dispute, debate, contest, discussion, variance, contestation, quarrel, wrangling;
ի — գալ ընդ ումեք, to dispute or wrangle, to debate, to contest, to discuss;
knucklebones, cockal.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «վէճ, կռիւ». ասւում է միայն ոճով ի վէգ գալ «վիճել, կռուիլ» Ա. մկ. զ. 59. Կիւրղ. ծն. Պիտառ.։
• , ի-ա հլ. «ոտքի կոճ, կոռ» Վստկ. 222. սրա հետ կապ ունի՞ յոյգ հոմանիշը՝ որ տե՛ս առանձին։
Զի եթէ առն կատարելոյ կին էր, ապա ոչ այնպէս ի վէգ գայր ի վերայ յովսեփու. (Կիւրղ. ծն.։)
scratch, incision, cut;
rippling, gentle motion;
— մետաղական, moire metallic, crystallized tin-plate;
rippling, waving gently, flowing, undulating;
—ս —ս, curling, rippling gently, playfully;
— —, — ի — խաղալ, to ripple, to undulate, to rise in small waves, to swell with a gentle breeze;
ալիք կուտակին —ք —ք, the surging waves accumulate.
• ՆՀԲ յորմէ վտակ։ Lag. Arm. Stud. § 2123 զնդ. vaiδi և հյ. գետ։ Տէրվ. Altarm. 88 և Նախալ. 106 վտակ, գետ, սանս. ud, udra «ջուր», յն. ὸδωρ, լտ. unda, հսլ. voda, գոթ. vato ևն ձևերի հետ՝ հնխ՝ vad «բխիլ, թրջիլ» առմա-տից։ Հիւնք. վէժ բառիո։
(յորմէ Վտակ). κῦμα (յորմէ թ. գու՛մ ). fluctus, tumor aquae κυμένων, τραχηνομένος fluctuans, exasperatus. Հոսանք, կամ ծուփք. ալիք. ծածանումն. եւ Ծածանեալ. մէտ ի մէտ ճօճեալ.
neck, crag;
— ամբառնալ, to become rebellious, proud, insubordinate.
• (սեռ. վզի) «պարանոց, ճիտ» Ոսկ. մ. բ. 13. Եւս. քր. Փիլ. Խոր. որից վզանոց Վրդ. սղ. ընդվզիլ «գլուխ քաշել, ապստամ-բիլ» Բ. մն. Իթ. 6. Յոբ. մե. 25. ընդվզել «վիզը պոկել» Խոր. Մագ. կոկոզավիզ Անյ. հց. իմ. Արծր. բարձրավիզ Փիլ. բարձրավը-զութիւն Ոսկ. ղկ. Թէոդ. խչ. բրտավզութիւն Գրչ. արիստ. խստավիզ Փիլ. լին. վզկապ (նոր բառ)։
αὑχήν cervix τράχηλος collum. Պարանոց. ուլն. վիզ, ճիտ, շլինք, շլլիք. պօյուն, պօյն, պօզազ, կէրտեն, կերտան. (յորոց կազմի եւ լտ. չէրվիքս. ի կէր, եւ վիզ).
gazelle;
antelope.
• ԳՒՌ.-Սվեդ. վէթ։ Կապ ունի՞ն սրա հետ վիթ (Rivola) «ոստիւն», վիթվիթ քալել, վթվթալ Մշ. «թռչկոտելով քայլել», վիթվիթ Ալշ. Մշ. «սրածայր ականջներով», Ալշ. «դիւ-րաբորբոք բնաւորութեամբ»։ (Kivola, Բառ. հայոց 1633, էջ 352 հանելով այս վիթ «ոս-տիւն» արմատից՝ վիթն մեկնում է «վազելու ժամանաև ոստոստող անասուն»)։
ՎԻԹ δορκάς caprea, dama. որ գրի եւ ՎԻԹՆ, ՎԻԴ, ՎԻԴՈՆ. յորմէ ՎԹԻԿ. Այծեամն. յամոյր. եւ որթ նոցա. յն. տօ՛րգաս.
colossal, gigantic, of great stature, of enormous magnitude;
— արձան, colossus;
— այր, giant.
• «հսկայ, մեծամարմին, յաղթան-դամ» Խոր. Յհ. իմ. պաւլ. Յհ. կթ. Պիտառ. գրուած նաև վիթխար Վանակ. յոբ. որից վիթխարութիւն Նար. վիթխարանալ Մագ. սոսկավիթխար Նար.։
Զկենդանի զուժգին մարմին սովորեցաք ասել վիթխար. (Վանակ. յոբ.։)
Ծովական ալիք յետս նահանջի, անկարացեալ զվիթխարեաւն զանցանել լերամբ. (Սկեւռ. ի լմբ. յորմէ եւ Տօնակ.։)
dragon;
leviathan;
typhon, vortex, whirlpool, exhydria;
dragon, draco;
— ծովային, araneus piscis, quaviver, weever;
— ձուկն, cachalot.
• , ի-ա հլ. «անհեթեթ մեծ օձ, մա-նաւանդ ջրային, կէտ անասունը» ՍԳր. Եզն. «թաթառ, փոթորիկ» Խոր. Սարկ. շարժ. Ոս-կիփ. «փխբ. հռովմէական լեգէոնների դը-րօշակը, draco» Խոր. Գ. 35. Գր. նազ. (տե՛ս Նորայր, Քննասէր Բ. 58). որից վիշապա-քաղ Ագաթ. վիշապացեալ Կոչ. վիշապաշունչ Վեցօր. վիշապազունք Խոր. վիշապաձայն Եղիշ. վիշապակ «օձի ձագ» ԱԲ. «կատու» Բառ. երեմ. էջ 301. գրուած է նաև յուշապ Բրս. մրկ.։
• =Հիւս. պհլ. *vεšāp ձևից. հմմտ. զնդ. ❇ ❇ višāpa՝ որ իբր վերադիր յիշ-ռւած է [arabic word] azi «իժ» բառի հետ (տե՛ս Aր old zand-pahlavi glossary, Bombay 1867, էջ 76 և Bartholomae, Altir. Wört. 1473 չունի Justi)։ Ըստ Benveniste REA 7, 7-9 զնդ. Aži-višāpa անձնաւորեալ մի օձ-դև էր (Azi-Dahāka և Aži-Srvara «եղջիւրաւոր ոձ»> պհլ. Sruvar դևերի պէս), որի պաշ-տամունքը Ն. Ք. դէպի Ա դարը Արշակունեան Իոանից անցաւ Հայաստան ու Վրաստան, և որ սակայն ծանօթ չէ պհլ. և պրս. բնագիր-ներին։ Բառս կազմուած է զնդ. ❇ viša-«թոյն» բառից. հմմտ. սանս. [other alphabet] viša-«թոյն», որից կազմուած են օձի այլևայլ անուններ. ինչ. višani, višadantaka, açivi-šas, višadhara, visabhujan'ga, va-nana, visāyudha, visāra, višāsya, mahavi-ša ևն։ (Ըստ այսմ զնդ. višāpa իբր *viš-sāpa «թունահիւթ», կազմուած sāpa, sap «համ, հիւթ» բառից. հմմտ. լտ. sapor «համ» Bartholomae, Altir. Wört. 1473, Po-korny 2, 450)։ Զնդ. višāpa-պիտի տար հյ. *վշապ, ուստի նրա հետ ենթադրելի է հիւս. պհլ. *vεšap ձևը, որից և հյ. վիշապ, ինչ-պէս որ զնդ. [arabic word] ❇ visa-«թոյն» բառի դէմ ունինք պհլ. [other alphabet] vēš և պրս. [arabic word] bēš «սրածայր արմատ ինչ թունաւոր... որոյ են տեսակք երեք, յորոց մին է կարի յոյժ առա-ւել սատակչական... յորմէ թէ ոք կէս մրսգալ ուտիցէ՝ մեռանի» (ԳԴ 442բ և 292 ա, Հիւբշ. Pers. Stud. 270, Bartholomae, Altir. Wört. 1472)։-Հիւբշ. 247։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Վն. վիշապ, Սլմ. վի-շապ, վշապ, Ալշ. վիշաբ, Մկ. վիշափ, Մշ. վիշապ, չուշապ, յուշաբ, Երև. ուշապ, Ջղ. յուշապ, Հմշ. Ննխ. ուշաբ, Ագլ. հիւ՛շmպ, հի՛ւշmփ, Գոր. Ղրբ. օ՛շափ, Զթ. ուշօբ, ու-շոբ, բոլորն էլ «առասպելական հրէշ կամ դև». իսկ Բլ. Ախք. «թաթառ» և Գնձ. ծծկ. ուշէփ «քահանայ» (տե՛ս Մամիկոնեան, Հա-զարից մէկը, էջ 56)։
δράκων draco. վր. վէշա՛պի. (որպէս թէ Իժ ապ. օձ ջրոյ). Օձ անհեթեթ մեծութեամբ, մանաւանդ ջրային. որպէս եւ Ձուկն մեծ. կէտ. տե՛ս եւ ՔԱՐԲ, եւ ԼԵՒԻԱԹԱՆ. այլաբանութեամբ՝ Սատանայ. աժտէր, էժտէհա, էշտէրհա. յորմէ անունս Աժդահակ, աշդահակ.
Վիշապ կոչէ զսատանայ. քանզի սովոր են գիրք զկէտս մեծամեծս՝ որ յաննաւագնաց ծովս, վիշապ կոչել՝ վասն յոյժ մեծ եւ անճոռնի հասակին. (Գէ. ես.։)
grease;
tripe.
• «քաղիրթ». մէկ անգամ ունի Ոսկ. գծ. 38. «Հերձաւ և վայթեցաւ (փոր Յուդա-յի), բայց հոտ նեխոյ փարթին (տպ. բար-դին) և փորոտւոյն ժողովէր զորդիսն Երու-սաղէմի երթալ տեսանել զծանականս նո-րա»։
Հերձաւ եւ վայթեցաւ (փոր յուդայի ի տան). բայց հոտն նեխոյ փարթին եւ փորոտւոյն ժողովէր զորդիսն Երուսաղէմի երթալ տեսանել զծանականս նորա. (Ոսկ. գծ.։)
delicate, soft, dainty, voluptuous;
delicious, tender, nice, exquisite;
charming, gentle, graceful;
holy, sacred;
—ս, delicately, tenderly, gently;
— ախորժակ, fine taste;
— խիղճ, tender or scrupulous conscience.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կակուղ, մատղաշ. 2. գիրգ. քնքոյշ, նազուկ մեծացած. 3. ազնիւ, նուի-րական՝ սուրբ կամ հանգստեան օր» ՍԳը. Ագաթ. Եփր. թուոց. Փարպ. որից փափկա-նալ ՍԳր. Եփր. ծն. փափկացուցանել Յոբ. լգ. 25. փափկական Ագաթ. փափկակեաց Վեցօր. փափկասուն Առակ. իթ. 11. Բա-րուք. դ. 26. Ոսկ. եփես. ժգ. փափկոց «ու-ղեղի փափուկ մասը» Տաթև. հարց. 242 (չունի ԱԲ), փափկանկատ, փափկանկատու-թիւն (նոր բառեր)։
Գիրգն՝ որ ի քեզ, եւ փափուկն յոյժ։ Ոչ եւս յաւելուցուս կոչել գիրգ եւ փափուկ։ Լո՛ւր զայս փափուկդ։ Ի վերայ փափուկ որդւոցն քոց։ Եւ շուշան էր փափուկ յոյժ, եւ գեղեցիկ տեսլեամբ.եւ այլն։
shoot, sprout, blossoming, blooming;
blossomed, flowered;
ի —ս հարկանիլ, to blow.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «ծաղկիլը, ծաղիկների և բող-բոջների բացուիլը» Ագաթ. (գրուած է փը-թոյթ Լմբ. ածած. հրտր. ՀԱ 1925, 450), որից փթթել «ծաղիկ բանալ, ծիլ արձակել» Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 25. փթթազարդ Գնձ. կամ փթթինազարդ Տաղ. զանազանափթիթ ԱԲ մշտափթիթ Պիտ. Խոր. հռիփս. յարափթիթ Խոր. վրդ. ծաղկափթիթ Պիտ. ծառափթիթ Պիտ. համափթիթ Զքր. կթ. լուսափթիթ Ճառընտ.։
• ԳՒՌ.-Վն. փըթըթէլ «ծաղկիլ. 2. ման-կիկը քնից արթնացած ժամանակ՝ երեսը կարմիր ու սպիտակ փայլիլ», Մշ. փտպտիլ. -Rivola, բառ. հայոց2 376 ունի փթըթրիլ «ծաղկիլ»։
ԱՐբուցանէ զստեղն յուրախութիւն, զի զփթիթսն (կամ զփթիթն յուրախութիւն) զուարթութեան, կրկին պահանջէ՝ զգոհութիւն տալեացն շնորհողի. (Ագաթ.։)
cf. Փիլիկկոն.
