Entries' title containing աղ : 1847 results

Սաղմոսեմ, եցի

vn. va. to recite, chant or sing psalms.

· Calfa

NBHL (3)

Սաղմոսեցէք աստուծոյ մերոյ, սաղմոսեցէք թագաւորին մերոյ. (Եպիփ. սղ. եւ Ժմ. հին.։)

Ուրախութեամբ սաղմոսեսցուք առաջի նորա։ Սուրբն դաւիթ սաղմոսեաց առ տէր։ Աղօթք հանդերձ սաղմոսելով. (Խոսր.։ Լմբ. յայտն.։ Ճշ.։)

ներգործական բայ չէզոքական բայ ψάλλω psalmos dico. Սաղմոս ասել.


Սաղմոսերգ, աց

cf. Սաղմոսերգու.

· Calfa

NBHL (8)

Ի սաղմոսերգացն, եւ ի դռնապանացն. (՟Բ. Եզր. ՟Ժ. 24։)

Դռնապանս եւ սաղմոսերգս. (Նախ. նեեմ.։)

վասն այսր եւ սաղմոսերգն ասէ. (Բրս. չար.։)

Զոր յայտնապէս եցոյց մեզ դաւիթ սաղմոսերգն. (Իսիւք.։)

Սաղմոսերգն ասէ։ Բան սաղմոսերգին։ Ըստ բանի սաղմոսերգին. (Փարպ. ստէպ։)

Յանդիման կացուցանէ եւ սաղմոսերգն՝ ասելով. (Բրս. հց.։)

Ասացեալ է սաղմոսերգին, թէ մոռա զժողովուրդ քո. (Կոչ. ՟Է։)

cf. Սաղմոսերգու. ψαλμῳδός psalmista, psaltes ᾅδων cantor.


Սաղմոսերգեաց

cf. Սաղմոսերգու.

· Calfa

NBHL (1)

Սաղմոսերգեացն ասաց ի դէմս յիսուսի. տէր ասաց ցիս՝ ասէ, որդի իմ ես դու. (Կոչ. ՟Ժ։)


Սաղմոսերգիչ

cf. Սաղմոսերգու.

· Calfa

NBHL (2)

cf. Սաղմոսերգու.

Յառաջագոյն օրհնէր սաղոսերգիչն (դաւիթ). (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)


Սաղմոսերգող

cf. Սաղմոսերգու.

· Calfa

NBHL (5)

Որպէս սաղմոսերգօղն ասէ։ Զմեծ սաղմոսերգօղն ընթերցիր։ Ըստ սրբոյն սաղմոսերգողին։ Նորուն իսկ սաղմոսերգողին։ Լուտք ի սաղմոսերգողէն. (Ճ. ՟Գ.։ Պրոկղ. ի կոյսն.։ Կիւրղ. գանձ.։ Պիտ.։ Ոսկ. Գանձ.։)

Այս հոդի եթէ զհովիւ առցէ, սաղմոսերգող (կամ սաղմոսօղ) առնէ (որպէս զդաւիթ). (Ածաբ. պենտեկ.։)

Եւ որպէս Դպիր, փսաղտ. երգիչ.

Յորոց մի գրակարդաց էր նորա, եւ միւսն սաղմոսերգող։ Սարկաւագաց եւ պաշտօնէից եւ կարդացողաց եւ սաղմոսերգողաց. (Ճ. ՟Գ. եւ Ճ. ՟Զ.։)

ψαλμῳδός, ψάλτης psalmista, psaltes, -ta. Նոյն ընդ Սաղմոսերգ. սաղմոսերգու. որպէս մակդիր դաւթի.


Սաղմոսերգու, աց

s.

psalmist, psalm-signer.

· Calfa

NBHL (6)

Սաղմոսերգուն ասաց ի դէմս յիսուսի։ Զնոյն եւ սաղմոսերգուն ուսուցանէ։ Սաղմոսերգուին ասելով. (Կոչ. ՟Ժ։ Կիւրղ. ղկ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)

Զոր եւ սաղմոսերգուն վարդապետէ ի սուրբ հոգւոյն։ Սաղմոսերգուն գոչէ ասելով. (Փարպ.։)

Ձայն բազմութեան սաղմոսերգուաց լսելի եղեւ քաղցր յոյժ. (Խոր. ՟Բ. 85։)

Առաջին աստիճան կղերիկոսաց, որք են սաղմոսերգուքն (կամ սաղմոսերգունքն). (Մաշտ.։)

Գայ սաղմոսերգուն (ըստ մեզ՝ սարկաւագն) ի մէջ եկեղեցւոյն, եւ ինքն միայն առանց օգնականի ասէ, Սաղմոս ասացէք աստուծոյ մերոյ. (Պտրգ. աթան.։)

ψαλμῳδός, ψάλτης psalmista, psaltes, palmicen. որ եւ ՍԱՂՄՈՍԵՐԳ. ՍԱՂՄՈՍԱՆՈՒԱԳ. ՍԱՂՄՈՍԵՐԳՈՂ. ՍԱՂՄՈԻՍԵՐԳԻՉ. Երգիչ սաղմոսաց. սաղմոսասաց. դաւիթ, եւ հետեւօղք նորա. եւ Դպիր. կղերիկոս. երգիչ. փսաղտ.


Սաղմոսերգեմ

va.

to sin psalms, to praise.

· Calfa

NBHL (3)

ՍԱՂՄՈՍԵՐԳԵԼ. Երգել զսաղմոս. սաղմոսել.

Եւ դաւիթ մարգարէութեամբն սաղմոսերգէր. (Իսիւք.։)

Վասն այսորիկ սաղմոսերգեալ լինի յաւուր եօթներորդի, աւետարանեցէք օրստօրէ զփրկութիւն նորա. (Ոսկիփոր.։)


Սաղմոսերգութիւն, ութեան

s.

psalm-singing, psalmody.

· Calfa

NBHL (5)

Սաղմոսերգութիւն զախտս խաղաղէ։ Սաղմոսերգութեան հպատակեա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)

Աղօթք հանդերձ սաղմոսերգութեամբ։ Խաչակրօն անդադար սաղմոսերգութեամբ. (Ճշ.։ Շար.։)

Տունս ինչ յաստուածապատում սաղմոսերգութենէն երգեր ի տանջանսն։ Ասէ ի կատարածի սաղմոսերգութեանն. (Նիւս. թէոդոր. եւ Նիւս. կազմ.։)

Զվկայութիւնս ի վերայ բերէ ի սաղմոսերգութենէն։ Որպես եւ սաղմոսերգութիւնն ասէ. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. եփես.։)

ψαλμῳδία cantatio psalmorum, psalmus. Երդ սաղմոսաց. սաղմոսասացութիւն. սաղմոս.


Սաղմոսիկ, սաղմոսկունք

s.

small psalter;
short psalm.

· Calfa

NBHL (2)

ՍԱՂՄՈՍԻԿ կամ ՍԱՂՄՈՍԿՈՒՆՔ. Փոքրիկ կամ փոքրադիր սաղմոսարան.

Ետ ինձ աստուած զփոքր սաղմոսկունս զայս. (Վրք. հց. ձ։)


Սաղմոսողոգ

s.

psalm-singer, clerk.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «սաղմոսասաց, փոխ-առաց դպիր» Կանոն. Յհ. իմ. ատ. էջ 22, որից սաղմոսողոգութիւն Եւագր. 74, Լմբ. մատ. էջ 139, Վրք. հց. Բ. 554։

= Յն. φαλμολόγος «սաղմոսասաց» բա-ռից, որ կազմուած է φαλμός «սաղմոս» և λόγος «բան, խօսք» բառերից։ (Չունի Ba-illy, բայց գիտէ Sophocles էջ 1178ա)։-Աճ.

ՆՀԲ «ի բայէս ոգել, յն. λέγω կամ աղաղակել, յն. ὄλολώζω, լտ. ululo»։

NBHL (3)

Թէ՛ կէս սարկաւագաց, եւ թէ՛ սաղմոսողոգ։ Չէ՛ պարտ գրակարդացի կամ սաղմոսողոգի կտաւ զուսովք սրկանել։ Ոչ է պարտ աւելի զոմանս քան զկանոնեալ սաղմոսողոգսն ի բեմն հանել. (Կանոն.։)

Ի սաղմոսողոգէն եւ ի հրեշտակական դասուէն սկսեալ՝ տանին յանգել յեպիսկոպոսն եւ ի քրովբէական դասն. (Յհ. իմ. ատ.։)

ψαλτήρ psaltes, cantor. Սաղմոսասաց դպիր. փսաղտ. (ի բայէս ոդել. յն. լէ՛ղօ. կամ աղաղակել. յն. օլօլի՛ղօ. լտ. ուլու՛լօ ). կամ աղաղակել).


Սաղմոսողոգութիւն, ութեան

s.

psalm-singer's office.

· Calfa

NBHL (2)

Պաշտօն սաղմոսասաց դպրաց.

Մինչդեռ մանուկն է, զպաշտպանութեան գործսն կատարեսցէ, զընթերցողութեանն, զսաղմոսողոգութեանն (կամ սաղմոսերգութեան). (Լմբ. պտրգ.։)


Սաղմոսողութիւն, ութեան

s.

cf. Սաղմոսերգութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

ՍԱՂՄՈՍՈՂՈՒԹԻՒՆ կամ ՍԱՂՄՈՍՈՒԹԻՒՆ. cf. Սաղմոսերգութիւն.

Պատրաստեալ գտցուք ղուարթացեալ մտօք ի սաղմոսութեանն։ Ի սաղմոսութիւն անդ։ Մխիթարեա՛ սաղմոսութեամբ. (Եւագր. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)


Սաղմոսութիւն, ութեան

s.

cf. Սաղմոսերգութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

ՍԱՂՄՈՍՈՂՈՒԹԻՒՆ կամ ՍԱՂՄՈՍՈՒԹԻՒՆ. cf. Սաղմոսերգութիւն.

Պատրաստեալ գտցուք ղուարթացեալ մտօք ի սաղմոսութեանն։ Ի սաղմոսութիւն անդ։ Մխիթարեա՛ սաղմոսութեամբ. (Եւագր. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)


Սերմանաքաղ, աց

s. fig.

gleaning, gathering or picking up seeds;
babbler, tale-bearer, telltale;
— լինել, to criticize, to find fault with, to censure.

· Calfa

NBHL (4)

Զինչ կամիցի սերմանաքաղս այս խօսել. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 18։)

Ամրացոյց քսսավ, զի մի լիցի դիւրին սերմանաքաղ թռչնոց առնուլ ինչ ի նմանէ. (Վեցօր. ՟Է։)

Մի զօրէն սովեցելոյն սերմանաքաղ լինիցիք զփոքունսն մեր, եթէ սխալանս պարտ իցէ ասել, եւ եթէ խաղս. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)

σπερμολόγος frugilegus, semina colligens եւ garrulus, nugator եւ disseminans verba. Որ քաղէ յանդաստանաց զարկեալ սերմանիս, կամ ի ճանապարհաց զանկեալ հատս. որպէս ազգ ագռաւու, կամ թռչուն, կամ աղքատ ոք։ Նմանութեամբ՝ կրկտօղ բանից, շաղակրատ. ունայնաբան. բանորսակ. պարսաւագէտ. բանսարկու.


Պտղաքաղ առնեմ

sv.

cf. Պտղաքաղ լինիմ.

· Calfa


Պտղաքաղ լինիմ

vn.

to glean, to lease.

· Calfa


Պտղաքաղեմ

va.

to gather, to amass fruits.

· Calfa

NBHL (3)

Յորժամ ախորժիցէ, պտղաքաղեսցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)

Ի սկզբանն որպէս պտուղ ի կոյզ՝ այնպէս պտղախաղի, եւ խոստանայ իբրեւ զբովանդակ հասեալ լինել, եւ գինի՝ շնորհօքն աստծոյ. (Հին լծ. եւագր.։)

ՊՏՂԱՔԱՂԵԼ. Քաղել զպտուղս. δρέπω decerpo, colligo. որ եւ ՄՐԳԱՔԱՂԵԼ.


Ջաղխեմ, եցի

va.

cf. Ջախեմ.

· Calfa


Ջաղացպան

s.

miller

· Calfa


Ջաղացք, ցաց

s.

mill;
փոշի —ցաց, mill-dust.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) ր ձայնը պահում է Տփ. ջրաղացկ, բայց նաև ջաղացկ. նոյնը պահում են տե-ղափոխութեամբ՝ Խրբ. ջ'աղարջ՝, ջ'աղարց (սեռ. ջ'ախջ'ի, բց. ջ'ախջ՝ է), Տիգ. չmղmրց, Զթ. ճաղօյցք, ջ'աղորցք, Հճ. ջ'աղօյցք. -ր ձայնը կորցրել են՝ Ագլ. ջաղաց, Երև. Ջղ. ջ'աղաց, Գոր. Շմ. ճաղաց, Ախց. Կր. ջ'ա-ղացք (յգ. ջ'աղջ'ընէր), Հմշ. ճաղացք (սեռ. հաղցուց), Մկ. Վն. ճmղաց, Սվեդ. ջ'mղուցք. Ալշ. ջ'աղաջ՝, Մշ. ջ'աղաճ, Ննխ. ջաղաչք, Մրղ. Սլմ. ճmղmչ, Սեբ. ջ'աղաշգ, Սչ. ջ'ե-ղացք, Ղրբ. ճէ՛ղաց, Ասլ. քէղաշք, քէղաշ. վերջինիս մէջ նախաձայն ք՝ յաջորդ շ ձայնի տարանմանութեամբ է ձևացած՝ համաձայն Meillet-ի օրէնքի MSL 14, 288 և ՀԱ 1905, 254։-Նոր բառեր են ջաղացպան, ջաղացա-տեղ, ջաղացաքար, ջաղացբաղարջ։


Ջաղբ, ից

s.

suddenshower, heavy shower.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «տեղատարափ անձրև» Յհ. կթ. 326. Տաթև. ամ. 227. որից ջաղբագոյն շիթք՝ նոյն նշ. Արիստ. աշխ.։ Գրուած կամ տպուած է ջաղջ Տաթև. ձմ. լե. «Ջաղջ անձրևն հեղեղէ զսերմանիսն»։

NBHL (2)

Յայնժամ անձրեւք քաղցունք եւ շահեկանք. (իսկ այժմ անպիտանք եւ ջաղբք եւ թորթորեալք. Յհ. կթ.։)

Տեղումն է, որ ունի քան զանձրեւ շիթք ջաղբագոյն՝ ստէպ թօթափմամբ բերեալ ի վերայ երկրի. (Արիստ. աշխ.։)


Ջաղեմ

va.

to strengthen.

· Calfa


*Ջաղջ

s.

superfluous branches to be pruned.

· Calfa


Ջերմաղբիւր

s.

thermo-electric.

· Calfa


Սրախաղ

s.

fencer;
cf. Զինախաղ.

