քիրգիզ. [arabic word] aǰar, [arabic word] ažar «դէմքի առողջ և դեղեցիկ գոյն, կտաւի փայլ», [arabic word] aǰarlə «առողջ ու փայլուն ռոյնով»։ Աճառ «աշխոյժ» ձևը վերի բառից եթէ յառաջացած է, այդ պարագային պէտք է դնել հայերէնից իբր փոխառութիւն։
• «սարք, կազմած», յատկապէս «ձիու կազմած» Ոսկ. Եբր. զ. «օ-ժիտ, հանդերձանք, զարդ, առիթ, պատճառ, նիւթ» Պիտ. Փիլ. Յհ. կաթ. Նար. որից նոճեա-յօճառ «նոճիի փայտից կազմուած» Նար. խչ։
• ՆՀԲ օճան բառից է հանում։ Կերևայ թէ պէտք է կցել վրաց. აბჯარი աբջարի «զէնք, զրահ, սպառազինութիւն» բառի հետ. բայց նրանց յարաբերութեան կա-պը յայտնի չէ։ Ուղիղ մեկնեց Nyberg, Hilfsbuch 2, 3. բայց միասին է դնում նաև օճառ «սապոն», աճառ «կռճիկ» իբր *a-čarana-, ինչպէս նաև օճան, Այս բառերի միութիւնը ա՛յն ժամանակ ընդունելի կլինի, երբ իրանեանում ա-պացուցուի նոյն նշանակութեանց գո--յութիւնը։ ----︎.
• «առաստաղ, առիք, ոճոռք» ըստ Լծ. նար. կամ «առաստաղի մանր գերաննե-րը» ըստ ՆՀԲ. բայց աւելի է ճիշտ դնել «տա-նիք», ինչպէս ցոյց է տալիս բառիս միակ վը-կայութիւնը՝ Հց. աթ. էջ 421-2. «... ածես ի վերայ գերանս... զառաստաղս կապեսցես. և ի վերայ աճառս արկանել... և ապա աւար-տել»։ Այս օրինակից յայտնի է որ աճառք առաստաո չէ, այլ նրանից վերև եղած մի ռան, որ է «տանիք». հմմտ. նաև հետևեալ տաղի մէջ «Տաճարն այն ո՞ւմ նման է. ա-հառքն այն ո՞ւմ նման է. մարդակքն այն ո՞ւմ նման է. գերանքն այն ո՞ւմ նման է» (տե՛։ Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 60)։
• ԳՒՌ.-Իբրև միջին հյ. բառ ունինք ո-ճոռք «առիք (Նորայր, Բառ. ֆր. 584 ա), որ կայ նաև արդի գաւառականներում. ինչպէս՝ ոհոռք Ախք. Լ. Թեհ. Ղզ. Ղրբ. Մկ. Տփ. ուռ-ճունք Ագլ. որճունք Հջղ. ուռճօնք Աստ. (Բառ. երեմ. էջ 189 յիշում է ոճոռք, որճունք ձևերոմ այժմ Երևանի բարբառով օ՛ջօրք). բայց այս բոլորը նո՞յն է վերի աճառ ձևի հետ։
• Աճառել տե՛ս Աճռել։
cartilaginous.
cf. Աճառապատ.
declared by God;
who discourses of God.
silversmith, who sells silver-plate;
money-changer.
mercantile.
to reason, to narrate, to discourse.
boaster, braggart;
— լինել, to boast, to exaggerate;
to swagger.
cf. Բանբեր.
green-grooer;
— կին, herb-woman.
unsaleable.
herborist, herb-seller.
eating-house keeper.
that kills, or loses time, loitering, lounging, trifling;
— լինել, to kill, or lose time, to trifle, to loiter, to while away.
loitering, trifling.
oil-man, oil merchant;
կրպակ —ի, oil-shop;
հնձան —ի, oil press.
lantern-seller.
paper-seller, stationer.
dealer in birds, bird-seller.
whisperer;
informer, accuser, denunciator.
adorning the sky.
armourer;
— հրացանից, gunsmith;
— սրազինուց, sword-cutler.
book-seller.
book-shop, book-store.
book-trade.
cf. Դանակագործ.
druggist, grocer, quack, apothecary;
seller of tinctures.
—ք selling of wine, wine-shop.
commerce of wine.
difficult to explain, difficult, obscure.
cf. Դիտակագործ.
meal-man.
cf. Ածխագործ.
ineffable, unspeakable.
without rays, without light.
very wonderful, prodigious
of wonderful grace, very graceful, admirable;
very abundant.
cf. Անճառ.
ineffability;
unspeakableness.
without cause, — principle, causeless;
without reason or motive;
absolutely, peremptorily.
that sells himself.
lamp-seller.
foretold, predicted.
butter dealer;
cf. Կոգի.
basket-seller.
dealer in linen-manufactures;
linen-draper.
short, brief, succinct, concise, laconic;
in few words, shortly, succinctly, briefly, concisely, summarily, laconically;
— հատանել, —ս կտրել, to epitomize, to condense, to state briefly.
cf. Կարճառօտ.
worthy, proper, suitable, fit;
cheap;
dignity;
right, equity, justice;
—է, it suits, it befits, it is necessary;
ոչ է —, it is not just, necessary, convenient;
— համարել, to judge worthy;
to deign;
ոչ — համարիլ, to disdain, to judge unworthy;
— ինչ էր, was it necessary ? — եւ իրաւ է, it is just to, fit;
յարժանս ou — տալ կաճառել՝ գնել, to give, to sell, to buy cheap or cheaply.