• «մի տեսակ պատերազմական մեքենայ, բաբան» Վանակ. յոբ. որ և փի-լիկկոն Երզն. մտթ. 407, փիլիկուան Լաստ. ժո, էջ 69, փիլիկպան Ուռհ. 191, 196, 250 (փիլիպան, փլիպան, փիլապան, փիլիպոն ըստ այլ ձձ). փլաւան Դրնղ. 225։
Որպէս քարինք պարսետով փիլիկոնի ընկեցեալ։ Որպէս մեքենայն՝ զոր փիլիկկոնն կոչեն, զյոյժ ամրոցս խախտեալ խարխալէ. (Վանակ. յոբ.։ Երզն. մտթ.։)
Երէց ոմն ի մերոցս՝ եւ սա իւր կանգնեալ փիլիկուան. եւ լինէր՝ յորժամ նոքա քար եդեալ ի պարսատիկս մեքենային՝ եւ ձգէին ի քաղաքն, երէցն լիւր քար դէպուղիղ նոցա քարին արձակէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
philosopher;
chorister, singer.
• , ի հլ. «իմաստասէր» Գ։ ժէ. 18. Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 1. «երա-ժիշտ, մեծ տիրացու» Օրբել. Շնորհ. բարձր. Ոսկիփ. Վրդ. առ. 86, որից փիլիսոփայա-կան Ագաթ. Բուզ. Եւս. քր. Փարպ. փիլի-սոփայութիւն Ոսկ. կող. փիլիսոփապետ Կղնկտ. ասւում է նաև փիղիսոփայ Եւս. քր. Եփր. ա. կոր. 84, կողոս. 165, փիլիսովփայ Անկ. գիրք առաք. 60. Եւագր. 51։
• = Ասոր. [syriac word] ︎ filosofā «իմաս-տասէր», որ փոխառեալ է յն. φιλόσοφος բա. ռից.-հայերէնը գալիս է ասորի ձևից (-այ յօդով). և տարբեր է փիլիսոփոս կրկնակից, որ ուղղակի յունարէնից է փոխառեալ։-Հիւբշ. 317։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ առանց տարբերելու յա-«որդից՝ յունարէնից փոխառեալ են դը-նում։ Ուղիղ մեկնեց նաև Müller WZKM 2, 284, թրգմ. ՀԱ 1894, էջ 295։
ՓԻԼԻՍՈՓԱՅ որ եւ ՓԻՂԻՍՈՓՈՍ. Բառ յն. ֆիլօ՛սօֆօս. φιλόσοφος philosophus. այսինքն Իմաստասէր. զի սկսեալ ի պիւթագորայ՝ զայս անուն սկսան կրել գիտնաւորք, ուր յառաջ, այսինքն իմաստուն կոչէին, որպէս եօթն իմաստունք ի յոյնս.
cloak, mantle;
priest's mantle.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «անթև վե-րարկու, կրկնոց» Բ. տիմ. դ. 13= Եփր. բ. տիմ. 257. «կրօնաւորի վերարկու» Սարղ. յուդ. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 76, Վրք. հց. Լմբ. առ Լև. էջ 218, «ծածկոց, վարագոյր» Բրս. մրկ. էջ 354 (գրծ. փիլոնաւ), որից փիլոնաւոր Ոսկիփ. (ըստ ՀՀԲ) գրուած է նաև փիղոն Եփր. բ. տիմ. 247։
• = Յն. φελόνης, φελώνιον, φελόνιον ձե-ւերից. սրանք աղաւաղուած են φαινόλης «կրկնոց, թիկնոց, վերարկու», նուազական ραἰνόλιον «կրօնաւորի վերարկու» բառերից։ Յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. paenula, ռուս. Փeлонъ, վրաց. უელონი փելոնի «փիլոն»։-Հիւբշ. 386։
• ՀՀԲ յունարէնից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. պօղ. Գ. 608 «ի յն. ֆէլօ՛նի, հա-մարեալ բառ լտ. փէնուլա»։ ՆՀԲ յն. ձևերի հետ նաև լտ. ֆէ՛նուլա և վրաց, վիռօն։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ պէտք է լինի վրաց. თილონი փիլոնի՝ ի ձայնի պատճառաւ. ուղղակի յոյնից է. უელონი փելոնի, որ պահում է ե ձայնը։
Ահաւասիկ փիլոն ասէ. եւ չկարէ ոք ասել, եթէ այլ ինչ չունէր՝ զոր արկանէր. եւ եթէ բնաւ չարկանէր փիլոն, աւելորդ էր հրաման տալ՝ եթէ բերջիր. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
mullein, shepherd's-club, torch-weed, verbascum.
• «բժշկական մի խոտ է, եզան ագի, խռնդատ, ձկան մահարար, լտ. yer. bascum, ֆր. molène». մէկ անգամ ունի Վեցօր. 186 (Երթայ խլէ զարմատ մի. որ անուանելով կոչի փղոմոս). ուրիշ վկայու-թիւն չկայ։
Արջ յորժամ վէրս առնու յանձին, երթայ խլէ զարմատ մի, որ անուանեալ կոչի փղոմոս. բնութիւն արմատոյն այնորիկ ցամաքեցուցիչ զօրութիւն ունի. դնէ ի վերայ վիրացն. (Վեցօր. ՟Թ։)
trumpet, horn;
apostle;
tube, pipe;
conduit, canal;
reed;
asper, mite, sou, halfpenny;
money;
— ականջաց, ear-trumpet;
ձայնատար —, speaking-trumpet;
հնչիւն —ոյ, blast of trumpet;
ի ձայն —ոյ, by sound of trumpet;
— հարկանել, հնչեցուցանել, to trumpet, to sound the trumpet, to wind or blow the horn, to play on the horn;
— երգեհոնի, organ-pipe;
— ծխաքարշի, shank of a tobacco-pipe;
— գրչի, barrel;
— հրազինուց, gun-barrel;
— կապարեայ, lead-pipe, conduit-pipe;
cf. Խողովակ;
cf. Եղէգն;
հովուի —, water-plantain, alisma.
• «նեղ անցք». ճոխ ածանցներով ա-հած մի արմատ է. նախնական «նեղ անցք» նշանակութիւնից փոխաբերաբար և լայնա-բար բխում են «1. կոկորդ, շնչի և կերակրի անցքը» (ի հլ. անեզաբար) Ա. թգ. ժէ. 35. Յուդթ. ժզ. 11. Ագաթ. «2. ռնգունք, քթի երկու անցքերը կամ ծակերը» (ո հլ.) Յս. որդի. «3. տան մէջ սրահի առջևի անցքը, միջանցք» Բուզ. ե. 6 (ըստ Թորամանեանի (նամակ 1912 մարտ 21) հին հայոց ճար-տարապետութեամբ պալատներն ու աաա-րանքները միայարկ էին. շէնքի մէջտեղից անցնում էր միջանցքը, որ փող էր կոչւում և ամբողջ շէնքը երկու մասի էր բաժանում. այս փողի վրայ էին բացուած թէ՛ արտա-քին մուտքերը և թէ սենեակներից ոմանց դռները. լոյսը ստացւում էր երդիքից. սրա համար փողի բարձրից բացուած էին լուսա-մուտներ, որոնք լուսիջոյց (Բուզ.) էին կոչ-ւում, մինչդեռ ուղղահայեաց պատերի վը-րայ բացուածները պատուհան կամ յուսան-ցոյց էին կոչւում). «4. այգիների միջև նեղ ճամբայ» Օրբել. «5. խողովակ, ջրի փող-րակ, եղէգ» (ո հլ.) Ագաթ. Կոչ. Խոր. «6. շեփոր, սրինգ, խողովակաձև երաժշտական եչողական գործիք» (ո հլ.) ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. «7. ազդարարող, քարոզիչ (առաքեալ-ները)» Շար. ևն։ Նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. պրս.❇ [arabic word] bōrī և ռուս труба «խողովակ, շեփոր», յն. αύλός «սրինզ, խողովակ, երկար անցք», αύλών «փոս ու եր-կար անցք, ձոր, ջրի փողրակ, խողովակ»։ Այս զանազան նշանակութիւններից են կազմուած՝ փողակ «կոկորդի երկու անցքե-րը, շնչափող» Սեբեր. «մասունք պահելու խողեվակաձև մի աման» Ճառընտ. փողա-հար Մծբ. կամ փողար Դ. թագ. ժա. 14. Մտթ. թ. 23. Ոսկ. մ. գ. 16. Բուզ. դ. 20. փողաւր «շատակեր» Պտմ. աղէքս. փողե-րակ «շնչերակ» Նիւս. բն. Վստկ. «ջրի խո-ղովակ» Միխ. աս. 80 (որ և փողորակ, փող-րակ Կանոն. Ոսկիփ. Վստկ. 144), փողոց «քուչա, սոխախ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եբր. «սենեակների առջևի միջանցքը» Մամիկ. 25. «կոկորդ» Վրդ. առ. 6, 131. «երկու շարք կանգնած մարդոց միջև բաց թողուած տա-րածութիւնը, որով շքադիր անձը պիտի անցնի» Լմբ. մատ. 201. փողոց տալ «ճամ-բայ բանալով երթալ» Մամիկ. փողել «փող եչել» Վկ. գէ. 36. Յայտ. Պղատ. օրին. «յառաջ անցնիլ, խմբով առաջ երթալ» Ա. մկ. ե. 42. ժզ. 6. Ագաթ. (հմմտ. փողոց տալ ոճը). սրանի՞ց է նաև փողել «վեր բարձրանալ» Վեցօր. ա. 14 (գետնից բարձ-րացող գոլորշու համար է ասում), «վեր ցատկեցնել» Քերդ. քեր. 160-161, փողոտել Փիլ. լին. Վստկ. շնչափող Կոչ. 228. Փիլ. նրբափողոց Վեցօր. ողնափող Նորագիւտ բ. մնաց. ժը. 33. լայնափողոց Նիւս. կազմ. Վրդն. պտմ. վաճառափողոց Վրք. հց. Մաշկ երեքփողոզեան Տեսիլ դան. էջ 118. խռչա-փող Նիւս. բն. ոսկեփող Ոսկ. ապաշխ. տարփողել Շար. Գնձ. տողան «տան մէջ նրբանցք» Սամ. անեց. 111 (նորագիւտ բառ). փողկապ (նոր բառ) ևն։
• ԳԴ փող «շեփոր» դնում է պրս. (արաբ.) [arabic word] būq «եղջերեայ փող տէրվիշաց»։ ՆՀԲ իրարից զանազանում է փող «պա-րանոց» լծ. թրք. պօղազ, պօյն, լտ. faux, և փող «շեփոր» լծ. թրք. պօրու, պրս. պուրը, արաբ. būq, լտ. buccina իսկ փողոց «թերևս ի նմանութենէ աա-րանոցի և կրճի, լծ. և պողոտայ, յն. փլադիա՛ լտ. ֆօ՜ռում»։ Peterm. 17 փող «կոկորդ»=լտ. collum «վիզ»։ Տէրվ. Altarm. 5 փող «շեփոր», հմմտ. փուք, փչել ևն։ Justi, Dict. Kurde 75 քրդ. persiw «հարբուխ» կցում է հյ. փողա-ցաւ բառի հետ! Հիւնք. փող «կոկորդ» = թրք. պօղազ և պօռու, փող «փողոց» = յն. πόρος «անցք», տճկ. պօղազ։ Karst, Յուշարձան 429 թրք. ol-uq «խողովակ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 փողորակ՝
• պրս. pml բառից։ ՆՀԲ «որպէս ըմե, փուլ, ֆուլ, ֆիւլիւզ, յն. ֆօ՜լլիս, օվօլօ ս, լտ. օպօ՜լուս»։ Հիւնք. պրս. pul, Հիւբշ, 387 դրած է յն. φόλλις «մանր դրամ» բառից, որ փոխառեալ է լտ. follis «կաշիէ քսակ, մի քսակ դրամ» բառից (կապ չունի յն. φολίς «սողունների թեփ» բառի հետ որին ուրիշ ծագում է տալիս Boisacq 1033). բայց այս յոյն ձևը հազուագիւտ ու անսովոր մի բառ է և հառիւ թէ մինչև Հայաստան տարա-ծուած լինի։ Միւս կողմից փող բառի արդի գործածութիւնը միայն Կովկասի հայոց մէջ՝ նշան է թէ բառը իրանեան է։
Մուծին ի փող տանցն, յորում արքայն էր, եւ էր փողն ընդերկար.. . Ի փողին զօրք սպարակրացն մուծին զնա ի ներքս ի տուն պատմուճակացն. (Բուզ. ՟Ե. 6։)
Կապեցին զբերան պարկին ի փողս նորա։ Զբերան նորա եւ զփողսն։ Պարապնդեալ զփողսն՝ խեղդամահ արարին զնա։ Խնդրեաց ջուր. քանզի յոյժ հեղձեալք էին փողք նորա։ Զկաւն որ յարտասուացն, եդ ի վերայ փողից մանկանն. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։ ՃՃ.։)
Եւ ծայրակտուր փողոց օդին՝ յոգիս բուրեա զհոտ անմահին. (Յիսուս որդի.։)
throat;
neck;
street;
corridor, lobby, passage, gallery;
— սրուակի, neck or gullet of a bottle;
ունել զոք զ—ից, to seize or take one by the throat, to arrest.