· Calfa


Վաղ

adj. adv. s.

ancient, old, former;
anciently, formerly, once on a time;
early, betimes, soon, quick;
tomorrow;
— քաջ, very early;
— քաջ ընդ առաւօտն, at the break of day or of dawn, at the peep of day, very early in the morning, at dawn;
— ուրեմն, in bygone times, of old, long ago, a long time ago;
ի — ժամանակս, anciently, formerly;
ի — ժամանակաց, time out of mind;
— ընդ փոյթ, soon, quick;
forthwith, directly;
— կամ անագան, եթէ — եթէ անագան, sooner or later;
ոչ կարի — ոչ յոյժ անագան, neither too soon nor too late;
ո՞չ — իսկ ասացի քեզ, did I not tell you before ?.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«առաջ, հին, շատոնց. 2. շուտ, շուտով» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. «յաջորդ առաւօտ կանուխ» Ղկ. իդ. I. Գնձ. Վրդն. սղ. որից վաղագոյն ՍԳր. վաղահաս Ոսկ. և եփր. Բ.թես. վաղու ևս Մտթ. ժա-21. վաղուց, ի վաղուց, ընդ վաղուց ՍԳր. Ոսկ. ես. Ագաթ. (յետնաբար կայ ի վաղեաց կեղծ-Շապհ. 73), վաղիւ «վաղը, յաջորդ օրը» ՍԳր. Սեբեր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. այգ-ուց, կազմութեան համար տե՛ս Meillet BSL 21, 33), վաղնջուց ժղ. ը. 12. Փաոա. Եղիշ. Խոր. Պիտ. ի վաղնջենէ Ագաթ. վաղորդայն ՍԳր. վաղուեան Գծ. իգ 11. վաղ-վաղ Սղ. հր. 8. Ճխէ. 5. Բուզ. Կոչ վաղվաղել «շտապել» ՍԳր. վաղվաղակի ՍԳր. վաղվաղկոտ Սիր. ժդ. 4. Եւագր. վաղ-վաղուն Վեցօր. կանխավաղ Արծր. նախա-վաղ Պղատ. օրին. Նանայ. 402. Նոնն. մա-ղեմի=վաղի-ամի «շատ տարիների, վա-ղուցուայ, հին» Յայսմ. վաղաժամ, վաղա-ծանօթ (նոր բառեր) ևն։

=Նոյն է վրաց. ხვალ խվալ, ხვალა խվալա, ხვალე խվալե «վաղը, էգուց», ხვალის ხვალ խվալիս խվալ «վաղուայ վաղը, վաղանդ». ինգ. խուվալ, խուալ «վաղը» բառերի հետ։ Սրանք վ-ից առաջ ունենալով նախաձայն խ չեն կարող փոխառեալ լինել հայերէնից։ Միւս կողմից հիմնական իմաստը (առաջ, շուտ) գտնուելով հայերէնի մէջ, չի կարող հայերէնը փոխառեալ լինել վրացականից։ Ուստի և ենթադրւում է մի երրորդ աղբիւր. որ ունէր xval ձևը՝ «առաջ, հին» նշանակու-թեամբ, որից փոխառեալ է նաև հայերէնը։ -Աճ.

ՆՀԲ լծ. յն. πάλαι, παλαιός, եբր. և արաբ. պալա, վալա, թրք. էվվէլ։ Տէրվ. Altarm. 51 վառ, գարուն ևն բառերի հետ=սանս. uš «վառիլ», ušas «արշա-ւաւտ». uš5 «րեշեր». ušry «առաւօտ» ևն։ Մառ ЗВО 5, 319 զնդ. ušaim «արշա-լոյս»։ Հիւնք. յն. πάλαι? իսկ էջ 220 վա-ղել, վաղվաղել=լտ. vago «թափառիլ», յն. β.βάσω «ընթանալ»։ Jensen, Hitt. u. Arm. 97 ևն վաղեմի բառի մէջ -եմի համառում է «մեծ» (մինչդեռ ամ «տա-րի» բառն է1) և կցում է հաթ. imia, im, mia, mii, mi, m', ma, m, emio բա-ռերի հետ։ Patrubány SA 1, 195 լտ. velox «արագ, ճարպիկ»։ Scheftelovitz BВ 29, 49 լտ. volare «թռչիլ»։ Վ'apas, ббтотнош. aбхаз. яз., էջ 28 համե-մատում է վրաց. მალი մալի և ափխ. älas «արագ, շուտ» բառերի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Շմ. Տփ. վաղ «կանուխ», Ալշ. Մշ. վաղ, Տփ. վաղ, վաղիր (այսպէս ըստ Աայեաթ-Նովայի, որ սակայն այժմ գործա-ծական չէ), Ասլ. Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. վաղը, Մկ. Վն. վmղ, Տիգ. վmղը, Մրղ. վmղm, Հճ. վօղը, Զթ. վօղը, վողը, Սվեդ. վիւղը «վաղը, վաղիւ, էգուց»։ Նոր բառեր են վաղօրօք, վաղնցէ, վաղնօքու, վաղուենկուց։

ՓՈԽ (borrowing) ուտ. վաղի «անցեալ, հին»։

NBHL (31)

Այնչափ վաղ մեռաւ։ Արդարեւ այնչափ վա՞ղ մեռաւ։ Վաղ աճապարել։ Վաղ հասանել. (Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 44։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 27. եւ ՟Ա. 20։)

Եթէ վաղ, եւ եթէ անագան։ Ո՞չ վաղ իսկ ասացի քեզ, կամ ձեզ. (Ագաթ.։)

Վաղ առ նա երթիցէ։ Կարօղ էր եւ՛ս վաղ առնել զաշխարհ։ Ոչ կարի վաղ առնիցէ, եւ ոչ յոյժ անագան. (Եզնիկ.։)

Ի բա՛ց կաց յաշխարհէ, որ վաղդ ելեր մեկնեցար յաղետից նորա. (Եղիշ. միանձն. որպէս եւ Եղիշ. պատմ. ՟Բ. ՟Ե. ՟Ը։)

Զոր ինչ կամիք՝ արարէ՛ք վաղ, եւ կամ ե՛րբ կամիք. (Փարպ.։)

Այնպէս վաղ յամուսնութիւն եւ յորդէծնութիւն գային. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Աստուած որ արհամարհեցաւն ի քէն, նա վաղ չլսէ քեզ յայնժամ, զի դու եւ այժմ չլսես նմա. (Սեբեր. ՟Թ։)

Հալածանք քրիստոնէից վաղ եւս դադարեալ են շնորհօքն Քրիստոսի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)

ՎԱՂ. (իբր ռմկ. վաղը, գալ առտու) Վաղիւ, կանուխ ի յաջորդ առաւօտն.

Մի՛ պարծիր ի վաղիւն. վաղ անուանէ զանցաւոր կեանս մեր, որ այսօր է, եւ վաղիւ ոչ է։ Վաղ եւ առաւօտ զաշխարհավար զկեանս ասէ. (Համամ առակ.։)

Նախ խորհի յանկողնի, եւ վաղն գործէ։ Ի լուսանալ առաւօտուն, զոր մեք ասեմք վաղն. (Վրդն. սղ.։)

Առաւօտ եղեալ, վաղն լուսացեալ. (Գանձ.։)

ոչ ընկենու ի վաղն. (Ի գիրս առաքին.։)

Խոր երեկոյն, եւ առաւօտուն վաղ՝ ի մի եւ ի նոյն ընթանան ժամանակ։ Ի խոր գիշերին յերեկոյին շաբաթուն, այսինքն ի վաղ առաւօտուն ի լուսանալ կիրակէին. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)

ՎԱՂ ԸՆԴ ՓՈՅԹ. Փոյթ ընդ փոյթ. վաղվաղակի.

Վաղընդփոյթ վաղահոգակ խորհրդով ամբառնայր. (Յհ. կթ.։)

Վաղու եւս արդեօք խորդով եւ մոխրով ապաշխարեալ էր. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 21։)

Ի վաղուստ առ նոսա ընտանուի. (Բրս. պհ. ՟Բ։)

Պատմեալ եղեն վաղ ուրեմն ի մէջ իմաստնոցն յունաց։ Վաղ ուրեմն յինէն փախուցեալ իմաստութիւն։ Վաղ ուրեմն կամ անագան կամիմք հատուցանել. (Խոր. ՟Ա. 5։ Մագ. ՟Լ՟Ա. ՟Հ՟Ը։)

Վաղուց եւս արդեօք ապաշխարեալ էր. (Ղկ. ՟Ժ. 23։)

Վաղուց մեռեալ ծերունիքն. (Տէր Իսրայէլ. յունիս. ՟Բ.։)

Զնոյն մեղս՝ զոր այլոց վաղուց գործեալ իցէ, գործիցեմք։ Նա եւս վաղուց եկեալ էին, եթէ ոչ աստուծոյ երկայնամտութեան էր խափանեալ. (Ոսկ. ես.։)

Ընդ վաղուց ընդ նոցին արդարոցն վայելէին. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 13։)

Նախ քան զնա ես վաղուց հետէ մեռեալ եմ յաշխարհէ. (Վրք. հց. ՟Է։)

Երէկ եւ ի վաղուց (կամ, եւ վաղուց) հետէ. Եւ ոչ ի վաղուց հետէ յաւուրցն առաջնոց։ Յառաջագոյն գիտեն ի վաղուց հետէ. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 15։ Ես. ՟Խ՟Ը. 7։ Գծ. ՟Ի՟Զ. 5։)

Ի վաղու հետէ փոյթ լիցի ձեզ շինել. իմա՛, զկնի վաղուի եւ անդր. վաղուընէ ետեւ. (Ագաթ.։)

Դնելով վաղէ ի վաղ զթագն ի գլուխ նորա. (Պիտառ.։)

πάλαι antiquitus, ante, jam, olim θᾶττον cito. (լծ. եւ յն. բա՛լէ. ար. պալատէ. թ. էվվէլ) Կանխաւ. արդէն. յառաջ. ի բազում ժամանակաց հետէ. եւ Փութով. վաղվաղակի. առաջուց, կանուխկեկ, շուտով. չօգտան, հայլը զօմանտան, թէզճէ.

Ի միաշաբաթուն վաղ քաջ ընդ առաւօտն. յն. ընդ խոր այգն. ὅρθρου βαθέως valde diluculo. (Ղկ. ՟Ի՟Դ. 1։)

ՎԱՂ. ՎԱՂՔ. ա. παλαιός antiquus, vetus, pristinus. Կանուխ, Հին. նախկին. վաղեմի. (լծ. յն. բալէօ՛ս. եբր. եւ ար. պալա, վալա, պալատէ. թ. էվվէլքի )

ՎԱՂՈՒ ԵՒՍ. Ի ՎԱՂՈՒՍՏ. ՎԱՂ ՈՒՐԵՄՆ. ՎԱՂՈՒՑ. կամ Ի ՎԱՂՈՒՑ. ԸՆԴ ՎԱՂՈՒՑ. ՎԱՂՈՒՑ ՀԵՏԷ. Ի ՎԱՂՈՒՑ ՀԵՏԷ. πάλαι, ἑκ παλαίου, ἥδη, ὄδη olim, ab antiquo, jam, jamimde. Վաղ. ի վաղնջուց. արդէն. շատոնց. չօգտան, պալատէ.


Վաղագոյն

adj.

sooner;
prior, before;
քան զբանն — եղեւ գործն, no sooner said than done.

· Calfa

NBHL (7)

Յառաջեաց ընթացաւ վաղագոյն քան զՊետրոս։ Վաղագոյն պատսպարեցայց ձեզ։ Եթէ վաղագոյն գայցէ. (Յհ. ՟Ի. 4։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 19. 23։)

Իբրեւ ասաց զայս թագաւորն, քան զբանն վաղագոյն եղեւ գործն. (Պտմ. աղեքս.։)

Վաղագոյն քանդեալ էին քան զառաջինն երիքով. (Եղիշ. յես.։)

Վաղագոյն զփախուստ անդ ուղղել, եւ յափշտակել զմեզ եւ զմերսն։

Վասն զժամանակն աւելի գոլ՝ երիցագոյն եւ հնագոյն եւ վաղագոյն ասի. (Արիստ. նախկին.։)

ταχίον citius, celerius եւ παλαιότερον antiquius. Արագագոյն. եւ Վաղվաղակի փութով. եւ Կարի վազ. կանխագոյն. յառաջագոյն.

Պարտ է ջանալ փախչել աստուստ անդր զվաղագոյնս (իմա՛ որպէս յն. ὀτέ τάχιστα այսինքն վաղագոյն ըստ կարի). (Սահմ. ՟Ժ։ ի Պղատոնէ.)


Վաղազեկոյց

cf. Կանխազեկոյց.

· Calfa

NBHL (1)

Վաղազեկոյց ազգմամբ գուշակեցեր ի գրոյնս նկարեալ. (Նար. խչ.։)


Վաղազրաւ

adj.

frail, perishable.

· Calfa

NBHL (1)

Վաղազրաւ կենօք։ Եդեալ ի մտի զվաղազրաւ կենցաղոյս փոփոխումն. (Պիտ.։ Արծր. ՟Ե. 3։)


Վաղաթառամ

adj.

cf. Վաղաթարշամ.

· Calfa

NBHL (2)

Խորշակաչոր եւ վաղաթառամ եւ անօսրահող ծղօտուն. (Վրդն. սղ.։)

Ոչինչ առաւել քան զխոտդ, եւ կամ զվաղաթարշամ ծաղիկս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)


Վաղաթարշամ

adj.

soon withering or fading away.

· Calfa

NBHL (2)

Խորշակաչոր եւ վաղաթառամ եւ անօսրահող ծղօտուն. (Վրդն. սղ.։)

Ոչինչ առաւել քան զխոտդ, եւ կամ զվաղաթարշամ ծաղիկս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)


Վաղակատար

s. gr. plu-perfect tense.

· Calfa

NBHL (1)

Վաղակատարականին, կոփեցիլ։ Յարակայի եւ վաղակատարի եղական, թէ կոփեցի. (Հին քեր.։)


Վաղակարծ

cf. Յանկարծ.

· Calfa

NBHL (2)

Յանկարծ. վաղ քան զկարծիս.

Վաղակարծ հասեալ ժամանէ նոցա չքաւորութիւն. (Զքր. կթ.։)


Վաղակարծեմ, եցի

vn.

to conjecture, to surmise.

· Calfa

NBHL (2)

ՎԱՂԱԿԱՐԾԵԼ. Ի վաղուց ի հեռուստ կարծիս կասկածանաց ունել. կեղակարծել.

Ոչ վաղակարծելով ինչ խօսիմ. բե՛ր ի նմին իսկ ի տեսութենէն հաւանեսցուք. (Ոսկ. պետր. եւ Ոսկ. եղ.։)


Վաղակաւոր, աց

s. adj.

dagger, poniard;
sword, sabre, hanger, cutlass, scimitar;
sworded, armed with a sword or dagger.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. յետնաբար) «կարš թուր, մի տեսակ դաշոյն, խարբ» Երեմ. ծ. 42. Եզեկ. իա. 3-5, Բարուք զ. 14, Եփր. թդ. 391 և ծն. էջ 57. սխալմամբ դրւում է «սու-տերաւոր, թուր կրող զինւոր» Յհ. կթ. իբր թէ արմատը լինէր վաղակ «թուր», որի համար էլ Գնձ. գրում է «Ահա մերկացաւ սուրն վա-ղակաւ»։

ՆՀԲ լծ. թրք. փալա, յն. πελνς, πέλεϰος Հիւնք. վաղր բառից։ Հացունի, Պատմ.