• , ի հլ. «պատշաճ և վայելուչ բա-նը» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 1. «արժանիք, արժանաւորութիւն» Սիր. լը. 18, Իմ. ժգ. 15. «իրաւունք, արդարութիւն» Եզն. որից արժան է «վայելուչ է, յարմար է» ՍԳր. Ագաթ. տռ-ժանանալ Ագաթ. արժանապէս Իմ. ժզ. 1. Ա. թես. բ. 12. Կոչ. ժզ. արժանաւոր ՍԳր. Ագաթ. Իւս. պտմ. Վեցօր. արժանաւորել Առաթ. ար-ժանաւորութիւն Ագաթ. Վեցօր. արժանի ՍԳր, Բուզ. Սեբեր. Ոսկ. Վեցօր. անարժան, ի և ի-ա հլ. ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Կորիւն. Բուզ. Եզն. անարժանութիւն ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յետին և յունարէնի վրայ ձևուած են՝ արժանահաւատ =յն. ἀέιότιστος, արժանապատիւ= ձέιá. τιμος, արժանապարտ= αζιόγρεως, արժանա-յաղթ= ἀζιόνιϰος և նմաններ։ Նոր բառեր են արժանայիշատակ, արժանապատւութիւն ևն։-Բառես երերորդ առումը դրամական է. որից ունինք արժանք «դրամի վրայի կնիքը» և արժանել «դրամը կնքել և արժէքը որոշել» Ոսկ. մ. ա. 11. արժան է «կարժէ, գին ունի» Ծն. իգ. 9. Ա. մնաց. իա. 24. արժանի «գին ու-նեցող, արժող» Սեբեր. արժան «դիւրագին, է-ժան» Ճառընտ. Ոսկ. յհ. բ. 14 ևն. այս միև-նոյն բառն է՝ որ ր-ի յապաւումով դարձել է խժան, յաժան, աժանք. ինչ. Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 113 (Յովել. գ. 6) «Զմանկունս եբրայեցիս ոնէին յաժան»։ Նոր գրականում բառիս երկու առումների համար առանձին տարբերութիւն ռնելով՝ գործածւում է արժան «վայելուչ» և աժան (արևմտեան գրական), էժան (բայց նաև արժան՝ արևելեան գրական) «դիւրա-գին»։ Ըստ այսմ ունինք (ա կամ է նախաձայ-նով) էժանագին, էժանանոց, էժանանալ, է-ժանութիւն ևն։
oil olive-oil;
butter;
ointment, salve, ungnent;
pomatum;
essence, essential oil;
perfume;
—ք անուշունք, անուշից, perfumery;
— օծութեան, extreme unction;
holy oil;
chrism;
— ողորմութեան, alms, charity;
օծանել զերեսս անոյշ —ով, to anoint one's face with precious ointment;
առնուլ զհոտ —ոյ, to smell of oil;
զտել զ—, to clarify oil;
խանութ —ոյ, oil-shop;
հնձան —ոյ, oil-press;
վաճառականութիւն —ոյ, the oil-trade;
շիշ —ոյ, oil-bottle, or cruet;
— սեղանոց, salad-oil.
• ՓՈԽ.-Գւռ. եղ (yeγ) ձևը փոխառութեամի մտած է գրեթէ բոլոր թաթարական լեզուների մէջ. բայց որովհետև թաթարականում դ ձայնը ծանր բաղաձայն (saqil) է համար-ւում և չի կարող հետևաբար e ձայնաւորի մօտ գտնուիլ, այլ a (հմմտ. օսմ. aγlamaq «լալ», aγəl «փարախ», yaγmur «անձրև», уaγəт «կեղ», yaγəž «գորշագոյն», ayaγəm «ոտքս» ևն), ուստի գւռ. yeγ ձևը դարձել է yaγ, այսպէս՝ ունինք օսմ. [arabic word] ︎ yaγ «իւղ, ճարպ», [arabic word] yaγlə կամ [arabic word] yaγlu «իւ-ղոտ, պարարտ, կեղտոտ», [arabic word] yaγǰə «իւղավաճառ, իւղարար», [arabic word] yaγla-maq «իւղոտել, իւղել», [arabic word] yaγləq «թաշ-կինակ» (նախնաբար «կերակրի ճենճը սրբե-լու շոր». օսմ. այս բառից փոխառութեամբ ձևացած են Պլ. յաղլըխ, յալլըխ, Սչ. Ռմ. լա-լեխ, Ղրբ. յա՛լլուխ, յա՛լլըխ «թաշկինակ»). [arabic word] yaγlanmaq «իւղոտուիլ», [arabic word] ič̌ yaγə կամ [arabic word] don yaγə «ճրագու», [arabic word] tere yaγə «կարագ» ևն (տես Մ. Ա-ռևևեան. Ընռարձակ բառ. տճկ. հայ. գաղ. Պօլիս 1888), արևել. թրք. [arabic word] ︎ yaγ «ճարպ, կարագ, իւղ», [arabic word] yaγčamur «տաք հաց, որ կարագով շաղախում և քաղցր գի-նիով ուտում են» (հմմտ. գւռ. ճմուռ, եղաճը-նուռ), [arabic word] yaγəqmaq «գիրանաւ». ❇ [arabic word] ︎ yaγlaγu «սպեղանի», [arabic word] su-уaγə «սև կարագ» (տե՛ս Pü de Courteille Dict.
iron;
iron weapon, sword, razor, nail;
— կակուխ, soft, malleable iron;
— գիւրայերձ, red-short iron, hot-short iron, red shear or sear iron;
— կալուանացեալ, galvanized iron;
— կռանահար, forged, tilted, bar, or malleable iron;
— հայելական, specular, oligist iron, iron ore;
— հրաբեր, pyrophoric iron;
— սպիտակ կամ թանագ, plate, white iron, tinned iron plate, tin, tin plate;
—ք, irons, chains, fetters, gyves;
— հնոտի, old iron;
կոտորք —ոյ, grape shot;
սայր —ոյ, tag;
վաճառական —, smith, blacksmith;
պատել —ով, to bind or mount with iron;
բազմախողխող —, sharp;
—ի դար, iron age;
կռանել զ— մինչ տարաշէկն է, to beat the iron while it is hot.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «երկաթ. 2. երկաթէ գործիք. 3. կապանք, շղթայ» ՍԳր., որից՝ երկաթագամ Ագաթ., եր-կաթագործ Ագաթ., երկաթագործի Եփր. ել.. երկաթակապ Գ. մակ. դ. 8, երկաթահատ Ոսկ. մ. բ. 18, երկաթապատ Դան. դ. 12, 20. եր-կաթեղէն ՍԳր., երկաթի ՍԳր., աներկաթ Իմ. ժէ. 15. նոր գրականում՝ երկաթեայ, երկա-թուղի, երկաթուղային, երկաթավաճառ ևն։
bird;
hen;
cock;
grandfather;
beginning, rise, origin;
-ք, poultry;
ձագ հաւու, վառեկ, chicken, poult;
աղբ —ուց, hen-dung;
վանդակ —ուց, hen-coop;
դադարք —ուց, hen-roost, hen-house;
վաճառական —ուց, poulterer;
վաճառանոց —ուց, poultry-market;
միս —ու, fowl;
— խորովեալ, roast fowl;
—ն գրգռայ, the hen clucks;
եւ խօսեցաւ —, and the cock crowed.