• «նեղ անցք». ճոխ ածանցներով ա-հած մի արմատ է. նախնական «նեղ անցք» նշանակութիւնից փոխաբերաբար և լայնա-բար բխում են «1. կոկորդ, շնչի և կերակրի անցքը» (ի հլ. անեզաբար) Ա. թգ. ժէ. 35. Յուդթ. ժզ. 11. Ագաթ. «2. ռնգունք, քթի երկու անցքերը կամ ծակերը» (ո հլ.) Յս. որդի. «3. տան մէջ սրահի առջևի անցքը, միջանցք» Բուզ. ե. 6 (ըստ Թորամանեանի (նամակ 1912 մարտ 21) հին հայոց ճար-տարապետութեամբ պալատներն ու աաա-րանքները միայարկ էին. շէնքի մէջտեղից անցնում էր միջանցքը, որ փող էր կոչւում և ամբողջ շէնքը երկու մասի էր բաժանում. այս փողի վրայ էին բացուած թէ՛ արտա-քին մուտքերը և թէ սենեակներից ոմանց դռները. լոյսը ստացւում էր երդիքից. սրա համար փողի բարձրից բացուած էին լուսա-մուտներ, որոնք լուսիջոյց (Բուզ.) էին կոչ-ւում, մինչդեռ ուղղահայեաց պատերի վը-րայ բացուածները պատուհան կամ յուսան-ցոյց էին կոչւում). «4. այգիների միջև նեղ ճամբայ» Օրբել. «5. խողովակ, ջրի փող-րակ, եղէգ» (ո հլ.) Ագաթ. Կոչ. Խոր. «6. շեփոր, սրինգ, խողովակաձև երաժշտական եչողական գործիք» (ո հլ.) ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. «7. ազդարարող, քարոզիչ (առաքեալ-ները)» Շար. ևն։ Նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. պրս.❇ [arabic word] bōrī և ռուս труба «խողովակ, շեփոր», յն. αύλός «սրինզ, խողովակ, երկար անցք», αύλών «փոս ու եր-կար անցք, ձոր, ջրի փողրակ, խողովակ»։ Այս զանազան նշանակութիւններից են կազմուած՝ փողակ «կոկորդի երկու անցքե-րը, շնչափող» Սեբեր. «մասունք պահելու խողեվակաձև մի աման» Ճառընտ. փողա-հար Մծբ. կամ փողար Դ. թագ. ժա. 14. Մտթ. թ. 23. Ոսկ. մ. գ. 16. Բուզ. դ. 20. փողաւր «շատակեր» Պտմ. աղէքս. փողե-րակ «շնչերակ» Նիւս. բն. Վստկ. «ջրի խո-ղովակ» Միխ. աս. 80 (որ և փողորակ, փող-րակ Կանոն. Ոսկիփ. Վստկ. 144), փողոց «քուչա, սոխախ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եբր. «սենեակների առջևի միջանցքը» Մամիկ. 25. «կոկորդ» Վրդ. առ. 6, 131. «երկու շարք կանգնած մարդոց միջև բաց թողուած տա-րածութիւնը, որով շքադիր անձը պիտի անցնի» Լմբ. մատ. 201. փողոց տալ «ճամ-բայ բանալով երթալ» Մամիկ. փողել «փող եչել» Վկ. գէ. 36. Յայտ. Պղատ. օրին. «յառաջ անցնիլ, խմբով առաջ երթալ» Ա. մկ. ե. 42. ժզ. 6. Ագաթ. (հմմտ. փողոց տալ ոճը). սրանի՞ց է նաև փողել «վեր բարձրանալ» Վեցօր. ա. 14 (գետնից բարձ-րացող գոլորշու համար է ասում), «վեր ցատկեցնել» Քերդ. քեր. 160-161, փողոտել Փիլ. լին. Վստկ. շնչափող Կոչ. 228. Փիլ. նրբափողոց Վեցօր. ողնափող Նորագիւտ բ. մնաց. ժը. 33. լայնափողոց Նիւս. կազմ. Վրդն. պտմ. վաճառափողոց Վրք. հց. Մաշկ երեքփողոզեան Տեսիլ դան. էջ 118. խռչա-փող Նիւս. բն. ոսկեփող Ոսկ. ապաշխ. տարփողել Շար. Գնձ. տողան «տան մէջ նրբանցք» Սամ. անեց. 111 (նորագիւտ բառ). փողկապ (նոր բառ) ևն։
• ԳԴ փող «շեփոր» դնում է պրս. (արաբ.) [arabic word] būq «եղջերեայ փող տէրվիշաց»։ ՆՀԲ իրարից զանազանում է փող «պա-րանոց» լծ. թրք. պօղազ, պօյն, լտ. faux, և փող «շեփոր» լծ. թրք. պօրու, պրս. պուրը, արաբ. būq, լտ. buccina իսկ փողոց «թերևս ի նմանութենէ աա-րանոցի և կրճի, լծ. և պողոտայ, յն. փլադիա՛ լտ. ֆօ՜ռում»։ Peterm. 17 փող «կոկորդ»=լտ. collum «վիզ»։ Տէրվ. Altarm. 5 փող «շեփոր», հմմտ. փուք, փչել ևն։ Justi, Dict. Kurde 75 քրդ. persiw «հարբուխ» կցում է հյ. փողա-ցաւ բառի հետ! Հիւնք. փող «կոկորդ» = թրք. պօղազ և պօռու, փող «փողոց» = յն. πόρος «անցք», տճկ. պօղազ։ Karst, Յուշարձան 429 թրք. ol-uq «խողովակ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 փողորակ՝
• պրս. pml բառից։ ՆՀԲ «որպէս ըմե, փուլ, ֆուլ, ֆիւլիւզ, յն. ֆօ՜լլիս, օվօլօ ս, լտ. օպօ՜լուս»։ Հիւնք. պրս. pul, Հիւբշ, 387 դրած է յն. φόλλις «մանր դրամ» բառից, որ փոխառեալ է լտ. follis «կաշիէ քսակ, մի քսակ դրամ» բառից (կապ չունի յն. φολίς «սողունների թեփ» բառի հետ որին ուրիշ ծագում է տալիս Boisacq 1033). բայց այս յոյն ձևը հազուագիւտ ու անսովոր մի բառ է և հառիւ թէ մինչև Հայաստան տարա-ծուած լինի։ Միւս կողմից փող բառի արդի գործածութիւնը միայն Կովկասի հայոց մէջ՝ նշան է թէ բառը իրանեան է։
Կապեցին զբերան պարկին ի փողս նորա։ Զբերան նորա եւ զփողսն։ Պարապնդեալ զփողսն՝ խեղդամահ արարին զնա։ Խնդրեաց ջուր. քանզի յոյժ հեղձեալք էին փողք նորա։ Զկաւն որ յարտասուացն, եդ ի վերայ փողից մանկանն. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։ ՃՃ.։)
Եւ ծայրակտուր փողոց օդին՝ յոգիս բուրեա զհոտ անմահին. (Յիսուս որդի.։)
Մուծին ի փող տանցն, յորում արքայն էր, եւ էր փողն ընդերկար.. . Ի փողին զօրք սպարակրացն մուծին զնա ի ներքս ի տուն պատմուճակացն. (Բուզ. ՟Ե. 6։)
care, solicitude, study, attention, entreaty;
diligence, promptitude, activity, celerity, hast, hurry;
active, diligent, careful, prompt, vigilant, assiduous;
— պնդութեան, eagerness, assiduity, interest, care;
—, ընդ —, — ընդ —, — —, — ի փութոյ, diligently, soon, promptly, hastily;
փութոյ պնդութեամբ, eagerly, carefully, earnestly, ardently, passionately;
— առնել, ունել, դնել, — ի մէջ առնուլ, — յանձին ունել, to be or zealous about, to apply oneself with diligence to, to take to heart, to be warm about, to endeavour or strive to;
— տանել, to take care of, to care, to solicit, to watch;
— ի մէջ առեալ, seriously, earnestly;
մեզ չէ —, that is no matter to us, what is that to us ?
;
չէ —, չէ ինչ —, no matter, never mind, it is nothing;
ոչ զի զաղքատաց ինչ — էր նմա, not that he cared for the poor;
— մեծ էր նորա այսմ, he took great care of that;
ոչ — ինչ առնեմ, I don't c are, it is no matter to me;
ամենայն — նոցա, all their care, effort or thought;
զի՞ — է, what does that matter ? what does it signify ? what of that ?
զի՞ — է քեզ, what is that to you ? what does it matter to you ?
զի՞ — է ինձ, what does it concern me ? what does it matter to me ? nonsense !
— ինչ չառնէր, he did not take it into account, he took no heed of it;
չէ — ինձ, it is no matter to me, it is all the same to me, I don't care about it, I am indifferent about it;
չառնեն ինչ — զիմեքէ, they care for nothing;
վաղ ընդ փոյթ, cf. Վաղ.
• Tromler, Disputatio (1759 թ?) էջ xxI7 փոյթ բառի հետ է կապում ե-գիպտ. Potiphar անունը (ըստ Karst, Gesch. d. Arm. Phil. էջ 2)։ ՆՀԲ լծ. յն. օπουδή, յորմէ լտ. studium։ Boрp. Gram. comp. 3, 106 սանս. pathāmi «երթամ»։ Տէրվ. Altarm. 4 յն. σπεύδω։
(լծ. յն. սփուտի) σπουδή յորմէ լտ. սդուտիում. studium, diligentia, sollicitudo πρόνοια providentia, prudentia μελέτη cura, meditatio եւ այլն. Ջան. ճիգն. հոգ. խնամ. աշխատասիրութիւն. ջանք սրտանց.
Ամենայորդոր փութով. (Պտրգ.։)
Փոյթ է սծտի մտօք հոգ տանել. իսկ ամենայորդոր փոյթն զսաստիկ ջերմութիւն ոգւոցն ասէ. (Խոսր. պտրգ.։)
Զծուլութիւն քո ի փոյթ յորդորեա։ Զփոյթ աղօթից։ Զփոյթ խրատու քահանայից. (Մանդ.։)
Զոր օրինակ առիւծ յագեալ յորոսյ՝ ոչինչ փոյթ առնիցէ զանզէն էրէոց. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Փոյթ յանձին ունի վասն խաչին արօտի իւրոյ։ Փոյթ յանձին կալան աւանդել յունաց։ Ոչ ոք այսպիսի իրաց փոյթ յանձին ունէր։ Փոյթ յանձին ունել յամանայնի ամենայնիւ զամենեսեան խրատել։ Յայսորիկ զփոյթն ունել։ Իւրեանց տանց փոյթ յանձին ունէին շինելոյ։ Չունէր այնպիսի փոյթ կռուոյ։ Ոչ ոք առաքինութեան փոյթ յանձին ունէր. (Մծբ. ՟Ժ։ Խոր. ՟Ա. 1. 13։ Յհ. կթ.։ Յճխ. ՟Ե։ Նախ. անգ.։ Շ. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Որ փոյթ է ի հնազանդութիւն հոգեւոր օրինացն։ Փոյթ յառաքինութեան ործասիրութիւն։ Որք փոյթ են յուսանել։ Արթուն լեր աղօթից, եւ փոյթ վարդապետութեանն պօղոսի։ Աշակերտք հեզդ առ ի յուսումն, եւ փոյթք առ ի վարդապետել։ Առ հեղդագոյնսն, եւ փոյթսն։ Վերապատուեցէք փոյթք զպնդութիւն. (Յճխ.։ Մանդ.։ Խոր. ՟Գ. 68։ Իգն.։ Սկեւռ. լմբ.։)
Փոթք էին ի հայհոյութիւն. (Եղիշ. խաչել.։)
belly, abdomen, paunch;
womb, bowels, entrails;
concavity, cavity, hollow;
side, part;
hollow, empty, void;
— անօթոց, capacity of vases;
— նաւի, keel, ship's bottom, careen;
— սեխի, seed-pulp of melon.