տարազի, էջ 156 պրս. վաղա «մարտ» բառից։

NBHL (9)

Աղեղն եւ վաղակաւոր ի ձեռին իւրում։ Մերկացից զվաղակաւորն իմ ի պատենից իւրոց։ Ելցէ վաղակաւորն իմ ի պատենից իւրոց. (Երեմ. ՟Ծ. 42։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 3=5։)

Զմահաբեր վաղակաւորն ի վերայ խաղացուցեալ՝ յեղյեղէր. (Պիտառ.։)

Ի վաղակաւորն հաստատեալ զաջն. (Խոր. ՟Գ. 55։)

Եհար վաղակաւորաւն զճակատ երանելւոյն, եւ ի բաց եհան զսկաւառակն ի գլխոյ անտի. (Ճ. ՟Բ.։)

Իւրաքանչիւր վաղակաւար ի կուշտ ընկերին իւրոյ։ Ողջոյնն ի բերան յովարու, եւ վաղակաւորն ի ձեռին. (Խոր. ՟Գ. 55։ Ճ. ՟Բ.։ Եփր. թագ.։)

Եհան զվաղակաւորն, եւ կամեցաւ զենուլ զնա. (Եփր. ծն.։)

Ահա մերկացաւ սուրն վաղակաւ. (Գանձ.։)

ἑγχειρίδιον parvus gladius, culter. Վաղր. ազգ սուսերի կամ դանակի. ըստ եբր. խէրպ. որ եւ ի մեզ Խարբ ասի. յն. էնխիռի՛տիօն. որ է ձեռին գործի.

Արանց սուսերամերկաց, վահանաւորաց, նիզակաւորաց, վաղակաւորաց. (Յհ. կթ.։) Որպէս թէ Վաղակ նշանակիցէ զազգ սուսերի. (լծ. ընդ թ. փաշա. եւ յն. πέλυξ, πέλεκυς securis. իբրու սակուր. ... )։


Վաղահաս

adj.

arriving early, quick, prompt;
early, precocious, premature, untimely.

· Calfa

NBHL (9)

Որ վաղ հասանէ. արագահաս. կանխաժաման. որ եւ ՎԱՂԱՀԱՍԻԿ.

Խորհուրդն անօրէնութեան անդէն իսկ կանխեաց վաղահաս եղեւ յառաջագոյն։ Կարճն՝ զվաղահասն յայտնէ. (Ոսկ. ՟բ. թես.։ Գէ. ես.։)

Խորհուրդն անօրէնութեան ահա աւասիկ կանխեաց. վաղահաս եղեւ յառաջագոյն. (Եփր. ՟բ. թես.։)

Վաղահաս եղերուք դուք յաւետարանին, եւ արդ յետս կամիք կալ առ ի նմանէն. (Եփր. գաղ.) (որ նմանութեամբ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։

ՎԱՂԱՀԱՍ. Վաղ հասունացեալ. կանխահաս. որ եւ ՎԱՂԱՀԱՍԱԿ. երախայրիք. կանուխ հասած՝ եղած պտուղ, թուրքանտա.

Ամենայն պտուղք սիրելի են հողագործաց, բայց առաւել ցանկալի վաղահասն է քան զամենայն. (Եփր. ի ստեփ.։)

Որ վաղահասն է ի պտուղս, աւելի պատուով ընդունիմք. (Տօնակ.։)

Ի խաչին անկեալ, որթոյն ողկոյզ վաղահաս խայծեալ. (Շ. տաղ ի ստեփ.։)

Կենդանարար անմահ ողկուզին, դու վաղահաս պտուղըդ նմին. (Գանձ.։)


Վաղահասիկ

adj.

arriving early.

· Calfa

NBHL (1)

Երա՛գ են, եւ թռչին քան զօձս վաղահասիկս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Վաղահասութիւն, ութեան

s.

prematureness, precocity.

· Calfa

NBHL (2)

Վաղահաս կամ վաղահասուկն գոլ պտղոյ.

Ողկոյզն անցաւոր ցանկալի է վասն վաղահասութեան. (Եփր. ի ստեփ.։)


Վաղահասուկ

adj. fig.

early, precocious;
blooming early;
inconstant, fickleminded, unsteady, versatile.

· Calfa

NBHL (6)

Իբրեւ զվաղահասուկն թզոյ։ Իբրեւ զգիտակ ի թզենւոջ վաղահասուկ. (Ես. ՟Ի՟Ը. 4։ Ովս. ՟Թ. 11։)

Վաղահասուկ թզենեաց. (Խոր. ՟Գ. 40։)

Թզենիք զվաղահասուկն բողբոջեալ դիտակս յառաջ ընծայեն. (Ոսկ. համբ.) (ու՛ր յն. ὅλυνθος grossus, ficus immatura ).

Ողկոյզ վաղահասուկ։ Վաղահասուկ տնկոյն պտուղ։ Վաղահասուկ եւ արագախամուր ծաղկանցն. (Եփր. ի յհ. մկ.։ Գանձ.։ Վեցօր. ՟Ե։)

Թեթեւքն եւ վաղահասուկքն, որ երբեմն զայս ասիցեն, եւ երբեմն զայն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։ յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)

Վաղահաս՝ ըստ բ նշ. կամ նմանութեամբ. πρόδρομος (որ է նախընթաց, կարապետ). praecursor, praevius πρώιμος matutinus (իբրու վաղ առաւօտեան). այլ ըստ հյ. πρύομος maturus, maturatus. որ եւ ԿԱՆԽԱՀԱՍ.


Վաղահոգակ

adj.

provident.

· Calfa

NBHL (1)

Վաղ ընդ փոյթ վաղահոգակ խորհրդով զաշխարհ տէրութեան իւրոյ ամբառնայր ի գլուխ ամուր լերանց աշխարհին. (Յհ. կթ.։)


Վաղահուպ մահ

sn.

premature death.

· Calfa

NBHL (1)

Վաղահուպ մահու վճարեցան, եւ բարձան ի կենաց. (Լաստ. ՟Ա։)


Վաղամահ

cf. Վաղամահուկ.

· Calfa

NBHL (6)

Մահականցուս այս, եւ ախտաւոր, եւ վաղամահ։ Վաղամահ իմն եւ կնատ սրամտութիւն թողանի զօրէն պղպջակի. (Նիւս. կազմ.։)

Որոց որդիք չեն լեալ ամենեւին, եւ կամ վաղամահք եղեն՝ զորս ծնանն։ Պարտ էր վաղամահ լինել այնոցիկ, որք ընդ ուտելն՝ միանգամայն եւ քաղցնուն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին. ՟Բ. 7։)

Զանասունս սակաւակեացս եւ վաղամահս։ Վաղամահ լինին վասն կարօտութեան. (Իգն.։ Վանակ. յոբ.։)

Եւ Արագ մահացուցիչ. որով ոք վաղ մեռանի.

Վաղամահ սովով վախճանել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)

ՎԱՂԱՄԱՀ ὡκύμορος q.d. ocys moriens subita morte sublatus, immaturo fato abreptus, brevis vitae. որ եւ ՎԱՂԱՄԱՀՈՒԿ. Վաղամեռ. վաղամեռիկ. արագավախճան. արագամահ. յանկարծամահ. շուտ մեռնօղ, քիչ ապրօղ.


Վաղամահուկ

adj.

dying prematurely, young;
— լինել, to die prematurely, young, before the time, in the bloom of one's youth, in the prime of life.

· Calfa

NBHL (1)

Ճողոպրիմք յամենայն սովոյ եւ յանյագութենէ, եւ վաղամահուկն լինել. (Փիլ. լին. ՟Բ. 7։)


Վաղամեռ

cf. Վաղամեռուկ.

· Calfa

NBHL (2)

Եղիցին կարճակեացք եւ վաղամեռք։ Եւ այլ ոչ եղեւ անդ վաղամեռ եւ անփետ. (Եփր. թագ.։)

Տարաժամ սգով թախծեալ հայր՝ վաղամեռիկ լինելոյ որդւոյ իւրոյ արար պատկեր. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 15. յն. արագ ի բաց բարձելոյ։)


Վաղամեռիկ

cf. Վաղամեռուկ.

· Calfa

NBHL (2)

Եղիցին կարճակեացք եւ վաղամեռք։ Եւ այլ ոչ եղեւ անդ վաղամեռ եւ անփետ. (Եփր. թագ.։)

Տարաժամ սգով թախծեալ հայր՝ վաղամեռիկ լինելոյ որդւոյ իւրոյ արար պատկեր. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 15. յն. արագ ի բաց բարձելոյ։)


Վաղամեռուկ

cf. Վաղամահ;
— մահ, premature death;
s. bot. juncus rotundus aromaticus, schoenanth.

· Calfa

NBHL (3)

cf. ՎԱՂԱՄԵՌ ՎԱՂԱՄԵՌԻԿ) կամ որպէս Վաղ եւս մեռեալ. կանխաւ վախճանեալ.

Մաղթանք եւ կամ այլ արդիւնք, զոր առնեմք վասն ներկայ եւ կամ վաղամեռուկ ննջեցելոցն. (Մխ. ապար.։)

ՎԱՂԱՄԵՌՈՒԿ կամ ՎԱՂՄԵՌՈՒԿ. σχοινέντον, σχοινάνθος schoenactum, juncus odoratus. Անուն խոտոյ, որ է որպէս պրտու հոտաւէտ ...։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Վստկ. մծբ։)


Վաղամուսնիք

s.

disposition to marry early.

· Calfa

NBHL (2)

Ո՞վ ոք ոչ նոցա վաղամուսնիք բարուցն լինէր նմանօղ նախանձաւոր. (Եւս. քր. ՟Ա։)

ՎԱՂԱՄՈՒՍՆԻՔ ԲԱՐՔ, րուց. որպէս յն. Վաղամուսնութիւն. ταχυγαμία maturae nuptiae, celerius nubendi mos. Կանուխ կամ փութով բերումն յամուսնութիւն.


Վաղայագ

cf. Վաղայագու.

· Calfa

NBHL (1)

Վաղայագ ախտ (ձանձրութիւն)։ Ո՛չ է վաղայագու ցանկացօղ, այլ հաստատուն եւ մտերիմ։ Զի ցուցցէ զիմաստնոյն բարս՝ ո՛չ վաղայագու, այլ հաստատուն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 40. 116. 140։)


Վաղայագու

adj.

satiating quickly.

· Calfa

NBHL (1)

Վաղայագ ախտ (ձանձրութիւն)։ Ո՛չ է վաղայագու ցանկացօղ, այլ հաստատուն եւ մտերիմ։ Զի ցուցցէ զիմաստնոյն բարս՝ ո՛չ վաղայագու, այլ հաստատուն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 40. 116. 140։)


Վաղայարոյց

adj. s. early-riser;
— լինել, to be up very early.

· Calfa

NBHL (5)

Վաղայարոյց լինիցիք ի ճանապարհ, եւ լուսասցի ձեզ. եւ գնասջիք։ Եւ եղեւ ընդ վաղայարոյցս լինելոյ գիշերոյն. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Թ. 10։ ՟Դ. Թագ. ՟Ը. 21։)

Զգիշերսն վաղայարոյց լինելով՝ մինչեւ յառաւօտ աղօթիցն պարապեալք. (Եղիշ. միանձն.։)

Կանխել զվաղայարոյցն լինելն ասէ. (Խոսր.։)

Բազումք վաղայարոյց լինին, եւ զքուն յաչացն թօթափեն, այլ մտօք ի խոր իմն քուն նիրհեն. (Գէ. ես.։)

ՎԱՂԱՅԱՐՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. ὁρθρίζω, ἁνίσταμαι mane sive diluculo surgo. Կանուխ՝ վաղ քաջ ընդ առաւօտն՝ գիշերախառն յառնել. կանխել ընդ առաւօտս կամ ի վաղիւ անդր. էրքէն գալգմագ.


Definitions containing the research աղ : 10000 results

Պճեղն, ճղան, ճղունք

s.

instep, ankle, ankle-bone;
foot;
cf. Խստոր.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

պիւճիւլ, պիւժիւլ «վէգ» (իմա՛ [arabic word] bužul «ոտքի կոճ», ︎ buǰul «վէգ», որից նաև արևել. թրք. [arabic word] buǰul խաղալու վէգ»։ Նշանակութեամբ նոյն, բայց ձևով տարբեր են. ծագումն ու հը-նագոյն ձևերը անյայտ)։ Petersson, Ar u. Arm. Stud. 101 -եղն համարում է մասնիկ, ինչպէս ասեղն, աղեղն, տա-ռեղն, բաղեղն բառերի մէջ։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 96 վրաց. ბრჭალი բրճալի «ոտքի կրունկ»։

NBHL (1)

Մինչեւ յե՞րբ կաղայք ասէ երկոքումբք պճղամբք ձերովք. (Կիւրղ. թագ.։)


Պողովատ, ոյ, ի, ից

s.

steel.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Պրս. բառի հետ համեմատեցին Klap-roth. As. polygl. էջ 105, Bottich. ZD-MG 1850, 367, Lag. Urgesch. 813, Ges Abhd 75. Justi. Dict. Kurde 84. վերջինը նաև քրդ. և պհլ. ձևերը։ Հիւնք. յն. πλατῦა «պողոտայ» և պրս. բուլատ. -Պհլ. բառիս ծագումը և ստուգաբա-նութիւնը յայտնի չէ. Müller WZKM 5, 186 համարում է յունարէնից փոխա-ռեալ՝ իբր πολύπατας «շատահնչիւն», բայց այս մեկնութիւնը չէ ընդունուած (Horn § 340)։ իսկ Ագլ. նոր փոխառութեամբ՝ փօ՛լաթ։ Այս բոլորը յանգում են 4 ձևի, այն է՝ պողվատ. պողպատ, պողղատ, պողատ. առաջինը ներ-կայացնում է պհլ. polavāt, երկրորդը՝ պհլ pōlāpat, երրորդը յառաջանում է ղ և վ ձայ-ների համանմանութեամբ, իսկ չորրորդը (պողատ) ո՛չ թէ նախորդների ինչ որ աղա-ւաղեալ ձևն է, այլ յառաջանում է պրս. ❇ bolād ձևից մի քիչ աւելի հին *polāt ձևից։

NBHL (2)

Հարկանէր զնա պողովատովն ի վերայ սաղաւարտին. (Ուռհ.։)

պողովատ թրովն ի վերայ սաղաւարտին գահեաց. (Ուռհ.։)


Պողոտայ, ի, ից, այց

s.

high-way;
thoroughfare, broad street.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «հրապարակ, քաղաքա-մէջ, լայն ճամբայ» Ագաթ. Բուզ. էջ 16 (յգ. ևեռ. պողոտայից). Ոսկ. ես. 248. Սեբ. 23. ննորհ. ընդհ. գրուած նաև պաղատալ 3հ կթ. պողոտ ՋԲ և ԱԲ.

NBHL (1)

Նոյն բառ է եւ ի յն. լտ. πλατεῖα platea. իտ. piazza. որ է լայն փողոց քաղաքի, ստէպ թարգմանեալ ի գիրս Հրապարակ, քաղաքամեջ. եւս եւ փողոց, եւ գռեհ. Բայց վարի ի մեզ եւ որպէս Ուղի, արահետ. ճանապարհ արքունի.