• , ու, ո հլ. «պապ, հօրը հայրը» Ել. ժ. 6, Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 5, Եւս. քր. որից հա-ասկիզբն կամ սկզբնահաւ Փիլ. լին. Սարկ հանգ. նախահաւ Վրդն. պտմ. Ճառընտ.։
• , ի-ա հլ. «ծայր, սկիզբ, սկզբնաւո-րութիւն» Խոր. Պիտ. որից հաւանալ «սկրզբ-նաւորիլ, սկսիլ» Թր. քեր. Սասն. 15. հաւիլ «սկսիլ» Շիր. 72. Պիտ. հաւումն «սկիզբ» Պիտ. հաւակ «սկիզբ, սկզբնապատճառ. ա-ռաջնորդ, հեղինակ» Պիտ. Տիմոթ. կուզ, էջ 144, 267. Կնիք հաւ. 343. դառնահաւ «սկրզ-բից դառն» Յիշատ. դեռահաւակ «նոր ոս-կըսած» Յհ. իմ. ատ. չարահաւ Եփր. համաբ. 252. չարահաւիլ (նորագիւտ բառ. չունին ՆՀԲ և ԱԲ) «վատ վարուիլ մէկի հետ». Ժող. է. 23 (Զի բազում անգամ չարահաւեսցի ընդ քեզ և ի նուագս բազումս չարչարեսցէ զսիրտ քո. յն. ὄτι πλειστάϰις πονηρεύσεταί σe...), նախահաւել Յհ. իմ. նախահաւակ Պիտ. հա-ւեղ «առաջին երկու վանկերը երկար և վեր-ջինը սուղ եռավանկ բառ» Մագ.։
soap;
cf. Օճառ.
• «օճառ կամ օճառախոտ, օշնան» Մամիկ. 36. Մաղաք. աբ. 32. Վստկ. 80. որ և սապուն Վստկ. 223. որից սապոնած «ո-հառ օսած» Շնորհ. առակ. էջ 108։
• -Յն. σάπων, σαπώνιον «օճառ» բառից, որ փոխառեալ է լտ. sapo, saponis ձևից, իսկ սա էլ գերմանականից։ Գերմանական ձևերն ևն հբգ. seifa, seiffa, seipfa, մբգ. sēpe, seife, գերմ. Seife, հոլլ. zeep, անգսք. sā̄pe, հհիւս. sāpa, անգլ. soap, բոլորն էլ «օճառ», որոնցից ենթադրւում է գոթ. *saipjō։ Ըստ որում հբգ. seifa և անգսք. sāp նշանակում են նաև «ծառից վազած խէժ», ուստի վերի բառերը կցւում ևն մբգ. sīfen, հոլլ. siǰpelen, անգսք. sīpan, շվեդ. sipa, դան. sibe «ծորել. կաթկթելով հոսել», նորվ. sīpa «լաց լինել». ինչպէս և սերբ. sipiti «շաղել, բարակ ան-ձըրևել», յն. τρῦγ-οιπος «գինի քամելու պար-զուտ» (կազմուած τρῦς τρυγός «նոր գինի»+ οἰռος «մաղ»= հբգ. sib, հոլլ. zeef, անգսք. sife, գերմ. sieb «մաղ» բառերից) ձևերին և բոլորը միասին հանւում են հնխ. seip-«ձու-լել, կաթկթել, ծորիլ, հոսիլ» արմատից (Po-korny 2, 467, Boisacq 987)։ Նախապէս ոճառը Հռովմայեցոց ծանօթ չէր. նրա գիւտը վերագրւում է Գերմանացոց. առաջին ան-գամ Պլինիոս (+79) յիշում է säpo ձևով և «մազերի օծանելիք» նշանակութեամբ, որ գտել են Գալլիացիք. պատրաստում էին ճարպից և մոխրից. Գերմանացիք, թէ՛ այր և թէ կին, նրանով օծանում էին իրենց մա-ռերը. (Gallorum hoc inventum rutilandis capillis, fit ex sebo et cinere.. apud Ger-manos majore in usu viris quam feminis)։ Գեոմանականից օճառը տարածուեց ամէն կողմ. յոյն հեղինակ Aretaeus յիշում է այն 3. Ք. 180 թուին (Sophocles 978), Դ դարից սոմոռաևան է դառնում Լատինների մօտ (Kluge 449) և նիւթի հետ բառն էլ տարած-ւում է ամէն կողմ. այսպէս իտալ. sapone, ֆրանս. savon, սպան. jabon, նյն. σαποῦνt, ֆինն. suopa, saippua, saippio, վոգուլ. so-nən, հունգ. szappan, հսլ. sapun, ռում. su-pon, ալբան. sapun, արաբ. թրք. [arabic word] sabūn, թթր. sabən, քրդ. sabun ևն։-Աճ.
ship, vessel, boat;
cf. Նաւակ;
cf. Լաստ;
water-vessel, pitcher, urn, jar, earthen-vessel;
— քարեղէն, basin or vase of stone;
cf. Քարենաւ;
— պատերազմիկ, three benched galley, trireme;
— մեծ, line of battle-ship, man of war;
— հրձիգ, fire-ship;
— հինից, privateer, corsair;
— զօրագլխական, admiral's ship, flagship;
— զրահեալ, armoured ship, armour-plated ship;
— վաճառական, merchant-man, merchant-ship, trading-vessel;
— շոգեմուղ, steam-ship, steamer;
— առագաստաւոր, sailing-boat;
— թեւճակաւոր, row-boat;
գումարտակ —ուց, fleet;
վարձ —ու, freight;
վարձել զ—, to freight or charter a vessel;
կպրով օծանել or կպրաձիւթել զ—, to tar, to careen, to caulk a ship;
կպրաձիւթող —ուց, caulker;
մտանել or ելանել, երթալ ի —, to embark, to go on shipboard, to go on board a ship, to take a shipping;
ելանել ի —է, to land, to go a-shore, to disembark;
դնել ի —, to embark, to ship, to export;
հանել ի —է, to disembark, to put a-shore, to unload goods.