• . ո հլ. «ծակ, պարապութիւն, մէջը փոս տեղ» Ոսկ. եփես. (Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն և չկայցէ ինչ փոր). «սին, մէջը ծակ, սնամէջ, պա-րապ» Վեցօր. 88. «որովայն, արգանդ, սիրտ. ընդերք» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. (մարդուս ներ-սը իբրև մի մեծ խոռոչ ըմբռնելով, հմմտ. գոգել «ծակել, փոս բանալ, փորել» և գոգ «գիրկ, ծոց»), «ընդունարան, միջուկ իրաց» (օր. նաւի, սեխի, ամանի) Վրդն. սղ. հը, էջ 267. Ճառընտ. Սարկ. տոմ. որից փորել «փոս բանալ, խորացնել, բրել, կռել կո-փել, քանդակել» (յետնաբար գրուած նաև պորել, ինչ. Նոր վկ. էջ 317. հմմտ. Վն. պո-րել) ՍԳր. Ագաթ. Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. «ձգել, երթալ, հեռանալ» Պտմ. աղէքս. (ըստ Տաշեան, Ուսումն. ստոյն Կալիսթ. էջ 201). փորած «փոս, խոռոչ» Վեցօր. փորածոյ Ասող. փորոք «փոս, ծակ» Նոնն. 69. Ա-րիստ. աշխ. (որից փորոգիլ «սնանալ» Վստկ. 163), փորուած «խորութիւն» Եզեկ. խգ. 14. Վեցօր. փորագրել Խոր. Փիլ. վիմափոր Բրս. մրկ. Շար. գետնափոր Երեմ. ը. 11. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Վեցօր. փորոտի «աղիք, ընդերք» ՍԳր. Կոչ. փորկարսիք «մարդու փորը կամ ընդերքը (իբր փորի կարասիք)» Մխ. բժշ. 38, 106 (նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ երեք անգամ գործածուած), փորանց Բժշ. դարափոր Բուզ. Վեցօր. Կիւրղ. թգ. հիմնա-փոր Մծբ. փորանալ «կռանալ, ծռիլ, թե-քուիլ՝ յատկապէս նստած տեղից» Վրք. հց. ա. 428 (նոյնի մէկ այլ խմբագրութիւնը՝ Վրք. հց. ա. 492 ունի կորացաւ). փորան-կեալ Յհ. ժթ. 24. Երզն. մտթ. 594 (աշխ. ձևով փորանկած Շնորհ. եդես. տող 973, իսկ Իրեն. ցոյցք 57 գրուած է «ի վերուստ ան-կեալ») «միակտուր հիւսած (պատմուճան)» (հակառակն է փոր ի բաց). փորագրիչ, փո-րագրութիւն (նոր բառեր) ևն։ Հմմտ. նաև յաջորդը։
• Klaproth, Asia pol. 99 և 328 ճա-պոն. fara, ալբան. bark, թունգուզ. ur, օսթյաք. poroch, perga և կանգազ bar հոմանիշների հետ կցում է հյ. փոր։ Müller, Armen. VI յն. περαω «ծակել» բայի հետ։ Պատկ. Փորձ 1880 մրտ. էջ 94 ալթայ. ❇ur «ծակիչ»։ Canini, Et. étym. 101 հյ. սոր և փո-րել =իտալ. foro, պելասգ. yöró «ծակ». էջ 224 փոր=խպտ. pera «որովայն»։ Մառ, ЗВО 5, 317 պրս. kanda «փո-րուած» բառի հետ? Հիւնք. փոր «որո-վայն» դնում է յն. φօթიς «կրող, տա-նող» ձևից, իսկ փոր «փոս, թռչուն, ձուկ» իմաստներով՝ հանում է առաջին նշանակութիւնից. նոյնպէս փորանկեալ մեկնում է պրս. վէրէնկ և բէրկեալ «հիւ-ռուած» ձևերիզ։ Մէնէվիշեան, Արդի լեզ. 44 փոս բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. σφαἰρα «կլոր, գնդակ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «որովայն», 408 սումեր. ur, bar «փորոտիք», 414 թունգուզ. burgui-da «բերել, ծակել», մոնգոլ. burgui, թրք. burgu «գչիր», 428 եաքութ. qor «փորել» և qarn «փոր», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 109 նոյն ընդ բրել։ Պա-տահական նմանութիւն ունին լտ. fo-rare «ծակել», որի ցեղակիցն է հյ.
• «մի տեսակ ծովային ձուկ, որ իր վը-նասակարութեան պատճառով յն. կոչուած է σϰορπίος, σϰορπίδων, այն է՝ կարիճ». ըստ ՆՀԲ բառս գործածել է Բժշ. բայց վկայու-թիւնը չէ դրուած, ինչպէս նաև յայտնի չէ թէ յաճախադէ՞պ մի ձև է, թէ միայն մի անգամ գործածուած։ Վերջին պարագային կարող էինք ուղղել կոր «կարիճ», իբր թրգմ. յն. բառի։
Փորն նորա լի է ճարպով։ Դառնութեան խիթք ի փորն անկանէին։ Հեղաւ ամենայն փոր նորա։ Դարձաւ շունչ մանկանն ի փոր նորա։ Էր յովնան ի փոր իմում։ Ջեռաւ սիրտ իմ ի փորի իմում։ Հոգի ուղիղ նորոգեա՛ ի փորի իմում.եւ այլն։
Խարչչեցաւ փոր իմ ի լալոյ. զախտակցութիւնն ասէ (յովբ). զի զմայրն ի սէր եւ ի մեր խնայումն ախտակցութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Բուռ;
cf. Պոր;
sea-scorpion, father-lasher, scorpaena;
• . ո հլ. «ծակ, պարապութիւն, մէջը փոս տեղ» Ոսկ. եփես. (Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն և չկայցէ ինչ փոր). «սին, մէջը ծակ, սնամէջ, պա-րապ» Վեցօր. 88. «որովայն, արգանդ, սիրտ. ընդերք» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. (մարդուս ներ-սը իբրև մի մեծ խոռոչ ըմբռնելով, հմմտ. գոգել «ծակել, փոս բանալ, փորել» և գոգ «գիրկ, ծոց»), «ընդունարան, միջուկ իրաց» (օր. նաւի, սեխի, ամանի) Վրդն. սղ. հը, էջ 267. Ճառընտ. Սարկ. տոմ. որից փորել «փոս բանալ, խորացնել, բրել, կռել կո-փել, քանդակել» (յետնաբար գրուած նաև պորել, ինչ. Նոր վկ. էջ 317. հմմտ. Վն. պո-րել) ՍԳր. Ագաթ. Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. «ձգել, երթալ, հեռանալ» Պտմ. աղէքս. (ըստ Տաշեան, Ուսումն. ստոյն Կալիսթ. էջ 201). փորած «փոս, խոռոչ» Վեցօր. փորածոյ Ասող. փորոք «փոս, ծակ» Նոնն. 69. Ա-րիստ. աշխ. (որից փորոգիլ «սնանալ» Վստկ. 163), փորուած «խորութիւն» Եզեկ. խգ. 14. Վեցօր. փորագրել Խոր. Փիլ. վիմափոր Բրս. մրկ. Շար. գետնափոր Երեմ. ը. 11. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Վեցօր. փորոտի «աղիք, ընդերք» ՍԳր. Կոչ. փորկարսիք «մարդու փորը կամ ընդերքը (իբր փորի կարասիք)» Մխ. բժշ. 38, 106 (նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ երեք անգամ գործածուած), փորանց Բժշ. դարափոր Բուզ. Վեցօր. Կիւրղ. թգ. հիմնա-փոր Մծբ. փորանալ «կռանալ, ծռիլ, թե-քուիլ՝ յատկապէս նստած տեղից» Վրք. հց. ա. 428 (նոյնի մէկ այլ խմբագրութիւնը՝ Վրք. հց. ա. 492 ունի կորացաւ). փորան-կեալ Յհ. ժթ. 24. Երզն. մտթ. 594 (աշխ. ձևով փորանկած Շնորհ. եդես. տող 973, իսկ Իրեն. ցոյցք 57 գրուած է «ի վերուստ ան-կեալ») «միակտուր հիւսած (պատմուճան)» (հակառակն է փոր ի բաց). փորագրիչ, փո-րագրութիւն (նոր բառեր) ևն։ Հմմտ. նաև յաջորդը։
• Klaproth, Asia pol. 99 և 328 ճա-պոն. fara, ալբան. bark, թունգուզ. ur, օսթյաք. poroch, perga և կանգազ bar հոմանիշների հետ կցում է հյ. փոր։ Müller, Armen. VI յն. περαω «ծակել» բայի հետ։ Պատկ. Փորձ 1880 մրտ. էջ 94 ալթայ. ❇ur «ծակիչ»։ Canini, Et. étym. 101 հյ. սոր և փո-րել =իտալ. foro, պելասգ. yöró «ծակ». էջ 224 փոր=խպտ. pera «որովայն»։ Մառ, ЗВО 5, 317 պրս. kanda «փո-րուած» բառի հետ? Հիւնք. փոր «որո-վայն» դնում է յն. φօթიς «կրող, տա-նող» ձևից, իսկ փոր «փոս, թռչուն, ձուկ» իմաստներով՝ հանում է առաջին նշանակութիւնից. նոյնպէս փորանկեալ մեկնում է պրս. վէրէնկ և բէրկեալ «հիւ-ռուած» ձևերիզ։ Մէնէվիշեան, Արդի լեզ. 44 փոս բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. σφαἰρα «կլոր, գնդակ» բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «որովայն», 408 սումեր. ur, bar «փորոտիք», 414 թունգուզ. burgui-da «բերել, ծակել», մոնգոլ. burgui, թրք. burgu «գչիր», 428 եաքութ. qor «փորել» և qarn «փոր», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 109 նոյն ընդ բրել։ Պա-տահական նմանութիւն ունին լտ. fo-rare «ծակել», որի ցեղակիցն է հյ.
• «մի տեսակ ծովային ձուկ, որ իր վը-նասակարութեան պատճառով յն. կոչուած է σϰορπίος, σϰορπίδων, այն է՝ կարիճ». ըստ ՆՀԲ բառս գործածել է Բժշ. բայց վկայու-թիւնը չէ դրուած, ինչպէս նաև յայտնի չէ թէ յաճախադէ՞պ մի ձև է, թէ միայն մի անգամ գործածուած։ Վերջին պարագային կարող էինք ուղղել կոր «կարիճ», իբր թրգմ. յն. բառի։
Փորն նորա լի է ճարպով։ Դառնութեան խիթք ի փորն անկանէին։ Հեղաւ ամենայն փոր նորա։ Դարձաւ շունչ մանկանն ի փոր նորա։ Էր յովնան ի փոր իմում։ Ջեռաւ սիրտ իմ ի փորի իմում։ Հոգի ուղիղ նորոգեա՛ ի փորի իմում.եւ այլն։
Խարչչեցաւ փոր իմ ի լալոյ. զախտակցութիւնն ասէ (յովբ). զի զմայրն ի սէր եւ ի մեր խնայումն ախտակցութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
forum.
• = Յն. ὥμοφόριον > հյ. եմիփորոն բառի վրայից, իբր թէ յն. φόσιον առանձին ձև գո-յութիւն ունենար։-Աճ.
Բառ լտ. ֆօռում յորմէ յն. ֆօ՛ռօն. forum φόρον . Հրապարակ. մեյտան.
mat, carpet.
• «գետին փռուած, գետին տա-աալուած». առանձին չէ գործածուած. սրա-նից ունինք տապաստ անկանել «գետին փռուիլ, ընկնել մեռնիլ» Յուդթ. է. 9, Ա. կոր. ժ. 5. Վեցօր. 94. տապաստ արկանել «դիա-թաւալ գետին փռել, սպանել» ՍԳր. Ոսկ. փիլ. Կղնկտ. դիտապաստ անկանել Ես. լդ. 3. տապաստիլ «փռուիլ մեռնիւ» ԱԲ. տու պաստել «գետին փռել, կործանել» (նորա-դիւտ բառ) Գիրք թղ. 30 (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 253)։
Եւ տէր էարկ ի նոսա տապաստ սաստիկ յոյժ, եւ մեռան ի տեառնէ ցաւօք երեսուն եւ հինգ հազար. (Պտմ. վր.։)
form, fashion, manner, way;
furniture;
formula;
—, գործ —ու, clever work, artistic production;
գրահաշուական —, algebraic formula;
— խօսից, style;
cf. Վրացի;
ի — քաղաքացի, in plain, in private clothes;
ի — եկեղեցական, in clerical attire, dressed like a clergyman;
զգեցաւ աշխարհական —, he dressed like a layman.