Պոյտն, պուտան

s. bot.

pot, earthen or metal pot, broth-pot;
cf. Պուտ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. թրք. pota «հալոց»։ Հիւնք. պրս. bat «կուռք»։ Müiller, Armen. IV լիթ. pudas «պտուկ» բառի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Karolides, Iλ. συγϰρ 79 դնում է կապադովկ. vutókko, votókko «դոյլ» բառից, իսկ այս էլ աղաւաղուած է հա-մարում բիւզ. έμπότης բառից (Sophocles 457 չունի այսպիսի ձև. գիտէ միայն εμ-ποτσς, որ է «խմելու յարմար»։ Karolides կպդվկ. vutókko ձևի հետ համեմատում է հյ. պուտուկ. բայց հյ. պուտուկ ծա-դում է պոյտն արմատից (-ուկ նուա-զական մասնիկ է). և եթէ մին կամ միւ-սը փոխառեալ է, ընդհակառակը կա-պադովկացին պիտի փոխառեալ լինի հայերէնից, ըստ որում արմատը վեր ջինիս մօտ է միայն գտնւում)։ Schel-telovitz BВ 29, 40 շվէդ. put «ուռեցք». իտլ. púss «քսակ», սանս. bud-buda «պղպջակ» բառերի հետ, որոնց բոլորի արմատն է համարւում հնխ. bud-«ու-ռիլ, ուռչիլ»։ Petersson KZ 47 (1916). 254 հայերէնին է կցում հհիւս. pottr «հողէ աման կերակուր եփելու համար», մ. հիւս. գերմ. pot, անգսք. pott. մ. ան-գըլ. ֆրիզ. pot «պտուկ», որոնց նախա-ձևը դնում է *bud-nó-, մինչդեռ հայը՝ beud-no-կամ boud-no-։ Այս մեկնու-

թիւնը ընդունում է Pokorny 2, I16, հնխ. bu, bhu «ուռչիլ» արմատի տակ՝ d աճականով։ -Յիշեալ գերմանական բառերը, որոնց հետ նոյն են նաև հոլլ. pot, շվէդ. potta, դան. potte և թերևս լիթ. pudas, լեթթ. pods «պտուկ», յա-տուկ չեն միայն նոյն ընտանիքին, ար ռանւ ռամ են նաև ռոմանական ընտանի-քում. ինչ. ֆր. pot «պտուկ»։ Kluge 376 զոյց է տալիս որ բոլորի աղբիւրն ե մ. լատ. pottus, ստ. լտ. pótus «ըմ-պանակ, ջրաման» (շուրջ 600 թուից), որ է լտ. potus «ըմպելիք, խմելիք»։ Աւստեղից յառաջացել է ֆր. pot, որ փոխառութեամբ տուել է (1200-1300 թուերին) մի կողմից գերմանական ձև-ւերը և միւս կողմից կելտական ձևերը, այն է բրըտ. կորն. կիմր. pot։ Աւելի ուշ՝ զերմանական խմբից է փոխառեալ ֆինն. pata, օստյաք. put, put, վօգուլ. poς «պտուկ» խումբը։ Գերմանական խումբը բնիկ համարելու համար պէտք էր նախ ապացուցանել թէ ֆրանս. բա-ռը փոխառութիւն է գերմանականից։ Ըստ այսմ գերմանական բառերի նմա-նութեւնո հաւերէնի հետ պատահական է, ինչպէս են նաև իսլ. bia, նորվ. գւռ-bidne, լտ. fidehia, յն. πίϑος «հողէ ա-ման», որոնք միասին հանւում են հնխ. bhidh-արմատից (Pokorny 2, 185, Boisacq 782, Walde 288)

NBHL (3)

Եփէին ի պուտան զարգանակն արկ ի պոյտն։ Ի սան մեծ պղնձի, կամ ի պոյտն։ Յօչեցին զմիս նոցա իբրեւ ի պուտունս։ Ամենայն դէմք իբրեւ զայրեցած պուտան։ Զի՞նչ հաղորդ իցէ պոյտն ընդ կաթսայի. սա ընդհարկանի, եւ նա փշրի. (Թուոց. ՟Ծ՟Ա. 8։ Դտ. ՟Ղ. 19։ ՟Ա. Թագ. ՟Բ. 14։ Միք. ՟Գ. 3։ Յովէլ. ՟Բ. 6։ եւ Նաւում. ՟Բ. 10։ Սիր. հին. ՟Ծ՟Գ. 3։)

Ու՞ր պուտանց մխիթարութիւն, ու՞ր կոկորդաց քաղցրութիւն։ Երիս ժամս ի պոյտն եփել զայն (որ եւ զկնի կաթսայ կոչի). (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ի։)

ՊՈՅՏՆ. Ըստ բժշկարանի՝ է եւ անուն խոտոյ եւ ծաղկի. cf. պուտ։


Պոպզակ

s. bot. St. John's wort, hypericum.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

կամ նաև պոպզաք, պոպղակ, պոկղակ, պոպպղակ, կոպզաք (ըստ այսմ անորոշ ձևով) «մի տեսակ բոյս» (hyperi-cum ըստ ՆՀԲ և ՋԲ, hierooteris ոստ ՀԲուս. § 2580, hypericum androsaemum Z, որ և արևքուրիկ, գոճամօրուս՝ ըստ Տիրացուեան, Contributo § 134, ֆր. hypéricon, mille-*pertuis ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 811 բ. վեր-ջին երկուսն էլ ընդունում են միայն պոպ-ղակ ձևը) Գաղիան.։

NBHL (1)

ὐπέρικον hypericum. իտ. ipirico, perforata, erba di S. Giovanni. Խոտ ռետնահոտ՝ կարմրահոյղ իբր արիւնակաթ. հիբէրիքուն ... (Գաղիան.)


Պոռոտ

cf. Պոռոտող.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«խոշոր և յոխորտ, մեծառան» Պիտառ. «խռպոտ (ձայն)» Փիլ. նխ. բ. 77. որից պոռոտախօս Պտմ. աղէքս. էջ 132. պոռոտող Պտմ. աղէքս. 132. գրուած նաև պռոտաբան Արծր. նոր գրականում պոռո-տալ։

NBHL (2)

Իբրեւ առ մարդ պոռոտախօս եւ խուժադուժ ընդհարկանիմ պատերազմաւ, եւ ոչ իբրեւ ընդ աստուծոց։ Ոչ ընդոստեալ զարթեաւ ընդ պոռոտախօս բանս նորա. (Պտմ. աղեքս.։)

Եւ ոչ զիս երկեցուցանեն պոռոտող բանքդ (այլ ձ. պոռոտախօս) (Պտմ. աղեքս.։)


Պուտ

s. bot. anemone, wind-flower;
poppy, corn-poppy.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

. ո հյ. «հարսնուկ, ծափկոտրուկ, կէ-ինճիք չիչէյի, anémone» Ոսկ. պօղ. ա. 160 (ըստ գեղեցիկ նկատողութեան Վարդանեա-նի, Բառաք. դիտ. Դ. 104), Գաղիան. «երկ-նագոյն շուշան» Բժշ. «մի տեսակ վայրի բանջար» Վանակ. որ և ասւում է պոյտ, պոյտն Տաթև. հրց. 349, պտի ծաղիկ, պուտ-պուտ։ (Կայ այս բոյսի առանձին մի տեսա-կը՝ որ կոչւում է anemone armena Boiss տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 177)։

= Կարելի էր դնել հյ. պոյտն «պտուկ, պուտուկ, հողէ աման» բառից, յետին հայե-տէնի ոյ>ու ձայնափոխութեամբ ձևացած. իմաստի զարգացման համար հմմտ. արդի գւռ. և միջին հյ. պտուկկոտրուկ, ծափկոտ-րուկ, ամանկոտրուկ հոմանիշները, որոնց վկայութիւնները տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 61բ։ Այս բոլորը կապուած են այն նախա-պաշարման հետ թէ ով որ այս ծաղիկը քա-ղէ, տանը բոլոր պտուկները կկոտրին։ Բայց աւելի հաւանական է ընդունիլ թէ նախա-պաշարմունքն է սարքուած անուան վրայից, քան անունը յօրինուած նախապաշարմուն-քից։ Այս պարագային հայերէնից ազդուած պէտք է համարել թրք. չանագ չէօմլէք գըրը-ղը «պուտ ծաղիկը» (գիտէ ՆՀԲ), որ ռառա-ցի նշանակում է «կոտրած աման-չաման»։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Սլմ. Տփ. պուտ, Ալշ. պուդ, խտջ. բուդ, Մշ. պդուգ և շրջեալ ձևով՝ Ղրբ. տօպ (շրջման համար հմմտ. Ղզ. տուպ «կա-թիլ», որ շրջուած է պուտ բառից)։ Նոյնից է տպազոխ Ղրբ. «պուտ ծաղկի ծիլր»։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. պուդ, Ննխ. Պլ. Ռ. բուդ «կաթիլ», Խրբ. բուղ «կէտ», նոյն է նաև Տփ. պուտ «մի քիչ, մի փոքր կտոր» (օր. մի պուտ հաց), որ բխում է «կաթիլ» գաղափա-րից, իբրև նշան փոքրութեան. հմմտ. Պլ. բուդ մը, բուդիգ մը (<պուտ մի, պուտիկ մի) «մի քիչ, սակաւիկ ինչ» (նախ հեղուկ բաների համար ասուած, յետոյ ընդհանուր գործածութիւն ստացած). այսպէս նաև Ղրբ. մի՛կա «մի քիչ», որ յառաջանում է մի կաթ «մի կաթիլ» ձևից։

NBHL (2)

Պուտ. հարսնոյ ծաղիկ. (անդ։)

ՊՈՒՏ որ եւ գրի ՊՈՅՏ, ՊՈՅՏՆ. ἁνεμώνη anemone rubra, vaccinum, saliunca. Ծաղիկ գայնայնոյ՝ կարմրագոյն. կակաչ՝ ընտանի եւ վայրի. պտուկ կոտրուկ, ծափկոտրուկ, եւ հարսնուկ.


Պտղի

s.

elm-tree.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Նո՞յն է արդեօք պցղի Տր. տճկ. «ղըզըլ աղած»։

NBHL (1)

որ եւ յն. բդէլէ՛ա. πτελέα ulmus. Անուն անպտուղ ծառոյ մեծի, զորով պատի որթ այգւոյ. յաճախ տնկի եւ ի վերայ ճանապարհաց ի զուարճութիւն. Գարա աղաճ։ (Վստկ. ՟Ի՟Ա. ՟Լղ. ՟Լ՟Ը։)


Պտոյտ, տուտի, տուտից

cf. Պտոյտք.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «ջրի՝ գետի յորձանք» Յոբ. իր. 10. Սղ. կր. 16. Իմ. ժթ. 7. Ոսկ. փիլիպ. որից պտուտիլ, պտուտել «ոլոր ոլոր դառ-նալ՝ դարձնել» Խոր. Յհ. կթ. Բրս. մրև Ճառընտ. պտուտանալ Եպիփ. կուս. պտու-տաբար Շիր. Յհ. կթ. պտուտկել Շնորհ, եդես. Բրս. մրկ. եռանդնապտոլտ Անան եկեղ. հերձինապտոյտ Սիւն. տաղ. խչ. շըր-ջանապտոյտ Նար. տաղ. շրջապտուտկեալ Դիոն. թղթ. ոլորապտոյտ, պտուտակ, պտու-տակաւոր (նոր բառեր) ևն։ Նոյնից է նաև պուտուտակ «սիսեռ», որ տե՛ս առանձին։

NBHL (1)

Մի ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ի կարմիր ծովուն ճանապարհ անխափան, եւ դաշտ ծաղկաբեր ի պտուտից բռնութեանն. (Սղ. ՟Կ՟Ը. 16։ Իմ. ՟Ծ՟Բ. 7։)


Պրակ, աց

s.

wood, thicket, grove, bush;
work, writing;
chapter, paragraph or article;
— թղթոյ, ream of paper;
— կտաւոց, չուխայից, entire piece of linen or woollen cloth, bale, pack;
—ք ուսման, lesson;
acts;
—ք առաքելոց, the Acts of the Apostles.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

րաբաժանում», ասոր. [syriac word] perqā «շո-րի կտոր, պատառիկ» բառերի հետ. ո-րովհետև Դաւիթ Անյաղթի պրակների դէմ գտնում ենք յն. πράις։

NBHL (3)

(գրի առ յետինս եւ Պուրակ. լծ. պ. պէրք, որ է տերեւ, սաղարթ). Տերեւալից ծառք խիտ առ խիտ բուսեալք. անտառացեալ վայր. մացառք. մայրիք.

Յաղբիւրս եւ ի պրակս, եւ ի ցամաք տերեւակոյտս. (Փիլ. լիւս.։)

Պրակք ինչ մանրոստք որ կոչին երկինք. եւ սկսանի ոգորել երէն ընդ երկին պրակքն ... Զգո՛յշ լեր՝ գուցէ խաղասցէս եւ ոգորեսցես ընդ երկին պրակունս, ընդ սակաւ ինչ վաճառս, ընդ հանդերձս. եւ այլն. (Եպիփ. բարոյ.։)


Պրաստին

s.

suburb.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«քաղաքի արուարձան, նախա-քաղաք» Սոկր. էջ 89, 112. գրուած նաև պռաստին Սոկր. 194. Վրդն. պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 92, 98, 102 (հասկանում է «գիւղ», ինչ. էջ 102՝ Եւ զպռաստինս հարիւր, որ է գեօղեան). Յայսմ. փետ. 17. Ճառընտ. Պտմ. ամաս. 60. արաստ կամ պռաստ Ճառընտ. որից պռաստնոց «դաւառ, երկիր» Մագ. թղ. 157։

-Յս, προάστειον, προάστιον «նախաքաղաք, արուարձան», որից նաև վրաց. მრასტინი պրաստինի «мъстопрeбыванiя բնակավայր» (Չուբինով 1022), թերևս հայերէնի միջ-նորդութեամբ, ինչպէս երևում է ձևից։ Յոյն բառը ծազում էπρό «առաջի» և ἀστν «քաղաք» բառերից։-Հիւբշ. 375։

NBHL (1)

ՊՐԱՍՏ կամ ՊՐԱՍՏԻՆ. գրի եւ ՊՌԱՍՏ, ՊՌԱՍՏԻՆ. բառ յն. προάστιον . որ է արուարձան, առաջք քաղաքի կամ շինի.