• , ու, ի-ա հլ. «մեծ կամ փոքր նաւ, լաստ, կուր, մակոյկ, պատերազմական ցըռ-ևանաւ» ՍԳր. «աւազան, տաշտ (գինու հա-մար)» Կանոն. որից նաւել «նաւով ճամ-բորդել» ՍԳր. Ագաթ. նաւորդ Գ. թգ. թ. 27. Եւս. օր. նաւակ «փոքր նաւ» Մրկ. գ. 9 «բաժակ» Փիլ. նաւակիկ Ոսկ. մ. գ. 4. նա-ւագնացք Վեցօր. նաւագործ Կոչ. նաւակալ «մի տեսակ ձուկ» Վեցօր. նաւահանգիստ ՍԳղ. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 1, 16. նաւապետ ՍԳր. Եւս. քր. նաւաստի Փիլ. Պիտ. նատւղիղ Առակ. իգ. 34. ծանրանաւել Գծ. իէ. 7. գե-րանաւել Անան. եկեղ. բացանաւել Ճառընտ. նոր գրականի մէջ՝ առագաստանաւ, բեռնա-նաւ, ականանաւ, հակա-ականանաւ, ցռկա-նաւ, փոխադրանաւ, ռազմանաւ, շոգենաւ, օոգենաւակ, մարտանաւ, յածանաւ, սուզա-նաւ, օդանաւորդ, նաւախումբ, նաւամատոյց, նաւային, նաւաշինութիւն, նաւաշինարան, նաւապաշարում, նաւավարձ, նաւարան, նաւ-արշաւ ևն։
sheep, ewe;
mutton;
միս —ի, mutton;
ոտն —ի, sheep's trotters;
— մոլորեալ, wandering, lost sheep;
վաճառանոց —ի, sheep-market;
փարախ, գաւիթ —աց, sheep-cot, sheep-fold, sheep-pen;
մայեն, բառաչեն —ք, sheep bleat;
cf. Կտուրք.
• , ի-ա հլ. «ոչխար» ՍԳր. «Դ2 ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 528). որից ոչխարակ Ա. թագ. ժե. 28. ոչ-խարավաճառ Ոսկ. եբր. ոչխարիկ Ոսկ. մ. բ. 26. ոչխարութիւն Զքր. ծործ. ոչխարենի Վրք. հց. ոչխարազեն «մահմետականների ոչխար զոհելու տօնը, գուրպան պայրամը» Յայսմ. յնվ. 30. ոչխարաբուծութիւն, ոչխա-րապահ, ոչխարային (նոր բառեր) ևնւ
• տուաւ Աճառ. SA 1, 303, որ ընդունում է Meillet BSL հտ. 23, էջ 133։ Patru. bány SA 1, 310 թրք. չաղաթ. kočkar։ Pedersen տե՛ս խոյ բառի տակ։ Մառ, Христ. Boст. 2 (1913), 30 խալդ. suse «ոչխար» և վերի կովկասեան ձևերը։ Պատահական նմանութիւն ունի ասուր. zikaru «ոչխար»։
shoot, sprout, twig, sucker, sprig;
offspring, scion, sons, descendants, posterity;
beam of light, gleam, ray;
branch, part, member of body;
cf. Ճառագայթ;
— արմատոյ, root-tips;
— անուոյ, spoke of wheel;
— օրհնութեան, blessed offspring;
— դառնութեան, accursed progeny.
• , ի-ա հլ. (որ և շառաւեղ) «ըն-ձիւղ, բողբոջ, ծիլ. 2. զաւակ, սերունդ» ՍԳր. «մարմնի մասեր» Վանակ. յոբ. Նիւս կազմ. «շող, ճառագայթ, կայծ» Եփր. ծն. քս. 26. Նար. Պիտառ. Ոսկ. յհ. ա. 17. որից շառա-ւիղարմատ Կիւրղ. խչ. շառաւիղել Նար. շա-ռաւիղուղէլ Ճառընտ. բազմաշառաւիղ Վրդն. յանթ. շառաւեղինաշնորհ Նար. տաղ. այս բո-ւորի մէջ էլ սղման օրէնքը չէ գործառռուած. նոյնպէս և հոլովուած ժամանակ, ինչպէս շառաւիղաց, շառաւիղօք Վեցօր. 97 ևն։
• ՆՀԲ լծ. լտ. surculus «ընձիւղ» և վրաց. շառավա՛նդի։ Հիւնք. շաւիղ բա-ռից։-Վրաց. ունինք შარავანდი იարա-վանդի, მარავანდედი շարավանդեդի «ար-քայական պսակ, թագաւորութիւն» Օր. իը, 25, შარავანდედი շարավանդեդի «ճառագայթ», გამარავანდება գալարա-վանդեբա «պայծառ փայլուն լոյս արձա-կել», որոնք կարող են մեր շառաւիղ «ճառագայթ» բառի հետ համեմատուիլ, եթէ ա՛յս է մեր բառի հիմնական իմաս-տը և ո՛չ թէ «բողբոջ, ծիլ». այս պա-րագային հայերէնում կլինի -իղ մաս-նիկ, ինչպէս և վրացերէնում -անդի. եր-կուսի էլ արմատն է *շառաւ։
house, habitation, home;
house, family, race, nation;
family, household;
goods, fortune;
house, commercial house;
couplet, strophe, stanza, verse;
— ադամայ, the human race, mankind;
— թորգոմայ, the Armenian nation;
— թագաւորի or — արքայի, the king's household;
— մատենագրաց, library;
— պղատոնեայ, Plato's Academy or school;
փայտակերտ, աղիւսակերտ, քարաշէն, քարուկիր —, wooden, brick, stone house;
հանգիստ, բնակելի, լաւ, մեծ, փոքրիկ, գեղեցիկ, տձեւ or անպիտան —, commodious, inhabitable, good, large, small, fine, wretched house;
հիմունք, որմունք, տան, the foundations, the walls of a house;
վարձելի կամ վաճառելի —, house to be let or sold;
— ի տանէ, տանէ ի —, from house to house;