• = Պհյ. *tarāz ձևից, որ թէև չէ աւան-դուած, բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] tarāz, արաբացեալ ձևով՝ [arabic word] ձi-rāz, tarāz «է նշանն այն զոր առնեն ոսկե-թելիւ և մարգարտօք ի յուսս և յօձիս պատ-մուճանի և ի բերանս թեզանեաց», [arabic word] ︎ tirāzidan «կարել ի հանդերձս և ի պատմու-ճանս զարդարիչ իրս», [arabic word] ❇ tirāzgr «այն որ առնէ նշան ոսկեթելիւ և մարգար-տօք ի յուսս և յօձիս պատմուճանի և ի բե-րանս թեզանեաց», արաբ. ❇ tarz «կերպ. ձև», ❇ tirāz «բարք, սովորոյթ, եղանակ». աֆղան. tarz «կերպ, ձև, եղանակ», քրդ. terz «կերպ, եղանակ», փոխառութեամբ՝ ռում. tarz «ձև, կերպ»։-Հիւբշ. 252։
Թեպէտեւ տարազ բանիս այլապէս է։ Զպէսպէս տարազս նոցա նուիրագործութեան։ Զոհ պէսպէս տարազովք։ Ի մարտ դիմեն պէսպէս տարազաւ խորհրդոցն։ Պէսպէս դրութեամբ անուանցն զտարազս բնութեանցն ճշմարտելով։ Չեմ կարօտ ուսանելոյ յումեքէ զտարազս մեղաց։ Ո՛վ, ըստ երկուց տարազ լսի, կամ զարմացումն, կամ հենգնումն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ.։)
doubt, uncertainty, wavering, vacillation, irresolution, hesitation, embarrassment;
tribulation, anguish, anxiety;
doubtful, uncertain;
ի —կուսի կացուցանել, ի — արկանել, to cause to doubt, to call into question;
կալ ի —կուսի, to doubt, to be in doubt, to waver;
— ի —ս կցել, to multiply doubts, questions;
չիք ինչ —, there is no doubt;
undoubtedly.
• , ի հլ. «երկբայութիւն, վա-րանմունք, հոգս, մտատանջութիւն» ՍԳր. Ագաթ. «դժուարին խնդիր, կնճռոտ հարց» Ոսկ. մ. ա. 4, 6. Եզն. «աղքատութիւն, թը-շուառութիւն» Փիլ. որից տարակուսիլ ՍԳր. տարակուսանալ Ոսկ. ա. թես. տարանուսա-գոյն Ոսկ. մտթ. տարակուսանք ՍԳր. ան-տարակոյս Պիտ. տարակուսելի (նոր բառ) ևն։ Կայ նաև գրուած տարեկոյս Տաթև. ձմ. իգ (երկիցս)։
ἁπορία inopia consilii, anxietas, quaestio ἁπόρημα dubium ἁμφισβήτησις dubitatio. եւ բայիւ ὁλιγοψυχέω, ἁθυμέω եւ այլն. Յայսկոյնս յայնկոյս տատանումն մտաց եւ սրտի. երկբայութիւն. երկմտութիւն. վարանք. հոգ. տառապանք. տագնապ. դժուարին իրք եւ անել անցք.
Փոխիցեն ընդ նոյն ճանապարհ ի մի շաւղացն հետոց յեօթն տարակոյս։ Արկեալ զձեզ ի տարակոյսս անօրէնութեան, եւ կամ յանհիւթ ապառաժ տեղին. (Նար. ղ։ Ագաթ.։ (յորս տեսանի բուն ստուգաբանութիւն ձայնիս, իբր հեռի կոյս, օտար կողմն։))
ՏԱՐԱԿՈՅՍ. Վիճակ կարօտութեան. ցանկանումն առ չքաւորութեան իրաց. անյուսութիւն. թշուառութիւն. աղէտք.
Ի տուեցելոտցն, զոր ի տարակուսիցն ընկալան, ոչ յուսացեալք։ Ի տարակուսից եւ յանհնարից առաքեաց նոցա զբարեգործակն զօրութիւն։ Ոմանք թերեւս խնդասցեն ընդ տարակոյսն. իսկ խնդալ ի վերայ այլոց թշուառութեանց՝ ոչ մարդկան ա՛նգ է. (Փիլ.։)
cf. Տարմահաւ;
—, — թռչնոց, flock, flight of birds;
— — or տարմաբար, cf. Տարմաբար.
• , ի հլ. «թռչունների խումբ, երամ» Արշ. Լաստ. ժը. Նար. 176. որից տարմ տարմ «խմբովին» Եփր. ծն. էջ 61 կամ տարմա-տարմ Եզն. տարմանալ «խմբուիլ» Լմբ. ժբ մարգ. էջ 107 (յովել. բ. 8). տարմաջուր «առասպելական ջուր՝ որին հետևում են մորեխասպան թռչունների խումբերը» Վրդն. աշխ. 523. տարմաբար Թր. և Երզն. քեր. Յհ. կթ. լուսատարմիկ Կիւրղ. աղ. Եփր. խչ։ 76. տարմահաւ «մի տեսակ սարեակ» Վեո-օր. 163, 174, և սրանից իբր համառօտեալ՝ տարմ «սարեակ» Շնորհ. եդես. Նչ. քեր. այսպէս կոչուած՝ խմբերով թռչելու պատ-ճառով. հմմտ. Կիր. պտմ. (տպ. Մոսկ. էջ 21z=Վենետ. էջ 209). «Քանզի եկն բաղ-մութիւն մանր հաւուցն պիսակաց, զոր վասն բազմութեանն տարմ անուանեն»։ Սրան է միանում նաև տորմ «նաւերի խումբ», որ տե՛ս առանձին։
Իսկ ըզմարախըն յոգներամ՝ ուտէ հալէ տարմին բերան. (Շ. եդես.։)
unsteady, irresolute, perplexed, wavering, indeterminate, uncertain, cowardly, slothful, sluggish, idle;
— տագնապի տարակուսանաց, painful thoughts, mental anguish.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «դանդաղ, յամրաշարժ, ծոյլ» Ոսկ. յհ. Փիլ. ել. Կիւրղ. գնձ. Սրգ. Երզն. երկն. Տօնակ. «վարանիլը» Նար. «վա-րանոտ» Շնորհ. որից տարտամութիւն «թու-լութիւն, ծուլութիւն» Առ որս. Խոսր. տար-տամիլ Վրք. հց. Մագ. տարտամագոյն Պիտ.։ Արդի գրականում տարտամ նշանակում է «անորոշ»։
• ԳՒՌ.-Սռանից է տաղտամ «անդուրեկան, ձանձրալի (մարդ)», որ գործածական է Հայթաղ և շրջակայք (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 616)։
(լծ. լտ. դարտում ). νωθρός tardus, -a, -um, segnis, lentus, hebes. Յամրաշարժ. դանդաղ. պղերդ. յոյլ՝ մարմնով կամ մտօք. ծանտր շարժօղ, ծոյլ.
Տարտամ են յըթեռնուլն եւ յուսանելն։ Բայց դու ընդ իմ տարտամ անձին՝ մարտի՛ր ընդդէմ ախոյանին։ Տարտամ է կրթութեան. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։ Յիսուս որդի.։ Երզն. երկն.։)
consecration.
• = Յն. τελετή «արարողութիւն, ծէս. 2. զոհ. պատարագ. Յ. խորհրդազգածութիւն. 4. քա-հանայութիւն. 5. քաւութիւն»։-Հիւբշ. 384։
Տելետի կոչի ըստ յունաց իմաստասիրացն, որ է կատարողութիւն. եւ սովորեցան կոչել այս անուամբ զհաղորդութիւն խորհրդոյն, որպէս կատարելով զխորհրդազդածսն՝ որք ուսանէին զնոցայն. (Մաքս. ի դիլոն։ տե՛ս եւ Մագ. ՟Հ՟Թ=՟Ձ՟Բ։)
sight, view;
spectacle, scene;
aspect, look, figure, face;
vision, apparition;
visit;
ի — երթալ, to go to see, to call upon, to pay a visit to;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
— առնել ի բանակն, to send forth spies;
ակն ունիմք — ոյն աստուծոյ, we desire to see God;
եկն ի — իմ, he came to see me, he called upon me.
• , ը հլ. «տեսութիւն, տեսնելը» Ղևտ. ժգ. 12. Նեեմ. դ. 3. Ագաթ. Փարպ. «կերպա-րանք, ձև» Ոսկ. յհ. ա. 39, բ. 14, «տեսա-րան» Ոսկ. յհ. ա. 42. Մանդ. «հիւանդի այ-ցելութիւն» Սիր. է. 39. Ոսկ. մ. բ. 20. որից տեսանել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Ոսկ. Սեբեր. տեսանող Յոբ. լե. 13, «գուշակ» ՍԳր. տե-սակ «երևոյթ» Երգ. ե. 15. Ոսկ. ա. 39, բ. 2. «կերպ, սեռ» Փիլ. Պղատ. տեսարան Ոսկ. բ. կոր. տեսիլ ՍԳր. Եաս. պտմ. Վեցօր. տեսլա-րան Ոսև. ես. տեսումն Ոսկ. ես. Ագաթ. տե-սուչ ՍԳր. Եւս. քր. տեսչական Սեբեր. ան-տես ՍԳր. Բուզ. Ոսկ.. տնտես ՍԳր. ամենա-տես Ոսկ. մ. ա. 1. պայծառատեսիլ Կորիւն. Ոսկ. յհ. ա. 41. սակաւատեսիլ Վեցօր. լըր-տես ՍԳր. Եզն. թատրատես Ոսկ. մ. բ. 12 ճշմարտատես Թուոց իդ. 4, 15. հիանդատես Ոսկ. մ. գ. 4. հանդիսատես Ոսկ. բ. տիմ. և մտթ. ա. 19. հանապազատես Ագաթ. երա-զատես Ծն. լէ. 17, Միք. գ. 7, նորատեսիլ Գ. մկ. է. 3. քաջատեսիկ Ոսկ. մ. բ. 19. ականատեսեալ Հայել. 326, տեսանակ «օրի-նակ» Վրք. և վկ. Բ. 453, արատես «մշտա-կան, շարունակական» Պիտ. 553 (Պահել անհետ ռարատես փոխանորդութիւնն կե-նաց. իմա՛ յարատես), դռնատես «դռնա-պան» Կնիք հաւ. 347, հարցնատես «շարա-կանների Հարցը ստուգելու գիրք» Առաք. պտմ. 311 (հինգ վերջին բառերը նորագիւտ) ևն։ Նոր բառեր են տեսակէտ, տեսակցիլ, տեսակցութիւն, տեսչանոց, տեսչուհի ևն։
Ոչ փաթութի յուռկանս տեսոյ պոռնկին. քանզի փոխանակ լկտի տեսոյն ունի ի սրտի իւրում եւ առաջի աչաց զերկիւղ դատաստանացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
imperious, high, haughty, supercilious, arrogant, proud, superb;
— առ հանդերձ, fond of dress, smart, spruce, dandy;
— առնուլ, cf. Սիգամ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «հպարտ, ամբարտաւան, խը-րոխտ» Բ. մկ. է. 9. Վեցօր. 163. Ագաթ. «այր իգացող» Եւագր. 245, Իրեն. հերձ. 94 176 (Վարդանեան ՀԱ 1910, 305, բայց ունի արդէն Բառ. երեմ. էջ 285). որից սէգ աո-նուլ «սիգալով ճեմել» Նար. տաղ. սիգալ «հպարտանալ, պարծիլ» Առակ. լ. 31. Սիր 4. 10. Ոսկ. բ. Կոր. Ագաթ. «իգանալ, կնա-տիլ, զեղխիլ» Ոսկ. մ. բ. 24. սիգութիւն «իգացում, կնատութիւն» Փիլ. 277-8. Կա-նոն. 46. սիգանք Ոսկ. մ. գ. 13. սիգաքայլ Արծր. գրուած ունինք նաև սեգ, սեգութիւն։ Նոր բառ է սիգանազ։
• ՆՀԲ լծ. սոնք, շուք, շքեղ։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. sag «գլուխ, գլխաւոր», 415 մոնգոլ. tsik, բուրեաթ. seke «ուղիղ», թրք. čun, čin «ուղիռ» ևն։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] šaǰī' «քաջ», ասոր. [syriac word] səga «մեծ, շատ», եբր. [hebrew word] sgā «աճիւ»։
ἁλάστωρ, γαῦρος superbus, jactabundus եւ gloriosus, magnificus. (յորմէ Սիգալ. լծ. եւ սոնք. շուք. շքեղ). Ամբարտաւան. խրոխտ. եւ սնապարծ. աղաջուր. պերճ. գեղապանծ.
shekel.