Պրշակ, աց

s.

roof, ceiling.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(որ և պշրակ, պչրակ, բրշակ) ի-ա հլ. «առաստաղի վրայի տախտակէ զարդե-ոռ» Բարուք զ. 54. Եփր. աւետ. 324. Լծ, կոչ. Նիւս. երգ. Վրդն. երգ. էջ 94. Բենիկ (տպ. Սոփերք ԻԱ. 81). Արծր. Պիտառ. (Հին բռ. մեկնում է «պրշակ, շինուած մարդակով և տախտակով». Բառ. երեմ. էջ 58 բրլաշակ «դարաւանդ». բայց այս դարաւանդը պէտք է հասկանալ ճիշտ ինչպէս ինքը էջ 74 մեկ-նում է «պրչակ, որ է մարդակ և տախտակ շինուածոցն կամ կոճ». որին մտադիր չլի-նելով ՓԲ՝ մեկնում է սխալմամբ «բրաշակ բարձր սար! դարասանդ»)։

NBHL (3)

Առ ի չժուժել ճիւաղեալ պրշակաց տան միոջ՝ զդոգ առեալ ձեղուն՝ լինելով նմա անզերծանելի ծուղակ, սուզեալ ընկենու զնա ի ձեռս արանց քաջաց. (Արծր. ՟Է. 2։)

Ելանիցէ հասանիցէ ծուխն մինչեւ ի նա ի ծակոց առաստաղացն եւ ընդ որմածերպս պրչակին. (Եփր. աւետար.։)

φάτνωμα laqueare եւ δόκος trabs. Գրի եւ ՊՐՇԱԿ, եւ ՊՉՐԱԿ. որ եւ ԴԱՐԱՒԱՆԴ, կամ ՃԵՄԵԼԻՔ. Տախտակամածք յօրինեալք ի վերայ առաստաղակալ գերանաց տանն.


Ջահ, ից

adj. ast.

light, torch, flambeau, link;
candelabra, chandelier;
facula, bright spot on the sun.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

︎, ի հլ. «բոցավառ մարխէ ձող, վա-ռուած լոյս» ՍԳր. «կանթեղներով կախովի մեծ ճրագ» Յիշատ. որից ջահաւոր Ոսկ. ես. ջահացուցանել Ագաթ. ջահափայլ Եփր. պհ. 169. ջահաբորբոք Ասող. եօթնաջահեան Եղիշ. դտ. ճառագայթաջահ Կիւրղ. խչ. ճրա-գաջահ Տաղ. ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. ջահ, Տիգ. ջmհ, Ախց. Կր. Սեբ. Սչ. ջ'ահ, Խրբ. ջ'այ, Մշ. ջ'ախ, Մկ. ճmխ.-Շմ. Տփ. ճաղ. -Մշ. ջ'առ, ճառ, Մրղ. Ջղ. ճառ, Ննխ. Պլ. ջառ, Ռ. ջառ, ջառա, Զթ. ջ'օհյը, ջ'օհրը.-վերջինները մատնանշում

NBHL (4)

Գեթսամանի, որ թարգմանի ձոր պարտութեան կամ ջահից, ընդ որ դաւիթ ջահիւք ի գիշերի փախչէր յաբեսաղոմայ. (Մեկն. ղկ.։)

Ճրագ եօթնաջահեան վառեալ՝ յանշիջող ջահէն իջման. (Տաղ.։)

Ջահ վառեալ սուրբ սերովբէն՝ կայր ի սպասու հրալից վիմին (գերեզմանի փրկչին). (Շ. տաղ.։)

Խաղաղասէր կրօնաւոր՝ ջահ պայծառ է եղբայրութեան. (Նեղոս.։)


Ջայլ, ից

s.

multitude, crowd, quantity;
company of mourners or weepers;
repeated bursts of weeping, wailing.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «մեռելի վրայ լացողների խումբ» Նար. կր. 174. Օրբել. ողբ. Ածաբ. մկրտ. «բազմութեամբ լաց, ողբ» Մխ. երեմ որից ջայլել «մեռելը խմբուելով ողբալ» Բուզ. 125. ջայլական (որ և ջալական) «ող-բական» Երզն. քեր. ջայլանք «ողբ, կոծ» Հին բռ. անշուշտ այստեղ է պատկանում նաև ջաղել «ողբալ», որ գիտէ միայն ՓԲ յաւել. (եթէ ստոյգ է, մի գեղեցիկ օրինակ է յլ=ղ լծորդութեան. ինչ. նշոյլ և նշող, թոյլ և թող. յոյլ և յողալ)։ -Ջայլ աւելի ընդհանրանա-լով նշանակել է «խումբ մարդկանց» Կանոն. (Քահանային զմեղս՝ եթէ ոք (ի] հրապա-րակի ջայլի ձաղեսցէ, ոգւոյն ոլորէ դատաս-տան), «կենդանիներ» ԱԲ. որից ջայլական «ջոկ, խումբ» Լծ. նար. ջայլիլ «պար առնուլ» Արիստ. գրչ. ջայլիք «հօտ (ոչխարների)» Մագ. թղ. 219, «մարդկանց խումբ» Մագ. թղ. 148։-Բոլորովին ուրիշ է ջայլակոծել «գանակոծել, ծեծել» Բռ. ստեփ. լեհ. որ ծա-գում է ջալ «փայտ» բառից. տե՛ս այս բառը և հմմտ. ջալ «ջոկ կամ հօտ», որ է ջայլ։

NBHL (2)

Քահանային զմեղս՝ եթէ ոք հրապարակի ջայլի ձաղեսցէ, ոգւոյն ոլորէ դատաստան. (Կանոն.։) (այլ ձ. հրապարակ իջեալ)։

Ասել եւ զեռակլեան սոճին, որ ջայլեացն օդից բիւրուց եօթեանց կաթամբ սնասէր։ Բանս ոչ կամի զքեզ (զալեւսդ) ջջնի յորջորել. վասն զի ջատագով ջայլեաց՝ գաղափար հարանցն կոչի. (Մագ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ձ՟Գ։)


Ջասմ

s. adj.

chimera;
chimerical.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«եղջերուաքաղ, ուրուական». մէկ անգամ ունի Անան. եկեղ. «Ջնջեաց յերկրէ զամենայն պատկերս... հեթանոսական դի-ցակրօն ջասմ մասանցն մոլորութեանցն»։ Լնստոյգ բառ։

NBHL (1)

Նոյն ընդ արաբ. ճէսմ, ճիւսմ. իբր Եղջերուաքաղ անդոյ. ուրուական. իսմի վար՝ ճիսմի եօգ.


Ջեր, ոց

s. adj.

fine weather;
heat, caloric, warmth;
warm, hot;
serene, fine, clear.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Եւդ. čermig, čermug «ջերմուկ» (Բիւր. 1899, 314 և Յուշարձան 329). Կր. čerməx «ջերմուկ», Sovux-cermax (վայրանուն)։ Փռքր-Ասիոյ զանազան կող-մերը կան տճկ. čermik կամ čermuk ձևով զանազան գիւղեր կամ աւաններ, բոլորն էլ մի որևէ ջերմուկից ստացած իրենց անունը։ -Հայերէն ջերմ «տենդ» բառից եմ համա-րում բիւզ. յն. τζίρμα «ջղաձգութիւն, σπασμός, гоnvulsion», որի համար Sophocles 1o80 ասում է թէ՝ եթէ σόρμα բառի աղաւաղութիւնն է, պէտք է գրել *ύρμα. -արաբերէն ևս կայ [arabic word] jarm «տաք. 2. շատ տաք երկիր», բայց այս բառը ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 414 պրս. [arabic word] garm ձևից արաբացեալ է։

NBHL (2)

Խաղաղութիւն եւ ջեր գործի։ Յերկինս այլ նշան ձմերայնւոյէ (այսինքն մրրկի). եւ ոչ ոք իցէ՝ որ տեսանիցէ զձմերայնւոյ նշանն, եւ ջերոյ ակն ունիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 28։)

Պարզ երբէք լինել եւ ջեր՝ խաղաղացուցանել զոդին իրաւացուցեալ . յն. բարեխառնեալ գոլ։


Ջին, ջնաց

s.

cudgel, stick, wand.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. գան։ Հիւնք. պրս. ճիւնաղ «փոկ»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gin, gi «եղէգ, ձող»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Patrubány KZ 37 (1904), էջ 428, որ համեմատում է հյ. գան և յն ϑείνω բառերի հետ։ Սրանից անշուշտ անկախաբար Scheftelovitz BВ 29 (1905), I7, որ յիշում են Walde 224 և Boisacq 336, և որ կրկնում է Ղափան-ցեան ЗВО 23, 354։ Ընդունում է Meil-let (նամակ 21 ապրիլ, 1927 թ.)

NBHL (1)

(լծ. գան). Գաւազան գանից. ձաղկիչ.


Ջնարակ, ի

s.

sandarac;
varnish;
glaze.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«սանդարակ խէ-ժը, sandaraque» Գաղիան. բժշ. «մի տեսակ եղիճ» Գաղիան. (ըստ ՀԲուս. § 1889). որից ջնարակագոյն «ջնարակի պէս փայլուն» Բռ. q-ор4s ստեփ. լեհ.։ Սրա հետ նոյն է չնարէկ «կար-միր ծծմբաւոր զառիկի, sulfure rouge d'ar-šénic, sandaraque, réalgar», տր գիտէ մի-այն Նորայր, Բառ. ֆր. 1036 ա, որից և Քա-ջունի, Գ. 197։ Արդի գրականում ջնարակ նշանակում է «սըռ, հողէ ամանների ներսի փայլուն ապակեփայլ ներկը»։

NBHL (1)

Սանթարկ, ջնարակ. (Գաղիան.։)


Ջոլիր, լրաց

s.

troop, band, company, flock, group;
—ս տալ, առնուլ, to enrol soldiers, to levy troops;
—ս տողել, to collect a multitude, to raise a troop;
—ս ջախջախս ջարդոցաց հասուցանել, to make a slaughter.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Հիւնք. օղ, ոլոր, բոլոր բառախմբի մէջ է դնում։ Petersson IF 43 (1925), 71 ջաղբ, ջոլիր, ջոլորել դնում է իբր հնխ. ghel-or-o. հմմտ. սանս. ghatate «ա-նալ, հասնիլ, կարենալ», պալի gha'ā «խումբ, բազմութիւն», յն. χαλινός «սանձ», սնս. vigulpha «ճոխաբար». անգսք. gielm «խուրձ»։

NBHL (1)

Մի գայլ զբազում ջոլիրս հօտից հալածեաց։ Ի ջոլիրս անասուն կենդանեացն. (Պտմ. աղեքս.։ Պիտ.։)


Ջոկ, ոց, ից

s.

cf. Ջոլիր;
split hair;
— առ —, cf. Ջոլրաբար;
—ս առնել, to make a distinction or difference;
to sow division.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի, ռ հլ» «խումբ» Վեցօր. 140. Ոսկ. մ. գ. 8 և յհ. ա. 27. Եւս. քր. Կիւրղ. ծն, «տոհմ, ցեղ» Ուռհ. 109. որից ջոկապան «երամակի պահապան». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մեծոփ. 122. «Սուր ի ձեռին արիք և անարիք և ջո-կապանք մտանէին ի մայրիսն և ի ծերպս և ի ծակս վիմաց», ջոկատ «փոքր խումբ» Խոր. ջոկարան Նար. ջոկադրել Արծր. ջոկել «բաժանել, անջատել» Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 58. Յայսմ. Գնձ. «զանազանել, տարբե-րել» Անկ. գիրք հին կտ. 321. մարտիրոսա-ջոկ Օրբել. երկջոկիլ «երկու խմբի բաժան-ուիլ» ԱԲ. անջոկական «անզանազանելի» (նորագիւտ բառ) Ժմ. 960. սրովբէաջոկ Գնձ. ջոկամանել «իրար հետ կապել» ԱԲ և Բառ. երեմ. 275. ջոկաման «բաղհիւսական շաղ-կապ» ԱԲ (բայց տարօրինակ կերպով Բառ. երեմ. էջ 275 մեկնում է «սնաբան»)։

NBHL (6)

Ջոկըք սերովբէից սաւառնացեալ թեւօք. (Տաղ.։)

Որով կուսից ջոկըն խմբեալ, ի կուսարանըն սուրբ բերեալ. (Տաղ.։)

Ռամիկ ջոկոցն սըլացեալ՝ որպէս եղուս ընդդէմ ծաղկանց. (Շ. տաղ.։)

Զաբորիգինացիսն ոմանք անդստին ի յաշխարհէն իտաղացւոց ուրոյն ջոկ ասեն լեալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Խոպ խոպ խոպոպին վայր վայրենի ջոկիցն. (Տաղ.) (որպէս զգէսս այծեաց)։

συνουσία coetus χορός chorus ἁγέλη grex ἑσμός examen, copia, multitudo φατρία, φρατρία curia, sodalitas, conventus, contubernium κλῆρος sors γένος genus, gens, familia. Բազմութիւն ի մի խմբեալ. ջոլիր. խումբ զատուցեալ. գունդ. դաս. փաղանք. առանձին ժողովակ. ազգ առանձին. ջոկած խումբ մը.


Ջով

s.

leafy branch.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Karolides, Γλ. συγϰρ. 91 մերժում է կցել Կապադովկ. cionō «ծագիլ արևու-ռողբոջել բոյսի»։ Հիւնք. չու, չուել ար-մատից։ Scheftelovitz BВ 28, 301 սանս. ghabasti «թև, ղեկ», լտ. gaba-lus «կախաղան» բառերի հետ, որ մեր-ժում են Lidén, Arm. St. 32 և Pokorny 1, 533, Walde 331։ Karst, Յուշարձան 422 թրք. čop «փայտի կտոր», čubuq «ցուպ, գաւազան»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 325 պրս. [arabic word] ǰuvān «մա. տաղատի»։

NBHL (1)

Ստեղն. ընձիւղ. շառաւիղ. թաւ ոստ. սաղարթ ուռճացեալ.


Սրոհունդ

s. bot. St. John's wort.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«մի տեսակ բարձր խոտաբոյս, տզկանեփայտ, լտ. ricinus» Գաղիան. (ֆր. millepertuis, լտ. hypericum ըստ Քաջունի, հտ. Գ. 224, որի համար ասում է թէ «հա-մարէին ևս ունել զօրութիւն հալածելոյ զդևս, և տային խելագարաց և լուսնոտաց»)։ ՀԲուս. § 2949 և § 2840 գիտէ սրոյ հունդ, որ ցոյց է տալիս թէ բարդուած է սուր + հունդ բա-ռերից. բայց հմմտ. նաև Լ. Ղք. ըրօ՛հունդ, որ է «լտ. lappa fomentosa, ռուս. лопуxъ, лопуաникъ» կոչուած բոյսը՝ բոլորովին տարբեր նախորդ երկուսից։

NBHL (1)

Կոռոթս, սրոհունդ. (Գաղիան.։ 1)


Սօս, ից

s.

plane-tree, platane;
white poplar.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«պայծառ գոյնով». անստոյգ բառ, որի համար ՆՀԲ տալիս է հետևեալ վկայու-թիւնները. «Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կա-նաչ և կապոյտ, սև և դեղին, սօս և սպի-տակ» Ճառընտ. «Անտառից սաղարթ սօս երփինից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարդարին» Շնորհ. տաղ։ ՋԲ մեկ-նում է «է անուն անծանոթ գունոյ ևամ պայծառ». չունի ԱԲ։

ՆՀԲ ուզում է հանել սօսի բառի՞ց. երբ գրում է. «Թերևս ի գոյն սպիտակ կաղամախի»։

NBHL (5)

Սօս իմ կաբերին նոր դրախտ ադենի՝ ծառ կենաց պտղոյն. (Շ. տաղ։)

Փունջ սօսին սաղարթ (կամ սօսինսաղարթ) ստեղնաշիտակ տնկոյն. (Նար. տաղ։)

Պայծառ գունով. (թերեւս ի գոյն սպիտակ կաղամախի.)