արտաքոյ տան, ըստ — ն, out, not at home;
ի տան, at home;
կալ ի տան, to stay, to be at home;
ելանել ի տանէ, to go out;
մեկնել ի տանէ, չուել, to remove, to move;
դառնալ, գնալ ի —, to go home again, to come home, to go home;
— վարձել, to let a house;
վարձել զ— իւր, to let his house;
— շինել, կառուցանել, քանդել, to build, to pull down a house;
ական հատանել զտան, to break into a house;
շրջել տանէ ի —, to wander from house to house.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dōm-ձևից. ժա-ռանգներից հմմտ. սանս. dam-(dámpatis ռտանուտէր». բարդի մէջ), սեռ. dán-(patir dan «տէր» ձևի մէջ), dáma-, māna-«տուն», սնդ. nmāna-«տուն, բնակարան» (փխ. dmāna-, ինչպէս կայ հին զնդ. dəmana), dam-«տուն» (ներգ. dam, սեռ. deng), քուչ. tanāpate «տանուտէր», յն. δῶ, δῶμα ռտուն», ὄόμος «տուն, բնակարան», ὄօլ-(սեռ. *δενς, որից δεσπότης <հնխ. dem-spotis «տանուտէր, տէր»), ἔν-ὄον «ի տան», δα-πεδον «տան յատակ», լտ. domus, հսլ. domú, ռուս. домъ, սերբ. ϑóm, չեխ. dum, լեհ. ϑom, գնչ. tan «տուն», լիթ. dim-štis «բակ, ինչք» ևն, որոնք ծագում են հնխ. domo, domu-, dom-, dem-, dm-, dm-ձևե-րից։ Այս բառերը յառաջացած են հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատից. որ հայերէնի մէջ չէ պահուած, բայց նրա ժառանգներն են յն.δέμω, գոթ. timrjan, հոլլ. timmeren, հբգ. zimberen գերմ. zimmern «շինել», հիսլ. timbr, հբգ. zimbar «շինա-փայտ», նբգ. Zimmer «սենեակ» ևն։ Իսկ այս հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատն էլ համարւում է աճած՝ պարզա-կան dē-«կապել» արմատից, որի ժառան-գըն է հյ. տի «կապ» (Pokorny 1, 187, Walde 241, Trautmann 44, Berneker 210-211, Boisacq 195, Kluge 544)։ Լիթ. դար-ձել է բառս՝ նախաձայնի փոփոխութեամբ (որի պատճառը յայտնի չէ) nāmas, սովո-բաբար յգ. գործածութեամբ namai, ճիշտ ինչպէս այժմ՝ Երև. տներ՝ փոխանակ տուն։ Հյ. տուն յառաջանում է հնխ. dōm ձևից, սակայն domu-ձևն էլ պահուած է տանու-տէր բառի մէջ (տե՛ս Ernout-Meillet 271)։ -Հիւբշ. 498։
froth, foam, scum;
slaver, drivel;
— օճառի, soap-lather;
— ի վեր բերել, to froth, to foam;
ի բաց առնուլ or բառնալ զ—ն, to skim, to scum, to despumate.
• ՓՈԽ.-Լազ. փոփոժի, փոփոջի «փրփուր», որ թէև բաւական հեռու է երևում հայերէ-նից, բայց ենթադրում է հնագոյն *փոփորի. հմմտ. վրաց. քմարի=լազ. քոմոջի «ամու-սին» և վրաց. ծերի=լազ. մճաջի «ճանճ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 419)։ Համեմատու-թիւնը շատ կարևոր է ջ-ի և ր-ի նախնու-թիմնը որոշելու համար։
to untie, to loosen, to detach, to break;
to unchain, to slacken;
to unpack, to unfold;
to unload, to deliver;
to dispatch, to expedite, to send;
to release, to let go;
to relax;
to throw, to thrust, to fling, to shoot;
to discharge, to disband, to dismiss;
— ի մեղաց, to absolve;
— քարինս պարսատկաւ, to sling;
ձայն —, to scream, to cry;
աչս —, to ogle, to cast eyes on;
— ճառագայթս, to cast a brilliancy, to shine;
բոցս, կայծակունս —, to sparkle;
կիցս —, to fling, to yerk;
նետս —, to draw the bow;
հրացան —, to let off a gun;
հրետ —, to fire a cannon;
— զկին, to divorce;
— զատեան, to dismiss the session;
— զոք, to dismiss a person;
փուք —, to fart, to break wind.
silver;
coin, money, species;
—ոյ տալ, վաճառել, to sell for ready money;
քերել զ—, to take or wear the silver off;
անօթ —ոյ, a silver vase.
to strike, to beat;
to shock, to knock;
to touch;
to scourge;
—ի քարի զոտս, to strike one's foot in a stone;
— հողմոց զտուն, raging of the wind against the houses;
— զգուռն, ի գրան, to knock at the door;
— զկուրծս, to beat one's breast;
— զքնար, to touch a cithern, harp, lyre;
— ճառագայթից զաչս, to dazzle the eyes;
բախեալ արտասուօք, burst into toars.