• -άն. αἰϰλος կամ σἰγλος «պարսկական, հրէական կամ եփեսական մի դրամ», որ ծագում է եբր. [hebrew word] šeqelհոմանիշից. արմա-տը šaqal «կշռել։=արար. [arabic word] ϑaqal «կշռել ծանրութիւն», ասուր. ❇ [other alphabet] ša-ka-lu «կշռել» (յետոյ «հաշուել»), šikiu «սիկղ» (Strassmaier, Alphabetisches Verz A Assyr. u. Akkad. Wörter. էջ, 994, Delit-zsch, Assyr. Handwört. 685-6)։ Յոյնից են նաև լտ. siclus, ֆրանս. sicle, գերմ. Sekel, վրաց. sikili, ռուս. cиклъ ևն։ Նոյն բառից է կազմուած յն. σἰγλαι «ականջի գինդ», որ արևելեան սովորութեամբ ոսկի կամ արծաթ դրամ է լինում (Boisacq 863)։ -Հիւբշ. 378։
եբր. շէգլ. (յորմէ միշգէլ. ռմկ. մըսգալ ). σίκλος siclus եւ σταθμός pondus, statera. Ըստ Մենինսքեայ՝ վեզն. Չափ կշռոյ, չորս տրամ արծաթոյ կամ ոսկոյ եւ այլոց իրաց. Կէս ունկի. որ էր չափ սրբութեան կամ տաճարի. Իսկ արքունի սիկզ՝ երբեմն էր նոյն, եւ երբեմն կէսն նորին. տես (Ել. ՟Լ՟Ը։ Թուոց. ՟Գ. ՟Է։ Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 3. եւ այլն. եւ Շիր կշռ.) եւ չափ. ուր այլեւ այլ բանք են ի զանազան օրինակս։
water-pot, bucket.
• = Լտ. situla «դոյլ» բառն է, որ կարող է ուղղակի անցած լինել հայերէնի, ինչպէս կարծում է Meillet MSL 18, էջ 349 և կամ ն, σιτλα «դոյլ» ձևի միջոցով, ինչպէս ունի Հիւբշ. բառի յետին գործածութիւնը վերջինի կողմն է, բայց չի թոյլ տալիս վճռապէս ճըշ-տել հարցը։ Յոյնից են փոխառեալ նաև ա-սոր. [syriac word] sītiā, պրս. արաբ. [arabic word] sitil «կէս ֆնտանոց մի աման», արաբ. ❇sa︎ ❇saytal «ունկերով մի աման» (Կամուս թրք. թրգմ. Գ. 246). թրք. [arabic word] sitil, թուշ. სტილ ստիլ, ուտ. istil «մի ֆունտ» ևն։-Հիւբշ. 379։
Բառ լտ. սի՛դուլա. situla ὐδρία, στάμνος . Սափոր. գոյլ (յորմէ թ. սիդիլ, աման ջրոյ ծորակաւոր առ սափրիչս).
Դալիլա (լծ. գոյլ) սիտղ թարգմանի։ Սիաղն յորժամ պատառուած լինի, զանօսր իրք ոչ արգելու. (Բրսղ. մրկ.։)
damp weather;
effeminate;
sire.
• ՆՀԲ պրս. թիր, թէրի, յորմէ թրք. թէր «քիրտն», իսկ սէրին «զով»։ Թիրեաքե-ան, Արիահայ բռ. էջ 331 պրս. ❇ sīr «կլիմայ» բառն է. ինչ. garmsir «տաք կլիմայ», sardsīr «ցուրտ կլի-մայ»։
Խոնաւութիւն. անձրեւ. տարափ. պ. թիր, պարան, դերի (յորմէ թ. թէր, քիրտն. իսկ սէրին, զով).
column, pillar;
— չորեքկուսի, pilaster;
անջրպետ սեանց, intercolumnation;
չարք սեանց, colonnade;
— ամպ or ամպոյ, pillar of cloud;
cf. Շրջանակ.
• Աւգերեան, Վարք Սրբոց Զ. 68 հա-մեմատեց նախ յն. ϰίων ձևի հետ, ԳԴ պրս. ❇ sitūn «սիւն»։ ՆՀԲ և Win-disch. 19 յն. ϰίων Böttich. ZDMG 1850, 361 և Arica 75, 233 սանս. sthu. nā, պրս. sutūn։ Riggs, Քերակ. էջ 60 եբր. tsiun։ Lag. Urgesch. 161 և Justi, Zendsp. 301 սանս. sthuna, զնդ. stūna, պրս. sutūn և կամ յն. ϰίων։ Պատկ. Иa-cлед. այս բոլորը մէկ ծագումից է դը, նում։ Lag. Ges. Abhd. 13 յն. ϰίων ձևի հետ է կցում եբր. [hebrew word] kiyyūn «ար-ձան»։ Ըստ այսմ Schrader, Sprachw. u. Urgesch. յոյնը դնում է սեմական ծա-գումից, ինչպէս որ Wissen, Pompeia-
Զննեցից զսիւնս՝ յորոյ վերայ տունս հաստատեալ կայ։ Բուռն եհար սամփսոն զերկուց սեանցն միջնոց։ Քառասուն խարիսխս արծաթիս արասցես քսանեցունց սեանց, երկու խարիսխք առ մի սիւն։ Զսիւնսն պատեսցես ոսկով։ Իմաստութիւն շինեաց իւր տուն, եւ կանգնեաց սիւնս եօթն։ Սիւնք երկնից։ Սիւնք նորա դողան։ Սիւն ամպոյ։ Սիւն հրոյ եւ ամպոյ.եւ այլն։
cf. Սողոխ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «բարակ քամի» Փիլ. տե՛ս 12. Խոր. Լաստ. «սառոյցի կտո՞ր» Պիտ. որ և սողոխ «բարակ քամի» Վեցօր. 78. Ոսկ. բ. տիմ. 265։
• ԳՒՌ.-Բլ. Բղ. Մշ. սղոխ, սխոխ «ջրի երե-սը կապած բարակ սառոյց», Մկ. սխուխ «խոնաւ հող՝ որ ցրտից սառել է». և սրա միջոցով էլ՝ սղոխ Վն. «խոնաւութիւնից մըշ-րուած թափուած՝ շինութեան հող ու ծեփ» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 594)։ Սրանից սխոխիլ Բլ. Վն. «հողէ ամանի կաւը խոնաւութիւնից թափուիլ», Բլ. «ցրտատար լինել, սառչիլ (սոխ, շողգամ, գետնախնձոր, մարդու ոտք ևն)»։
Մատուցանեն զառ ի յօդն քաղցրախառնութիւն ... ստէպ ստեպ սղոխք օդոյ, անօրսունք՝ այն որ ի ծովէն, եւ թանձունքն որ ի լճէն. (Փիլ. տեսական. յորսէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
յորմէ եւ (Լաստ. ՟Ժ.)
Զսառնամանեաց ասելով աստ (ի լերինս) հանչերձ բերմմամբ ի վերայ իրեանց զձեանցն եւ զկարկտիցն եւ զնոցուն համանմանիցն, յոյց ի հետ ապա վնասաբեր իմն ոսոխեալ սղոխք ի չարաշուքն հասեալ մերձակայսն կացուցանեն անձինս ի տգեղութեան ձեւ. երկդիմի տեսանի իմաստս. իմա որպէս հողմ, եւ կամ որպէս հատոր սառին, որ ռամկօրէն սղոխ ասի։
raca, fool, dolt, blockhead, madcap.
• -Յն. ῥααά (Մտթ. ե. 22, ուր հյ. թրգմ. յիմար), լտ. raca, գոթ. raka, ֆրանս. ra-ča, վրաց. რაკა րակա «յիմար, տխմար». բոլորն էլ փոխառեալ են յունարէնի միջոցով սեմաևանից։ Sophocles 967 դնում է եբր. [hebrew word] rεiq, [hebrew word] req «դատարկ, պարապ. 2. անաէտք, ոչինչ. 3. խեղճուկրակ. 4. անմիտ, դատարկամիտ» (Gesenius 758) բառից, իսկ Brockelm. Lex. syr. 359 ասոր. [other alphabet] rāqā «ընկած, անարգ» բառից, որ դրւում է ասոր. [arabic word] raq=եբր. [other alphabet] rqq «թքել» ար-մատից։-Հիւբշ. 376։
• համարհանաց և անգոսնելոյ... և որք զասորի լեզուն գիտիցեն, փոխանակ ընդ ա՛յ դուն ասելոյ՝ ի սանգաստակա-նաց տեղի՝ զռակայն ասեն»։ Սրանից առնելով Երզն. մտթ. 114 «Բայց յեբրա-ւեցի լեզուն ռակայ կոչեցաւ, որ մեծ իմն և ծանր նախատինս յայտնէ լսո-ռացն և արհամարհանաց տայ ծանօ-թութիւն, որպէս մեք յորժամ սաստեմք ծառայից և կամ վատթար արանց, սրտ-գտանօք ասեմք թէ ա՛յ դու ծօլայ, քե՛զ ասեմ»։-ՀՀԲ բառ եբր. և ասոր.։ ՆՀԲ վերի ձևով. իսկ Հիւնք. ասորուց։
ῤακά raca, fatuna. Բառ եբր. ռագ. արաբ. ռագը. (յորմէ ռայէ, ստրուկ). Մեղկ. թոյլ. տկար տխմար. յիմար.
way, road;
— գործել, հորդել, to travel, to go on a journey.
• , ի հլ. «ճամբայ, ճանապարհ» Զքր. կթ. Նար. Շար. Անան. խոստ. 6. Տաղ. որից ռահվիրայ «ճամբայ բացող» Բուզ. գ. 20 (այս բառը ցոյց է տալիս, որ ռահ արմատը Ոսկեդարում գոյութիւն ունէր). ռահահորդ Շնորհ. ռահել Շնորհ. յիշ. սող. ռահադուռն Ճառընտ. անռահավար Մագ. հ>խ հնչու-մով՝ ռախունակ «առաջնորդ» Ճառընտ.։
Ռահս յոլովս առաքինութան։ Ռահ գործեալ երկնաւորաց. (Շար.։)
Ռահիւք յաշխարհէ հալածանօքն զձեզ՝ յաշխարհն վերին բարձրացուցեք զմեզ։ Ջուրք սրբին յորդանանու, ռահ գործեն մարդկան յերկինս։ Ռահ հորդեալ յերկինս որդւոց ադամայ. (Շ. տաղ.։)
resin, rosin, cedar-resin, colophony;
— բեւեկն, pine-resin;
— կենաց, balm of life.
• = Յն. ῥητίνη «ռետին», որից փոխառեալ են նաև լտ. resina, իտալ. recina. առս. [arabic word] jratiyān կամ [arabic word] ︎ rātiyāna, [arabic word] ratin (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 635), արար. [arabic word] ︎ ratinaj>հյ. ռատինէն։-Յոյն բառը թւում է ծագած հնխ. sreu-«հոսիլ» արմա-տից (Boisacq 840)։ Meillet, Dict. etvnι թէ՛ յն. ῥητίγη և թէ՛ լտ. resina համարում է փոխառեալ ոչ-հնդևրոպական մի լեզուից։ -Հիւբշ. 376։
Ջուրք յորդանանու ռետին մեզ փայլեն դեղ անմահութեան։ Ռետին մակաւասար արկեալ (ի վերայ ձկանց ի պէտս համեմից), եւ ոքսեմելի։ Ռետնիւ լնանիմ, եւ ոչ բժշկիմ։ Ռետնիւ քաղցու (կամ ռետիւք քաղցիւք) բժշկական զհիւանդութիւնս ողջացուցէք։ Ռետինըդ քաղցու (կամ ռետինըս քաղցոյ) ռամ հոգւոյս արբո. (Զքր. կթ.։ Մագ. ՟Ժ՟Բ։ Նար. ՟Կ՟Բ։ Շ. տաղ առաք.։ Ժմ.։)
cf. Սաբաւօթ.
• (սեռ.-այ. յետնաբար կայ գրուած սաբաւօթ) «Երկնային զօրութիւննե-որ, Զօրք». իբրև Աստուածային վերադիր քանիցս անգամ գործածուած է Ս. Գրքի մէջ, հմմտ. Ա. թագ. ա. 11, Ա. եզր. թ. 46, Ես. ը. 18, որոնցից առնելով Ոսկ. ես. Կոչ 141. Կիւրղ. ես. Առ որս. ևն։-Ոսկ. ես. 222 իրար ետևից գրում է սաբայովթ և սաբաւ-ովթ, իսկ էջ 309՝ սաբաովթ։
Ազատեաց նախանձն սաբաւովթայ ի ծառայութենէ բռնաւորին զմեզ. (Կիւրղ. ես.։)
anvil;
slab, paving or flag stone;
sheet of metal, plate.