Անտառից սաղարթ սօս երփնից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարրարին. (Շ. տաղ։)

λεύκη, populus alba. Ազգ բարտի ծառոյ, որ եւ Կազամախի սպիտակ. պեյազ կամ ագճա գավագ, սիփիյտար. տես Եսայ. Խտ. 19։ Որպէս եւ ի բառս Գաղիանոսի գրի, Ղեւկէ. սօսի, կամ սօս. եւ կաղամախ։


Սօս

adj. fig. stately, lofty, haughty, proud;
clear (colour);
— երիվար, high-mettled, prancing, fiery or spirited horse.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«պայծառ գոյնով». անստոյգ բառ, որի համար ՆՀԲ տալիս է հետևեալ վկայու-թիւնները. «Եւ այս ինչ է նշան հողոյն. կա-նաչ և կապոյտ, սև և դեղին, սօս և սպի-տակ» Ճառընտ. «Անտառից սաղարթ սօս երփինից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարդարին» Շնորհ. տաղ։ ՋԲ մեկ-նում է «է անուն անծանոթ գունոյ ևամ պայծառ». չունի ԱԲ։

ՆՀԲ ուզում է հանել սօսի բառի՞ց. երբ գրում է. «Թերևս ի գոյն սպիտակ կաղամախի»։

NBHL (5)

Սօս իմ կաբերին նոր դրախտ ադենի՝ ծառ կենաց պտղոյն. (Շ. տաղ։)

Փունջ սօսին սաղարթ (կամ սօսինսաղարթ) ստեղնաշիտակ տնկոյն. (Նար. տաղ։)

Պայծառ գունով. (թերեւս ի գոյն սպիտակ կաղամախի.)

Անտառից սաղարթ սօս երփնից (կամ սօսերփնից), բարձր ի ծագ ծառոց զարրարին. (Շ. տաղ։)

λεύκη, populus alba. Ազգ բարտի ծառոյ, որ եւ Կազամախի սպիտակ. պեյազ կամ ագճա գավագ, սիփիյտար. տես Եսայ. Խտ. 19։ Որպէս եւ ի բառս Գաղիանոսի գրի, Ղեւկէ. սօսի, կամ սօս. եւ կաղամախ։


Սօսաւիւն

cf. Սօսափիւն.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ «աւիւն. կամ ազդումն ի սօսեաց»։ Գարագաշեան, Քնն. պատմ. Ա 271 և Ալիշան, Հին հաւ. էջ 71 սօսի բառից։-Հիւնք. յն. φόφος «աղմուկ» բառից։

NBHL (1)

Ի սօսիսն. զորոց զսաղարթուցն սօսաւիւն ըստ հանդարտ եւ կամ սաստիկ շնչըլոյ օդոյն եւեթ ուստ շարժումն սովորեցան ի հմայս աշխարհիս հայկաղանց. (Խոր. Ա. 19։)


Վազ, ից

s. adj. adv.

course;
leap, jump, gambol, caper, antics, gallop;
palpitation;
neighing after;
ի —, — առ —, swiftly, at full speed;
by fits and starts;
—ս առնուլ, to run, to gallop, to gambol, to frisk about, to play antics.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի հլ. յետնաբար) «ցատկելը, ու-տիւն, արշաւ, արագ հոսիլը» Երգ. բ. 8. Յոբ. լթ. 25. Եւս. քր. Վեցօր. Սեբեր. «սրտի թըր-թըռում» Նիւս. բն. Ոսկիփ. որից վազել «ցատ-կել, արշաւել, վրան վազել» ՍԳր. Ագաթ, Սեբեր. «ապստամբիլ» Ովս. է. 13. «սիրտը տրոփել» Փիլ. նխ. բ. «վերանալ երիվարի ի զամբիկն» մհյ. բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. 826 ա), վազվազել Գծ. գ. 8. ժդ 9. վա-զեցուցանել Յայսմ. վազումն Բրս. բարկ. անվազ Կոչ. քաջավազիկ Մագ. վազք «զու-գաւորութիւն ձիոց» մհյ. բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 825բ). արագավազ, ագեվազ (նոր բառեր)։-Վազ գործածուած է նաև «անդունդ» նշանակութեամբ՝ Ուխտ. Ա. էջ 6. բայց սա հյ. վախ «անդունդ» բառն է, որ սխալմամբ գրուած է վաղ և այս էլ երկրորդ խալով վազ (տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Բ. 132)։

ՆՀԲ լծ. հյ. վէժ, պրս. պազ, թազ, թրք. թէզ, յն. βαδίζω, լտ. vado։ Wīn-disch. 18 սանս. vah, լտ. vehi։ Böttich. ZDMG 1850, 362 և Arica 88, 433 սանս. vaǰ արմատից։ Lag. Urgesch. 657 սանս. vah, գոթ. gavigan։ Այս ոնտանիքին են պատկանում նաև ցնդ. vazaiti «վարել, քշել, թռչիլ», պհլ. va-ǰītan, պրս. vazīdan «փչել», par-vāz «թռիչ», քրդ. δaz «վազք, ընթացք», զազա vāz, յն. ὄχεομαι, լտ. veho, գոթ. wagjan, հբգ. wegan, հսլ. veza, vesti voziti, լիթ. vežù, կիմր. cу-wain, որոնց մայրն է հնխ. weg'h-«վարել, քշել, կառքը վարել» (Pokorny 1, 249)։ Այս ձևերի հետ են համեմատում Müller SWAW 42, 253, 43, 299։ WZKM 8, 356 (պհլ. [other alphabet] vajitan), Պատկ. Изслед. 4. Justi, Zendsp. 264 և Dict, Kurde 34, Bopp Gram. comp. 3, 123, Հիւբշ. KZ 23, 34, Պատկան. Փորձ 1880 մարտ, էջ 87, Տէրվ. Նախալ. 106 (նաև հյ. վագիլ, վարգիլ, աւազակ)։ Բայց հյ. վազել չի կարող կապուիլ այս ըն-տանիքի հետ, որովհետև իբրև բնիկ հայ պիտի ունենայինք *գեձ կամ *գեզ, իսկ իբրև իրանեան փոխառութիւն ըն-դունելու համար՝ նշանակութիւնը հա-մատատասխան չէ։ Lag. Arm. St. § 2082 մերժելով վերինները՝ կցում է պրս. bāxtan, bāzam «խաղալ» (նաև «ցատկել», արմատը vaz) բառին, որ Հիւբշ. 242 մերժում է։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 164 պրս. tāzam «վազել, արշաւել» բայից, իսկ էջ 342 պհլ. vazi-tan, պրս. [arabic word] vazīdan, զնդ. vaz «եր-թալ»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] vafz «արագ վազել» (Պա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 453)։ ԻՌ.-Հին հայերէնի նշանակութիւնը պա-V է միայն Սվեդ. վmզզիլ «ցատկել», իսկ

NBHL (1)

Խնդութիւն եւ ծաղրն ի լեարդն է. շունչն, եւ ձայնն եւ վազն ի թոքն է. (Ոսկիփոր.։)


Վախ, ից

s. adj.

steep place, precipice;
— ի —է, steep, cragged;
ի —ից արկանել, ընկենուլ, մղել or հոսել, to precipitate, to throw headlong down;
անկանիլ or մղիլ ի —ից, to be cast down a precipice.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ե հլ. «գահաւանդ, գահավէժ տեղ» Ոսկ. յհ. ա. 2, 6, 38. Փիլ. Նխ. Յհ. կթ. Վրք հց. որից վախուտ «ափափայ» Պտմ. աղէքս. վախ ի վախէ «գահավիժուտ» Եւագր. 41. գրուած է նաև վահ Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 77 (իսկ պախ ձևի վրայ տե՛ս պախ «եր-կիւղ»)։ Նոյն բառն է ըստ իս նաև վազք «անդունդ», որ վախք>վաղք սխալ գրչու-թիւնից յառաջացած պէտք է լինի. հմմտ. Վազք քարանձաւաց Ճառընտ.=Վրք. և վկ ա. 357 (տե՛ս և վերը վազ)։

NBHL (1)

Զամենայն վախս եւ զբաղայս ի բաց ի խորհրդոց նորա տրոհեալ տարեալ. (Յհ. կթ.) այսինքն զդժուաարութիւնս կամ զարհաւիրս։


Վախ

cf. Երկիւղ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ե հլ. «գահաւանդ, գահավէժ տեղ» Ոսկ. յհ. ա. 2, 6, 38. Փիլ. Նխ. Յհ. կթ. Վրք հց. որից վախուտ «ափափայ» Պտմ. աղէքս. վախ ի վախէ «գահավիժուտ» Եւագր. 41. գրուած է նաև վահ Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 77 (իսկ պախ ձևի վրայ տե՛ս պախ «եր-կիւղ»)։ Նոյն բառն է ըստ իս նաև վազք «անդունդ», որ վախք>վաղք սխալ գրչու-թիւնից յառաջացած պէտք է լինի. հմմտ. Վազք քարանձաւաց Ճառընտ.=Վրք. և վկ ա. 357 (տե՛ս և վերը վազ)։

NBHL (1)

Զամենայն վախս եւ զբաղայս ի բաց ի խորհրդոց նորա տրոհեալ տարեալ. (Յհ. կթ.) այսինքն զդժուաարութիւնս կամ զարհաւիրս։


Վախճան, ի

s. adv.

end, term;
end, scope, object;
issue, event, end, result;
accomplishment, finishing, conclusion, close;
end, extremity;
end, demise, decease, death, exit;
ցմեծ —, long time, a long while;
—, ի —ի, in fine, finally, at last, at length, after all, in the last place;
ց-, to the end;
ի — ամին, at the year's end;
ի —ի աւուրց, in the future;
ի — աւուրցս այսոցիկ, in these latter times;
— բանիս, in a word;
the pith of my argument;
— եհաս նմա, he died;
ընկալաւ զարժանահասն —, he died as he merited;
ի — կենաց իւրոց, in his last days, towards the close of his life;
մերձ ի — լինել, to be at one's final agony;
— առնուլ, to draw to a close or end, to cease, to end, to expire;
— առնել, to make an end of, to put an end or term to, to come to a conclusion, to decide, to end;
առնել զոք ի —, to send to perdition, to put to death;
— դնել, to bring to a close, to conclude, to terminate, to finish, to end.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար կայ նաև ի հլ.) «վերջ» ՍԳր. Կիւրղ. թգ. որից վախճա-նիլ «մեռնիլ, կեանքը վերջանալ» ՍԳր. Եղիշ. վախճանեցուցանել Դատ. ե. 26. վախճանել «վերջացնել (խօսքը, գործը ևն)» ՍԳր. Ա-գաթ. Ոսկ. ա. Թես. թ. անվախճան Եբր. է. 16. Գ. մկ. դ. 12. Ագաթ. դիւրավախճան Սարգ. երագավախճան Պիտ. նախավախճան Եպիփ. թաղմ. Շար. սակավաախճան Իմ ժե. 9. գրուած է նաև վաղճան, վաղջան։

ՆՀԲ «վաղ ծանուցեալ, կանխաւ գի-տեալ»։ Տէրվ. Altarm. էջ 24 վերջ և աւարտ ձևերի հետ՝ կցում է սանս. varǰ «դարձնել», apavarǰ-ana «վերջ», apa-varǰ «վերջացնել» և տանս. vart, լտ. vertere։ Նոյն, Նախալ. 70 պահում է միայն հայ ձևերի համեմատութիւնը։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. *varya բունից, որից կազմուած է զնդ. vairyastara «ձախ»=հյ. վերջին։ Հիւնք. «իբր ի հա-կառակէն բառիս վաղ, պրս. ֆերճամ»։ Nyderg-ի մեկնութիւնը տե՛ս Հաաք բառի տակ։ Patrubány SA I. 309 փո-խառեալ իրանեանից, հմմտ. սանս. vakšána «խոռոչ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. վախճանել, Ալշ. Կր. Մշ. վախ-ճանիլ, Մրղ. վախճանւրէլ, Մկ. վmխճmնիլ, Սլմ. վmխճանվել, Ղրբ. վըխճա՛նվէլ, Ագլ. վըխճա՛նվիլ, վօխճա՛նվիլ, Ասլ. Պլ. Սեբ. վախջանիլ, Զթ. վախջանըլ, Տիգ. վmխջmնիլ, Ախց. վաղճանիլ, Ննխ. վաղջանէլ, վօղջանէլ, Սվեդ. վmղջmնիլ, Տփ. վօխճանվիլ, Երև. վօխճանվէլ, Շմ. օխճանվիլ, բոլորն էլ «մեռ-նիլ» նշանակութեամբ և միայն կրօնաւոր-ների համար, փոխառեալ եկեղեցական լե-ցուից։ Նոյնպէս է նաև թրքախօս հայերից Ատն. վախջանիլ օլմաք «կրօնաւորի մեռնի-յը»։ Արմատական ձևով պահուած է Ջղ. մախ ու վախճանք «մահ, վախճան»։

NBHL (1)

ՎԱԽՃԱՆ τέλος finis ἕκβασις exitus, eventus συντέλεια consummatio, perfectio περασμός terminatio ἕσχατον extremum. (գրի եւ ՎԱՂՃԱՆ, ՎԱՂՋԱՆ. որպէս թէ վաղ ծանուցեալ, կանխաւ գիտեալ). Ելք իրաց եւ կենաց. վերջ. կատարած. աւարտ. զրաւ. եզր. նպատակ. լրումն. կատարումն. մահ. սպառումն. ... (լծ. յն. դէ՛լօս).


Վակաս, ի

s.

superhumeral, amice or amict of the Armenian priests;
ephod, high priest's girdle;
— լանջանոց, deacon's stole.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(սեռ.-ի) «ըստ եբրայեցոց՝ քա-հանայապետի կրծանոցը, իսկ ըստ մեր եկե-ղեցու՝ քահանայական շուրջառի օձիքը կամ սաղաւարտի յետևից կախուած մասը, որ մինչև ուսերն է իջնում» ՍԳր. Եփր. դտ. 344, «խոյր, պսակ, թագ» Կոչ. 31. Կալիսթ. 159. որից վակասակիր Ագաթ. վակասատր Մձբ.։

ՀՀԲ ուս բառի՞ց։ ՆՀԲ լծ. թրք. yaqa ռօձեռ»։ Հիւնք. պրս. պէսաք, բէսաք «ծաղկեպսակ»։ Nyberg-ի մեկնութիւնը տե՛ս Հաւաք բառի տակ։

NBHL (1)

ἑπωμίς superhumerale, amiculum hmerale, cinctum. (լծ. ռմկ. եագա ... որպէս եւ յն. էբօմի՛ս . իբր ռմկ. օմուզլուգ... ) Ուսանաց եկեղեցական, լանջանոց, թիկնոց. ըստ եբր. եփուտ. որ էր ի հնումն իբր եմիփորոն քահանայապետի. վերարկու յուսոց եւ ի լանջաց եւ ի վայր մինչեւ ցմէջս. իսկ ի նորումս է լոկ ծածկոյթ պարանոցի քահանայից՝ որ միացուցանէ զսաղաւարտն կամ զթագն ընդ շուրջառի.