pretext, excuse, subterfuge;
suspicion;
stain, fault;
cause, reason;
բաղայս ի վերոյ դնել, զբաղայցն յօգել պատճառս, to seek excuses or pretexts;
բաղայս ստութեան կարկատել ի վերայ, to slander;
առանց բաղայց, innocent, inculpable, blameless;
inexcusably.
on credit;
— գնել վաճառել, to buy or sell on credit.
light;
brightness, splendour;
fire;
illumination;
day;
sun;
sky;
eye;
լոյս, լոյս անեղ, Eternal light;
լոյս հաւատոյ, լոյս մտաց, the light of faith;
light of intellect;
լոյս քաղցր, a gentle light;
լոյս զոդիակոսի, northern lights, (aurora borealis);
լոյս ելեկտրական, electric light;
լոյս կազի, gas light;
ի լոյս, by the light of, in broad daylight, openly, visibly;
եղիցի՛ լոյս, եւ եղեւ լոյս, let there be light! and there was light;
լոյս սո՛ւրբ, ողջո՛յն ընդ քեզ, անդրանիկ դու երկնից ծնունդ, եւ կամ՝ մշտնջենին յաւատակից դու ճառագայթ, hail, holy Light! offspring of heaven firstborn, or of the Eternal coeterhal beam;
չիք լոյս անվթար կամ բաժակ անմրուր, no joy without alloy;
ծագել լուսոյ, to dawn;
մինչ լոյսն զգիշերն մերկանայր, it was scarcely break of day, at day break, at early down;
ի լոյս գալ, ի կենաց հասանել, to come out, to appear;
to come into the world, to be born;
to give birth or life to;
կորուսանել զլոյս աչաց, to lose one's sight;
լոյս տալ աչաց, to open the eyes, to cause to perceive, to warn;
ամփոփել լուսոյ ուրուք, no longer to behold the light of day, to die;
ի լոյս ածել, հանել ի լոյս, to bring to light, to discover, to publish, to illustrate;
ի լոյս ընծայել զմատեան, bring out, to publish a work;
լոյս առնուլ, to see the day;
to grow light;
to be enlightened, illuminated;
ի լոյս դառնալ, to issue from an eclipse;
լոյս տալ, to instruct, to enlighten;
լոյս աչաց իմոց, լոյսդ իմ անձկութեան, light of my eyes, my life, my heart, my love, my darling, my dearest one, my sweet one;
աչք իմ մի՛ տեսցէն զլոյս, may I be struck blind! damn my eyes!
consolation, relief, balm, balsam.
plaything, toy, knick-knack, trinket;
trifle, trash, thing of nought;
game, play;
touch, feeling;
վաճառող —լեաց, toy-man;
մի ժամավաճառ լինիր ի —լիս, do not waste your time with trifles.
joint, articulation, socket.
course, race, gait, step, pace, way, means;
progress, succession, train, trace, thread;
method;
—ս առնուլ, to run;
—ից գործի, the feet;
— մի, walking distance;
հետի —, foot-race;
— մտաց, flight of thought;
— կենաց, life's career;
յրնթացս կենաց, in the course of life;
յընթացից ճանաչել զոք, to know one by hisg ait;
բարւոք լնուլ գընթացս իւր, to fulfil the duties of one's station, to discharge one's functions honourably;
արգելուլ զ—ս բանին, to say concisely, to shorten discourse;
—ք հողմոյ, direction Of the wind;
—ք արեգական, լուսանի, եղանակաց, course of the sun, moon, seasons;
—ք սակարանի, վաճառանոցի, հրապարակի, course Of Exchange, of the market.
cf. Թանկ;
— առնել, to make dear;
— վաճառել, գնոյ տալ, to sell dear;
— գնոյ առնուլ, գնոց ստանալ, to buy at a high price.
cheaply;
— վաճառել, to sell -.
to go out, to go from the inside to the outside;
to ascend, to go to a higher place;
to be horn, to take rise, to be produced, to proceed, to emanate, to flow from, to derive;
to attain, to arrive;
to agree, to be proper and suitable;
to surmount, to surpass, to go beyond, to overflow, to advance;
to stray;
ելանէ արեգակն, the sun rises or begins to appear on the horizon;
— ի վեր or ի վերայ, to reascend;
to leap over, to cross;
to gush out;
— աքաղաղի ի վերայ մարւոյն, to tread the hen;
— ի վերայ մատակի, to cover a mare, a bitch;
— ի ցամաք, to disembark;
— յորջոյ, to dislodge;
— զմիմեամբք, to concur;
to surpass;
յոգւոց —, to sigh;
ի գլուխ, ի լրումն —, to be ended, finished;
—ի գենաց, ի կենցաղոյս, to make one's exit from this world, to depart this life, to die, to decease;
to become defunct;
— ի հիւանդութենէ, to recover;
— ընդ սուր, զէնս, to commit suicide, to run one's self through with a sword;
ի պխտիւ —, to exalt or raise one's self to honour;
— յանկողինս ուրուք, to commit adultery;
to seduce;
անմասն, դատարկ —, to have no part, to be excluded;
— զհետ ուրուք, to pursue, to give chase;
յաչաց —, to render one's self hateful or odious, to fall in disgrace;
— ըստ չափ, to pass beyond, to exceed;
— կուսին ըստ չափ, to pass the flower of her youth;
— ըստ ձեռն՝ ընդ իշխանութիւն ուրուք, to revolt, to rebel, to rise up against;
— ըստ քաղաքն, ըստ դուռն քաղաքին, to leave the city;
— ի նաւ, to embark;
— ի կառս, ի ձի, to mount in carriage, on horseback;
— ընդ առաջ, to meet, to go out to meet;
— ի պատերազմ, to go to battle;
ի յորս —, to go hunting;
— յանկողինս մահճաց, to go to bed;
ընդ հակառակս —, to oppose one's self to, to resist;
— ընդ ինչ, to occupy one's self, to dedicate one's self to;
ի չարեաց ի չարիս ելին, from one perverseness they passed to another;
յայլոց յայլ ճառս —, to pass from one subjeet of discourse to another;
ընդ գին —, to buy, to traffic;
— ի սիրտ, to think, to conceive an idea;
to hope;
զարդարիլ եւ ընդ ոսկի —, to clothe or adorn one's self with golden apparel;
— իմիք յայդ, to remain, to rest over for the next day;
— յաջողութեան գորղացն ի ձեռս ուրուք, to progress, to succeed, to promote an affair by another persons means;
օրհնեալ լիցիս դու յ— եւ ի մտանել քում, (blessed be thy going out and coming in), God be with you, good luck to you.