• (սեռ. սալի Սիր. լը. 29, յետնա-բար ի հլ.) «տափակ քարի մեծ հատոր» Փարպ. Նիւս. Յայսմ. Տօնակ. «մետաղի մեծ կտոր» Վրդն. ծն. Պիտառ. «երկաթէ կոճղ որի վրայ դարբինը երկաթ է ծեծում» Յոբ. խա. 15. Սիր. լը. 29. Կոչ. 45. Փարպ. Խոր. որից սալաքար «կոկած կարծր քար» Եզեկ. իդ. 7, 8 (նոր ձևով՝ սալքար Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 169, սալքարուկ Սմբ. դատ. 124). սալակապ «գետինը սալայատակած» Կանոն, Վրդն. պտմ. սալայարկ «սալած, քար քա-շած» Նորագիւտ բ. մնաց. է. 3. սալարկ, սալարկել Յայսմ. սալայատակ Եղիշ. Շիր. Սարգ. ա. պետր.բ (ա տպ. էջ 249). սալա-նալ «քար կտրիլ» Յոբ. խա. 15. Բուզ. դ. 15. Ոսկ. յհ. ա. 1. սալասմբակ Մագ. սալուտ «քարքարոտ» Վստկ. 62. կնասալ յատակ Խոր. բ. 24. սալել «սալայատակ շինել, քար քաշել» (չունի ԱԲ) Հաւաք. 38, 60. Առաք. պտմ. էջ 499. սալայատակել (նոր բառ). յետնաբար կայ նաև սալարակապ «սալար-ևած» Յաւսմ. մըտ. 13. Մին. համդ. 63, որ կարծեմ թէ սալարկ բառի վրայից սխար կազմուած մի ձև է. (հմմտ. նաև Վն. սա-լարսել, սալարսուն).-Բարսեղ Վարագեցու յիշատ. 1591 թուից (Դիւան, Ժ. էջ 34) ունի ռՉևոևու եկեղեցւոյ սալարս», ուր սալարո կարող ենք թէ իբր եզ. առնել և թէ իբր յոգ. բայց այդ հատուածը ամբողջ Վանայ բար-բառով է։
• ՆՀԲ լծ. լտ. silex, յն. լά́λυς, որ է գայ-լախազ, պրս. սըլայէ՝ քար, յորոյ վե-րայ լոսի ներկ. իսկ թրք. սալ «լաստ, լաստափայտ»։ Խ. Յովհաննիսեան, Ար-ձագանք 1892, л 108 սալալատակ հա-նում է սալայ «կողով» բառից։ Հիւնք. սայլ բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տը-ւաւ Bugge KZ 32, 24, որ անապահով է համարում Հիւբշ. 487, բայց ընռունում են Meillet, Esquisse 22, Brugmann Grdr. 2 I 173։ Մառ ЗВО 13, 0123 վը-րաց. սալի հոմանիշին ցեղակից։ Սան-տալճեան ՀԱ 1913, 406 խալտ. sal։ Պա-տահական նմանութիւն ունին սեմա-կաններից ասոր. [syriac word] sla, արաբ. [arabic word] sulla'. եբր. [hebrew word] selā' «քար, ժայռ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სალი սալի «ժայռ», որից სალი ვული սալի գուլի «քարասիրտ», სალა սալա «լեփ, տղայոց խաղալու տափակ և բոլորակ քար», թրք. գւռ. Տ. sal «սալքար» (Բիւր. 1899, 799), ուտ. սալ «նոյն նշ.»։
ἅκμων incus πλάξ tabula lata, planities, crusta lapidea. Հատոր կամ տախտակ կարծր նիւթոյ՝ երկաթի կամ քարեղէն, յորոյ վերայ կռանեն դարբինք. եւ որ ինչ նման է նմա ըստ ձեւոյ կամ կարծրութեան. Էօրս. (լծ. եւ լտ. սի՛լէքս. յն. խա՛լիքս. որ է գայլախազ. գայկան թաշը, որպէս եւ պրս. սըլայէ, քար՝ յորոյ վերայ լոսի ներկ. իսկ սալ, թ. է լաստ, լաստափայտ).
Հեշտասիրութեամբ խորտակեմք զսալսն, յորում գծագրեցաւ սուրբ հոգին յաւազանն։ Կոփել արժան է զսալն հոգւոյն (առ ի վերստին գրել). (Տօնակ.։)
reckoning, measure, account, number;
condition, position, state, manner;
— արկանել ընդ ումեք, to come to terms about the price, to bargain for, to contract, to strike a bargain for, to stipulate, to come to an agreement, to settle;
եւ որ ի սոցին —ի, and of other similar ones;
եւ որ այլ եւս սոցին —ի իրք, and of other like things;
որոց —ի են, among whom are;
եւ որ սոցին —ի են, and so forth, and so on, et caetera;
ո՞չ դահեկանի միոջ — արկեր ընդ իս, didst not thou agree with me for a penny ?
impost, rate, duty, tax, imposition, tribute;
order;
convention, contract, agreement;
budget;
tariff.
• , ի-ա հլ. (կայ միայն սեռ. -ի, բայց սակաւ բառը ցոյց է տալիս որ հոլովումն էր ի-ա) «պայման, սահմանուած չափ, կո-պար, կարգ, դաշն, օրէնք» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 19. «հաշիւ, համարք» (օր. նոցին սակի են ռնոյն հաշւումն են, նոյն բանն է») Շիր. 44, որից սակեալ «պայման դրած, որոշուած» Կորիւն. սակ արկանել «գին կտրել» Մտթ. ի. 13. անսակ «անպայման, անճառ» Թէոդ. խչ. ի սակս «վասն, պատճառաւ» Միք. գ. 12 յո՞ր սակս «ինչո՞ւ համար» Ա. յհ. գ. 12. յայն սակս Բ. մկ. ժ. 13. ա. յհ. գ. 5. յետ-նաբար սակս «համար» Նխ. ա. մկ. Խոր. Վրք. հց. սակս է՞ր Նանայ. սակս այս Մագ. սակս զի Կաղանկտ. հմմտ. նաև սակայն, ռակաւ.-նոր բառեր են սակարկել, սակա-գին, սակարկութիւն, սակարան, սակացոյց։
• է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 13։ Հիւնք. 64 տակ բառից, իսկ էջ 314 պսակ բառից։ Pedersen, Յուց. դեր. 39 յաջորդի հետ միասին փոխառեալ պարսկերէնից» Karst, Յուշարձան 424 թթր. sak-, sag-«հաշուել, համրել», ույգուր. չաղաթ. sak, sag, օսմ. sayə «թիւ, համրանք»։
Առ սակ նախնումն յոյժ է նուազեալ։ Նորին իսկ սակով սիրելն կարգեսցի։ Գիտացեալ զսակն որքանութեանց հողածին բնութեանս. (Նար. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է. Հ։)
Եղիցին տալ նմա սակ յայտնի ... ամսոյ ամսոյ հարիւր եւ հիսուն դահեկան։ Թեթեւացուցիչ ի ձէնջ զամենայն սակս հարկաց։ Վասն մտից եւ սակից։ Զմտից եւ զսակից, եւ որ այլ եւս հարկք աշխարհին։ Ի նա հաւատալով զսակս հայոց։ Ստկ, եւ վաճառաշահ իցէ։ Ծանր հարկս եւ անհնարին սակս ի վերայ դնեն։ Եթէ տայցեն անդք տոհմականս, եւ եթէ չտայցեն, նոքա զնոյն սակս պահանջեն։ Ոչ յընչից զրկեալ՝ չընդունելով յառաջագոյն զբժշկութեանն վարձուց սակ. (եւս. պտմ. ՟Է. 28։ Ճ. ՟Ա.։ Եղիշ. ՟Բ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։ ՟Գ. 8։ Պիտ.։)
hatchet, axe;
cf. Սակեր.
• , ր հլ. (հյց. սակերս, գըծ. սակե-րօք) «արքունի հրովարտակ» Ճառընտ. Կո-րիւն. (առաջինը ունի ուղ. սակր, երկրորղը սակերս, սակերօք ձևերով. սրանցից ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ հանում են սակեր ուղղականը՝ իբր հին ձև, մինչդեռ սակր դնում են իբր յե-տին ձև։ Ըստ իս այսպիսի խտրութիւն դնե-լու պէտք չկայ. սակերս, սակերօք կարող են կանոնաւորապէս ծագիլ սակր բառից որին համաձայն է նաև յոյնը։ ՆՀԲ դրել է սակեր՝ համաձայնեցնելու համար լտ. ձևի հետ, բայց հայր ուղղակի լատիներէնից չէ)
Ի շահատակելն իւրում հարկան յումեմնէ սակերբ գլուխն։ Կացնօք եւ սակրօք երկբերանովք։ Ըստ իւրում անզգամոլութեանն սակրով վճարի. (Խոր. ՟Բ. 28. 39։)
the third month of the ancient Armenian calendar, March.
• Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև հարց. 200 մեկնում են. «Սահմի, զի գնայ հարաւայինն և գայ հիւսիսայինն (սահիլ բայից) և դարձեալ արք իմաս-տունք սահմանեն զտունս իւրեանց առ ի գալ ձմերայնոյն»։ Տաթև. ձմ. ա-«Սահմի զերևումն սահմանացն ասէ, յորժամ զհուրն և զջուրն բաժանեաց ի միմեանց»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Brosset JAs 1832, 529։ Պատկ. O нааванiяxь древи. aрм. месяцевъ 40 հեռու գտնելով զնդ. haoma և սանս. soma «նուիրական հեղուկ» բառերից, կցում է Կապադովկ. οσαμ «111 ամիսը» ձևի հետ։ Վրացերէնից են դնում նաև ք Բազմ. 1845, 82, Հ. Ե. Տայեցի, Բազմ. 1897, 337, Բասմաջեան՝ անը 339. Ա. ճառեան, անդ 394։ Հիւնք. 313 վրաց. սամի «երեք» և պրս. savum «երրորդ» բառերից։ Ալիշան, Հին հաւ. 140. եբր. Նոյեմի և յն. Սամիա յաւերժահարսի անուան հետ։ Յակոբեան, Բանաս. 19ՈՈ. 38 քաղդ. sivanu, եբր. sivan «երրորդ ամիսը», հպրս. զնդ. spenta, սանս. Civa աստուածը կամ soma նուի-րական հեղուկը։ Պատահական նմանու-թիւն ունի ինչպէս մեր ամսանուան, նոյնպէս և կովկասեան «երեք» բառի հետ չին -sanl «երեք»։
• ՓՈԽ.-Ագաթանգեղոսի յոյն թարգմանու-թեան մէջ բառս տառադարձւած է σαομὶ (տե՛ս Lag. Ագաթ. 72)։
Երրորդ ամսին հայոց. որ ըստ անշարժ տոմարի վերածի ի հոկտեմբեր եւ ի նոյեմբեր։ Տօմար.։ Յարսմաւ. եւ այլն։
slippery, failing, frail, wavering, unsteady, inconstant, fickle.
• «անհաստատ, յողդողդ, փոփո-խամիտ» Յհ. կթ. 227. «դեգերանք գիտու-թեան մէջ, ուսման փորձեր» Ոսկ. յհ. բ. յիշ. էջ 960. որից սաղապաճեմ «քայլամոլոր, անտնալով պտտելով» Խոր. սաղապեցուցա-նել «մոլորեցնել, խոտորցնել» Խոր. սաղա-պիլ «սլքտալ» Պիտ. վջ. սաղապումն «դե-գերանք, կրթանք» (հմմտ. յն. τριβή «սլքտալ, դանդաղիլ, զբաղմունք, խնամք, գործունէու-թիւն») Մաքս. եկեղ. անսաղապ «անամոքե-լի, խիստ» Յհ. կթ. 363. դիւրասաղապ «շուտ սայթաքող՝ մոլորուող» ի գիրս Խոսր. 141. շուտասաղապ «շուտ սխալող» Խոսր. առսա-ղապել «մէկին մի բան վերագրել» Տիմոթ. կուզ 108 (ստրկական թրգմ. բնագրի ποοσ-τρίβω հոմանիշից, հմմտ. Ակինեան և Աճառ-եան, Տիմոթ. կուզ, էջ 47, 67). սրա հետ նոյն է սողոպումն «սայթաքում, անկում» Բրս. հց. որից դիւրասողոպ «շուտ գայթող, մեղքի մէջ շուտ ընկնող» Բրս. չար.։
Որպէս թէ Սողեալ՝ սողոպեալ դանդաղանօք. կամ սայթաք. զաղփաղփուն. դեդեւեալ. անհաստատ. դողդողջուն. յողդողդ, յեղյեղուկ. խոտորնակ. թիւր.
casque, helm, helmet, head-piece, morion;
Armenian mitre.