Վահ

int.

ah! o! alas!.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«հին». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 294, եթէ չէ գրչի սխալ՝ փոխանակ վաղ ❇»,

NBHL (2)

Եւ իբր աւաղական.

Աւաղականն, ա՜խ, ու՛խ, ո՛հ, ի՛շ, վա՜հ. (Թր. քեր. հյ.։)


Վտանգ, աց

cf. Վտանկ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ -ի՝ ոսկեդարեան վկայութեանց մէջ, յետ-նաբար ի, ի-ա հլ.) «փորձանք, աղէտ, նե-ղութիւն» ՍԳր. Ագաթ. «յանցանք, ատտռ-հաս» Արիստ. աշխ. Կանոն. որից վտանգել Դտ. ժզ. 16. Ագաթ. վտանգիլ ՍԳր. վտան-գագործ Ոսկ. գաղ. վտանգակից Ոսկ. բ. տիմ. վտանգութիւն Ոսկ. ես. անվտանգ Յհ, կթ. Մագ. բազմավտանգ Նար. գրուած է նաև վտանկ։-Բառիս մի նոր առումն է «հիւանդ, տկար». հմմտ. Անկ. գիրք Նոր կտ. 229-230. «Աղքատ եմ յոյժ և տնանկ ռոլով և վտանկ մարմնով... Տեսանես զիս որ այսպէս վտանկ եմ և ոչ կարեմ կանզ-նել... Ոչ տեսեալ որ զայսպիսի վտանկս կա-րող իցէ մարդ դեղով ողջացուցանել». (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր, Բ. 234)։

NBHL (3)

Ընդ միմեանս շաղեալ ունին զվտանկիցն կարգ։ Փրկել զմեզ ի փորձութենէ եւ յամենայն վտանկից մերոց. (Նիւս. կուս.։ Ժմ.։ եւ Շար.։)

κίνδυνος periculum, discrimen ἁνάγκη necessitas συνοχή , στένον, -να coarctatio, angustia ἁνιαρόν, -ρα molestia, moestitia. ՎՏԱՆԳ կամ ՎՏԱՆԿ. Վատ կամ ի վատ ինչ անկումն. վիճակ եւ առիթ խիթալի, մօտալուտ չարիք. փորձանք. աղէտք. անձակութիւն. պաշարումն. տուգանք. վիշտ. հարկ. նեղութիւն, նեղը ինկնալը.

Վտանգ է, յաղագս աշխարհի ասացեալ (մեր՝) ընդ իսկագունովն աշխարհի (զավ) զանց առնել. (Արիստ.։)


Վրդով, ի, ից

cf. Վրդովումն.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի հլ. «խռովութիւն, կռիւ» Թէոդ. խչ. որից վրդովել «խանգարել, յուզել, աղ-մուկ ձգել» Խոր. Զքր. կթ. Փիլ. վրդովութիւն Փիլ. վրդովումն Փիլ. վրդովասէր Պիտ. ան-վրդով Խոր. Յհ. կթ. բազմավրդով Ճառընտ. Անան. եկ։ Նար. յոգնավրդով Ճառընտ. Շնորհ. վիպ. վրդովեցուցիչ (նոր բառ)։

NBHL (1)

θόρυβος tumultus. Խռովութիւն ամբոխի. աղմուկ. խառնակութիւն. շփոթ. յոյզք.


Տալիթայ

s.

talitha;
— կումի, cumi ! damsel, arise !
— սարկաւագ, deaconess.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(սեռ. -ի) «աղջիկ» (Աստուա-ծածնի համար ասուած) Եփր. ծն. քս. 10, 23. տնընդ. 41. Սրճ. ածած. էջ 436. «աղ-ջիկ» (Յիսուսի յարուցած աղջիկը) Բենիև (վատ մտքով. Հերովդիադայի համար աս-ուած) Գնձ. Տաղ. Տաթև. ձմ. ժը. որից տա-լիթայ սարկաւագ «սարկաւագուհի» Իգնատ. թղ. 105. ամենահին օրինակն է. Մրկ. ե. 41 «Տալիթա, կո՛ւմի, որ թարգմանի Աղջի՛կ դու, քեզ ասեմ, արի՛»։

= Յն. ταλιϑά ձևից, որ տառադարձուած է արամ. [syriac word] ︎ talīϑā «աղջիկ» բառից. այս էլ արամ. [hebrew word] taliā և ասոր. ❇ taliā «տղայ, մանուկ» բառի իգականն է, որ կրց-ւում է արաբ. [arabic word] talā «գառնուկ, ուլ», ն. արաբ. tully «արու գառն», եբր. [hebrew word] tāle «ֆոքրիկ գառ», եթովպ. [other alphabet] talú «այծ» բառերին (Gesenius17, էջ 276, Brockel mann, Lex. syr. 134)։ Նոյն ասոր. բառի արական ձևից է փոխառեալ հյ. տղայ։-Հիւբշ. 325։

ՆՀԲ դնում է «բառ եբր.»։ Bugge, Btrg. 33 հայերէն կարծելով՝ իբր բնիկ կցում է յն. τάλις, τάλιδος «հարսնացու աղջիկ» բառի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 Ա. 109 մերժելով այս, դնում է ասո-րուց։ Bugge, Etr. u. Arm. 128 ճանա-չում է սխալը և ենթադրում է որ հյ. տալիթայ, ետրուսկ. taliϑa և յն. ταλιϑά միասին փոխառեալ են սեմականից։ (Յոյն բառը ոմանք կցում են յն. ταλις «կոյս աղջիկ» բառին և միասին դնում են սեմականից փոխառեալ. ըստ Möl-ler Ido-Sem. Wörterb. 52 յոյնն ու սե-մականը հին ցեղակից են. Boisacq էջ 939).

NBHL (2)

Տա՛լիթա կո՛ւմի. որ թարգմանի, աղջի՛կ դու (քեզ ասեմ) արի՛. (Մարկ. ՟Ե. 41։)

Ի հերովդեայ դատապարտեալ գլխատեցաւ՝ փոխան գանձուց տալիթայի ըստ իւր խնդրոյն. (Տաղ.։)


Տախտ, ից

s.

throne, seat, bench.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. [other alphabet] taxt, tāxt, պառ. taxt պրս. [arabic word] taxt «գահ, գահոյք». վերջինը նշանակում է նաև «մահճակալ, փայտակերտ կազմած՝ որի վրայ նստում, բազմում կամ պառկում են. տախտ, դիվան» (այս նշանա-կութիւնները տե՛ս նաև վերը)։ Պարսկերէ-նից են փոխառեալ թրք. taxt, taht «գահ», քրդ. taxt, takt, բուլգար. սերբ. taht, ռում. taft, նյն. τάχτι «գահոյք, գահ», թուշ. ტახდ տախտ, վրաց. თახტი տախտի «գահ, անկո-ղին, բազմոց», ավար. տախտ «անկողին». յետին հայ ձև է թաղտ, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. 250։

NBHL (1)

Շինել թագաւորին տախտս գեղեցիկս մեծ վանդակաւ։ Յաղագս թագաւորն տախտ շինել արքունական. (Ոսկիփոր. (նոր ձ. թախտ)։)


Տակ, ի, ից, աց, ուց

s. bot.

bottom, under part or side;
root;
beet;
— առնուլ, to take root, to be rooted;
մամլոյ —, in the press;
race, row, range, string;
խոտս —աւ մեծաւ, great provision.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Պհլ. *tak հոմանիշից, որ չէ աւան-դուած, բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] tak, tag «յատակ, տակ, աւազանի՝ հո-ոի տակ ևն» և սրանից փոխառեալ չաղաթ, ❇ [arabic word] tag, teg «տակը, յատակը, հիմ, խա-րիսխ», tagida «տակը», կիրգիզ. [arabic word] tek «ցեղ, տոհմ, սերունդ, ծագումը» (Будaговъ 2, 398)։-(Գ. Փառնակ, Անահիտ 1903, 103 և Տարազ. 1903, 263 ունի պհլ. tak «ճիւղ», որ եթէ ստոյգ է, այստեղ է պատկանում)։-Հիւբշ. էջ 250։

ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. տակ «ցօղուն». Զրավ ա լը տակէ կատէ «բարակ է առւոյտի ցօղունի պէս» (Ազդակ 1909, 429)։ Վրաց. თაკიმას-ხარა տակիմասխարա «խեղկատակ, որ ըն-եերանում է լարախաղացին», ტაკიმახხარობა տակիմասխարոբա «խեղկատակութիսն». ա-նի Գրիշաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 28, որ հայ գւռ. տակի մասխարա ձևից է (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։

NBHL (1)

Կաղամբի տակ։ Արջն երթեալ կերիցէ տակ ինչ։ Զիլ մի՛ գուցէ մեծաբերձ բարձրութիւնն յարմատոցն խլեսցէ զտակսն։ Իբրեւ զտակ առեալ հաստատուն կայ. (Կանոն.։ Եբր. քրզ։ Վեցօր. ՟Ե. ՟Է։)


Տաճար, աց

s.

temple, fane, church;
palace, court, hotel;
banqueting-hall;
banquet, feast;
— խորհրդոյ, council-hall, House of Parliament.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «պալատ, արքունիք» ՍԳր. Եզն. «անկելանոց, հիւանդ՝ ծեր՝ անկ-եալ պահելու յատուկ շէնք» Ճառընտ. «սե-ղանատուն, սեղան, կոչունք» ՍԳր. Եղիշ. «կուռքի մեհեան» Շար. Ճառընտ. «աղօթա-տուն Աստուծոյ» ՍԳր. որից տաճարակա-պուտ Բ. մկ. դ. 42. Ոսկ. ես. տաճարակից Գ. մկ. բ. 13. Բուզ. տաճարապետ ՍԳր. տա-ճարակողոպուտ Ոսկ. մտթ. և Բ. տիմ. մե-հենատաճար Ոսկ. գծ.։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Ջղ. Տփ. տահար, Մշ. տաջար, Ռ. Սեբ. դաջար, Մրղ. տաճճար, Զթ. դաջօյ, դաջոր. այս բոլորր ու-նին «եկեղեցի» նշանակութիւնը։ Իսկ Սլմ. գործածւում է միայն իւրայատուկ մի ա-սացուածի մէջ. երբ թոնիրը շատ վառուելով սպիտակի, ասում են թէ թոնիրը «սիւտկել է իշխօ տաճար». սրանից հանելով է անշուշտ, որ Ա. Աթայեան, Սալմաստ 66 դնում է տա-հար «թոնիր» նշանակութեամբ մի բառ, որ ինչպէս ստուգեցի Թաւրիզում Սալմաստեցի գաղթականների մօտ, գոյութիւն չունի.-հմմտ. նաև Ահարոնեան, Հռօ կինը, էջ 67 Իգդիրեցոց մի երդումը թոնրի վրայ՝ «այս տաճարը վկայ»։

NBHL (3)

Երկիրպագից ի տաճար սուրբ քո։ Ի տաճարէ սրբոյ իւրմէ։ Տաճար տեառն։ Տաճարն ներքին։ Փախստեայ անկանել ի տաճար անդր յերուսաղէմ.եւ այլն։

Շինօղքդ ո՛չ ի քաղաքաց քաղաքս առնեն, եւ ո՛չ ի տաճարաց տաճարս. (Եզնիկ.։)

Շինեաց ի քաղաքին տաճարս հիւանդանոցս. շինեաց եւ այլ տաճարս, եւ զծերս եւ զխեղս անդ հանգուցանէին. շինեաց եւ այլ տաճարս, եւ զամենայն կին ծննդական եւ աղքատ անդ հանգուցանէին. (ՃՃ.։)


Սէգ, սիգաց

adj.

imperious, high, haughty, supercilious, arrogant, proud, superb;
— առ հանդերձ, fond of dress, smart, spruce, dandy;
— առնուլ, cf. Սիգամ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «հպարտ, ամբարտաւան, խը-րոխտ» Բ. մկ. է. 9. Վեցօր. 163. Ագաթ. «այր իգացող» Եւագր. 245, Իրեն. հերձ. 94 176 (Վարդանեան ՀԱ 1910, 305, բայց ունի արդէն Բառ. երեմ. էջ 285). որից սէգ աո-նուլ «սիգալով ճեմել» Նար. տաղ. սիգալ «հպարտանալ, պարծիլ» Առակ. լ. 31. Սիր 4. 10. Ոսկ. բ. Կոր. Ագաթ. «իգանալ, կնա-տիլ, զեղխիլ» Ոսկ. մ. բ. 24. սիգութիւն «իգացում, կնատութիւն» Փիլ. 277-8. Կա-նոն. 46. սիգանք Ոսկ. մ. գ. 13. սիգաքայլ Արծր. գրուած ունինք նաև սեգ, սեգութիւն։ Նոր բառ է սիգանազ։

NBHL (3)

Աքաղաղ հպարտ է եւ սէգ. (Վեցօր. ՟Ը։)

Սէգ առեալ ի խաղ այն սիրամարգն. (Նար. տաղ.։)

ἁλάστωρ, γαῦρος superbus, jactabundus եւ gloriosus, magnificus. (յորմէ Սիգալ. լծ. եւ սոնք. շուք. շքեղ). Ամբարտաւան. խրոխտ. եւ սնապարծ. աղաջուր. պերճ. գեղապանծ.


Սթեր

s. bot. wild nard, azarum, valerian.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«վայրի նարդոս, asarum» Գաղիան. (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 93բ asaret կամ nard sauvage? ըստ Կոյլաւ, Բառ. գերմ. baldrian, valeriana), չունի ՀԲուս.։

NBHL (1)

ἁσάρον asarum, nardus silvestris. Նարդոս վայրենի։ (Գաղիան.։)


Սիկ, սկոյ

s.

slime, mud, ooze, mire, slough, dirt;
deposit, sediment, dregs, lees.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. ցիխ, ցեխ։ Հիւնք. ոսկի բա-ռից։ Patrubány ՀԱ 1908, 343 հնխ. k'ei-«պառկիլ» արմատից։ Թիրեաքե-ան, Բազմ. 1913, 342 թրք [arabic word] səη «ծանծաղուտ»։ Պատահական նմանու-թիւն ունի եբր. [hebrew word] sīg «մետաղների դիրտ»։

NBHL (2)

Տգեղ եւ անվայելուչ էր՝ մինչդեռ սիկն եւ կաւ եւ ջրոցն բազմութիւն ունէր զարարն երկրի։ Ընդունի զաւակ եւ զջուր աղի եւ բնաւ իսկ զսիկ արբեցութեանն. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Գ. 7։)

սիկս գետոց եւ յատակս ծովակաց։ Զսիկն եւ զաւազն։ Ի սկոյ եւ յաղտոյ ջուրց. (Վեցօր. ՟Է. ՟Թ։)


Սիմինդր

cf. Սիմինտր.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Յն. σεμίδαλις «բարակ, նաշիհ ալիւր», որ թերևս լտ. simila հոմանիշի հետ փո-խառեալ է միջերկրեան մի լեզուից (Boisacq 859). յունարէնից են նաև ասոր. [syriac word] simidá «շարմաղ ալիւր» ZDMG 40, 446, արաբ. ❇samīδ «բարակ ալիւր, սպիտակ հաց», թրք. ❇ simid «բոկեղ, օղակաձև հացիկ», պրս. [arabic word] šamand «ընտիր սպիտակ հաց», սանս. samitā «նաշիհ», վրաց. Եემი-დალი սեմիդալի, სამინდალი սամինդալի, სამინდო սամինդո «բարակ ալիւր»Սղ. ա. 13. სიმინდი սիմինդի, სიმიდი սիմիդի «եգիպ-տացորեն», մինգ. სიმინდი սիմինդի, სიმილი նիմիդի, ին գիլ. სმიმდ սմինդ, սվան. სიმინდ սիմինդ «եգիպտացորեն»։ Հայերէնը տար-բերւում է յոյնից ն-ի յաւելումով, որ ունին նաև վրացական լեզուները և ր վերջաւորու-թեամբ փխ. λ։ Ձևի համար հմմտ. նաև կըղ-մինտր։-Հիւբշ. 379։

NBHL (1)

ՍԻՄԻՆԴՐ ՍԻՄԻՆՏՐ. σεμίδαλις simila, similago. որ եւ ասի՝ ՍԻՂԻԳՆ. նաշիհ. գերմակ ալիւր. շարմաղուն ալուր. ... յն. սէմի՛տալիս. լտ. սի՛միլա. սիմիլա՛կօ. եբր. սօլէթ. իսկ հյ. ռմկ. սիմինտր ասի եւ ցորեանն եգիպտական.