to concur, to vie with, to emulate;
to surpass;
—ս զմիմեամբ առնելով, with emulation, vying with each other, in concurrence;
ճառ զճառից — արարից, I will pass from one subject to another.
cf. Գինեվաճառ.
position, situation, posture;
state, place, figure, seat;
system;
theme;
application;
tomb, sepulchre;
— օճառի, bar, stick of soap;
— գրոց;
size of a book;
— եւ տար առնեմ, to scatter, to disperse.
very cheap, of little value, vile, common;
— վաճառել, to sell at a very low price.
the first letter & the first vowel of the alphabet;
one, first;
It is sometimes changed for ե, է, ը & օ, as, աղտիւր — եղտիւր, Եւրոպա — Եւրոպէ, անկողին — ընկողին, աճառ — օճառ, And sometimes it is used for ornament, as, ատեամ — ատեմ, ղեակ — ղեկ.
loss;
waste;
damage;
disadvantage;
misfortune;
perdition, ruin, destruction;
lost thing;
ի — մատնել, to perish, to be lost;
ի — մատնիլ, to lose, to cause to perish;
to kill;
անձամբ զանձն ի — մատնել, to cause one's own ruin;
ի — ընթանալ, to hasten to one's destruction;
լինել մերձ ի — or յափն կորստեան, to be upon the brink of ruin or destruction;
մեծամեծ —ս տուժել, to suffer heavy losses;
*կորստով վաճառել, to sell at a loss;
դիմէ ի — իւր, he hastens to his ruin.
cf. Աճառ;
cf. Խաղճախուղճ.
dear, costly, of great priee, precious;
very dear, very costly;
— գնի դնել, վաճառել, to buy or sell dear.
old, worn, worn out;
—ք, old lumber, trash, rubbish;
—տեաց վաճառիչ, old clothes-man.
խորազնին —, to search into, to go to the bottom of, to sift, to investigate;
— զպատճառս, to trace back to the first cause, origin or principle, to ascend to the original source.
to envelop;
to pack;
to wrap up;
to roll;
— զվաճառս, to pack up;
զխրոխտ գագա թունս յամպս ծրարէին, they reared their proud heads to the skies;
որոյ գագաթն յամպս ծրարի, whose top cleaves the skies.
mediator;
intermedium, agent, go-between;
negotiator;
medium;
— վաճառաց, broker;
— հաշտութեան, reconciler, conciliator, intermediator, intercessor.
intercession, mediation, interposition, intermeddling, intervention;
negotiation, medium;
— վաճառաց, brokerage, brokage, agent's commission;
միջնորդութեամբ, mediately, through the medium of.
to draw or pull out, to take away, to abstract, to remove, to displace;
to dislodge;
to rise, to lift up, to carry up;
to divulge, to let out, to publish;
to offer, to present;
to subtract, to take away;
— զքառակուսի արմատ թուոյ, to extract the square root of a number;
— իրաւունս, to do justice to;
— առնուն չար, to defame, to decry, to slander, to belie;
— յաչաց, to cause to lose the favour or affection of;
— յաչաց ժողովըրդեան, to render unpopular;
ի վեր —, to inform of, to discover, to disclose, to reveal, to unveil, to unmask;
— ընդ աշխարհ, to publish, to divulge every where;
ի բանս —, to delude, to beguile, to seduce, to betray, to deceive;
յինքն —, to appropriate to oneself, to take possession of, to assume wrongfully;
— ինչ յոք, to ascribe, to attribute, to impute;
— յոք զպատճառս ամենայն չարեաց, to accuse of every evil;
— յոք զիմն, to apply to;
ի բաց —, to exclude;
to scatter;
to send back or away, to dismiss, to discharge;
— բռնի or բռնաբար, to extort, to wrest, to seize by force, to take by violence;
— յարմատոց, to root up, to extirpate;
*— զթեփ, to scale;
to pearl or decorticate seed;
— զվրէժ քինուն or — զփոխարէն չարեացն, to avenge oneself, to be revenged;
to turn the tables upon;
— օգուտ, to turn to account, to profit by, to derive benefit from, to avail oneself of, to improve;
— հետեւանս, to desume a consequence;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give, to deliver up;
— զօրս, to levy soldiers, troops;
— աւուրս, զգիշերն, to pass the days, the night;
— աւուրս բազումս, to remain a long time;
— ի ժառանգութէնէ, to dispossess;
— յայլ լեզու, to translate into;
— ողջակէզ, to sacrifice;
— լեզու, to put out one's tongue;
to loll out one's tongue;
վիճակ —, to draw, to cast lots;
— զկարասիս, to unfurnish, to strip;
— զկինն, to repudiate;
— կանանց զյօնսն, to paint one's eyebrows;
— զջուր, to draw water, to draw up, to fetch up;
— ի նաւէ, to disembark;
to land, to set on shore;
— ճանապարհի, դրան, to lead to, to run into, to abut or end in;
— առ ոք, to present, to introduce;
— զսուրն ի պատենից, to unsheathe;
— ընդ սուր, to put to the edge of the sword;
— զհոգին, to give up the ghost, to expire, to die;
— զօրհնութիւն, to bless, to praise;
հա՛ն զիս աստի, take me out of this.