• իրան. sarabara (ըստ Իսիդորի), իբր çiras և var բառերից։ Justi Zendsn էջ 294 զնդ. sā̄rā̄vāra ձևի տակ։ Տէրվ. Նախալ. 74, 106 սար «գլուխ»+var «ծածկել»։-Հիւնք. սկաւառակ բառից։ Վերի ձևով մեկնեց Meillet, Յուշարձան 2։
Սաղաւարտ ի գլուխ նորա, եւ զրահս վերստ զգեցեալ։ Սաղաւարտ պղնձի ի գլուխ նորա։ Սաղաւարտս եւ զրահս։ Եդ ի գլուխ իւր իբրեւ զսաղաւարտ զփրկութիւն։ Դիցուք զսաղաւարտն յուսոյն փրկութեան։ Դիցէ սաղաւարտ զդատաստան անաչառ.եւ այլն։
embryon, foetus;
— առնուլ, cf. Սաղմնառեմ.
• , ն հլ. (սեռ. սաղմին ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «սերմը արգան-դի մէջ» Ել. իա. 22. Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 11. նաև սաղմ, ի հլ. «նոյն նշ.» Մծբ. Կիւրղ. ծն. որոնցից սաղմնառութիւն Ոսկ. յհ. ա-24. սաղմնազգեցեալ Կնիք հաւ. 179. սաղ-մաբոյն մզանք «տղընդեր, սաղմի շապիկը, ընկերք» Ոսկ. մ. ա. 4. սաղմել կամ սաղմ-նել «բեղմնաւորել» Պետր. սիւն. 18. սաղմ-նանալ Եօթնագր. սաղմնաբանութիւն (նոր բառ) ևն։
• ՆՀԲ սերմն կամ սեղմ բառից։ Տէրվ. Altarm. 91. 99 սերմն բառի հետ (տե՛ս ներ)։ Հիւնք. սերմն բառից։ Անդրիկեան. Բազմ. 1903, 367 լտ. caro, carnis «միս» բառի հետ։ Meillet, Յուշարձան 211 հյ. սան. սուն, սնանիլ արմատից՝ իբր *սան-մին ձևից, տարանմանութեամբ ն>ղ ձայնի? Scheftelovitz BВ 28, 284 սանս. çarira «մարմին» բառի հետ։
Որ չձեւ էր բնաւ ի լոյս եկեալ սաղմնն, անդէն խլրտեալ յորովայնի մօրն՝ մարգարէութիւն խօսէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Որպէս բնակի սաղմ յորովայնի մօր իւրոյ։ Զտղայս եւ զսաղմս. (Վրք. հց. ՟Դ։ Մծբ. ՟Ծ՟Թ։)
Սաղմիցն յղացելոց՝ յորովայնին ի մարց անտի դիպին վրիպակք. (Կիւրղ. ծն.։)
tumultuous.
• . անստոյգ բառ. մէկ ան-գամ ունի Յհ. կթ. 30. «Սամարտիկոս շփո-թութեամբ զմիմեամբք ելեալ և այր ընդ առն ի կռիւ կաքաւեալ»։ Հին բռ. մեկնում է «փառասէր», Լեհ. «ծաղրածու», Բառ. երեմ. էջ 280 «փառասէր կամ քերթող», ՆՀԲ և ՋԲ «խռովայոյզ», ԱԲ «բառռառուա-կան». և անշուշտ այս վերջինն է ուղիղ. հմմտ. Խոր. Ա. 31. «Քանզի շփոթ իմն ամ-բոխից լեալ, այր զարամբ ելանէին»։
• ՆՀԲ «յն. լտ. σαμάρδαxος «խա-բեբայ, ծաղրածու», այլ ստոյգ. ևս երևի՝ իբր շամրտական, սամարացւոց նման, խառնակ, խռովայոյզ»։
Բառ անյայտ, որ մեկնի ի Հին բռ. փառասէր. եւ ըստ Լեհ. ծաղրածու, իբր յն. լտ. սամարդագուս. այլ ստոյգ եւս երեւի, Շամրտական, սամարացւոց նման. խառնակ, Խռովայոյզ.
waggon, chariot, cart;
arcturus;
bootes.
• , ի հլ. (յետնաբար կայ գրծ. -ով, -օք) «եզան կոշտ կառք» ՍԳր. «փխբ. Մեծ և Փոքր Արջ համաստեղութիւնները, որոնք սայլի ձև ունին» Յոբ. թ. 9. Շիր. 48, 49, 73. Փիլ. «հիւսիսային բևեռ՝ Փոքր-Արջի հա-մաստեռութեան ծայրը, որ երկնակամարի անշարժ կենտրոնն է» Արիստ. աշխ. «հիւ-սիս» Փիլ. ել. էջ 533. իմ. էջ 75. Իրեն. ցոյցք 26. «առանցք» Նիւս. կազմ. «ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 582). ո-րից սայլակ Եփր. ա. թգ. և ա. մն. սայլա-կերպ աստեղք Վեցօր. 135. սասատուն «թափառական, վաչկատուն» Ոսկ. բ. կոր. ժե. սայլորդ Խոր. կամնասայլ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 27. Բուզ. սայլաթափ «Մեծ Արջի հա-մաստեղութիւնը» Զքր. կթ. (տե՛ս Հին հաւ. էջ 112), սայլապան (նոր բառ) ևն։
Տացես առնելու յերկրէս եգիպտացւոց սայլս մանկանց եւ կանանց ձերոց։ Լծեցէ՛ք զերինջսն ի սայլին, եւ դիք զնա ի վերայ սայլին։ Ետու զեղինսդ յողջակէզս, եւ զփայտ սայլիցդ եւ զցորենադ ի զոհս։ Զոր օրինակ հոլովի սայլ լի օրանաւ, եւ այլն։ Տե՛ս եւ կամնասայլ։ Բերին սայլօք նոցին աւանի ... հաւաքեալ ի սայլսն։ Յառաւել տանջանացն ոչ եւս զօրէր գնալ, այլ ի ճանապարհին սայլով բերէին. (Խոր. ՟Գ. 32։ Ճ. ՟Բ.։)
Հիւսիսային աստեղքն, որ յոմանց արքտորոս կոչին. իսկ յոմանց հեփտաս ագրոն. իսկ յերկրագործաց սայլ, եւ ի նաւավարց բազմոյթ. (Ճ. ՟Գ.։)
wheel-chair.
• ՆՀԲ լծ. լտ. sella, sellula, իսկ կիրա-կոսի հրատարակիչը դնում է յն. σελλα, «յորմէ և սելին ասէ Մատթ. Ուռհ. և հնագոյնք քան զնա»։
Ա՛ռ զսայլիտն ոսկի, յորոյ վերայ նստաւ կաթողիկոսն. (Կիր. պտմ.։)
type, model, example, pattern;
manner;
figure, image, form;
expression;
style;
impression, stamp, print, mark;
edition;
—ք կերպարանաց, feature, lineament, character;
—ք մեռելոց, phantom, ghost, shadow;
— կերպարանաց բանից, style;
այսու տպով, in this manner or way;
ի —, similar, like, conform, in the form of;
վաթսներորդ —, sixtieth edition;
բերել զ— ուրուք, իրիք, to be like, to resemble, to have likeness to;
hymen, the virginal membrane.
• = Յն, τύπος «հարուած. 2. նզան, տիպ. 3. դրամի կնիք. 4. հետք, շաւիղ, 5. պատ-կեր. 6. գաղափար. 7. օրինակ, նախատիպ, տիպար. 8. խորհրդաւոր նշան, այլաբանու-թիւն», τυπόω «տպել, կնքել, դրոշմել», ծա գում են τύπτω «զարնել» բայից (Boisaq 991). յոյնից են նաև լտ. typus, ֆրանս. type ևն, տարածուած ամէն կողմ։-Հիւբշ. 384։
• մեկնութեան և բառը կցում է գւռ. տուփ «ծիրանաչիր» բառին։ Վերջին անգամ Վարդանեան ՀԱ 1911, 101-2 յունա-րէնի համեմատութեամբ ճշտում է բա-ռիս նշանակութիւնը վերի ձևով։
Տիպ ուրեմն է, եւ օրինակ մեզ։ Ի տպի նկարագրէր։ Վեհագունին տիպն յովնան. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։ Շ. տաղ.։)
title.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մակագրութիւն, վերնագիր, արձանագիր, մականուն» Մխ. դտ. և օր. թգ. Մագ. տիտղոսատր (նոր բառ)։
• = Յն. τίτλος «տիտղոս, խորագիր, վեր-նագիր, արձանագրութիւն, հատուած գրոց», որ փոխառեալ է լտ. titulus հոմանիշից. սրա ծագումն էլ անստոյգ է (տե՛ս Waldè 782), յոյնից կամ լատինից են փոխառեալ վրաց. ტიტლო տիտլո, ֆրանս. titre, գերմ. Titel, ռուս. титулъ ևն ևն։ Լտ. titulus բառը նախապէս նշանակում էր «այն տախտակը՝ որ յաղթութեան ժամանակ հաստատում էին մի գաւազանի ծայրին և նրա վրայ խոշոր տառերով գրում գերիների թիւր, գրաւուած քաղաքների անունը ևն» (Ernout-Meillet, էջ 1000)։-Հիւբշ. 384։
• ՀՀԲ դրած է լատինից։ ՆՀԲ «լտ. դի՛-դուլուս, յորմէ յն. դի՛դլօս, լծ. և թի-թեղն»։ Հիւնք. յն. և լտ. ձևերը։
ՏԻՏՂՈՍ կամ ՏԻՏԼՈՍ. Բառ լտ. դիդուլուս. titulus. յորմէ յն. դի՛դլօ՛ս. τίτλος . Մակագրութիւն. վերնագիր. արձանագիր. մականուն. վերտառութիւն. եւ տախտակ. (լծ. եւ թիթեղն).
imbibition, impregnation, absorption, saturation;
great erudition.
• . անստոյգ բառ. չորս անգամ ունի Մագ. «Ոհորական տոգորից տենչամ քեզ տրամակայեալ. Յորում մթերեալք են տո-գորք աստուածային. Զքառիցն (գիտութե-անց) ի նա տոգորս երևակայութեամբ ցու-ցից. Ի տոգորս տղմից տաղտկացեալ ի գբի՝ արտաքս ոստուցեալ»։ Որից տոգորել, որ մէկ անգամ ունի Մագ. առ Լեհ. «Տախտաև աոռորեալ վարժ խուզման»։ Հին բռ.=Բառ. երեմ. 312 մեկնում է «Տոգորք. ներկոց», Լեհ. «Տոգոր. ներկ», ՆՀԲ «Տոգոր. թաթաւումն, շաղախումն, ներկումն, և նմանութեամբ հմտութիւն, ուսումն, մակացութիւն», տոգո-րել «թանալ, թաթաւել, ներկանել». ՋԲ «Տռ-գոր. հմտութիւն, մակացութիւն, շաղախ, շաղախումն, ոռոգումն, թաթաւումն». և տո-գորել կամ տոգորիլ «լի լինել, յղկիլ»։ Մէ-նէվիշեան ՀԱ 1911, 665 տոգոր դնում է «տեպք, ապացոյց, փորձ, հանդէս», նաև «գանձ, տագնապ, մրցում, շաղախում»։ Նոր գրականի մէջ տոգորել, տոգորուիլ գործած-ւում են «համակել, համակուիլ» նշանակու-թեամբ։
Ոհորական տոգորից տենչամ քեզ տրամակայեալ։ Յորում մթերեալք են տոգորք աստուածային։ Զքառիցն (գիտութեանց) ի նա տոգորս երեւեկեյութեամբ ցուցից։ Ի տոգորս տղմից տաղտկացեալ ի գբի՝ արտաքս ոստուցեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Ե. ՟Կ՟Բ. եւ ՟Ի՟Ը։)
oubliette, dungeon of death;
խոր —, deep dungeon, profound gulf, bottomless pit.
• Էմին, Истор. Bарданa, էջ 63 պրն. bi բացասականով āb «ջուր» բառից, որով վիրապ «անջուր (փոս)»։ Հիւնք։ Վեսուվ լեռան անունից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 72 պհլ. vir-i-āp «հոր ջրոյ, ջրհոր». տես և վիհ։ Պազիլ, Աւե-տաբեր 1914, 641 պարսկերէնից է դը-նում վիրապ «վարի ջուր», ինչպէս կայ պրս. վիրօ «ջրամբար իջնող աստիճան-ները»։ Մառ, Oтцeтъ aнiиcкого музея, 1917, էջ 39 հանում է վիրհ >վիհ բա-ռից՝ -ap յոգնակերտ մասնիկով։
λάκκος fovea, puteus. Հոր. ջրհոր ցամաք. գուբ. պիիր, գույու, գանլը գույու, որ է գուբ մահապարտաց.