Սին, սնոյ

adj.

empty, void;
destitute;
vain, useless.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «ունայն, պարապ, թափուր, մէջը փուճ» Ոսկ. փիլիպ. և բ. տիմ. որից նին ի սնոյ Եփր. թգ. 423. մն. 494. սնանալ Ամբակ. գ. 7, Եզն. 180, անոտի ՍԳր. Սեբեր. ննոտիլ Դ. թագ. ժե. 15. սնութիւն Մանդ։ սինեալ Ագաթ. սնակուշտ ՍԳր. Եփր. թագ. ննաբանութիւն Ոսկ. գղ. սնամահակ կամ սնամահիկ «անվարձ, պարապ տեղ աշխա-տած» Ոսկ. ես. և Փիլ. 492. սնամէջ Վեցօր. 88. սնապարծ Գաղ. ե. 26. Վեցօր. Ոսկ. մ. գ. 3. սնավաստակ Ագաթ. սնահաւատ, սնո-տիապաշտ, սնոտիապաշտութիւն, սնոտիա-պաշտական (նոր բառեր) ևն։ Նոյն արմատի երկրորդ ձևն է ոսին «սին, վտիտ, ազազուն» Նն. խա. 6, 7, 27. որից ոսնիլ «սնանալ, ազազիլ» Ագաթ. ռամկաձև՝ հոսնիլ, հոսնե-ալ Լծ. կոչ. կայ նաև սնին ձևը՝ Լմբ. առակ. և ցնոտի «անարգ» Բառ. երեմ. էջ 318։

NBHL (2)

Զսին պարծանօք պաճուճեալս։ Սին սաղարթութիւն պաճուճելոյ. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Ձ՟Ա։)

Սին եւ աղազուն՝ քաջաբերի փոխան եղեալ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)


Սինձ, սնձոյ

s.

gluten;
mordant;
preserved fruits, conserves, preserves, jam;
cf. Փշատ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. բոյս՝ որ մեկնւում է ռանա-զան ձևերով. այսպէս «մի տեսակ խիժաբեր ծառ» Ռոշք. «սին, փշատ կամ ալոճ» Տաթև. ձմ. ձդ. Բժշ. «անուշ խնձոր, melimoluni» Գաղիան. «ուտելի մի տեսակ խոտաբոյս. scorzonera hisnanica (ՀԲուս. § 2753)» Կամրկ. «քօշմօրուք, թրք. էմլիք» Հին բժշ. «շակակուլ» Նոր բժշ. «սին, sorbus domesti-ca L» և «քօշմօրուք, tragopogon coloratum CA. Mey» Տիրացուեան, Contributo § 204 և § 570.-արդի գաւառականներում սինձ կամ սէզնը անունով զանազանւում է երկու բոլորովին տարբեր բոյս. մէկը ծառ է՝ ծիրանի ծառի բարձրութեամբ, տալիս է կաղինի մե-ծութեամբ քաղցրահամ կարմրաւուն մի պր-տուղ, որ ալոճի մի տեսակն է (Վն. կոչւում է մկնալոճ, Թաւրիզի թուրքերէնով եմիշան). միւսը մի հասարակ խոտաբոյս է, որ հում ուտւում է։ Որից սնձենի «սինձի ծառը» Յայ-սըմ. սնձնի Յայսմ. դեկ. 17. Վստկ. 143. ննձի Վստկ. 155 (սեռ. սնձեաց՝ որ է ալու-ճըն)։ Թուի թէ սրանց հետ նոյն է նաև սինձ կամ սինծ «մածուցիկ նիւթ» Փիլ. լին. 21, Անյ. պերիարմ. Պիտ. 391. Երզն. մտթ. 390 (հմմտ. շրէշ խոտը և մածուցիկ նիւթը), եթէ սակայն այս բոլորը պէտք չէ փոխել սոսինձ, հակառակ այսքան յաճախ գործա-ծուած լինելուն։

NBHL (4)

Որպէս ի նաւի առ այլ իմն պէտս առնանին առ ի մածուցանել՝ իբրեւ սինծն եւ վուշ։ Խզեալ մարմնոց սինձ յարմարութեան։ Զօրէն սընձոյ կապեաց զնոսա առ ինքն. (Անյաղթ պերիարմ.։ Պիտ.։ Երզն. մտթ.։)

մեղմեղիոն. սինձ եւ խիձոր. (Գաղիան.։)

κόλλα gluten. իտ. colla. որ եւ ՍԻՆԾ. ՍՈՍԻՆՁ. Նիւթ մածուցիչ. նաւթ, կուպր, շաղախ, շաղեալ ալիւր, աղիք եւ այլն.

ՍԻՆՁ. գ. μελίμηλον melimelum. (որպէս թէ մեղրախնձոր). Պտուղ անոյշ, եւ քաղցրաւենի. սերկեւիլի կամ խնձորոյ ընդ մեղու. մուրապպա.


Սիսեռն, սեռան, սռան

s.

chickpeas.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ն հլ. (սեռ. սիսեռան կամ սիսռան) «սիսեռ, տճկ. նոհուտ» Ագաթ. Գաղիան. Վրք. հց. բ. 367. գրուած սիսառն Վրդ. առ. 193. որից սիսեռնախորով (նոր բառ)։

NBHL (1)

Երիբենթին, սիսեռն. (Գաղիան.։)


Սիր

s. adj.

damp weather;
effeminate;
sire.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ «բառ գաղղիացւոց»։ Էմին, lle-peвoды (1865), էջ 180 յն. ϰύριος։

NBHL (1)

Որպէս բառ գաղղիացւոց, է թագաւոր. արքայ.


Սիրայ, ից

s. adv.

mat;
rush-tress, hay-rope;
սէր ի —է, file by file, line by line, in series.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Տաղ. հետևեալ ձևով. «Չի՞նչ արդիւնատիպ վայելչատիպ կային (զարդք կամ հիւսք դստեր Հերովդիադայ). սէր ի սիրայէ քաղ-ցըրաշնչեալ օդոյն». (հրտր. Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 71)։ ՆՀԲ մեկնում է «շար ի շարէ», որպէս բառ յն. և թրք. սրրա սըրա կամ երգ յերզոյ, որպէս բառ եբր.։

NBHL (2)

Զի՞նչ արդիւնատիպ վայելչատիպ կային (զարդք կամ հիւսք դստեր հերովդիադայ), սէր ի սիրայէ քաղցրաշնչեալ օդոյն. (Տաղ.։)

Զի՞նչ արդիւնատիպ վայելչատիպ կային (զարդք կամ հիւսք դստեր հերովդիադայ), սէր ի սիրայէ քաղցրաշնչեալ օդոյն. (Տաղ.։)


Սլաք, աց

s.

shaft, arrow, dart;
stiletto;
style, needle;
— ժամացուցի, hand;
— ժամուց, hour-hand;
— վայրկենից, minute-hand.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. թրք. սիլահ «զէնք» և հյ. սլանալ։ Ուղիղ մեկնութիւնը մտածեց նախ Տէրվ. Altarm. 4, որ համեմատում է սանս. çvla «տէգ» բառի հետ։ Karoli-des, Γ︎. συγϰρ. 211 կապադվկ. σιλευτερ «խաղի սկաւառակ», սանս. çila «քար», լտ. silex «կայծքար» ևն բառերի հետ։ Հիւնք. սլանալ բայից։ Վերի ձևով մեկ-նեց Lidén, Arm. Stud. 78, որ համո-զիչ է գտնում նաև Meillet (նամակ 1931 թ. դեկտ. 18-ից)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 332 պհլ. çulāk «սլաք, տէգ», որ շատ լաւ պիտի յարմարի, եթէ գոյութիւնը հաստատուի։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] šelax «ձեռքի նիզակ»։

NBHL (1)

ի կողահերձ սայրասուր ոլաքէ ուժգին բախմանէ։ Սլաքով խոցեցայ ի կողս վասն քո. (Նար. ՟Ի՟Ը։ Եպիփ. թաղմ.։)


Սկայ, ից

s.

giant;
— կին, giantess;
— անարի, huge giant.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. «հզօր, յաղթանդամ, վիթխա-իի մարդ» ՍԳր. Եւս. քր. Խոր. որից սկայա-գործ Բուզ. սկայազն Եփր. թգ. ծն. և թուոց. Բուզ. սկայազօր Ագաթ. սկայանման Փարպ. սկայաբար Խոր.-նոյն բառից հ սաստկա-կանով՝ հսկայ ՍԳր. Եզն. որից հսկայազն Մծբ. Եփր. յես. և թգ. (կրճատ հսկազն), հսկայազօր Ագաթ. հսկայաձև Կալլիսթ. ևն։

Բազմ. 1844, 156 հայերէնից է դնում յն. γίγας և լտ. gigas «հսկայ»։ Bötticn. Arica 76, 255 և Lag. Urgesch. 940 հյ. հսկել և պրս. pasγada (իմա՛ basaγda) «պատրաստ»։ Մսերեան, Ճռաքաղ 1867, 136 իբր հասակեայ։ Müller SWAW 42, 256 հասակ բառից։ Տէրվ. Altarm. 20-21 հյ. հսկել, սքանչ ևն, հսլ. čuϑū, študü «հսկայ», գոթ. us-skav-an, ան-գսք. scav-ian, հբգ. scawōn «դիտել», լտ. caveo «զգուշանալ», լիթ. kavóǰu «պահպանել» ևն բառերի հետ՝ հնխ.

NBHL (1)

ՍԿԱՅ կամ ՀՍԿԱՅ. γίγας gigas. Այր յաղթանդամ՝ վիթխարի, բարձրահասակ եւ զօրաւոր. քաջ.


Սկաւ

s.

piece of mat.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Վրք. հց. «Եդ զնա ի վերայ քաղադրի և սկաւ մի ի սնարսն»։ ՆՀԲ մեկնում է «բարձ, թիկ նայեց կամ փսիաթ», ԱԲ «խսրի կտոր»։

NBHL (1)

Եդ զնա ի վերայ քաղադրի, եւ սկաւ մի ի սնարսն. (Վրք. հց. ձ։)


Սկեսուր, սրաց

s.

mother-in-law;
cf. Կեսուր.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ. նախալեզուն զանազա-նում էր իգական *suek'rú-«կեսուր» և արա-կան *suék'uro-«կեսրայր»։ Առաջինից են ծագում սանս. [other alphabet] çvaçrú-, պրս. օ,︎ xusūra, [arabic word] xusu, օ [arabic word] xusra «զո-քանչ», քրդ. xosī, xesu, xasru, աֆղան. xvaša. բելուճ. vasī, vase, vassō, սոգդ. γwsh, յն. έϰυτά, լտ. socrus, գոթ. svaihro, հբգ. swigar, նբգ. schwieger, անգսք. swe-ger, հհիւս. svōēra, հսլ. svekry, ռուս. ուռ svekry, գրակ. cвeкровь, կորն. hweger, կիմր. chwegr, ալբան. vjéhεfε «կեսուր»։ Երկրորդից են սանս. [other alphabet] çváçura, զնդ. ❇ xvasura, պրս. [arabic word] xusur, [arabic word] xusūr, քրդ. xazūr, xozīr, xaur, աֆղան. srar ռեւուճ. vasarik, յն. έϰυρός, լտ. socer, գոթ. svaihra, հբգ. swēhur, նբգ. schwaher, անոսօ. swēor, հսլ. svekru, ռուս. свëкоръ, լիթ. sēsuras, կորն. hwigeren, ալբան. vǰehεr «կեսրայր»։ Սրանցից ոմանք ուղղակի հա-մապատասխանում են հնխ. ձևերին, իսկ միւսները երկուսը իրար են խառնել. ոմանք էլ մի կամ միւս ձևը ջնջելով նոր ձևեր են հնարել. այսպէս օր. գերմ. «հայր» և «մայր» բառերի բարդութեամբ՝ Schwieger-mutter «կեսուր», schwieger-vater «կեսրայր». ի-տալ. suocera «կեսուր» և suocero «ևես-րայր». ֆրանս. beau-père «կեսրայր», belle-mère «կեսուր», անգլ. mother-in-law «կե-սուր», father-in-law «կեսրայր» ևն։ Հայե-րէնի մէջ արականը կորած է. (և յետոյ կազ-մւած կեսրայր «կեսրոջ այր» ձևը)։ Իգական հնխ. suek'rū-բառի մէջ՝ նախաձայնը ազ-դուելով երկրորդ վանկից՝ յառաջացել է նախ *k'uek'rū, ինչպէս ունին նաև սանս. և լիթ. ձևերը. այնուհետև *k'uek'rū-ձևը ազդուե-լով արական *suék'uro-ձևից, եղաւ *k'ue-k'urā (ինչպէս ունի նաև յն. έϰυρά) որից և ձևացաւ հյ. սկեսուր։-Հնխ. ձևերի արմատը համարւում է *sue-«ինքն, իւր» դերանունը (Pokorny 2, 521, Walde 719, Trautmann 295-6, Boisacq 235, Horn § 486-7, Ernout-Meillet 907-8 (շեշտում է այն հան-գամանքը որ նորահարսի համար աւելի կա-րևորը ամուսնու մայրն էր և ոչ հայրը. սրա համար է որ հայերէնի մէջ անաղարտ մնում է սկեսուր բառը, իսկ նրա վրայ շի-նուած է սկեսրայր բառը)։ Հայերէն բառի ձայնական կազմութեան վրայ քննութիւննե» տե՛ս Scheftelovitz BВ 28 290 և Lidén, Յուշարձան 383-4)։-Հիւբշ. 491։

NBHL (1)

Եւ այն աղմուկ զսկեսրաւն կայցէ. մանաւանդ թէ ոչ զսկեսրաւն, այլեւ զհարսամբն. զի այնուհետեւ ամենայն հոգք ոչ սկեսրին, այլ՝ հարսին լինցի. (Ոսկ. կողոս.։)