to be cut, separated, divided;
to be exhausted, to decline, to fail, to desist;
to abstain, to refrain;
to shine, to glitter, to sparkle;
to yield, to give way, to fall into;
— գունոյ, to turn pale;
to be discoloured, tarnished, to lose colour, to fade, to grow pale;
— ի յուսոյ, to lose hope, to cease to hope, to despair;
յանգործութիւն —, to foment, to cherish idleness;
յանմտութիւն —, to be without even the shadow of common sense;
ի զեղխութիանս —, to plunge into debauchery;
ի չարութիւն —, to abandon oneself to wickedness;
— բոցոյ, to flame, to cast a glare, to shine;
զհետ —, to apply oneself to;
ի վաճառս —, to deal, to traffic;
ի գինեվաճառս —, to keep a wine-shop, a tavern;
իբրեւ զկարկուտ հատեալ յամպոց, like hail fallen from the clouds;
ամենայն ուրեք ոսկւոյ եւ ականց նշոյլք —նէին, all was brilliant with gold and precious stones;
փայլատակունք —նէին, thunderbolts fell;
գունդ մի հատեալ, a detachment of troops;
հատեալ ի յուսոյ, desperate;
բան հակիրճ հատեալ, brief, succinct discourse.
wedding, nuptials;
hymen, marriage, union, wedlock;
հանդէս —նեաց, espousals, wedding-feast, nuptial-feast or bridal-feast;
չաստուած —նեաց, Hymen;
ջահ —նեաց, the torch of hymen;
երգ —նեաց, marriage-song, epithalamium;
ճառ —նեաց, discourse on marriage;
հանդերձ —նեաց, wedding garb or garment;
շօթ, բլիթ —նեաց, bride-cake;
օրհնութիւն —նեաց, nuptial blessing;
առագաստ —նեաց, wedding-bed, bridal-bed or marriage-bed;
—նիս առնել, to celebrate a wedding;
չառնել —իս, not to celebrate the wedding;
երթալ ի —իս, to go to a wedding;
գողանալ զ—իս, to be beforehand with one's spouse, *to get some jobs before the wedding-day.
cf. Սանտրավաճառ.
heat, warmth;
caloric;
fever, fever-heat;
calefaction, warming;
temperature;
թագուն՝ ճառագայթեալ՝ տեսակարար —, latent, radiant, specific heat;
— առաձգութեան կամ գոլորշացման, steam-generating heat;
— սփռեալ or ցրեալ, diffused heat;
— կեդրոնական, central heat.
accompanying, escorting;
—ք, attendants, train, retinue, suit;
— ճառ, funeral oration.
pelisse, fur;
(ըզգեստ) furred gown or robe;
վաճառականութիւն —ի, fur-trade;
պատել —աւ, to fur.
smuggler;
վաճառք —աց, smuggled goods;
— լինել, to be a smuggler, to smuggle.
costly, very dear, most expensive, high-priced, too dear, precious, rich, magnificent, sumptuous;
dearly, at avery high price;
— մեծագնել, — վաճառել, to buy or sell dearly, at a high price.
— վաճառ, the — trade;
— մթերք վաճառաց, wholesale warehouse.
cf. Աճառ.
wearisomeness, tediousness, irksomeness, ennui, annoyance;
laziness, idleness;
— մեծ պատճառել, տալ, to annoy greatly, to tease or plague excessively.
to signify, to denote, to betoken, to indicate, to declare, to notify, to express, to distinguish;
to signalize;
to characterize;
to note, to mark, to remark;
to figure, to represent, to mean, to signify, to have the sense or a meaning of;
to cross, to make the sign of the cross;
— զգինս, to quote;
— զվաճառս, to ticket.
no, not, nor, none;
ոչ կամիմ, I will not;
ոչ գիտեմ, I do not know;
ոչ կարեմ, I cannot;
ոչ ոչ, neither nor;
ոչ սիրեմ զնա եւ ոչ երկնչիմ ի նմանէ, I neither love him nor fear him;
բայց գիտէի ոչ, but I did not know it;
ինչ ոչ ունի, he has nothing;
ոչ առանց պատճառի, not without cause;
յոչ կամաց, involuntarily, against one's will, by force;
ոչ եթէ, not only;
no;
ոչ եւս, no longer;
not yet;
ոչ երբէք, ոչ բնաւ, never, not at all, no;
ոչ ոք, no one, nobody, none, not one;
ոչ ոք ի ձէնջ, no one among you;
ոչ ոք ասասցէ քեզ, nobody will tell you;
ոչ ոք գտցի այնչափ յանդուգն, no one will be hardy enough;
ոչ զոք գտցես, you will not find any man;
յոչ գոյից ի գոյ ածել, զոչսն ածել ի գոյանալ, to produce or create from nothing;
շարժել յոչ բարիսն, to provoke to evil;
այո կամ ոչ, yes or no;
եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ոչ, let your conversation be, yea, yea;
nay, nay;
ո՞չ or ո՞չ ապաքէն ասացի քեզ, did I not tell you ?
;
ոչ, տէր, no, Sir;
ո՞չ իսկ, is it not true that ?
ոչ միայն չողորմեալ, far from being touched;
եւ ոչ իսկ մարդ է, he is no man;
ոչ արդեօք զերծաւ, perhaps he is not freed;
cf. Ել.
not any thing, nought, void, nothing;
none, no one, no, not any;
no, in no wise, not at all;
— ամենեւին, nothing at all;
գրեթէ —, almost nothing, scarcely any thing;
— հեռի ի քէն, not very far from you;
վասն ոչնչից, for nothing;
— իւիք, no how, in nowise, by no means;
ստեղծել յոչընչէ, to create out of nothing;
առնել յոչընչէ, to produce from void;
յ— դարձուցանել, to reduce or bring to nothing, to annihilate;
to nullify;
յ— or առ — գրել, համարիլ, to hold or esteem as nothing, to care nothing for, to make no account of, to despise, to contemn;
յոչընչէ յինչ գալ, to be raised or taken from nothing;
ես — ասեմ, I say nothing;
— պատճառ ունիս, you are wrong;
ոյր չիք առողջութիւն՝ չիք եւ —, who has not health has nothing;
— գիտեմ, I know nothing, I don't know.
merchant, trader;
տուրեւառիկք or —իկ փոփոխումն, շահաւետութիւն, վաճառք, commerce, trade;
ի —իկ վաճառս ընդ ուրուք բերիլ, to trade, to negotiate, to traffic.